Me rastin e 100-vjetorit të Marrdhënieve Diplomatike Shqiptaro-Amerikane

                                              (Melsen Kafilaj- Studiues)

“Shqipëria, vendi më pro-Amerikan në Europë”, “Shqipëria, Shteti i 51 i SHBA-së”, “Shqipëria, një vend musliman që i do Amerikanët…”

Në faqet e tabloidëve më të mëdha ndërkombtare (DW, New York Times, The Washington Diplomat, CNN, etc) do të gjesh padyshim edhe headlines të tilla si këto.Në fakt, duket si cliché dhe ngjan gati-gati e pabesueshme që një komb i vogël europian, me dhjetra milje larg Amerikës, të jetë kombi që e do më tepër “Tokën e Endërrave.” Kjo nuk është një legjendë urbane por diçka mëse e vërtetë.Shqiptarët janë një Komb Amerikanofil! Për shqiptarin e sotëm ashtu si edhe  për shqiptarin e parë që shkeli tokën amerikane në vitin 1899 Amerika nuk është “thjesht një frazë boshe”, “një flamur për tu valëvitur Shesheve” apo “një lajkë e bërë ndaj më të Madhit dhe më të Fuqishmit.” Në kuptimin e parë që Benjamin Franklin i jep Endrrës Amerikane, Amerika për çdo shqiptar është një ëndërr Mesianike, një aspiratë dhe një ideal jete, e cila i jep gjithëscilit që është i ndershëm dhe punon fort një shanc dhe një mundësi për tu realizuar si njeri, për të qënë i lirë si individ si dhe për ta kërkuar dhe siguruar lumturinë e tij vetiake.Ato të cilat i kanë munguar shpesh në Tokën-Amë si Liria, Demokracia dhe Prosperiteti, çdo shqiptar i thjeshtë dhe fisnik  i ka mbajtur si fanar drejtues në jetën vetiake dhe i ka mishëruar në Tokën e Endrrave.

Amerika për Shqiptarët nuk është “një nevojë biologjiko-fiziologjiko-politike mbijetese”, siç përflasin në mënyrë dashakeqe fqinjët përreth; ajo nis nga Mëndja dhe në këtë kuptim (ashtu edhe siç u krijua) Amerika është për Shqiptarin një IDE; një ide e fuqishme e cila të fton të besosh tek mrekullitë.Një punë të paçmueshme në këtë drejtim, për kultivimin e kësaj Ideje në Mëndjen Shqiptare dhe afrimin e saj kulturor me popullin amerikan kanë bërë padyshim edhe përkthyesit tanë, të cilëve duhet tu jemi mirënjohës. Falë tyre, Letërsia Amerikane nisi ndërtimin e urave të miqësisë me Popullin Shqiptar madje edhe disa vite më parë se dy shtetet në fjalë ta realizonin diplomatikisht këtë marrdhënie me njëra-tjetrën. 

Në një letër të 18 Shkurtit të vitit 1784 që Ati i Kombit Amerikan, George Washington u drejtonte dy librashitësve francezë, Daniel Boinod dhe Alexander Gaillard midis të tjerash Ai edhe i porosiste që “të inkurajosh literaturën dhe artet është një detyrë e lartë për të cilën çdo qytetar i mirë i detyrohet Atdheut të tij.” Mesa duket këtë këshillë të vyer të tij ndoqi edhe Apostulli i Demokracisë Shqiptare, Fan S. Noli  i cili për të inkurajuar zhvillimin e literaturës në vend midis të tjerash do të përkthente edhe poemën “Skënderbeu” të poetit dhe edukatorit të madh amerikan Henry Wadsworth Longfellow në vitin 1916.Eshtë intersante të konstatosh që  Skënderbeu shihej nga Longfellow si kampion i Lirisë, po ashtu siç është parë në çdo kohë Amerika prej çdo Shqiptari.Dhe Noli ynë me mëndje-mprehtësinë që e karakterizonte e bëri këtë përkthim me synimin për tu përçuar dhe farkëtuar shqiptarëve një vlerë të lartë; atë të LIRISE. Prej penës së tij mjeshtërore do të vinte në shqip edhe një tjetër kolos i literaturës amerikane, Edgar Allan Poe dhe poema e tij rrënqethëse “Korbi” (1918).

Vitet 30-të do të ishin mjaft konstruktive për çimentimin e këtyre urave të miqësisë.Kështu psh, “Almanaku” i famshëm  i Benjamin Franklin për të cilin sociologu i madh gjerman Max Weber thoshte se pasqyronte Frymën e Kapitalizmit në formën e tij të kulluar klasike do të vinte në shqip me titullin “Shkenca e Riçardit Zemër-mirë”, falë përkthimit të Veli Panaritit në vitin 1935.Gjithashtu shkrimtarë të Letërsisë së Aventurave si James Fenimore Cooper, Thomas Mayne Reid, Buffalo Bill dhe kryeveprat e tyre si “I fundit i Mohikanëve”, “Okseola, prijësi i Seminolëve” dhe “Çeta e Tigrave” do të përktheheshin në shqip dhe do të ishin “bestsellers” të librarive të Tiranës. Gjatë kësaj periudhe do të përktheheshin në shqip edhe 2 kryeveprat e Letërsisë për Fëmijë e të madhit Mark Twain “Hakëlberi Fin” dhe “Aventurat e Tom Sojerit” (Nuk më kujtohen tash emrat e tyre),  të ri-ardhura më vonë prej Gjergj Zhejit dhe Ardian Klosit. Një kryevepër klasike e Letërsisë Amerikane dhe një zë i fuqishëm kundër Skllavërisë si “Kasollja e Xha Tomit” e Harriet Beecher Stowe do të vinte e përkthyer në shqip në vitin 1944 prej prozatorit tonë të shkëlqyer  Sterjo Spase.

Një fakt tjetër që të bën përshtypje është që edhe pse marrdhëniet diplomatike midis Shqipërisë dhe SHBA gjatë Regjimit Komunist u prishën, urat e miqësisë përmes letërsisë vazhduan që të qëndronin të forta dhe solide.Kështu psh, krejt befasisht një prej veprave monumentale të Letërsisë Amerikane dhe një kryevepër botërore, “Fije Bari” e shkruar prej “Poetit të Demokracisë” Walt Whitman do të fliste përmes një Shqipeje Zotash falë përkthimit mjeshtëror të Skënder Luarasit në vitin 1956.Një vepër e cila jo vetëm do të ndizte Idealin e DEMOKRACISE mes nesh por do të shërbente edhe si një nxitëse e fuqishme për lulëzimin e poezisë moderne shqipe duke bërë të mundur që një brez i tërë poetësh të rinj të frymëzohej dhe ndikohej prej saj.Prej pinjollit fisnik të Luarasëve do të kemi gjithashtu të përkthyer edhe një poemë me leitmotiv Shpirtin Amerikano-Nativ, “Këngët e Hajavathës” të Henry Longfellow-t.Në vitin 1958 përkthimi i “Tregime Moderne Amerikane” i cili do të përfshinte në brëndësi të tij emra shkrimtarësh kalibri si Jack London, Theodore Dreiser, William Faulkner, John Dos Passos, John Steinbeck, etj do të bëhej realitet falë mundit intelektual të Ramiz Kelmendit dhe Masar Murtezait. Vitet 60-70 do të sillnin edhe kryevepra të tjera nga Letërsia e Brezit të Humbur, ku spikasin këtu “Lamtumirë Armë” e Ernest Hemingway dhe “Tre Shokët” e Erich Maria Remark nën përkthimin e gjigandëve të këtij arti të latimit të fjalës si Vedat Kokona dhe Robert Shvarc.Një tjetër shkrimtar amerikan, ende mjaft i pëlqyer edhe sot, Theodore Dreiser dhe dy kryeveprat e tij “Një Tragjedi Amerikane”(1957) dhe “Gjeniu”(1965) do të vinin në shqip prej Kolonjarit të mënçur Bujar Doko.(Përkthyes i një sërë kryeveprash të Letërsisë Botërore)  Në vitin 1975 shkrimtari i madh amerikan Jack London, i pagëzuar ndryshe edhe si “Shkrimtari i Mbijetesës” dhe kryevepra e tij “Martin Eden” do të vinte me një shqipe të qashtër përmes përkujdesjes gjuhësore të Akademik Shaban Demirajt. Gjithashtu një prej tregimtarëve më të mirë amerikan, O’ Henry dhe “Tregime: nga dashuria për atin” do të fliste brisk në shqip përmes Klio Evangjelit në vitin 1977.

Pas viteve 90-të, me rënien e Komunizmit në Shqipëri dhe në vijim do të rritej ndjeshëm sasia e veprave të ardhura në shqip prej Letërsisë Amerikane.Aq sa mund të themi me plot gojë që disa nga veprat e autorëve më të shquar amerikanë në gjuhën shqipe janë gati duke u kompletuar.Kështu psh, “Getsbi i Madh” i Frances Scott Fitzgerald ka mbërritur në gjuhën tonë qysh prej vitit 1994.Kryevepra klasike amerikane “Moby Dick” e Herman Melville e përkthyer qysh në vitin 1997 prej Dashnor Kokonozit është ri-përkthyer së fundmi edhe prej Rudi Erebarës ndërsa kryevepra e një shkrimtari që e kam fort për zemër, “Vilet e Zemërimit” e John Steinbeck ka ardhur madhërisht e arrirë përmes gjuhëtarit dhe përkthyesit tonë të papërsëritshëm Petro Zheji në vitin 2005.Përtej emrave dhe titujve të rinj të pafund të ardhur së fundmi në shqip prej Tokës Amerikane (duke përjashtuar “Letërsinë-Limonatë”), disa autorë dhe vepra specifike do ti veçoja dhe konsideroja si më të rëndësishmet.Kështu psh, “Rruga” e Cormac McCarthy-t nën përkthimin e Astrit Canit në vitin 2009 do të ishte njëra prej tyre.Një tjetër kryevepër klasike amerikane si “Të vrasësh zogun përqeshës” e Harpër Lee, shqipëruar prej Jorgji Qiriakos në vitin 2013 do ta plotësonte këtë listë. “Tokë e Shkretë dhe 4 Kuartetet” e Thomas Stearns Eliot nën përkthimin e poetit Gentian Çoçoli në vitin 2018 përbëjnë gjithashtu një prurje cilësore, pasuar kjo nga “Tetralogjia e Lepurit” prej zulmëmadhit John Updike, nën përkthimin e shkrimtarit tonë bashkëkohor Granit Zela (2020). 

Amerika është kulturë dhe ajka më e mirë e kësaj kulture është padyshim letërsia.Secili prej shkrimtarëve të mësipërm na ka dhënë një aspekt të ndryshëm të kësaj Amerike por të gjithë së bashku na kanë dhënë Amerikën si vlerë, ku liria e fjalës dhe e shprehjes, pluraliteti i mendimeve, të menduarit ndryshe dhe demokratizimi i mëndjes mbrohen dhe respektohen si vlerat më të larta!Bekuar qofshin të gjithë përkthyesit tanë që na e transmetuan dhe vazhdojnë që të na i transmetojnë këtë kulturë; të cilët bënë të mundur ndërtimin, çimentimin dhe ende kontribuojnë për ngritjen edhe më lartë të kësaj katedraleje të miqësisë midis dy popujve.Ndaj, ler të ecim krah për krah së bashku, siç njofton edhe motoja e këtij 100-vjetori; të ecim nga ky Shekull në drejtim të Mijëvjeçarëve!