ROLI DHE KONTRIBUTI I HASAN PRISHTINËS NË ORGANIZIMIN E KRYENGRITJES SË PËRGJITHSHME TË VITIT 1912

November 27, 2021 by s p

Dr. Naim Musliu/

Lëvizja Kombëtare Shqiptare, gjatë vitit 1912,ishte në fazën më të lartë të zhvillimit të saj. Njëri nga prijësit e saj ishte edhe Hasan Prishtina. Në anën tjetër qeveria osmane asnjëherë nuk shprehu gatishmërinë për zgjidhjen dhe trajtimin e problemeve që hasnin shqiptarët nën sundimin osman. Kërkesat e shqiptarëve nuk u morën parasysh nga qeveritarët osmanë dhe kjo shtyri shqiptarët se përveç përpjekjeve politike e diplomatike të marrin edhe aksione ushtarake.

Shqiptarët kishin përfaqësuesit e tyre në parlamentin osman dhe njëri nga deputetët që angazhohej më së shumti për çështjen shqiptare ishte Hasan Prishtina. Ai në fjalimet e tija në parlamentin osman gjithnjë fliste për mohimin e të drejtave të shqiptarëve nga qeveria osmane. Madje në njërën nga seancat në parlament në fjalimin e tij, Hasan Prishtina kërcënoi se në rast të vazhdimit të politikës rrënuese në viset shqiptare, ai do të jetë njëri nga organizatorët dhe udhëheqësit e kryengritjes.

Në anën tjetër, Perandoria Osmane, në fillim të vitit 1912, ishte në pozitë të vështirë ndërkombëtare. Ajo ishte në luftë me Italinë për Tripolin. Luftën në Tripoli ndërmjet Perandorisë Osmane e Italisë dhe përqendrimine ushtrisë osmane në Tripoli, shtetet fqinje të shqiptarëve e shihnin si mundësi të favorshme për realizimin e pretendimeve të tyre territoriale në drejtim të tokave shqiptare.

Për t’i realizuar qëllimet e veta shtetet ballkanike filluan të bënin marrëveshje mes tyre. Kështu, në mars të vitit 1912, Bullgaria dhe Serbia arritën një marrëveshje për ndarjen e territoreve, në rast të hyrjes në luftë me Perandorinë Osmane. Kështu, Bullgaria dhe Serbia kishin bërë një marrëveshje për ndarjen e tokave shqiptare ndërmjet tyre.

HASAN PRISHTINA NË PARLAMENTIN OSMAN

Në këtë situatë të krijuar pas luftës ndërmjet Italisë dhe Perandorisë Osmane, Hasan Prishtina, si njëri nga drejtuesit e Lëvizjes Kombëtare, duke folur në parlamentin osman për gjendjen e mjerueshme të shqiptarëve nën Perandorinë Osmane dhe dobësinë që po përjetonte shteti osman, më 11 janar 1912, në parlamentin osman paralajmëroi se: “…Në kjoftë se Qeveria nuk ndrron politikë dhe administrim në Shqypni, në kjoftë se shqiptarët nuk i gëzojnë të drejtat e tyne politike… vendi do të hidhet në kryengritje, do të shpërthejë revolucioni. Dhe një ndër të paret që do të marrë në dorë flamurin e revolucionit, ndofta i pari nder të paret do të jem unë”.

Më 18 janar 1912, parlamenti osman u shpërnda dhe xhonturqit hapën fushatën zgjedhore për parlamentin e ri. Xhonturqit, madjezhvilluan edhe një fushatë të egër që mos të lejoninHasan Prishtinën të zgjedhej përsëri deputet.Përkundrazi, kolonitë shqiptare u organizuan dhe bënin thirrje për të zgjedhur deputet Hasan Prishtinën. Kolonia shqiptare “Bashkimi” në Egjipt bënte thirrje për ta zgjedhurHasan Prishtinën deputet në parlamentin osman. Ajo shkruante: “Ju trima të Prishtinës, të Mitrovicës, të Gjilanit, të Preshevës e të Novi-Pazarit ju lutemi të zgjedhni për deputet zotërinë e tij Hasan Prishtinën që nderoi të tanë Shqipërinë…”. Edhe pse u zgjodh deputet nuk e filloi mandatin në parlamentin e ri që u hap, më 18 prill të vitit 1912. Hasan Prishtina me atdhetarë të tjerë, nisi përgatitjet për fillimin e kryengritjes së përgjithshme. Përpjekjet e para për përgatitjen e Kryengritjes së Përgjithshme Shqiptare, u bënë në Stamboll pas bisedave që u bënë ndërmjet Ismail Qemalit, Hasan Prishtinës e atdhetarëve tjerë. Kështu, në lagjen Taksim të Stambollit u organizua një kuvend me personalitete të ndryshme politike dhe aty u arrit në përfundim se nuk do të ketë rrugë tjetër veçse kryengritjes së përgjithshme. Aty u diskutuan format dhe mënyra e organizimit të kryengritjes së përgjithshme dhe u vendos që kryengritja të fillonte në Kosovë dhe të zgjerohej në të gjitha trevat shqiptare. Në atë kuvend u vendos që Hasan Prishtina të fillonte kryengritjen dhe ta zgjeronte atë në tërë pjesën verilindore të Shqipërisë, Esat Toptani në Shqipërinë e Mesme dhe Mirditën, Myfit Libohova, Aziz Vrioni e Syrja Vlora të vepronin në Shqipërinë e Jugut, kurse Ismail Qemali do të qëndronte në Evropë për të siguruar armë dhe të holla.

SHQIPTARËT KUNDËR QEVERISË OSMANE

Disa nga pretekstet që ngritën shqiptarët kundër qeverisë osmane ishin keqpërdorimet nga xhonturqit gjatë fushatës zgjedhore, aksionet policore dhe ushtarake nëpër fshatra dhe qytete pas përfundimit të zgjedhjeve. Megjithatë, Hasan Prishtina përmend edhe shkaqe të tjera që quan shqiptarët në organizimin dhe shpërthimin e kryengritjes si:shovinizmi i komitetit xhonturk, mosrespektimi i traditave dhe zakoneve nga qeveria osmane në Shqipëri, sidomos në Shqipërinë Veriore,intrigat e nëpunësve administrativë me qëllime fetare,përzierja e ushtrisë në politikë,mizoritë osmane gjatë vitit 1910,zhvillimi dhe ngritja e ndërgjegjes kombëtare në Shqipëri,sistemi mizor dhe veprimtaria e paligjshme që zhvilloi qeveria xhonturke në zgjedhjet e vitit 1912.

Nga kthimi prej Stambollit për në Kosovë, Hasan Prishtina ishte takuar me konsullin e Anglisë në Shkup, të cilin e njoftoise shqiptarët do të qohen në kryengritje për çlirim kombëtar nga Perandoria Osmane, duke kërkuarautonomi të plotë për Shqipërinë. Madje, ai i kishte thënë diplomatit britanik se nëse qeveria osmane nuk i plotëson kërkesat e shqiptarëve do të kërkohej edhe pavarësia e Shqipërisë. Për ta realizuar këtë synim, Hasan Prishtina, e kishte kërkuar ndihmën e Anglisë.

Pas përgatitjeve të para për kryengritjen e përgjithshme u shtuan veprimet e armatosura dhe u kalua në krijimin e çetave, të cilat vepronin veçanërisht në Kosovë, ku u ndërmorën edhe sulme kundër Komisionit të reformave. Gjendja u acarua më tej për shkak të përpjekjeve të autoriteteve xhonturke për manipulimin e zgjedhjeve, për të penguar çeljen e shkollave shqipe, si dhe për të imponuar alfabetin arab në shkolla.

Pasi Hasan Prishtina arriti në Shkup, më 5 maj 1912, kërkoi bashkimin e forcave shqiptare për kryengritje dhe krijimin e një komiteti për udhëheqjen e saj. Për të arritur këtë qëllim, Hasan Prishtina e Zejnullah Vuçitërna u takuan në Gojbulë me Isa Boletinin, të cilin e njoftuan për vendimet e takimit të Stambollit. Aty vendosën për kohën e fillimit të kryengritjes dhe për mbajtjen e një kuvendi të përgjithshëm për të lidhur besën dhe si vend i këtij kuvendi u zgjodh Juniku. Mbledhja e dytë për bashkimin e shqiptarëve për kryengritjen e përgjithshme u mbajt në Balincë, kurse Hasan Prishtina e Isa Boletini u takuan në Prekaz me Ahmet Delinë. Gjithashtu, u mbajt edhe një takim në Shalë të Bajgorës të udhëhequr nga Nexhip Draga dhe mbledhja e fundit para thirrjes së Kuvendit të Junikut u mbajt më 17 dhe 18 maj 1912,te Sadik Rama, në Gjurgjevik të Madh.

KUVENDI I JUNIKUT

Kuvendi i Junikut i zhvilloi punimet nga 21 deri 25 maj 1912. Aty u mblodhën udhëheqësit kryesor të kryengritjes: Ramadan Shabani (Prekorupë), Haxhi Bajraktari (Lugu i Baranit), Hajdar Tafa, Niman Bala (Isniq), Sadri Azemi, Idriz Zeqa (Strellc), Riza bej Kryeziu, Ahmet Beu, Osman aga i Rashkocit, Metë Ali Poazhari, Demë Isufi, Bajram Hasani (Voksh), Zeqir Halili, Ibrahim Hoxha, Bajram Mani (Malësi), Bajram Nimani (Krasniqe), Halil Bajraktari, Brah Alia, Bajram Sylejmani (Gash), Xhemail Agushi (Prishtinë), Zejnaullah Vuçitërna dhe Ahmet Maxhuni (Vushtrri), Qerim Begolli (Pejë), Sejdi Saku, Bardh Isufi, Lul Gjoci, Isuf Veseli (Podgur), Sadik Rama, Rexhë Bajraktari, Elez Hoxha (Has), Nexhip e Ferhat Draga, Hysë Ferati (Mitrovicë), Jahja Doda me bajraktarët e Lumës dhe Hasan Ferri.

Vendimet e këtij Kuvendi ishin: pajtimi i gjaqeve dhe lidhja e besës për kryengritje. Gjithashtu, shuan zërat e elementit proqeveritar në Kuvend, si dhe që të filloj kryengritjen kundër qeverisë osmane të udhëhequr nga xhonturqit. Rolin kryesor për marrjen e vendimeve në këtë Kuvend e luajti Hasan Prishtina dhe nga ky kuvend dolën këto kërkesa: caktimi i kufijve të Shqipërisë,të përdorej flamuri shqiptar në vend të atij osman,të emërohej një sundimtar i Shqipërisë dhe të jetë nga familjet e vjetra që kanë sunduar prej kohësh Shqipërinë,në vend të nëpunësve të huaj të zgjidheshin nëpunës shqiptarë,të përdorej shqipja si gjuhë zyrtare,kërkesat e shqiptarëve të jenë të garantuara nga Fuqitë e Mëdha.

HASAN PRISHTINA: ATDHEU PRET PREJ NESH BASHKIMIN

Pas Kuvendit të Junikut, Hasan Prishtina shkroi një shpallje në gjuhën osmane drejtuar gjithë popujve të Perandorisë, e në veçanti shqiptarëve, ku theksoi se: “Atdheu pret prej nesh bashkimin. Dita asht sod e minutat janë afrue per me pështue prej të këqijave të jene-turqve. A pështim a vdekje!”.

Pas Kuvendit të Junikut, kryengritja filloi në Malësinë e Gjakovës dhe pastaj u sulmua edhePeja. Kryengritësit u organizuan edhe në Gjilan me rrethinë nën drejtimin e Idriz Seferit dhe në rajonin e Mitrovicës, Vushtrisë, Shalës e Llapit nën drejtimin e Isa Boletinit.Pas çlirimit të Gjakovës, rreth 10 mijë kryengritës të udhëhequr nga Riza Beu, Bajram Curri, Ahmet Beu dhe Bajram Daklani marshuan drejt Prishtinës. Ndërsa, në Prishtinë mbaheshin mbledhje të ndryshme me përfaqësuesit nga Shkupi, Ferizaj, Prizreni, Gjakova, Peja, Mitrovica, Pazari i Ri, Vushtrria, Gjilani dhe Presheva. Në Prishtinë pritej të vinin edhe përfaqësuesit e Tetovës, Gostivarit, Sjenicës Plavës, Gucisë dhe Beranës.

Pas gjendjes së rënduar në viset shqiptare, më 17 korrik 1912, qeveria xhonturke dha dorëheqje. Më 23 korrik 1912, u krijua qeveria e re osmane nën udhëheqjen e Ahmet Myftar Pashës. Përveç krijimit të qeverisë së re kryengritësit kërkuan edhe shpërndarjen e parlamentit dhe shpalljen e zgjedhjeve të reja parlamentare.Qeveria e re osmanekërkoi ndërprerjen e veprimeve luftarake kundër kryengritjes shqiptare dhe, më 27 korrik 1912, dërgoi një komision për të biseduar me kryengritësit. Për kryengritësit ishte e nevojshme që të shkëputeshin nga propaganda italiane dhe që përfaqësimi i shqiptarëve të bëhej nga të gjitha viset shqiptare. Komisioni do të fliste në emër të kombit shqiptar dhe do të paraqitej para Komisionit qeveritar osman me programin për autonominë territoriale dhe administrative të Shqipërisë. Megjithatë, për bisedime me Komisionin osman u krijuan dy grupe. Grupi i parë udhëhiqej nga Hasan Prishtina, Riza Beu, Isa Boletini, Bajram Curri, etj., që ishin udhëheqës të kryengritjes. Kurse, grupi i dytë ishte i përbërë prej përfaqësuesvetë moderuar të shumicës së qyteteve të vilajetit të Kosovës. Në këto bisedime Hasan Prishtina parashtroi këto kërkesa si: të njiheshin zyrtarisht kufijtë e Shqipërisë, autoritetet civile e ushtarake të ishin të kombësisë shqiptare, ushtria shqiptare të shërbente në vend dhe të komandohej nga oficerë shqiptarë, shqipja të ishte gjuhë zyrtare në Shqipëri.Ibrahim Pasha i quajti këto kërkesa të papranueshme sepse ky ishte një hap drejt shkëputjes nga Perandoria Osmane. Ibrahim Pasha iu kishte thënë shqiptarëve se si myslimanë që ishin“nuk iu ka hije të bënin kërkesa të tilla”. Kurse, Hasan Prishtina i kishte thënë Ibrahim Pashës se: “…Feja nuk ka shka të baj me komsi… nuk pranoj kurrfarë përgjegjësie në kjoftë se këto pika nuk pëlqehen e na mund të hecim kështu deri në Stamboll e aty mund të mirremi vesh me Turkin. Besojmë se kjo punë nuk asht aq e vështirë për ne”. Në këto rrethana, bisedimet e Prishtinës ndërmjet kryengritësve dhe qeverisë osmane dështuan dhe kryengritësit vazhduan për në Ferizaj.

HASAN PRISHTINA PARAQITI 14 PIKA NË KUVENDIN E FERIZAJT

Kështu, udhëheqësit e kryengritjes, më 2 gusht 1912, arritën në Ferizaj, kurse më 5 gusht 1912, me nismën e Hasan Prishtinës u thirr Kuvendi. Në këtë kuvend Hasan Prishtina paraqiti 14 pika, si:1. Me perdorue në Shqypni nëpunës të praktikuem qi dijnë gjuhën e zakonet e vendit; 2. Me ba sherbimin ushtarak vetem në Shqypni e Makedoni, per jashta kohës së luftës; 3. Me ba e me vu në zbatim ligjë tue u bazue ne ligjen e maleve (xhibal) për disa krahina në të cilat asht forcue me fakte se nuk mund të xierret kurrnji fryt prej organizmit të drejtsis; 4. Me i dhanë shqyptarve armët e nevojshme e moderne, mënyra e të damit të cilavet do t’i perkitte Qeveris. (Do t’u bajshin nder vende të randësishem deposita armësh, të cilat, në rasë të nevojes, do të mund t’i merrshin shqyptarët); 5. Me themelue e me hapë shkolla reale në të gjitha Prefekturat e qandrave të Kosoves, të Monastirit, të Shkodrës e të Janinës qi numrojnë ka nji popullsi ma se 300.000 frymesh; me hapë edhe shkolla bujqsije si të Salonikut, mbassi vendi me krejt kuptimin asht nji vend bujqsije; si edhe me shti në program të mësimeve gjuhen e vendit; 6. Me hapë shkolla theologjike moderne ndër vende ku asht nevoja; 7. Me kenë i lirëshëm në Shqypni të hapunit e të themeluemit e shkollave private; 8. Me u mësue gjuha e vendit në shkollat fillestare, qytetse e në gjymnaze; 9. Me i dhanë randsi të posaçme tregtis, bujqsis e punve botore si edhe me plotsue e me perhapë udhët e hekurit; 10. Me vu në veprim organizimin e krahinave;11. Me u kujdesue me ruejtë ma fort se perpara zakonet e tradicjonet komtare; 12. Me çpallë amnistin (faljen e pergjithshme), pa vështrue klasë e racë, per të gjith othomanët qi kanë marrë pjesë ne kryengritje, per komandantat, oficerat, nepunesit e ushtaret qi kanë lanë ushtrit e vendet e veta si edhe per të liruemit e t’ikunit prej burgut ne kohen e kryengritjes; 13. Me u dhanë çdamim, mbas çmimit të vertetë, prej Qeveris Turke për të gjitha ato shpija qi u prishen ma para e nuk u kje dhane të zotve çdamimi si edhe për ato qi u prishen e u rrenuen kësaj here; 14. Me i marrë në gjyq të naltë pjestarët e kabinetvet të Haki e të Sait Pashes.

Këto ishin kërkesa që në thelbin e saj kërkohej autonomia e Shqipërisë. Mirëpo ishin mëtë zbutura se sa kërkesat e Kuvendit të Greçës e të Junikut. Këtë hap e bëri Hasan Prishtina edhe për të mënjanuar përçarjen e brendshme, por edhe nga ndikimi i faktorit të jashtëm ku shtetet ballkanike përgatiteshin për të hyrë në territoret shqiptare.

15.000 SHQIPTARË NËN UDHËHEQJEN E HASAN PRISHTINËS HYNË NË SHKUP

Pasi, as këto kërkesa nuk u pranuan nga qeveria osmane, atëherë kryengritësit,më 2 gusht 1912, hynë në Shkup. Aty arritën rreth 15.000 shqiptarë nën udhëheqjen e Hasan Prishtinës, Bajram Currit, Isa Boletinit, Riza Beut dhe Idriz Seferit. Duke parë rrezikun nga forcat shqiptare, qeveria osmane përsëri dërgoi një Komision për të biseduar me kryengritësit. Kryengritësit ia parashtruan Komisionit 14 kërkesat që i kishte përpiluar Hasan Prishtina. Më 18 gusht 1912, qeveria osmane deklaroi se i pranonte disa ngakërkesat të parashtruara nga Hasan Prishtina.

Shtetet fqinje ballkanike ishin përgatitur dhe pritnin momentin e caktuar për të filluar luftën me Perandorinë Osmane. Më 8 tetor 1912, Mali i Zi i shpalli luftë Perandorisë Osmane, kurse Serbia dhe Bullgaria më 15-17 tetor 1912, hynë në luftë me Perandorinë Osmane, ndërsa Greqia filloi luftën, më18 tetor 1912.

Fillimi i Luftës Ballkanike, Lëvizjen Kombëtare Shqiptare e gjeti të papërgatitur, ngase sapo kishte dalë nga lufta me ushtrinë osmane.Megjithatë, Hasan Prishtina organizoi mbledhje të shpejt, më 14 tetor 1912, të “Komitetit të Shpëtimit” dhe të Organizatës “Shoqnija e Zezë” të Sofjes, në Shkup. Aty u shqyrtua vetëm se si të mbrohet Shqipëria pasi Perandoria Osmane mund ta humbte luftën.

Gjithashtu, më 16 tetor 1912, pas mbledhjes së “Komitetit të Shpëtimit” dhe “Dorës së Zezë” atdhetarët shqiptarë ia dërguan një letër Fuqive të Mëdha, ku i njoftuan se Shqipëria ka rrokur përsëri armët, jo për të forcuar Perandorinë Osmane, por për t’i dalë zot tokave të veta.

Me fillimin e Luftës së Parë Ballkanike, Hasan Prishtina me atdhetarë tjerë, organizuan mbrojtjen e kufirit me Serbinë dhe Bulgarinë, për të penguar depërtimin e ushtrive pushtuese. Lufta ishte e përgjakshme, por ushtritë serbe e bullgare arritën t’i pushtojnë viset shqiptare duke vrarë shumë vullnetarë shqiptarë. Kështu, më 14 nëntor 1912, Hasan Prishtina u zu rob nga ushtria serbe në viset e Shkupit. Së bashku me Hasan Prishtinën, serbët burgosën edhe Idriz Seferin, Nexhip Dragën etj. Ata mbaheshin në burgun e Beogradit. Me kërkesën e Ismajl Qemalit për Fuqitë e Mëdha dhe me presionin e Austro-Hungarisë, Serbia u detyra t’i lironte nga burgu Hasan Prishtinën, Nexhip Dragën, Idriz Seferin, etj.

Luftërat Ballkanike krijuan një shqetësim të madh për Lëvizjen Kombëtare Shqiptare. Me gjithë kontributin e dhënë të Hasan Prishtinës, i cili ishte i burgosur nga serbët, udhëheqësit tjerë të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, arritën të realizonin synimin e tyre.Kështu, më 28 nëntor 1912, nën kryesimin e Kuvendit të Vlorës, Ismail Qemali shpalli Pavarësinë e Shqipërisë nga Perandoria Osmane dhe kështu i dhanë fund një lëvizjeje të gjatë rezistence ndaj pushtimit osman, por shteti i ri shqiptarrrezikohej nga një pushtim tjetër prej shtetevefqinje ballkanike në kuadër të Luftërave Ballkanike, që kryesisht u zhvilluan për copëtimin e tokave shqiptare.

“Dielli” special i Pavarësisë dhe Flamurit Kombëtar u nis për në vatrat Kuq e Zi

November 26, 2021 by s p

Sokol Paja/

Gazeta “Dielli” si Organi Zyrtar i Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA mori rrugën për në çdo cep e në çdo skaj të mërgatës shqiptare që jeton e vepron në Amerikë dhe Kanada. “Dielli” special i Pavarësisë dhe Flamurit Kombëtar u nis për në vatrat Kuq e Zi, aty ku flitet shqip, mësohet shqip, këndohet shqip dhe gëzohet shqip.Ky është numri im i parë i Diellit special si Kryeditor i gazetës me rastin e festave të Nëntorit.U shpreh vlerësim të posaçëm, falenderim të përzemërt dhe mirënjohje të veçantë të gjithë bashkëpunëtorëve të këtij numri të jashtëzakonshëm: Akademik Beqir Meta, Prof. Dr. Romeo Gurakuqi, Prof. Dr. Musa Ahmeti, Prof. Dr. Ardian Ndreca, Prof. As. Dr. Bernard Zotaj(Mjeshtër i Madh), Prof. As. Dr. Jonela Spaho, Prof. As. Dr. Rudina Mita, Dr. Paulin Marku, Dr. Naim Musliu, Dr. Besim Muhadri, Dalip Greca, Eugjen Merlika, Rafael Floqi, Zef Ujkaj, Ndue Bacaj, e pena të tjera të spikatura në Diasporë. Gazeta po rritet çdo ditë falë mbështetjes e vëmëndjes suaj. Bashkëpunimi i Diellit me botën akademike shqiptare e ka kthyer gazetën në një qendër të fuqishme të mendimit kritik, atdhedashurie, informimi, edukimi, shkencor dhe informativ.Jam i privilegjuar që bashkëpunojnë me “Diellin” mendjet më të mprehta, penat më të shkëlqyera dhe më të arrira të botës shqiptare që nga “Zëri i Amerikës”, mediat prestigjioze në Tiranë e Prishtinë, Akademikë, kërkues shkencorë në Fakultete dhe Njësi Kërkimi, analistë e kritikë letrarë, përkthyes, poetë, historianë, diplomatë, personalitete të shkencës, ekspertë të ekonomisë, turizmit, arkivistikës dhe kibernetikës, veprimtarë, humanistë e patriotë që na bëjnë të ndihemi krenarë nga sukseset dhe veprat e mira.Gazeta “Dielli” ka në fokus komunitetin shqiptar në Amerikë, Kanada e kudo ku jetojnë e punojnë shqiptarë që me suksesin e tyre lartësojnë e krenojnë kombin tonë. Gazeta “Dielli” ka në themel historinë, kulturën, gjuhësinë, albanologjinë, arkeologjinë, median, shkencat politike, marrëdhëniet ndërkombëtare, data, ngjarje dhe figura të shquara të kombit shqiptar. Qëllimi i gazetës është informimi i saktë, promovimi i talenteve dhe personaliteteve të botës shqiptare në mërgatë, promovimi i suksesit dhe thithja e mendimit intelektual në gazetën Dielli, ruajtja e gjuhës, kulturës, traditës dhe identitetit kombëtar shqiptar në mërgatën e Amerikës dhe Kanadasë, gjithashtu të jetë si një urë lidhëse mes shqiptarëve të mërguar dhe Atdheut mëmë Shqipërisë, Kosovës dhe viseve shqipfolëse.Faleminderit dhe mirënjohje për të gjithë ju që mbështesni gazetën më të vjetër të botës shqiptare, gazetën “Dielli” që nga 15 Shkurti i vitit 1909. GËZUAR 109 VJETORIN E PAVARËSISË SË SHQIPËRISË DHE FESTËN E FLAMURIT KOMBËTAR

ALBANOLOGJIA DHE HISTORIA E SHQIPËRISË SIPAS MEDIEVISTIT KROAT – MILAN von SUFFLAY

November 25, 2021 by s p

Doreshkrim autograf i Milan von Sufflay-t

Leter origjinale autograf i Milan von Sufflay-t nga Tirana, viti 1931

Prof. Dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studiues, Budapest

Në fondin e Ministrisë së Arsimit, [fondi 295, dosja 85, f. 1-43, viti 1931], nga ana e prof. dr. Musa Ahmetit u zbulua përmbajtja e vëllimit të tretë të “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”, aq shumë të përfolur, i cili shkaktoi edhe debate e polemika të shumta te studiuesit, historianët, por edhe te gazetarët. – Në Biblioteken Kombëtare Hungareze të Budapestit, “Szechenyi,” ruhet një letërkëmbim i Milan Shuflajt me dr. Ludvig Talocin dhe Jozef Bajzen, në një vëllim prej 219 letrash [ose 462 faqe] të pabotuar dhe të panjohura deri më sot. – Në bazë të studimeve dhe analizave të posaçme, të bëra pas hulumtimit dhe zbulimit të lëndës arkivore, Shuflaj, paraqet kulturën shqiptare në një shkallë të lartë zhvillimi gjatë periudhës së mesjetës, duke mbrojtur teorinë se kjo kulturë ishte më e afërt me Bizantin dhe Dalmatët, se sa me sllavët e ngulur në Ballkan dhe se kishte një traditë të pasur që nga kohët më të lashta.

Prof. Dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studiues, Budapest

Paanshmëria, korrektësia dhe simpatia e madhe ndaj popullit shqiptar, lidhjet e afërta me Shqipërinë, pranimi dhe argumentimi në mënyrë shkencore i tezës së prejardhjes së drejtpërdrejtë të shqiptarëve nga ilirët, si dhe autoktonia e tyre në trojet shqiptare, ishin shkaqe që e shtynë Beogradin për të organizuar vrasjen e Milan Shuflajt më 18 shkurt të vitit 1931. Menjëherë pas atentatit, policia konfiskoi të gjitha dorëshkrimet që ndodheshin në apartamentin e tij. Një pjesë e mirë nga këto dorëshkrime mesa duket kanë humbur përgjithmonë, sepse edhe sot e kësaj dite nuk u gjendet ndonjë gjurmë. Jehona e vrasjes ishte e madhe. Reaguan me shkrimet e tyre “Tribuna” (Romë), “Berliner Tagblat”, “New York Times”, “Frankfurter Zeitung”, “Arbënia”, “Vullneti i Popullit” (Tiranë), etj. Me një memorandum të veçantë reaguan edhe kolosët e shkencës e të letrave si Albert Einstein, Heinrich Mann, dr. Josef Bajza, dr. Max Hildebert Boehm, dr. Karl Fritzler, dr. Zenon Kuziela, dr. Martin Spahn, dr. Branimir Jeliq, Josip Milkoviq, Lumo Skendo, Faik Konica, si dhe organizatat “Ligue Internationale des Droits des L’Homme”, “Federation Universitaire Internationale”, etj. Interesimin e Shuflajt për shqiptarët dhe Shqipërinë e ndeshim që në fillim të karrierës së tij shkencore, kur, duke hulumtuar e mbledhur dokumenta nëpër arkivat e Dalmacisë, për “Codex diplomaticus” të Tadija Smiçiklasit, zbulon materiale burimore shumë interesante, të pabotuara, që i takonin mesjetës shqiptare. Kjo periudhë, në atë kohë ishte e pahulumtuar fare dhe zgjon interes të jashtëzakonshëm tek studiuesi i ri, interesim ky që e preokupon aq shumë, sa bëhet qëllim kryesor i veprimtarisë shkencore për gjithë jetën e tij. Gjatë gjithë kësaj periudhe kohore, nga pena e dr. Milan Shuflajt dolën studime të jashtëzakonshme me vlera të larta shkencore në fushën e albanologjisë. E tillë është vepra monumentale “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”, të cilën e boton së bashku me Ludvig Thallocin dhe Konstantin Jireçekun. Materialin e mbledhur, dr. Shuflaj e sistemonte dhe e përcillte me komente të ndryshme, kështuqë në të shumtën këto komente, paraqesin diskutime me vlerë të lartë shkencore dhe mund të shfrytëzohen si studime të veçanta. Punën për përgatitjen e botimit të kësaj kryevepre e ka vazhduar edhe më tutje.

Në Arkivin Qendror Shtetëror të Tiranës, ruhen regestat për vëllimin e

tretë të “Acta Albaniae…”

Në shtypin periodik si dhe studime të veçanta në Kroaci, Shqipëri, Kosovë, Greqi, Austri, Itali, Hungari por, edhe gjetiu, është shkruar se është gjetur vëllimi i tretë i cili ishte i gatshëm për botim. Në fakt, e vërteta është krejt ndryshe. Dr. Milan Shuflaj nuk kishte arritur ta përgatiste për botim vëllimin e tretë, ashtu siç është shkruar e pohuar deri tani. Në dorëshkrimet e tij, të cilat ruhen ne Arkivin Shtetëror Kroat në Zagreb, një pjesë e këtyre dokumenteve, janë të shpërndara nëpër kuti të ndryshme. Kjo është e tëra që është zbuluar pas hulumtimeve të bëra, e jo dorëshkrimi komplet i vëllimit të tretë, siç pohohet tani. Pra dr. Milan Shuflaj nuk e kishte shkruar e as që e kishte përgatitur për botim vëllimin e tretë. Pohimet e mësipërme, u vërtetuan, kur në Arkivin Qendror Shtetëror të Tiranës, në fondin e Ministrisë së Arsimit, [fondi 295, dosja 85, f. 1-43, viti 1931], nga ana e dr. Musa Ahmetit u zbulua përmbajtja e vëllimit të tretë të “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”, aq shumë të përfolur, i cili shkaktoi edhe debate e polemika të shumta te studiuesit, historianët, por edhe te gazetarët. Duke studiuar dorëshkrimet e Sufflay-t, por edhe burimet tjera arkivore mund të themi se se “disa prej veprave më të rëndësishme të këtij studiuesi, që janë konsideruar të botuara, në fakt kanë qenë vetëm pjesërisht të botuara.” Këtu mund të përmenden: “Biologjia e fisit shqiptar” (1915), “Historia e Shqipërisë së Veriut” (1924), “Kadastri i Shkodrës” (1926), “Historia e Shqipërisë – prospekt” (1930), në anën tjetër, disa studime monografike të vëllimëshme, pothuajse të përfunduara, edhe sot kësaj dite nuk janë botuar, përkatësisht ato janë “të papërmendura dhe të pacituara në burime dhe literaturë të albanologëve dhe historianëve shqiptarë dhe të huaj si p.sh. “Statuti, ipeshkvia dhe qyteti i Durrësit,” “Biografi e Pal Engjëllit dhe e Pal Dushmanit të Krajës,” “Statuti i Drishtit,” “Familjet fisnike shqiptare në mesjetë,” “Qytete të tjera mesjetare shqiptare – Shkodra, Tivari, Shasi, Bajeza (Balezzio), Danja, Medua, Ulqini etj,” “Fiset, vëllazëritë, emrat dhe mbiemrat tek shqiptarët në mesjetë,” “Mbi emigrimin e shqiptarëve,” “Familja dhe fshati shqiptar në mesjetë,” “Armët dhe ushtarët shqiptarë në mesjetë,” “Harta gjeografike të Shqipërisë dhe të Ballkanit Jugor,” “Shin Sergji e Baku në Bunë” “Shin Gjoni Vladimiri,” etj. Shuflaj, kishte përgatitur, ashtu si edhe në dy vëllimet e mëparshme, tashmë të botuara, “regestat” [sinopsin] e dokumenteve që duhej të futeshin në vëllimin e tretë. Informacionet për ekzistencën e këtyre dokumentave M. Sufflay i kishte nxjerrë nga botimet e ndryshme të korpuseve burimore me autorë Baronius, Cerone, Eubel, Farlati, Fermendžin, Gelcich, Hopf, Iorga, Ljubić, Makušev, Marinesco, Pastor, Thalloczy, Theiner, Waddingo, që kishte arritur t’i konsultonte gjatë përgatitjes së dy vëllimeve të para të Acta Albaniae. Nga këto botime ai kishte mbledhur jo vetëm të dhënat për përmbajtjen e dokumentave, por edhe për vendndodhjen e tyre. Shënimet mbi dokumentat i grupon sipas arkivave dhe bibliotekave ku ato ndodheshin si në Arkivin e Venedikut (450 dokumente nga vitet 1407-1451), Arkivin e Vatikanit (113 dokumente nga vitet 1405-1451), Arkivin e Napolit (20 dokumente, nga vitet 1402-1451), Arkivin e Barcelonës (12 dokumente nga vitet 1447-1451), Arkivin e Ankonës (8 nga vitet 1412-1439), Museo Civico të Venedikut (2 nga viti 1420), etj. Është interesant fakti, që në përmbajtjen e vëllimit të tretë, M. Sufflay nuk kishte futur dokumentat nga Arkivi i Barcelonës të cilat i kishin përshkruar për llogari të tij disa scribes spanjollë, dhe që ky ia kishte huazuar akademikut serb në Beograd, Jovan Radoniq, për konsultim për një studim. Ky i fundit i botoi ato në vitin 1942, pas vdekjes së M. Sufflay. M. Sufflay i kishte kërkuar me këmbëngulje që Radoniq t’ia kthente dokumentat nga arkivi i Barcelonës, e megjithatë ai i kishte mbajtur ato, edhe pse i kishte premtuar Sufflay-t se do t’ia kthente.

Zbulimet më të reja nga Arkivi Shtetëror i Dubrovnikut

Shuflaj, kishte lënë pa përfshirë këtu edhe disa dokumente nga Arkivat e Dubrovnikut dhe Kotorrit. Një gjë të tillë, e ka pohuar vetë, në një letër të zbuluar kohë më parë në Arkivin e Dubrovnikut. Në letër, e cila mban datën e 9 janarit të vitit 1931, ai kërkon t’i mundësohet studimi i dokumentave që ruhen në këtë arkiv, sepse po përgatitej të botonte vëllimin e tretë të: “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”. Me këtë rast, nga vetë dora e Shuflajt, kemi një të dhënë shumë të rëndësishme, se vëllimi i tretë po pregatitej, dhe se nuk ishte shkruar akoma. Përveç kësaj letre, në Arkivin e Dubrovnikut, është zbuluar edhe proçesverbali i bërë nga arkivi për studimet që bëri Milan Shufalj atje, deri me 17 shkurt, d.m.th. një ditë para se të vritej. Ky proçesverbal, është i një rëndësie të dorës së parë, sepse aty janë shënuar me saktësi dhe pedantëri të gjitha vëllimet, dokumentat dhe dorëshkrimet që ka shfrytëzaur Shuflaj gjatë kërkimeve shkencore në këtë arkiv. Kjo, është një lehtësi e jashtëzakonshme për të bërë rikonstruimin e gjithë asaj që Shuflaj studioi dhe përshkroi për vëllimin e tretë të kryeveprës së tij “Acta Albaniae…” Gjatë punës kërkimore, M. Shuflaj kishte studiuar dokumentat deri në përfundim të vitit 1451, vit ky që llogaritej edhe si kufiri i fundit për vëllimin e tretë të veprës së tij.

Biblioteka Kombëtare Hungareze e Budapestit, “Szechenyi,”ruan një korrespondencë të Shuflajt me Thallocin dhe Jozef Bajzën për studimet e mesjetës shqiptare

Në Biblioteken Kombëtare Hungareze të Budapestit, “Szechenyi,” ruhet një letërkëmbim i Milan Shuflajt me dr. Ludvig Talocin dhe Jozef Bajzen, në një vëllim prej 219 letrash [ose 462 faqe] të pabotuar dhe të panjohura deri më sot. Këto letra trajtojnë problematikën mesjetare shqiptare; botimet e ndryshme si dhe vazhdimin e studimit dhe hulumtimit nëpër arkiva të ndryshme të Evropës. Letërkëmbimi është në gjuhën hungareze, i shkruar nga vetë Shuflaj, autograf, kryesisht me dorë, ndërsa një numër i vogël faqesh janë të daktilografuara. Ky letërkëmbim, përfshin periudhën e viteve 1908-1915. E veçanta e këtij letërkëmbimi është se aty, në mënyrë shumë të hapur, pasqyrohen qëlimet dhe planet afatgjata të Milan Shuflajt për studime të themelta në fushën e albanologjisë, duke përfshirë edhe përgatitjen e një historie 8 [tetë] vëllimshme të Shqipërisë, nga lashtësia deri te shpallja e pavarësisë, në vitin 1912.

Qëndrimi i Milan Shuflajt në Shqipëri dhe marrëveshja për vazhdimin e studimeve

në fushën e albanologjisë me mbretin dhe qeverinë shqiptare

Qeveria shqiptare, duke treguar respekt dhe nderim të veçantë, për shkencëtarin dhe albanologun e njohur kroat me famë botërore, e fton në fund të vitit 1930, që të vizitojë Shqipërinë. Kjo ftesë bëhet menjëherë pasi “Kaiserliche Akademie der Wissenschaften in Wien” i kishte propozuar dr. Shuflajt të vazhdojë botimin e vëllimit të tretë, të “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”. I pritur me nderimet më të larta shtetërore, që nga mbreti Zog, kryeministri, ministri i kulturës dhe më në fund nga anëtarët e Parlamentit shqiptar, dr. Milan Shuflajt i njihet, dhe në një farë mënyre i shpërblehet gjithë mundi që kishte bërë në hulumtimet dhe kërkimet shkencore në fushën e albanologjisë dhe veçanërisht në studimin dhe botimin e dokumentave mesjetare të cilat deri në atë kohë pothuajse ishin të panjohura fare. I shoqëruar nga intelektualë dhe politikanë shqiptarë, studiuesi i madh kroat viziton arkiva të ndryshme kishtare, biblioteka, pika arkeologjike dhe njihet për së afërmi me kulturën dhe traditën shqiptare, për të cilën kishte shkruar aq shumë. I impresionuar nga mbishkrimet dhe dokumentat e shumta mesjetare, ai kërkon që pjesa më e madhe e tyre të fotografohen ose të përshkruhen që më vonë, kur të kthehej në Zagreb, t’i studionte me themel dhe të nxirrte konkludime të rëndësishme shkencore. Për fat të keq, një gjë të tillë nuk arriti ta bënte kurrë, sepse u vra nga dora kriminale e policisë serbe. Në mbrëmjen e 18 shkurtit të viti 1931, aty rreth orës 20, Milan Shuflajt i zihet pusi në rrugën “Dalmatinska” nr. 6, (në Zagreb) dhe goditet për vdekje. Vdiq të nesërmen, më 19 shkurt, nga plagët e rënda. Vrasësit ishin Branko Zwerger, Lubomir Bellosheviqi dhe Stevo Veçerina. Ata kishin marrë urdhër nga Beogradi që ta likuidonin dr. Shuflajn.

Shteti shqiptar, heq të gjitha shpenzimet që do të bëheshin për botimet e “Acta Albaniae…” dhe të një historie të Shqipërisë disa-vëllimëshe

Gjatë qëndrimit në Shqipëri, më 16 janar 1931, dr. Shuflaj mban një fjalim në Parlamentin shqiptar, ku në mënyrë të hollësishme elaboron punën rreth botimit të vëllimeve në vazhdim të “Acta Albaniae”, si dhe të “Historisë së Shqipërisë”. Për këtë gjë, Parlamenti shqiptar e urdhëron ministrin e arsimit që nga buxheti i shtetit të paguante në llogari të dr. Milan Shuflajt, në “Banque Commerciale de Bâle á Zurich”, shumën prej 75.000, frangash ari, që sot është e barabartë me disa miliona dollarë. Metoda e shqyrtimit shkencor, paanshmëria, korrektësia, pedantëria, analizat dhe studimet e nduarduarshme, qofshin ato paleografike, diplomatike, onomastike, toponomastike apo të tjera, edhe sot e kësaj dite janë të patejkaluara. Një gjë të tillë, ia mundësonte kultura e gjerë, njohja e gjuhëve të shumta, vullneti dhe këmbëngulja që e vërteta çdo herë të ngadhnjejë, edhe në ato raste kur ajo është në favor të të dobtëve dhe kur ajo nuk u pëlqen të fortëve. Edhepse është shkruar se dr. Milan Shuflaj nuk ka shkruar shumë, e vërteta është krejt ndryshe. Punimet dhe studimet e tij janë të shpërndara nëpër gazeta dhe revista të kohës, por edhe ato të botuara si në libra të veçantë. Ata i njohin vetëm një numër i vogël specialistësh dhe studiuesish, ndërsa masa e gjerë e lexuesve nuk kanë njohuri për ekzistencën e tyre. Sipas disa informacione të fundit, opusi krijues i Shuflajt, duke llogaritur gjithçka që ka botuar gjatë kohës që ishte gjallë, arrin në më shumë se tre mijë zëra bibliografikë.

Shuflaj paraqet kulturën shqiptare në një shkallë të lartë zhvillimi në mesjetë, me

një traditë të vazhduar që nga antikiteti

Në bazë të studimeve dhe analizave të posaçme, të bëra pas hulumtimit dhe zbulimit të lëndës arkivore, Shuflaj, paraqet kulturën shqiptare në një shkallë të lartë zhvillimi gjatë periudhës së mesjetës, duke mbrojtur teorinë se kjo kulturë ishte më e afërt me Bizantin dhe Dalmatët, se sa me sllavët e ngulur në Ballkan dhe se kishte një traditë të pasur që nga kohët më të lashta. Kontributi i tij në këtë drejtim është i argumentuar dhe ka themele të forta shkencore. Në trajtimin e çështjes së ngritjes së dinastëve shqiptarë në Shqipërinë e Veriut dhe problemin e gjenezës së tyre, kontributi i dr. Shuflajt është se e zbërthen atë në atë mënyrë, që duke gjetur lidhje të ndryshme farefisnore, të gjakut apo martesore me bujarët fqinj, malazes, kroatë, grekë, maqedonas, bullgarë apo serbë, vë në pah një ndikim të caktuar në organizimin e strukturës shtetërore shqiptare dhe në institucionet e tjera që kishin një traditë të gjatë në këto treva. Krahas kësaj ai trajton edhe problemin e institucionit të notariatit, të cilin e analizon që nga zanafilla e tij nëpër qytet bregdetare shqiptare, duke tërhequr një paralele në mes zhvillimit të këtij institucioni në Italinë veriore dhe Dalmaci në njërën anë dhe në Italinë jugore dhe në trojet shqiptare në anën tjetër, studim ky, që deri tani ka mbetur i vetmi në këtë lëmi. Duke analizuar njësitë politike dhe ato territoriale-gjeografike, sipas të dhënave burimore arkivore, dr. Shuflaj e shqyrton problemin e gërshetimit të elementeve perëndimorë dhe lindorë në nomenklaturën topografike të Shqipërisë, duke tejkaluar kështu tezat e vjetëruara dhe të njëanshme gjoja “shkencore”, mbi influencën eskluzive të Perëndimit apo Lindjes në trevën e Ballkanit, duke arritur kështu në përfundim të ri shkencor, sipas të cilit në këtë hapësirë gjeografike kemi të bëjmë me influenca të gërshetuara pa ndonjë dallim të favorizuar në llogari të njërit apo tjetrit ndikim. Prejardhjen ilire të shqipes e të shqiptarëve, Shuflaj e dëshmon me argumente shkencore ndër të tjera edhe me praninë e emrave të vendeve, krahinave dhe vëllazërive të cilat i trajton si emra ilirë, e që mund të zbërthehen me brumin gjuhësor të shqipes. Në anën tjetër shpreh mendimin se shqipja është një idiomë e ilirishtes dhe fazë e re e një të folmeje të moçme ilire, ngase shqiptarët jetojnë aty, ku në kohë të lashta kanë jetuar ilirët dhe ishin në këto treva, pa asnjë dyshim, para dyndjes së sllavëve. Edhe në studimet e tjera të dr. Milan Shuflajt bie në sy pasuria e madhe e materialit burimor faktologjik, por disi kanë mbetur anash pa u analizuar dhe shqyrtuar sa duhet, faktorët ekonomikë dhe shoqërorë dhe ndikimi i tyre. Historia e shqiptarëve është për të kryesisht historia e një etniteti etnokulturor të dalluar, me rrënjë të lashta autoktone e vazhdimësi të pandërprerë, me një aftësi të jashtëzakonshme rigjeneruese e cila paraqet thelbin autentik të historisë së Ballkanit në përgjithësi, e asaj shqiptare në veçanti.

Kush ishte Milan von Sufflay?

Millan Shuflaj ka lindur në vitin 1879, në Lepoglavë të Kroacisë. Shkollën fillore e mbaron në vendlindje, ndërsa Gjimnazin Klasik në Zagreb, ku laureohet si nxënësi më i mirë i gjeneratës së tij. Studion shkencat shoqërore në Universitetin e Zagrebit. Doktoron në vitin 1901. Menjëherë pas doktoratës, Shuflaj i futet punës për sistematizimin, mbledhjen dhe përshkrimin e dokumentave mesjetare nga arkivet e qyteteve bregdetare dalmatinase për “Codex Diplomaticus”. Këtu ishin kontaktet e para të studiuesit të ri me lëndën e vëllimshme dhe të pahulumtuar fare, që i takonte Shqipërisë. Në vitin 1902, Shuflaj mbron me sukses provimin për profesor në shkencat ndihmëse të historisë, në Universitetin e Zagrebit. Në vitet 1902/3 specializohet në Vjenë, në Österreichische Institut für Geschichtsforschung, në fushat e paleografisë latine, diplomacisë, kronologjisë dhe notariatin, tek profesorët: O. Redlicha dhe A. Dopscha. Në këtë vit, regjistron tek prof. K. Jireçeku, “Studimet albanologjike në Kolegjin e Vjenës”, të cilat nuk ka arritur t`i përfundojë. Në vitet 1904-1908, dr. Shuflaj punon si asistent në bibliotekën kombëtare Szeczeny, të Budapestit. Këtu thellon njohuritë në fushën e ballkanologjisë dhe sidomos albanologjisë. Vendos kontakte të shumta me intelektualë dhe shkencëtarë me famë botërore, kontakte këto që do t’i shfrytëzojë më vonë, gjatë gjithë punës së tij shkencore. Në Budapest, Shuflaj botoi në revista dhe gazeta të ndryshme, një numër të madh punimesh shkencore me vlera të jashtëzakonshme. Në revistën Szazdok, boton dy punime për mesjetën kroate, ku me argumente shkencore tregon se dokumentet e Rabit të shek. XI dhe XII, për mbretin kroat Zvonimir, ishin falsifikat. Kjo gjë më vonë do t’i kushtojë shumë, sepse do të shpallet tradhtar i popullit kroat, dhe studentët e tij do t’ia bojkotojnë leksionet! Në vitin 1908, emërohet profesor i rregullt për shkencat ndihmëse të historisë në Universitetin e Zagrebit. Së bashku me Talocin dhe Jireçekun, në vitin 1913 dhe 1918, boton në dy vëllime kryeveprën “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”. Në vitin 1918, me kërkesën e tij pensionohet, e pastaj boton pjesën e tretë të Historisë së Shqipërisë, të cilën kishte planifikuar ta shkruante në tetë vëllime, me titull: “Die kirchenzustände im vortürkischen Albanien. Die ortodoxe Durchbruchszone im katolischen Damme”, për të vazhduar, pastaj në vitin 1920 me romanin me temë nga mesjeta shqiptare, “Konstantin Balsha”, të firmosur me pseudonimin Alba Limi. Në dhjetor të vitit 1920, burgoset. Dënohet me tre vjet e gjysmë burg të cilat i bën në Mitrovicën e Sremit. Në vitin 1924, boton në të përditshmen e Zagrebit, “Obzor”, romanin fantastiko-shkencor: “Na Pacifiku 2255 – metagenetički roman u četri knjige”. Po në këtë vit boton edhe: “Städte und Burgen Albaniens hauptsächlich während des Mittelalters”, dhe “Povjest sjevernih Arbansa”. Pë të botuar pastaj në vitin 1925 studimin: “Srbi i Arbanasi, njohova simbioza u srednjem vijeku”. Në vitin 1928 botoi librin me ese: “Hrvatska u svijetlu svjetske historije i politike”. Po këtë vit, emërohet profesor i rregullt në Universitetin e Budapestit. Për shkak se nuk kishte pasaportë, detyrohet ta refuzojë këtë emërim. Problemet me policinë, janë pjesë përbërëse e jetës së dr. Shuflajt. Sipas disa të dhënave më të reja, të zbuluara në Arkivin Shtetëror Kroat në Zagreb, dr. Milan Shuflaj është njëri ndër shkencëtarët e rrallë në botë, që është vëzhguar në çdo hap nga policia, e jo vetëm ai, por edhe personat me të cilët kontaktonte, duke përfshirë këtu edhe anëtarët e familjes së tij të ngushtë dhe të gjërë. Një mbikqyrje e tillë ka filluar në fund të vitit 1922, gjë që mund të dëshmohet nga dokumentet arkivore. Fillimisht është vëzhguar vetëm ditën, ndërsa më vonë 24 orë pa ndërprerje. Me raportet nga mbikëqyrja, njoftohej drejtpërsëdrejti kryeministri, Petar Zhivkoviq, e më vonë pasardhësi i tij, Milorad Srshkiqi në Beograd dhe vetë mbreti, në mënyrë që të kishin parasysh veprimtarinë dhe lëvizjet e shkencëtarit të madh. Në vitin 1929, Akademia Vjeneze e Shkencave i propozon dr. Shuflajt që të vazhdonte vjeljen e lëndës arkivore për vazhdimin e botimit të ”Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”, vëllimet III-V. Këtë inisiativë e përkrahu edhe qeveria e Mbretërisë Shqiptare, e cila shprehu gatishmërinë e saj që të hiqte shpenzimet për një ndërmarrje të tillë kaq serioze dhe të vlefshme. Dr. Milan Shuflaj ftohet të vizitojë Shqipërinë. Pas shumë peripecish rreth pajisjes me pasaportë, ai arrin në Shqipëri më 12 janar të vitit 1931. Vritet nga dora e kriminelëve serbë më 18 shkurt të vitit 1931, një ditë pas kthimit nga Shqipëria, duke lënë pas shumë studime të papërfunduara, në dorëshkrim, një pjesë e mirë e të cilave ruhet në Arkivin Shtetëror të Kroacisë në Zagreb.

Kuvendi Ndërkombëtar i Studimeve Albanologjike

November 25, 2021 by s p

AKADEMIA E SHKENCAVE E SHQIPERISE

Kuvendi Ndërkombëtar i Studimeve Albanologjike i organizuar nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë dhe Akademia e Shkencave dhe Arteve e Kosovës, së bashku me institucionet e tjera (shih programin) do të zhvillojë punimet në hotel Plaza në datat 25, 26 dhe 27 nëntor. Ndërsa sot më 24 nëntor është bërë pritja e pjesëmarrësve dhe takimet e grupeve të punës në hotel Plaza, çelja e kuvendit do të bëhet më 25 nëntor në orën 9.00 në sallën Queen Geraldine, hotel “Plaza”, nga Kryetari i Akademisë së Shkencave akad. Skënder Gjinushi. Përshëndesin Kryetarja e Kuvendit znj. Lindita Nikolla dhe drejtuesit e institucioneve të larta të vendit. Në emër të albanologëve të huaj do të përshëndesë Lucia Nadin (Itali)Gjatë zhvillimit të punimeve të këtij kuvendi do të mbahen tri seanca plenare në datat 25, 26 dhe 27 nëntor, pastaj do të vazhdohet për tri ditë resht me dy seanca paralele të pasditeve rreth katër temave themelore : histori, gjuhësi, antropologji dhe studime letrare. Nga datat 25 deri më 27 nëntor 2021 Tirana do të bëhet qendra e diskutimeve dhe e arritjeve më të fundit në fushën e shkencave albanologjike me pjesëmarrjen e emrave më të shquar të shkencave albanologjike nga vendi dhe nga bota. Kanë mbërritur sot në Tiranë albanologët më të njohur nga vende të ndryshme të Botës si Pierre Cabanes, Francë; Lucia Nadin,Itali: Jose Manuel Floristan, Spanjë; Peter Schreiner, Gjermani; Maria Tereza Morelli, Itali; Irene Sawicka, Poloni; Leonardo Maria Savoia, Itali, etjPrej vitit 1972, kohë kur u mbajt në Tiranë Kuvendi Ndërkombëtar i Studimeve Ilire, i cili bëri një bilanc të plotë të të gjitha arritjeve që ishin shënuar deri në atë kohë në fushë të historisë së shqiptarëve, prejardhjes së tyre, të gjuhës shqipe, duke treguar vijimësinë iliro-shqiptare përmes argumenteve historikë, arkeologjikë dhe gjuhësorë, e deri më sot, gati 50 vjet më vonë nuk ka pasur një aktivitet të këtyre përmasave që e kthejnë Tiranën në qendër të studimeve albanologjike. Këtë vit, pra në vitin 2021 Akademia e Shkencave të Shqipërisë dhe Akademia e Shkencave dhe Arteve të Kosovës organizojnë Kuvendin e Studimeve Albanologjike për ta ridimensionuar kuptimin dhe përmbajtjen e albanologjisë dhe disiplinave të saj :vijimësia iliro-shqiptare, shqipja si gjuhë indoeuropiane dhe marrëdhëniet e saj me gjuhët motra të kësa familjeje, trashëgimia e shqiptarëve në trojet etnike do të pasurohen në këtë Kuvend edhe me vështrime nga disiplina e antropologjisë, etnomuzikës dhe përmes analizave që mbështeten në teoritë moderne e që do të hedhin një dritë të re për origjinën, gjuhën, kulturën dhe qytetërimin shqiptar në trojet e veta. Kuvendi ka komitetin organizues dhe atë shkencor si dhe ka edhe një bord nderi të cilit i prin shkrimtari ynë i madh Ismail Kadare dhe mjaft personalitete të tjera shqiptare dhe të huaja. Kuvendi do t’ zhvillojë punimet në hotel Plaza. Do të mbahen tri seanca plenare në datat 25, 26 dhe 27 nëntor, pastaj do të vazhdohet për tri ditë resht me dy seanca paralele të pasditeve rreth katër temave themelore : histori, gjuhësi, antropologji dhe studime letrare. Do të referojnë rreth 182 studiues shqiptarë dhe të huaj.Një tjetër vlerë e Kuvendit është se synon të krijojë rrjetin e shkollave, qendrave dhe individëve që merren me albanologji në të gjithë botën. Do të krijojë mundësinë që albanologët e ftuar dhe organizatorët shqiptarë të dëgjojnë njëri-tjetrin. Do të qartësojë gjendjen e albanologjisë sot dhe ndryshimet që kanë ndodhur nga një kohë në tjetrën. Do të konfirmojë arritjet e albanologjisë te ne dhe do të bëjë një bilanc krahasues me albanologjinë në qendrat e tjera dhe me vetveten në të shkuarën. Do të verifikojë e rikonfirmojë tezat bazë të albanologjisë si strategji shkencore për të ardhmen.Mbështetur në ligj Akademia e Shkencave të Shqipërisë po luan rolin e saj që të drejtojë dhe të orientojë kërkimin shkencor në vendin tonë duke zgjeruar marrëdhëniet e saj dhe duke përfshirë në strukturat e saj dijetarët më të mirë shqiptarë brenda e jashtë vendit. Pas suksesit të Konferencës Ndërkombëtare të Nanoteknologjisë, Kuvendi i studimeve albanologjike shënon një hap të ri në hullinë e veprimtarive të mëparshme të këtij institucioni. Duke përbashkuar arritjet më të mira të qendrave dhe studimeve albanologjike si ato të Palermos, Kozencës, Mynihut, Regensburgut Vjenës si dhe pas viteve 1999 arritjet dhe zhvillimin e dukshëm të studimeve albanologjike në Republikën e Kosovës, dija shqiptare e albanologjisë për të vënë një kufi të qartë mes shkencës albanologjike dhe pseudoshkencës .Kuvendi i studimeve albanologjike shënon gjithashtu edhe një shkallë të re në vështrimin e dukurive të historisë, arkologjisë, gjuhësisë, antropologjisë e letërsisë sepse tani qendrat e Studimeve albanologjike të Tiranës dhe Prishtinës janë pasuruar me dijetarë të rinj që sjellin në këtë anë të dijes shqiptare teoritë moderne të vështrimit të dukurive tradicionale albanologjike.I. Komiteti organizues: Akad. Skënder Gjinushi, bashkëkryetar;Akad. Mehmet Kraja, bashkëkryetar;Prof. dr. Artan Hoxha, anëtar;Akad. Marenglen Verli, anëtar;Prof. dr. Skënder Topi, anëtar;Prof. dr. Suzana Golemi, anëtar;Akad. Eqrem Basha, anëtar;Akad. Ali Aliu, anëtar;Akad. Kujtim Shala, anëtar;Prof. dr. Lindita Rugova, anëtar;Prof. dr. Hysen Matoshi, anëtar.II. Komiteti shkencor: Akad. Pëllumb Xhufi, bashkëkryetar (ASHSH);Akad. Eqrem Basha, bashkëkryetar (ASHAK);Akad. Ethem Likaj, anëtar;Akad. Sabri Hamiti, anëtar;Akad. Kujtim Shala, anëtar;Akad. Jusuf Bajraktari, anëtar;Prof. dr. Neritan Ceka, anëtar;Prof. dr. Sabri Laçi, anëtar;Prof. dr. Valter Memisha, anëtar;Akad. Shaban Sinani, anëtar;Akad. asoc. Kristina Jorgaqi, anëtar.III. Bordi i nderit:Akad. Ismail Kadare, bashkëkryetar;Akad. Francesco Altimari, bashkëkryetar;Akad. Rexhep Ismajli, bashkëkryetar; Akad. Luan Starova, bashkëkryetar;Akad. Rexhep Qosja, bashkëkryetar;Akad. Muzafer Korkuti, anëtar;Akad. Edi Shukriu, anëtar;Akad. Peter Schreiner, anëtar;Akad. Johannes Koder, anëtar;Akad. Peter Bartl, anëtar;Akad. Titos Jochalas, anëtar;Akad. Pierre Cabannes, anëtar;Prof. dr. Brian Joseph, anëtar;Prof. dr. Alexander Rusakov, anëtar;Prof. dr. Irena Sawicka, anëtar;Prof. dr. Lucia Nadin, anëtar;Prof. dr. Petya Assenova, anëtar;Akad. Răzvan Theodorescu, anëtar;Prof. dr. Noel Malcolm, anëtar;Prof. dr. Aleksandër Meksi, anëtar;Prof. dr. Zheng Engbo, anëtar.Institucione mbështetëse:Akademia e Studimeve AlbanologjikeUniversiteti i TiranësUniversiteti i ElbasanitUniversiteti i ShkodrësUniversiteti i PrishtinësInstituti Albanologjike PrishtinëInstituti i Historisë, Prishtinë

“Saga of Albanians in America begins in Massachusetts”

November 25, 2021 by s p

by Rafaela Prifti

Thoughts on Thanksgiving prayer delivered by Bishop Fan Noli in the Massachusetts Senate in 1952

The origin of the Thanksgiving holiday predates the arrival of Albanians to this land. The early records from the Fan Noli Archive show the first Albanian oldcomers to America were Arberesh. They fled to Southern Italy between 14^th and 18^th century to escape the Ottoman invasion. “The Arberesh landed in Boston in the mid 1800s”, writes Neka Doko, Albanian Chancery at Fan Noli Library and Cultural Center.

“The second wave occurred later on when a small body of men from the Southern regions of Albania came directly to America, documented in our library as the second Albanian oldcomers of Boston in the late of 1800s. They were the first recorded Albanians from Albania to immigrate to Massachusetts at this time”, says the author in her paper titled In Massachusetts, from Pilgrim Fathers to Noli’s Albanian Journey (Dielli Newspaper, November Issue, 2019)

To bring together today’s theme of the event, the location and the Albanians who made the New World their home, it is appropriate to reproduce part of the Thanksgiving prayer delivered by Bishop Fan Noli, in the Massachusetts Senate, printed in the Journal of the Senate in 1952:

“We thank Thee, O Lord, for the countless blessings Thou hast showered on us. We thank Thee for the privilege of living in this country of freedom and opportunity. We thank Thee for the privilege of living in this progressive State, where the noble spirit of the Pilgrim Fathers still prevails. We thank Thee for the privilege of living in this city of learning, with its famous schools and universities. We beseech Thee to make us worthy of all these blessings, and enable us to use for Thy glory the benefits we derive from our rich environment. Help us to work for the welfare of the Albanian people, for the salvation of humanity, and for the establishment of Thy Kingdom on hearth.”

The origin of the holiday predates the arrival of Albanians to this land. Today we are not less thankful for the “privilege of living in this country of freedom and opportunity” as Noli says in the 1952 prayer. In the 21^st century, the preeminent scholar that placed a high estimate on learning would appreciate and advocate that along with giving thanks on this holiday, we give thoughts to exploring its history through well-informed examination and careful consideration.