Të gjithë ne kemi dalë nga guna e Gogolit – Dostojevski/

Gogoli është një prej shkrimtarëve të rrallë fama e të cilit me kalimin e kohës fare nuk është zbehur. Përkundrazi, fama e tij është bërë planetare. Gogoli sot, njësoj si shkrimtari italian Xhovani Bokaçio (Giovanni Boccaccio, 1313-1375), shkrimtari spanjoll Miguel de Servantes Saavedra (Miguel de Cervantes Saavedra, 1547-1616) apo romancieri dhe novelisti rus Fjodor Mihajloviç Dostojevski (1821-1821) – konsiderohet si një prej shkrimtarëve më të mëdhenj në përgjithësi.

Invadimi i përtashëm i Rusisë në Ukrainë e vuri këtë vend në qendër të vëmendjes. U rrit interesimi edhe për gjuhën dhe kulturën ukrainase. Kohët e fundit disa mediumeve të huaja iu kujtua tregimtari dhe komediografi ukrainas-rus Nikollaj Vasileviç Gogol (1809-1852). Por ky nuk është preteksti kryesor. Si një prej shkrimtarëve të mëdhenj të letërsisë ruse me rrënjë ukrainase, përsëri u shtrua pyetja – i kujt është Gogoli? Edhe Gogoli është bërë objekt kontesti midis Rusisë dhe Ukrainës. Një shkrimtar klasik është bërë objekt i kontestit politik. Ka studiues që thonë se në të ardhmen ky kontest me siguri do të përfundojë me fitoren e dyfishtë të shkrimtarit, duke u bërë krenari kombëtare e dyfishtë – ukrainase dhe ruse.

Emri i tij deri më sot ka qenë Nikollaj Vasileviç Gogol dhe konsiderohej shkrimtar i madh rus, ndërsa tani mund të haset edhe me emrin Mikolla Vasiloviç Hohol (Mykola Vasiloviç Hohol), me epitetin e shkrimtarit të madh ukrainas. Te Gogoli çdo gjë ka qenë e re, që nga tema, mënyra e përpunimit, deri te gjuha dhe stili, ndërsa rusishtja e tij është e pazakonshme për arsye se përmban në vete edhe fjalë ukrainase të cilat nëpërmjet Gogolit kanë hyrë në gjuhën letrare ruse.

Ka studiues që thonë se për krijuesit e tillë parashenja kombëtare nuk është thelbësore për arsye se ata i përkasin tërë botës. Nëpër enciklopedi figuron si shkrimtar rus me prejardhje ukrainase. Nëpër enciklopedi dhe leksikone shkrimtarësh shkruan: Nikollaj Vasileviç Gogoli (në gjuhën ukrainase Mykola Vasiloviç Hohol) ka lindur në Soroçinc të Ukrainës, më 31 mars 1809, ndërsa ka vdekur në Moskë më 4 mars 1952. Në vijim thuhet se është shkrimtar ukrainas dhe rus, themelues i realizmit modern rus.

Sipas traditës familjare, vjen nga një familje fisnike të kozakëve të vjetër ukrainas. Është pasardhës i Ostap Hohol-it, hetmanit* të Bregut të Djathtë të Ukrainës. Gjyshi Panas Demjanoviç Hohol-Janovski (1738-1805) shkruante në dokumentet zyrtare se paraardhësit e tij me mbiemër Hohol kanë qenë polakë. Megjithëkëtë, shumica e biografëve e konsiderojnë “rus të vogël” (ukrainas). Stërgjyshi i shkrimtarit Jan Jakoviç ka qenë nxënës i Akademisë Shpirtërore të Kievit. Edhe babai i shkrimtarit, pronari i tokave Vasil Hohol-Janovski e ka dashur artin. Ka shkruar tregime dhe drama duke ndikuar kësisoj mbi të birin – Gogolin. Veprat i ka shkruar në gjuhën ukrainase, pastaj edhe në gjuhën ruse për arsye se në atë kohë Ukraina ka qenë pjesë përbërëse e Rusisë cariste, nën restriksione (kufizime) kulturore dhe shoqërore të ndryshme. Ukrainën e kanë quajtur Rusi e Vogël.

Shënim: Hetman, nga gjermanishtja Hauptmann – kapiten; prej shekullit XVI deri në shekullin XVIII kryekomandant i forcave të armatosura të Polonisë-Lituanisë; ataman.

* * *

Gogoli u shkollua në Polatavë, në Njezhin dhe në Pjetërburg (Petrograd). Një kohë ka qenë mësues i fëmijëve të fisnikëve në Pjtërburg. Ëndrrat rinore të Gogolit për të punuar në të mirë të shtetit u shuan kur e njohu jetën e nëpunësve të vegjël të Pjetërburgut. Një kohë të shkurtër edhe vetë ai ishte pjesë e tyre.

Jeta e tij pas vajtjes nga Ukraina e ndryshoi perceptimin dashamirës të tij për shoqërinë ruse. Më vonë, në Universitetin e Pjetërburgut ligjëroi historinë. Vazhdimisht ka qenë në kontakt me ngjarjet në Ukrainën e tij të dashur. Shpesh ka udhëtuar dhe ka qëndruar në shumë vende të Evropës. Nga fundi i jetës u kthye në Moskë ku jetoi në kushte materiale të vështira.

Kur është fjala për letërsinë, Gogoli u afirmua me tregimet nga jeta ukrainase në të cilat vjen në shprehje folklori dhe disponimi i hareshëm dhe romantik.

Me përmbledhjen “Arabeska” i fillon “tregimet e Pjetërburgut” në të cilat me rrëfimin tipik për të, përqesh zbrazësinë e jetës të nëpunësit të ulët. Kjo temë trajtohet në novelat ”Kapota” (Shinel, 1841) dhe “Hunda”. Po atë temë e përmban edhe komedia e suksesshme “Revizori” (1836). Të gjitha këto janë shkruar me stilin tipik të tij “qeshje me lot” në të cilin ai sheh jetën tragjikomike të nëpunësit të ulët, po edhe jetën tragjikomike të vet.

* * *

Në saje të Gogolit proza në letërsinë ruse kaloi në epërsi absolute ndaj poezisë. Për këtë arsye Gogolin e quajnë “baba të prozës në letërsinë ruse”. Për të ka rëndësi tejet të madhe edhe prejardhja ukrainase e tij. Për këtë arsye ukrainasit e konsiderojnë shkrimtar ukrainas.

Gogoli vështirë e pranonte mjedisin e ri rus ku kishte ardhur nga një Ukrainë që paksa dallohej, e që kishte një klimë pak më të ngrohtë. Kjo u manifestua edhe në përshkrimin specifik që ia bëri shoqërisë ruse. Gjatë shekujve XVIII dhe XIX, në kuadër të Perandorisë Ruse, ukrainasit kanë qenë nën trysni të vazhdueshme. Sipas pseudoshkencës ruse, nuk ka gjuhë ukrainase. Ajo nuk është veçse një dialekt “i gjuhës së madhe ruse”. Tezat e tilla nuk kishin mbështetje shkencore.

Disa prej gjenive ukrainas në letërsinë ruse, të edukuar në frymën kulturore ukrainase, deri në njëfarë mase nisën të pajtohet me politikën e tillë imperiale apo cariste. Midis tyre shquhen në veçanti Gogoli dhe simpatizuesi i tij Fjodor Mihajlloviç Dostojevski, të cilët me prejardhje kanë qenë nga Ukraina. Njëri ka lindur në Ukrainë, kurse tjetri është ukrainas nga babai. Gogoli e ka bërë “luftën e vet” të posaçme ngase mjedisin rus vështirë mund ta pranonte. Ai mjedis ka qenë në kundërshti me kulturën e të menduarit që mbizotëronte në Ukrainë. Por, pikërisht në saje të mënyrës ukrainase të të menduarit, Gogoli u bë përfaqësuesi më mbresëlënës dhe më origjinal i prozës ruse të qindvjeçarit XIX. Ai pati një ndikim të jashtëzakonshëm në letërsinë ruse, mbi bashkëkombësin e tij, Dostojevskin, si dhe mbi disa autorë të tjerë rusë.

Një praktike të tillë të rusifikimit në të cilën gjuha ruse ka qenë parakusht për çfarëdo lloj pune dhe suksesi eventual, iu kundërvunë fuqishëm dy shkrimtarët e mëdhenj ukrainas, poeti Taras Shefçenko (1814-1861) si dhe shkrimtari, poeti, kritiku dhe folkloristi Panteleimon Kulish (Voronizh, sot rajoni Sumsk, 1819 – Ferma Motronivka, sot pjesë e fshatit Olenivka, 1897). Puna e tyre jo vetëm që e ka përsosur letërsinë ukrainase, por ka qenë edhe mbështetje kryesore në formimin e identitetit kombëtar ukrainas të pavarur.

Ukrainishtja është gjuhë sllave lindore të cilën e flasin mbi 45 milion folës. Është gjuhë zyrtare në Ukrainë. Flitet edhe në Rusi, në Bjellorusi, në Kazakistan, në Moldavi, në Poloni, në Sllovaki, në Rumani, në ShBA, në Kanada, në Australi etj. Grafia bashkëkohore ukrainase është variant i cirilikes me 33 germa dhe me shenjën shtesë – apostrofin.

Sipas ekspertëve ukrainas, prejardhje ukrainase e Gogolit është një përcaktues i rëndësishme që është reflektuar në një sërë shprehjesh të tij si njeri dhe si shkrimtar. Për ta kuptuar sadopak Gogolin, faktori ukrainas është vendimtar, i cili në shumicën e rasteve është lënë jashtë, madje edhe atëherë kur është dashur të theksohej prejardhja e shkrimtarit rus. Formimi i vetëdijes së tij, suksesi fillestar si dhe kriza shpirtërore ndërlidhen me problemet e Ukrainës, shumë më tepër sesa është parandier deri tani në qarqet letrare botërore.

Sipas mendimit të sllavistit të njohur italian Sante Gracioti (Sante Graciòtti, 1923-2021), Gogoli është përpjekur për pajtimin e Kishës Lindore dhe të Kishës Perëndimore si të barabarta para Zotit, si në rrëfimin për motrat Maria dhe Martë nga Ungjilli i Llukës. Ky ishte ekumenizëm ukrainas tashmë i njohur mirë, por edhe disidencë. Disidenca është parë më parë edhe te arsyetimi i heroit kombëtar ukrainas, hetmanit Ivan Mazepa (Ivan Stepanoviç Mazepa; Mazepynci, Bila Cerkva, 1639 – Vanita, Moldavi, 1709), njëherazi i propaganduar si “tradhtar rus”. Ivan Mazepa ka qenë prijës ushtarak dhe politikan ukrainas. Ka qenë me kombësi polake dhe lituane.

Një Gogol i tillë nuk i duhej carizmit rus në kohën e ngritjes së tij. Sipas fjalëve të Gogolit, Rusia ka qenë plot me “shpirtra të vdekur” dhe me të tillë që krijuan kapital prej tyre. Më shumë të dhëna për këtë temë përmban teksti “Beteja për ta rrëmbyer gjigantin e fjalës – Gogoli apo ukrainasi në Rusi” të filologut, historianit, diplomatit dhe promovuesit të kulturës ukrainase Jevgjeni Pashçenko (Yevgeny Nikolayevich Pashchenko).

Për Gogolin ka shkruar edhe magazina franceze Philosophie e cila e quajti atë “shkrimtar mes dy botëve”, përkatësisht shkrimtar binacional, dykombësh. I lindur në zemër të Ukrainës, ka shkuar në Rusi dhe ka shkruar në gjuhën ruse, duke lundruar midis dy vendeve.

“Veprën e tij e ndajnë dielli ukrainas i fëmijërisë së tij dhe dëbora ruse, fshatarët meshkuj të fshatit Poltava dhe nëpunësit e vegjël të zellshëm të Shën-Pjetërburgut. Gogoli jep një pasqyrë delikate, qesharake, ndonjëherë të vrazhdët – dhe tejet subjektive – të këtyre dy botëve. Po qe se Ukraina dhe Rusia dëshirojnë ta bëjnë Gogolin hero të tyren, kjo ndodh për arsye se ai vërtet u takon dy botëve…” përfundon artikulli për Gogolin.

* * *

Pasi Gogoli ia lexoi Pushkinit dorëshkrimin e romanit “Shpirtra të vdekur”, ai paska bërtitur: “O Zot, sa e katandisur është Rusia jonë”. Të njëjtën e thonë edhe për leximin e dorëshkrimit të komedisë “Revizori”. Kjo e vërtetë tragjike do të bëhet lajtmotiv (mendim kryesor) i shumë veprave të Gogolit, si i veprave lirike, ashtu edhe i veprave komike e satirike. Realizmi i tij shpesh është fantazmagorik, humori i tij është i shkrirë në lot, ndërsa tragjikja e tij është e ngjyrosur me tallje të lehtë dhe hidhërim ngazëllues.

Ndonëse shoqërohej me Pushkinin i cili kënaqej në jetën e natës dhe në ballot e shpeshta dhe kishte lidhje me femra, derisa nuk e gjeti atë të vërtetën, Gogoli ishte e kundërta e plotë e tij. Nuk u martua dhe si duket s’ka pasur as lidhje sentimentale me ndonjë femër. Në këtë pikëpamje ka qenë paksa i çuditshëm. Ka të tillë që e konsiderojnë si një rast të trishtueshëm të vetëpërmbajtjes seksuale në historinë e letërsie botërore, por ka edhe të tillë që mendojnë se ka qenë aseksual. Qëndrimi i tij ndaj femrave vërehet në veprat e tij në të cilat ato shpesh janë paraqitur si bukuroshe fatale, nga një distancë pothuajse mistike, si ato, bukuria e të cilave ndonjëherë sjell tragjedi.

Shkrimtari nga guna apo nga kapota e të cilit kanë dalë të gjithë realistët rusë, është i veçantë, jo vetëm për krijimtarinë e jashtëzakonshme por edhe për dy gjëra të tjera – qëndrimin ndaj femrave dhe qëndrimin ndaj religjionit. Sipas disa studiuesve, qëndrimi ndaj femrave ia bëri jetën të vetmuar dhe të pikëlluar, ndërkaq qëndrimi ndaj religjionit e çoi në vdekje. Me fjalë të tjera, Gogolin e kanë çuar në vdekje aseksualiteti dhe religjioziteti mistik.

Shumë shkrimtarë janë krenuar me të. Ka shumë që e kanë respektuar dhe janë miqësuar me të. E kujtojnë për veprat unike dhe të papërsëritshme, për veprat që ia siguruan epitetin e njërit prej më të mëdhenjve në historinë e letërsisë ruse dhe të letërsisë botërore.

“Sekretet dhe misteret që i la pas vdekjes, kurrë s’do të zbardhen deri në fund. Madje edhe Lermontovin mund ta përfytyrosh më lehtë ”, thotë poetja dhe eseistja ruse Ana Ahmatova (Ana Andreevna Ahmatova, mbiemri i vërtetë – Gorenko; Bolshoj Fontan/Odesë, 1889 – Domodjedovo / Moskë, 1966).

* * *

Për Gogolin flet edhe prozatori dhe poeti rus dhe amerikan Vladimir Vladimiroviç Nobakov (Shën-Pjetërburgm 1899 – Montreux/Zvicër, 1977) në artikullin e tij “Ese për Gogolin dhe Dostojevskin”. Midis tjerash Nabokov thotë: “Gogoli ishte një krijesë e çuditshme, por gjenitë gjithmonë janë të çuditshëm; vetëm një shkrimtar i shëndetshëm i dorës së dytë ndikon mbi lexuesin falënderues si një mik i vjetër i mençur, i cili me simpati i zhvillon idetë e lexuesit për jetën. Letërsia e madhe gjithmonë është në kufirin e irracionales. Hamleti është ëndërr e çmendur e një të dituri neurastenik. ‘Kapota’ e Gogolit është një makth grotesk dhe i tmerrshëm që lë vrima të zeza në indin e turbullt të jetës”.

Shënim: Mihail Jurjeviç Lermontov (1814-1841) poet, romancier dhe dramaturg rus. Si vazhdues i drejtpërdrejtë i Aleksandër Sergejeviç Pushkinit (1799-1837), Lermontovi është hallkë e historisë së letërsisë ruse nëpërmjet të cilit romantizmi ia hapi dyert poetikës së “shkollës natyrale” dhe realizmit në përgjithësi. Veprat e tij ushtruan ndikim thelbësor mbi tregimtarin dhe komediografin rus me prejardhje ukrainase Nikollaj Vasileviç Gogol (1809-1852), romancierin dhe novelistin rus Fjodor Mihajloviç Dostojevski (1821-1881) dhe prozatorin, dramaturgun dhe publicistin rus Leon Nikolajeviç Tolstoj (Lev Nikolaeviç Tolstoj, 1828-1910).

* * *

Në fillim Gogoli u konsiderua një satirik i mirë, ndërsa më vonë u shpall baba i realizmit rus dhe i drejtimit social-moral në letërsi. Realizmi i tij shpesh është fantazmagorik, humori i tij është i shkrirë në lot, ndërsa tragjikja e tij është e ngjyrosur me tallje të lehtë dhe hidhërim ngazëllues. Është e pakontestueshme se ai është një prej shkrimtarëve rusë më të mëdhenj dhe qëndron krah për krah shkrimtarëve të mëdhenj, siç janë Pushkini, Tolstoi, Dostojevski, tregimtari dhe dramaturgu rus Ivan Sergejeviç Turgenjev (Orel, 1818- Bougival/Paris, 1883) dhe novelisti e dramaturgu rus Anton Pavloviç Çehovi (Taganrog,1860- Badenweiler/ Gjermani, 1904).

Gjatë gjysmës së dytë të jetës, Gogoli kaloi një kohë të gjatë në vende të Evropës perëndimore. Më së shumti qëndroi në Romë. Përgatitej për ta shkruar pjesën e dytë dhe të tretë të “Shpirtrave të vdekur” për arsye se sipas shembullit të Dantes, shpirtrat e vdekur të Rusisë së pikëlluar, nëpër ferr dhe purgator, dëshironte t’i sjellë në një jetë të re, të rilindur. Por nuk ia doli ngase gjendja fizike dhe shpirtërore iu përkeqësua. Kësaj i kontribuoi me të madhe edhe vdekja e Pushkinit. Autori i “Kapotës” thotë: “Rusia pa Pushkinin! Do të kthehem në Pjetërburg – Pushkini s’është!” Si duket, pa Pushkinin nuk kishte guxim të mjaftueshëm për t’u marrë me tema të rënda mbi jetën në letërsi.

Gjatë gjithë jetës, Gogoli synonte të flasë me imazhe të gjalla dhe jo me argumente; të pasqyronte jetën e vërtetë dhe jo të debatonte për jetën. Gjatë gjithë jetës së tij qeshi me një qeshje të hidhur për veten dhe për fatin “e Rusisë së mjerë”.

* * *

Krijimtari letrare

Vepra më të vlefshme të Gogolit konsiderohen: romani / poema “Shpirtra të vdekur”, pjesa teatrale “Revizori”, përmbledhje me tregime “Mbrëmjet në fshatin e vogël afër Dikanjkës”, me të cilën u shfaq në letërsi pasi që veprën e parë e dogji. Kjo përmbledhje u botua në vitin 1831 dhe i solli autorit famë. Vepra më e rëndësishme e tij, romani “Shpirtra të vdekur” u botua në vitin 1841, d.m.th. dhjetë vjet pas përmbledhjes së sipërthënë me tregime. Vepra të tij të çmuara janë edhe tregimet/novelat “Kapota” (Shinel), “Taras Bulba”, “Shënimet e një të marri”. Veprat letrare më të njohura i krijoi në distancë prej dhjetë vjetëve.

* * *

Romani “Taras Bulba” – Është roman historik i shkurtër nga cikli “Mirgorod”. Është botuar në vitin 1835. Botimi i dytë i përpunuar ka dalë në vitin 1842. Botimi i dytë është bazë e të gjitha botimeve bashkëkohore. Veprimi i romanit ka të bëjë me historinë e kozakëve të Zaporozhit. Veprimi i romanit nuk mund të ndërlidhet me ngjarje historike konkrete. Personazh kryesor është Taras Bulba, një kozak i moshuar i cili për të mbrojtur ortodoksinë niset me djemtë e vet Andreun dhe Ostapin në luftë kundër fisnikëve polakë. Vepra është shkruar në mënyrë klasike. Personazhet nuk janë karikuar siç ka vepruar zakonisht Gogoli në shkrimet e veta. Në aspektin ideor, “Taras Bulba” është vepër në stilin e rilindjes kombëtare romantike. Në të Gogoli ka e dhënë pasqyrën “e shpirtit rus”. Vepra është e pasur me aventura dhe me përshkrimin e betejave si dhe me humorin karakteristik të Gogolit.

* * *

Komedia “Revizori” – Është komedi satirike me pesë akte. U botua në vitin 1836. Versioni i korrigjuar doli në vitin 1842. Veprimi mbështetet në një anekdotë midis Gogolit dhe poetit, tregimtarit dhe dramaturgut rus, Aleksandar Sergejeviç Pushkin (1799-1837). Autori tallet me lakminë e njerëzve, mungesën e shijes si dhe me korrupsionin politik në Rusinë cariste të asaj kohe. Ngjarjen e komedisë ia ka treguar Pushkini. Për këtë arsye ai e ka konsideruar veten kumbar të komedisë. Gogoli e lexon dramën në prani të Pushkinit. Ndërkohë, Pushkini paska bërtitur: “O Zot, kjo Rusia jonë është për t’u ardhur keq”. Rusia është katandisur saqë duhet të të vijë keq për të.

* * *

Përmbajtja e “Revizorit” – Veprimi zhvillohet në shekullin XIX në Rusinë cariste, në një qytet province, pranë Shën-Pjetërburgut. Nyja fillon me lajmin për ardhjen e revizorit nga kryeqyteti. Në qarqet e administratës së qytetit krijohet panik i përgjithshëm. E gjithë kjo është rezultat i punës së tyre shumëvjeçare të parregullt, i korrupsionit dhe i nepotizmit. Disa prej tyre përpiqen t’i fshehin parregullsitë e punës së tyre, të tjerët ndërkaq, nga ardhja e revizorit duan të nxjerrin përfitime. Disa kanë për qëllim t’i ruajnë pozitat, të tjerë ndërkaq synojnë të përparojnë në shërbim nëpërmjet poltronizmit dhe duke u imponuar. Të përfshirë nga paniku, ata i pranojnë fjalët e përhapura për revizorin e rremë. Këtu paraqiten momentet komike. Ata e argëtojnë revizorin e rremë dhe ia bëjnë qejfin mashtruesit, me qëllim që ta bëjnë për vete dhe të përfitojnë diçka. Kryebashkiaku është aq i pangopur saqë është i gatshëm ta martojë të bijën me revizorin e rrejshëm, duke shpresuar se në atë mënyrë do të avancojë në shërbim dhe do të punësohet në Shën-Pjetërburg, ëndërr kjo e çdo personi të provincës.

* * *

Në “Revizor” Gogoli në mënyrë satirike i analizon personazhet dhe ndodhitë, sidomos duke u ndalur te pjesëtarët e burokracisë shtetërore. Në atë kohë, pjesa më e madhe e popullatës ka jetuar në varfëri. Aparati burokratik i madh është bërë akoma më i madh dhe gjithnjë më i korruptuar. Nëpër provinca ka mbretëruar provincializmi dhe poltronizmi. Për “Revizorin” Gogoli flet edhe në artikullin “Rrëfimi i shkrimtarit”.

* * *

Premiera e “Revizorit” është mbajtur më 1 maj 1836 (më 19 prill sipas kalendarit të vjetër), në teatrin “Aleksandri” në Pjetërburg. Këshilltarët e car Nikollës I e kanë ndaluar shfaqjen e dramës. Ajo shfaqet vetëm pas ndërhyrjes së Perandorit, i cili merr pjesë në premierë. Publiku është shokuar nga ajo që ka parë. Një pjesë e publikut autorin e kanë sulmuar ashpër, ndërsa një pjesë tjetër, kryesisht të rinjtë, e kanë lëvduar me entuziazëm. Gogoli ka rënë në shënjestër të shtypit reaksionar. Mjekët e kanë këshilluar të largohet nga Rusia dhe të shkojë jashtë. Pas gjysmë viti e trondit rëndë vdekja tragjike e Pushkinit, pa këshillën e të cilit nuk ka shkruar asgjë. Pushkini u vra në dyluftim.

Personazhet e “Revizorit”

Anton Antonoviç Skvoznik-Dmuhanovski, prefekt i qendrës së banuar, nëpunës shtetëror i korruptuar i cili hiqet i ndershëm;

Ana Andreevna – bashkëshorte e prefektit, koketë provinciale dhe damë egoiste, e edukuar prej romaneve dhe albumeve. Ka pushtet mbi bashkëshortin, por vetëm kur bëhet fjalë për cikërrima;

Maria Antonovna – vajzë e prefektit, kanakarja e së ëmës;

Ivan Aleksandroviç Khlestakov – nëpunës 23-vjeçar nga Pjetërburgu, një prej atyre të cilët nëpër zyra i quajnë “kokëboshë”;

Osipi – shërbëtor i Klestakovit; është më i mençur se padroni i vet;

Lluka Llukiç Hllopov – mbikëqyrës shkolle;

Bashkëshortja e tij;

Amos Fjodoroviç Ljapkin-Tjaplin – gjyqtar i zonës i cili gjatë jetës ka lexuar pesë-gjashtë libra, prandaj e ka quajtur veten liberal;

Artemij Filipoviç Zemlanika – drejtuesi i spitalit, perfid dhe dyfytyrësh i madh;

Ivan Kuzmiç Shpekin – drejtues i postës, i cili vazhdimisht i lexon letrat e huaja;

Pjetër (Petar) Ivanoviç Bopçinski dhe Pjetër (Petar) Ivanoviç Dopçinski – spahinj të qytetit të cilët e filluan tërë rrëmujën lidhur me revizorin e rrejshëm;

Kristian Ivanoviç Hibner – mjeku i qytetit i cili nuk ka ditur asnjë fjalë në rusisht;

Fjodor Andreeviç Lulukov, Ivan Llazareviç Rastakovski dhe Stepan Ivanoviç Koropkin – nëpunës autoritativ në pension;

Stepan Iliç Uhovertov – shkrues policie;

Svistunov, Pugovicin dhe Djerzhimorda – policë;

Abdulin – tregtar;

Fevrona Petrovna Poçllepkina – bashkëshorte e bravapunuesit të cilën prefekti ka urdhëruar ta kamxhikojnë;

Mishka – shërbëtor i prefektit;

Kohë pas kohe shfaqen edhe gruaja e nënoficerit, djaloshi i kafenesë, klientët në kafene, tregtarët dhe qytetarët si lutës.

* * *

Të gjithë personazhet në dramë janë negativë dhe të korruptuar. Prefekti Skvoznik-Dmuhanovski mitën apo ryshfetin e konsideron si diçka për të cilën ai ka pothuajse të drejtë ligjore. Me fjalë të tjera, ryshfeti është rend i përcaktuar dhe ai që nuk pajtohet me të, është rebel. Të tillët, prefekti i quan “volterianë”. Qytetarët ankohen prej tij. Ryshfet marrin, jo vetëm mbikëqyrësi i policisë, por edhe nëpunësit e tjerë. Aty ka një hierarki ku dihet se kush sa mund të marrë. Për shembull, mbikëqyrësi i qytetit e paralajmëron kompetentin e lagjes me fjalët: “Ki kujdes, nuk marrësh sipas gradës!”

Në dramë janë pasqyruar edhe dukuritë e tjera negative të shoqërisë. Për shembull, gruaja dhe vajza e mbikëqyrësit të policisë mendojnë vetëm për veshjen, mbikëqyrësi i postës Shpekini i çel letrat për shkak të kërshërisë së vet, ndërsa Dopçinski dhe Bopçinski s’kanë punë tjetër përpos të shkaktojnë ngatërresa dhe të përgojojnë nëpër qytet.

Heroi kryesor Khlestakov është pandan i nëpunësve të provincës. Ai është përfaqësues tipik i dembelëve, i mendjelehtëve dhe i nëpunësve të sipërfaqshëm të kryeqytetit. Gogoli thotë: “Të paktën një minutë, të gjithë bëhen Khlestakov”.

Duke qenë se të gjithë personazhet në komedi janë negativë, kritiku i madh rus Visarion Belinski (Vissarion Grigorjeviç Belinsky, 1811-1848) thotë: “Në ‘Revizor’, i vetmi personazh i ndershëm është – e qeshura”. Në dramë nuk ka as edhe një karakter pozitiv, as paralajmërim të ndonjë farë ane më të mirë të natyrës njerëzore. Së këndejmi, budallallëku në dramë nuk është dënuar, ngase të gjithë, pa përjashtim, janë budallenj.

Khlestakovi nuk është figurë qendrore e dramës. Ai bëhet i tillë krejt rastësisht për shkak të marrëzisë së paparashikuar të të tjerëve.

Të gjithë personazhet e tjerë sillen ndaj “revizorit” në përputhje me pritshmërinë për të përfituar diçka për vete. Të gjithë personazhet e dramës sillen pa fije turpi duke e treguar natyrën e tyre të thjeshtë pa kurrfarë ideali. Ideal i tyre është përfitimi material. Këta njerëz të gjorë nuk njohin kurrfarë respekti, madje as respektin ndaj vetvetes.

Ndonëse personazhet e veprës i afrohen groteskut, ata nuk janë të privuar nga motivacione dhe arsyetime realiste të caktuara.

* * *

Tregimi “Kapota” (Shinel, 1841)* – Gjinia letrare: epika; Lloji letrar: tregim; Vendi i zhvillimit të veprimit: Pjetërburg; Koha e zhvillimit të veprimit: Mesi i shekullit XIX; Tema: Pasqyrimi i jetës së Akakie Akakieviçit; pasqyrimi i problemeve të tij me kapotën; Ideja: Me strukturën në fuqi dhe me rregullat e saj shoqëria kurrë nuk është në anën e njeriut të rëndomtë, i cili mund të presë drejtësi vetëm pas vdekjes.

Personazhet: Akakie Akakieviçi, rrobaqepësi Petroviç, i cili në të vërtetë quhej Grigorij, personazhe të rëndësishëm – gjenerali, nëpunësit…

Akakie Akakieviçi është një punëtor i rëndomtë i cili merret me përshkrimin e librave. Ai nuk është i pasur, nuk ka shtëpi të madhe, as pagë të madhe. Kur ia vjedhin kapotën e cila për të ishte shumë më e rëndësishme se jeta, Akakie më në fund del nga letargjia e jetës së vet. Por me angazhimin e vet nuk ia del të arrijë qëllimin. Sistemi dhe hierarkia në fuqi nuk janë krijuar për t’i ndihmuar njeriut “të vogël”. Njeriu i rëndomtë mbetet i shkelur para sistemit, të ndërtuar vetëm të kërkojë prej tij, pa i dhënë diçka ndonjëherë. Akacie tërë jetën e kalon si shërbëtor të sistemit dhe kur kërkon prej tij diçka si kundërshpërblim – e dëbojnë.

Me këtë vepër Gogol kritikon shoqërinë, e dënon veprimin jonjerëzor dhe sjelljen e ligë të njerëzve. Por në fund ai i beson ndërgjegjes që i sjell shpëtim njeriut. Për fat të keq, shpëtimi dhe drejtësia, sipas Gogolit, i vijnë njeriut të zakonshëm vetëm pas vdekjes.

Edhe në tregimin “Kapota” hasim në një lloj antiheroi, por roli i tij është krejt ndryshe nga ai i Çuçkovit. Akakie i “Kapotës” është një individ i përjashtuar për të cilin shoqërisë së lartë dhe të nderuar aq i bëhet.

Shënim: Titulli origjinal i tregimit është “Shinel”. Në shqip do të thotë: pallto ushtarake, kapotë, mantel, mushma, gunë, tallagan.

* * *

Romani “Shpirtra të vdekur” – U botua në vitin 1842. Konsiderohet si një prej veprave më të njohura të letërsisë ruse të shekullit XIX. Gogoli e paramendonte veprën si një poemë epike në prozë dhe si pjesë të parë të trilogjisë të cilën nuk e kreu kurrë. Pjesën e dytë të cilën thuhet se e kishte shkruar, e asgjësoi mu në prag të vdekjes. Edhe pse romani përfundon në mes të fjalisë (njësoj si romani “Udhëtim sentimental” i romancierit anglez, Stern*), konsiderohet se vepra është komplete në formën e vet ekzistuese.

Shënim: Lorens Stern (Laurence Sterne, 1713-1768) është romancier anglez. Studioi në Kembrixh (Cambridge). Është autor i romanit të shkurtër, të papërfunduar “Udhëtim sentimental nëpër Francë dhe Itali” (A Sentimetal Journey Through France and Italy, by Mr. Yorick, 1768).

* * *

Në Rusi, para reformës për emancipimin e bujkrobërisë, të vitit 1861, çifçinjve u lejohej të posedojnë fshatarë (robër, argatë apo hyzmeqarë) të cilët do t’ua punonin tokën. Ata konsideroheshin pronë e çifçinjve të cilët kanë mundur t’i blejnë, t’i shesin, t’i lënë peng apo hipotekë si çdo pjesë të pasurisë personale. Si njësi matëse për fshatarët është përdorur fjala “shpirt”. Për shembull, “gjashtë shpirtra fshatarësh”.

Veprimi i romanit bazohet në “shpirtra të vdekur”, d.m.th. në fshatarët e vdekur të cilët në regjistrat shtetërorë ende figurojnë si të gjallë. Në planin tjetër, titulli i veprës ka të bëjë edhe me shpirtrat e vdekur të heronjve të Gogolit.

* * *

Lloji i veprës: roman; Vendi i zhvillimit të veprimit: Qytetet e vogla të Rusisë; Koha e zhvillimit të veprimit: Shekulli XIX; Tema e veprës: Jeta dhe vështirësitë e Pavel Ivanoviç Çiçkovit; Ideja e veprës: Vepra nuk ka ide klasike në kuptim të këshillës, por shihet qartë se shkrimtari ka për qëllim ta pasqyrojë në mënyrë sa më të besueshme shoqërinë dhe jetën e kohës së vet.

Romani i papërfunduar “Shpirtra të vdekur” ishte paramenduar si një poemë në tri pjesë, e shkruar sipas shembullit të “Komedisë hyjnore” (La Divina commedia, 1307-1321) të poetit italian Dante Aligieri (Dante Alighieri, 1265-1321), të ndarë në Ferr, Purgator dhe Parajsë. Pjesën e parë Gogoli e shkroi pothuajse për shtatë vjet në Paris, në Romë dhe në Zvicër. Për shkak të gjendjes psikike të brishtë, romanin nuk arriti ta përfundojë. Në vitin 1852 Gogoli bie në depresion dhe i djeg të gjitha veprat e veta të papërfunduara, përfshi edhe një pjesë të madhe të pjesës së dytë, si dhe tërë pjesën e tretë të “Shpirtrave të vdekur”. Nga pjesa e dytë janë ruajtur vetëm pesë fragmente.

Përkundër faktit se ideja origjinale e romanit ka mbetur e papërfunduar, ndikimi i Gogolit mbi shkrimtarët e shekullit XX dhe mbi realizmin rus, më së miri shihet në fjalinë që e ka thënë Dostojevski: “Të gjithë ne kemi dalë nga guna e Gogolit”. Edhe pse i papërfunduar, ky roman paraqet kulmin e kritikës të shoqërisë ruse në kapërcyell nga shekulli XIX në shekullin XX. Madhështia e tij shkon aq larg saqë kritika e merr si të përfunduar, edhe pse zyrtarisht konsiderohet i papërfunduar.

Tregimtari gjatë tërë kohës komunikon me lexuesin. Teknika kryesore është rrëfimi. Në vend të fabulës, në qendër është të rrëfyerit. Tregimtari gjatë tërë kohës i drejtohet lexuesit duke i sqaruar përse si (anti)hero kryesor e ka zgjedhur Çiçkovin dhe në mënyrë groteske dhe joserioze e përshkruan pamjen e jashtme dhe të brendshme dhe botën e fisnikëve rusë. Lexuesi fiton pasqyrën e jetës dhe të përjetimeve të antiheroit rus Pavel Ivanoviç Çiçkovit i cili duke kombinuar mirësjelljen, lajkat dhe gjuhën mikluese e fiton besimin e të fortëve të qytetit të vogël rus. Gogoli i urren të fortët e pagdhendur apo mendjemëdhenj të cilët nuk shohin asgjë përtej fjalëve të bukura dhe komplimenteve.

Pas një kohe, Çiçkovi kërkon prej “zotërinjve” që me një shpërblim të vogël apo edhe pa shpërblim, t’ia regjistrojnë atij robërit e tyre të vdekur, vdekjet e të cilëve nuk janë shënuar askund. Me regjistrimin e robërve ai do të mundë të fitonte tokë që ofrohej me çmim të ulët. Në fillim të gjithë, përfshi edhe Çiçkovin, mendojnë se plani do të jetë i suksesshëm, por kur në qytetin N. i bien në fije çështjes, atij s’i mbetet tjetër pos t’ia mbathë. Kjo nuk e pengon atë të tentojë sërish me të tjerë në ndonjë qytet tjetër. Ai nuk çanë kokën as për njerëzit as për raportet me ta. Shkathtësitë e jashtëzakonshme për komunikim i shfrytëzon vetëm për manipulim. Duke marrë parasysh faktin se planin e punës e bazon në tregtinë me “shpirtra të vdekur”, shihet qartë se nuk i bëhet vonë as për parimet etike. Duke shfrytëzuar nevojën e të fortëve për t’u krenuar dhe për t’u lëvduar, Çiçkovi edhe pse i shtresës së ulët, vendos njëfarë dominimi mbi ta.

Me këtë roman Gogoli i vendos bazat e realizimit rus dhe e vizaton skicën e shoqërisë ruse të cilën më vonë Dostojevski dhe Tolstoi do ta shndërrojnë në kryevepër superiore. Përpos për romanin “Shpirtrat e vdekur”, Gogoli njihet edhe për tregimet “Kapota” dhe “Hunda”. Që të tri veprat e sipërthëna e përfaqësojnë realizmin e hershëm.

Xhelal Zejneli

Agim Aliçkaj/

– Ju flet liria e Kosovës.

– Liria nuk falet, ajo fitohet.

– Kosova e fitoi lirinë me luftë, falë rezistencës shekullore mbarëkombëtare, trimave të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës-UÇK dhe NATO-s të udhëhequr nga Amerika.

– Jehona e Kosovës së lirë kumbonte edhe sot në malet e Berishës, te Bunkeri i radios i cili qëndron i pathyeshëm.

– Përjetim i jashtëzakonshëm për mua dhe baxhën Hasan Mexhuani, me luftëtarët e lirisë dhe anëtarët e ekipit të radios Kosova e lirë, Dr. Nusret Pllana dhe Rizah Berisha.

E kemi amanet dhe borxh nga dëshmorët tanë ta mbrojmë këtë liri me të gjitha mjetet dhe në të gjitha mënyrat.

FREE KOSOVA IS SPEAKING

– The freedom of Kosova is speaking.

– Freedom is not a gift, it must be earned.

– Kosova won its freedom by war, thanks to the centuries-old nationwide resistance, the braves of the Kosova Liberation Army-KLA and NATO led by America.

– The echo of free Kosova still resounded today in the mountains of Berisha, at the Radio Bunker which remains indestructible.

– An extraordinary experience for me and my brother in law Hasan Mexhuani, with the freedom fighters and the members of the team radio free Kosova, Dr. Nusret Pllana and Rizah Berisha.

It’s our testament and debt to our martyrs to protect this freedom by all means in every way possible.

Agim Baçi/

Çfarë ndodh kur gazetaria e keqe përdor të dhënat jo për informimtë publikut, por për të shantazhuar dikë apo disa persona, që më pas të përfitojë favore?

Umberto Eco, përmes një trilleri, ka rrokur një nga çështjet më të diskutueshme në botën e sotme – pikërisht atë të marrëdhënieve mes medias, politikës, gjyqësorit dhe biznesit.

Fabula e romanit nis me një ofertë që i bëhet Kolonës, një pesëdhjetvjeçari që e ka dashur gjithnjë gazetarinë, por s’ka mundur të shkollohet dhe që ka përkthyer nga gjermanishtja dhe shkruar në gazeta të vogla, në rubrika jo të rëndësishme. Dhe një njeri që ka ëndërruar,- që ka dellin e shkrimtarit, por s’ka patur fat, që e shoqja, Ana, e ka braktisur pas dy vitesh martesë, që kërkon të dalë nga anonimati,- mund të jetë personi i duhur për ta ftuar në një qark ku dikush tjetër mund të përfitojë, pa ditur asgjë ai. Pikërisht një personazhi të tillë i kërkohet të bashkëpunojë në shkrimin e një libri mbi një gazetë që nuk do të dalë kurrë në treg. Gazeta mendohet me titullin “Nesër”, por që të “nesërmen” nuk e ka për publikun, por thjesht për atë që i nevojitet një njeriu që kërkon të fitojë përmes lojës së pandershmërisë, lojës së shantazhit. Hapur flitet për marrëveshje dhe jo për virtyte. E pas pranimit të kushteve të tilla, duket se dera e së keqes nuk është aspak larg.

“Komendatori kërkon të futet në sallonet e larta të financës, të bankave e madje edhe të gazetave të mëdha. Dhe mjeti më i mirë është premtimi për një të përditshme ku do të thuhet vetëm e vërteta, në lidhje me gjithçka. Dymbëdhejtë numra zero, le të themi 0/1, 0/2 e kështu me rradhë, të shtypura në shumë pak kopje të rezervuara, që më pas Komendatori do t’i vlerësojë e do të kujdeset që t’i shohin ata që di ai. Sapo Komnedatori të demonstrojë se mund t’i vërë në vështirësi të ashtëquajturat sallone të larta të financës e të politikës italiane, ka gjasa që sallonet e larta t’i luten të heqë dorë nga kjo ide. Kështu ai heq dorë nga Nesër dhe fiton të drejtën për të qenë pjesë e salloneve të larta. Gjithashtu, gjysmën, apo të themi, qfotë edhe dy për qind të aksioneve të një të përditshmeje të madhe, të një banke apo të një rrjeti televiziv të rëndësishëm”. (Umberto Eco, “Numri zero”, “Dituria”, Përkthim i Ledia Dushit, 2015, f. 27)

Gjithçka nis më pas nën dirigjimin e Simeit, që mbron politikën që i nevojitet Komendatorit. Kolona njihet me Majën, një gazetare e specializuar për thashethemet për lidhjet dashurore të personave publikë dhe Bragadoçon, një redaktor që jeton përmes legjendash. Janë dy bashkëpunëtorët me të cilët duhet të nisë punën për dymbëdhejtë numrat zero të gazetës që nuk do të dalë kurrë. Duket një trekëndësh i plotësuar mes talentit, thashethemit dhe imagjinatës së shfrenuar, imagjinatë që i nevojitet herë botuesit e herë publikut.

Te Kolona nisin të marrin jetë dy kohë paralele- një dashuri me Majën dhe një rindërtim historish për të shkuarën, me Bragadoçon. Loja në këtë ndërtim të gazetës “Nesër” nuk kursen askënd. Madje, edhe bashkëkohës të tyre në të njëjtin qytet, ku lehtësisht akuzohet se “ka vrarë Brutin”, si për të përfshirë lojën e së keqes që në gjenezë.

Bragadoço kërkon të rikujtojë Milanon që nga fëmijëria, dhe bashkë me të të ringrejë legjendat. Rindërton thashethemin se Musolini nuk ka vdekur por është arratisur në Argjentinë. Rindërton rrugën e prostitutave, lidhjen e tyre me politikën. Pastaj nis lidhjen e vrasjes së Papa Luçianit, grushtit të shtetit të Borgezes, CIA-n, terroristët e kuq të përdorur nga shërbimet sekrete. Të gjitha këto të ndërtuara brenda “politikës së hamendësimit”, si pjesë e fatnazisë së Bragadoços, vijnë në një çast e bëhen të besueshme pasi një emision në BBC i sjell si të vërteta, përmes dëshmitarësh. Përfundimi është se, pas lajmit se “diçka e madhe e së shkuarës është zbuluar dhe do të bëhet publike”, Bragadoço gjendet i vrarë në rrugën “Banjara”, në rrugën më të ngushtë të Milanos, rruga që lidhte fijet e holla mes botës politike dhe prostitucionit. Pas kësaj vrasjeje duket se “numrat zero” ja kanë arritur qëllimit dhe hartuesi i planit është i qetë të fillojë negociatat me sallonet ku kërkon që të bëjë pjesë.

E keqja që vjen nga këto marrëveshje të pista plotësohet nga një grotesk i hapur në momentin kur diksutohet në redaksinë e gazetës “Nesër” pas vrasjes gjyqtarit të famshëm Xhovani Falkone nga mafia.

“Eshtë një fjalë shumë e bukur gjermane, Schadenfreude, kënaqësia për fatkeqësinë e tjetrit. Kjo është ndjenjë që duhet të respektojë dhe të nxisë një gazetë. Por për tani, nuk jemi të detyruar të merremi me këto fatkeqësi dhe indinjatën t’ua lëmë gazetave të majta, të cilat janë të specializuara. Veç të tjerash, nuk është ndonjë lajm i jashtëzakonshëm. Nuk është rasti i vetëm që do të vriten gjykatës dhe do të vrasin edhe të tjerë. Do të kemi edhe raste të tjera të mira. Tani për tani, do ta shtyjmë”. (Umberto Eco, “Numri zero”, f. 144)

Eco ka përshkruar gjithë shtegun e debateve të sotme mbi median, mbi mënyrën se si ajo kërkon lexuesin dhe shikuesin, se çfarë ndodh pas kiuntave, atje ku publiku nuk arrin dot të shohë, të dije se çdo të ndodhë. Përmes pikëpyetjeve të të pathënave të medias, e sidomos për destinacionin e marrjes dhe dhënies së informacionit, Eco jep pikëpyetjet e funksionimit të demokracisë së sotme. E shkruar si një histori që ka ndodhur më 1992, në kohën kur ish-hetuesi Di Pietro trondti politikën italiane, libri mbetet mes një trilleri të pastër letrar dhe një analize të mirëfilltë të gjithë problematikave që shfaq sot kjo marrëdhënie delikate mes medias dhe shoqërisë. “Të pathënat e numrit zero për publikun” nuk janë veçse rrugët e pafundme të botës së sotme për të mos e çuar të vërtetën tek publiku.

“Numri zero” është një roman që mund të lexohet me kënaqësi jo vetëm nga gazetarët apo nga ata që janë të apasionuar pas botës së lajmit, por edhe nga ata që janë të dhënë pas kënaqësisë së leximit. Eco shfaq edhe një herë fuqinë e madhe të vëzhgimit, por edhe të përshkrimit.

Artan Nati/

Mitologjia greke tregon se Zeusi dhe Poseidoni, dy nga perënditë më të mëdha, konkurruan për dorën e perëndeshës Thetis. Por kur dëgjuan profecinë se Thetis do të lindte një djalë më të fuqishëm se babai i tij, të dy u tërhoqën të alarmuar. Meqenëse perënditë planifikojnë të qëndrojnë përgjithmonë të plotfuqishëm, ata nuk duan që një pasardhës më të fuqishëm të konkurojë me ta. Kështu Thetis u martua me një të vdekshëm, mbretin Peleus, dhe lindi Akilin. Të vdekshmit pëlqejnë që fëmijët e tyre t’i tejkalojnë ata. Ky mit mund të na mësojë diçka të rëndësishme. Autokratëve që planifikojnë të sundojnë në përjetësi nuk u pëlqen të inkurajojnë lindjen e ideve që mund t’i zhvendosin ato. Por demokracitë liberale frymëzojnë krijimin e vizioneve të reja, madje edhe me çmimin e vënies në dyshim të themeleve të tyre. Kështu po ndodh me dy perënditë tona, dy kryetarët e partive më të mëdha në vend, që në bashkëpunim me oligarkinë ekonomike kanë bërë të mundur të ruajnë statuskuonë. Avantazhi i madh i sistemit tonë demokratik ose pothuajse demokratik ndaj sistemit komunist që përjetuam si dhe ndaj ideologjive të tjera është se ai është fleksibël dhe jodogmatik. Në të vërtetë, është i vetmi rend shoqëror që i lejon njerëzit të vënë në dyshim edhe themelet e tij.

Por sfida kryesore me të cilën përballet sot demokracia jonë dhe ajo në botën perëndimore nuk vjen nga fashizmi apo komunizmi, madje as nga demagogët dhe autokratët, por nga teknologjia dhe intelegjenca artificiale. Ky është avantazhi i madh i autokratëve dhe njerëzve me pushtet në Shqipëri e kudo në botë, vënia në shërbim të tyre e teknologjisë

Sistemi ynë demokratik bazohet në besimin në vullnetin dhe lirinë e individit. Kjo është ajo që i bën ndjenjat njerëzore dhe zgjedhjet njerëzore autoritetin e fundit moral dhe politik në botë. Liberalizmi demokratik na thotë se votuesi e di më së miri, se klienti ka gjithmonë të drejtë dhe se ne duhet të mendojmë vetë dhe të ndjekim zemrat tona.

Fatkeqësisht, “vullneti i lirë” nuk është një realitet shkencor. Është një mit i trashëguar nga teologjia e krishterë. Teologët zhvilluan idenë e “vullnetit të lirë” për të shpjeguar pse Zoti ka të drejtë t’i ndëshkojë mëkatarët për zgjedhjet e tyre të këqija dhe t’i shpërblejë shenjtorët për zgjedhjet e tyre të mira. Nëse zgjedhjet tona nuk bëhen lirisht, pse duhet të na ndëshkojë ose të na shpërblejë Zoti për to? Sipas teologëve, është e arsyeshme që Zoti ta bëjë këtë, sepse zgjedhjet tona pasqyrojnë vullnetin e lirë të shpirtrave tanë të përjetshëm, të cilët janë të pavarur nga të gjitha kufizimet fizike dhe biologjike.

Njerëzit sigurisht kanë një vullnet, por nuk është i lirë. Ju nuk mund të vendosni se çfarë dëshirash keni. Ju nuk vendosni të jeni introvert apo ekstrovert, i qetë apo nervoz, qoftë edhe orientimin tuaj seksual. Njerëzit bëjnë zgjedhje, por ato kurrë nuk janë zgjedhje të pavarura. Çdo zgjedhje varet nga shumë kushte biologjike, sociale dhe personale që nuk mund t’i përcaktoni vetë. Unë mund të zgjedh çfarë të ha, me kë të martohem dhe kë të votoj, por këto zgjedhje përcaktohen pjesërisht nga genet e mia, biokimia ime, gjinia ime, prejardhja ime familjare, kultura ime kombëtare, etj dhe nuk zgjodha se cilët gene apo familje të kem. Pra ju nuk mund të zgjidhni as në se do të votoni për PS ose PD, për Ramën apo Berishën, e gjitha kjo varet nga shumë faktorë dhe kohët e fundit si pasojë e intelegjencës artificiale dhe informacioneve që ju ofrohen në celularë dhe kompjutera, në bazë të një algoritmi që ju njeh juve më mirë se ju veten tuaj, falë preferencave dhe kërkimeve që ju keni bërë në internet. Shumë nga bashkëqytetarët tanë në Himarë e zona të tjera thonë se ndihen si grek dhe shumë shqiptar në USA ndihen si 100% amerikanë, ashtu si edhe në zona të tjera të globit. Natyrisht ne kemi vullnet të lirë, por dëshirat dhe vullnetet tona janë të përcaktuara dhe ne mund të gënjejmë veten, por nuk mund të ndryshojmë origjinën, familjen, traditën tonë. Ato janë pjesë e jona dhe nëpërmjet tyre ne mund të njohim më mirë veten dhe mund të shmangim manipulimin tonë nga teknologjia që shpesh është në shërbim të forcave të errëta. Vullneti i lirë i përzier me natyrën tonë njerëzore është ajo që na bën kaq krijues, por edhe të rrezikshëm. Kur jeni në telefonin tuaj dhe në rrjetet sociale, nuk keni vullnetin e lirë që mendoni. Kemi të bëjmë me reklamues që përdorin algoritme adaptive për të ndryshuar në thelb vullnetin tonë të lirë. Këto algoritme po mësojnë vazhdimisht rreth nesh dhe po modifikojnë çfarë të vendosin përpara kompjuterave dhe celularëve tanë dhe këo algoritme përpiqen të na bëjnë të pajtohemi me vullnetin e tyre. Qëllimi i tyre është që, duke na njohur ne më mirë, të na shesin sa më shumë produkte.

Megjithëse “vullneti i lirë” ishte gjithmonë një mit, në shekujt e mëparshëm ishte një mit i dobishëm. Ai inkurajoi njerëzit që duhej të luftonin kundër Inkuizicionit, të drejtës hyjnore të mbretërve, na inkurajoi ne të fitonin pavarësinë në 1912 si edhe të përmbysnim komunizmin në 1990 dhe të bëjmë zgjedhje të lira. Miti gjithashtu kishte pak kosto. Në 1912 ose 1990 kishte relativisht pak dëm të besoje se ndjenjat dhe zgjedhjet e tua ishin produkt i ndonjë “vullneti të lirë” dhe jo rezultat i biokimisë dhe neurologjisë.

Por tani besimi në “vullnetin e lirë” befas bëhet i rrezikshëm. Nëse qeveritë dhe korporatat arrijnë të hakojnë “kafshën” njerëzore, njerëzit më të lehtë për t’u manipuluar do të jenë ata që besojnë në vullnetin e lirë.

Propaganda dhe manipulimi nuk janë asgjë të re, sigurisht. Por ndërsa në të kaluarën ato bëheshin në përgjithësi për masën e gjerë, tani ato po bëhen të drejtuara me saktësi. Kur Hitleri mbajti një fjalim në radio, ai synonte emëruesin më të ulët të përbashkët, sepse ai nuk mund ta përshtaste mesazhin e tij me dobësitë unike të trurit individual. Tani është bërë e mundur të bëhet pikërisht kjo. Një algoritëm mund të tregojë se ju tashmë keni një paragjykim negativ ndaj politikave greke, ndërsa fqinji juaj në Himarë tashmë nuk i pëlqen politikat qeveritare dhe pëlqen ndihmën e politikës greke duke i shitur atyre idenë se ata nuk janë shqiptarë. Kjo është arsyeja pse ju shihni një titull ndërsa fqinji juaj sheh një titull krejtësisht të ndryshëm. Vitet e fundit disa nga njerëzit më të zgjuar në botë kanë punuar për të hakuar trurin e njeriut në mënyrë që t’ju bëjnë të klikoni në reklama dhe t’ju shesin gjëra. Tani këto metoda po përdoren për t’ju shitur juve politikanë dhe ideologji. Edi Rama është mjeshtër i përdorimit të intelegjencës artificiale, natyrisht duke përdorur paratë e taksapaguesve, duke i shitur dështimet e tij në qeveri, si probleme teknike, dhe vjedhjen e pronës publike si sukses të politikave të tij.

Dhe ky është vetëm fillimi. Aktualisht, hakerët mbështeten në analizimin e sinjaleve dhe veprimeve në botën e jashtme: produktet që blini, vendet që vizitoni, fjalët që kërkoni në internet. Megjithatë, brenda pak vitesh sensorët biometrikë mund t’u japin hakerëve qasje të drejtpërdrejtë në botën tuaj të brendshme dhe ata mund të vëzhgojnë se çfarë po ndodh brenda zemrës suaj. Jo zemra metaforike e përdorur nga fantazitë liberale, por pompa muskulare që rregullon presionin e gjakut dhe shumë nga aktiviteti i trurit. Më pas, hakerët mund të lidhin rrahjet tuaja të zemrës me të dhënat e kartës suaj të kreditit dhe presionin e gjakut me historinë tuaj të kërkimit.

Është veçanërisht e rëndësishme të njohim dobësitë tona. Ato janë mjetet kryesore të atyre që përpiqen të na hakojnë. Njerëzit hakohen përmes frikës, urrejtjes, paragjykimeve dhe dëshirave ekzistuese. Hakerët nuk mund të krijojnë frikë apo urrejtje nga asgjëja. Por kur ata zbulojnë atë që njerëzit tashmë kanë frikë dhe urrejnë, është e lehtë të shtypni butonat përkatës emocionalë dhe të provokoni zemërim edhe më të madh.

Si funksionon demokracia liberale në një epokë kur qeveritë dhe korporatat mund të hakojnë njerëzit? Çfarë ka mbetur nga besimet se “votuesi e di më mirë” dhe “klienti ka gjithmonë të drejtë”? Si jetoni kur kuptoni se jeni një kafshë e hakeruar, se zemra juaj mund të jetë një agjent qeveritar, se mendja juaj mund të jetë duke punuar për shtetin serb apo grek dhe se mendimi tjetër që shfaqet në mendjen tuaj mund të jetë rezultat i ndonjë algoritmi që të njeh më mirë se sa e njeh veten? Këto janë pyetjet më interesante me të cilat ne dhe gjithë njerëzimi përballet tani. Pra, çfarë të bëjmë? Duhet të luftojmë në dy fronte njëkohësisht. Ne duhet të mbrojmë demokracinë liberale, jo vetëm sepse ajo ka rezultuar të jetë një formë qeverisjeje më e mirë se çdo alternativë e saj, por edhe sepse vendos më pak kufizime në debatin për të ardhmen e njerëzimit. Në të njëjtën kohë, ne duhet të vëmë në dyshim supozimet tradicionale të liberalizmit dhe të zhvillojmë një projekt të ri politik që është më i mirë në përputhje me realitetet shkencore dhe fuqitë teknologjike të shekullit të 21-të. Ashtu si perënditë, politikanët tanë duan të rrinë përherë në pushtet dhe pushteti i vërtetë buron nga kontrolli i teknologjisë kompjuterike.

Prof. Milazim Krasniqi/

1. Qeverisë Kurti i është lejuar nga faktorët ndërkombëtar mbajtja e zgjedhjeve për kryetarët e komunave në veri. Mandej iu kërkua të mos bëhej inaugurimi në formën që u bë. Të huajt e kishin menduar mbajtjen e zgjedhjeve si presion ndaj Serbisë, jo si pushtet real të shqiptarëve në ato komuna. Prandaj me inaugurimin e kryetarëve të komunave u prishë skenari. Meqë u konsiderua se qeveria Kurti e prishi lojën, Bashkimi Evropian vendosi masa kundër Kosovës. Në fakt, ata e kanë futur Kurtin në kurth, për t’ia shtuar presionin për Asociacionin. Ai ka menduar se po ia ushqejnë iluzionet sovraniste! Prandaj suksesi me kryetarët në katër komunat veriore, po qe se argëtohemi me ssintagmat e Kurtit është “sukses katastrofal.” Megjithatë, më pak për Kurtin, më shumë për Kosovën.

2. Sulmi terrorist në Banjskë e kthjelloi atë që dihet që nga viti 1999: armata e Serbisë nuk guxon të hyjë në Kosovë. Prandaj fitorja e Kosovës përballë sulmit terrorist në Banskë ishte e lehtë, meqë KFOR ishte aty. Definitivisht është e qartë: armata e Serbisë mund të hyjë në Kosovë vetëm nëse e lejon KFOR-i. A mund ta lejojë KFOR-i? Në ndonjë situatë jonormale, si mjet presioni mbi Kosovën, KFOR edhe mund ta lejojë kthimin e qindra ushtarëve të Serbisë, ashtu si parashihet në rezolutën 1244 të KS të OKB-së. Por ajo mund të ndodhë vetëm në rast se Kosova del komplet nga shinat e parteritetit me NATO-n/KFOR-in. Fjala vjen, nëse provokon konflikt të armatosur me KFOR-in, për Urën e e Ibrit.

3. Çështja e dinarit, mbyllja e postave të Serbisë u mundësua, duke mbyll pjesërisht sytë prezenca ndërkombëtare. Kjo u bë për ta mbyllur informalitetin dhe ndikimin direkt të Serbisë, para se të formohet Asociacioni, sepse Asociacioni, kurdo që të formohet, duhet të jetë veëtm brenda sistemit kushtetues të Kosovës. Por arroganca e qeverisë Kurti edhe këtë akord të heshtur po e shndërron në konflikt me parnerët ndërkombëtar, për nevoja propagandistike, elektorale. Edhë këtë veprim procedural, po e shndërron në “sukses katastrofal.”

4. Edhe hapja e Urës së Ibrit për vetura mbase do të mund të lejohej si simbolikë, për të dhënë idenë e integrimit të serbëve, para se të formohet Asociacioni. Por hapja do të mund të bëhej me koordinim e jo si arrogancë e qeverisë Kurti. Thjesht, hapja e Urës së Ibrit ka të bëjë me KFOR-in dhe me prezencën ndërkombëtare të sigurisë në Kosovë, sepse KFOR është autoritet më i lartë se sa qeveria e Kosovës në aspektin e sigurisë. Pse u krijua klima e konfrontimit me KFOR-in? Për të kënaqur pasionet e militantëve-injorantëve? I kënaq përkohësisht ato pasione të militantëve-injorantëve, ama politika të shndërrohet, siç u shndërrua tashmë, në sukses katastrofal.

5. Në këtë klimë konfrontimi të qeverisë Kurti me KFOR-in, me BE-në, me SHBA-në, hapja e Urës së Ibrit mund të bëhet vetëm me dhunë. Nëse provokohet dhunë, qeveria e Kosovës mbetet përgjegjëse dhe bartë pasojat. Pra në këtë rast qeveria do të bartte pasojat, jo Kosova. Prandaj armiqtë e kësaj qeverie do ta inkurajonin që të tentonte ta hapte Urën e Ibrit me dhunë. Në rast të dhunës së provokuar prej saj, në atë urë do të vulosej fundi i saj.