Nikollë Tomeu është bërë i njohur në lëvizjen humaniste të Rilindjes si një nga filozofët e dijetaret e shquar të shek. XVI. Ai kishte lindur në Vendik me 1456 nga prindër te shperngulur nga Durresi ne kohen e sulmeve osmane. Ne Venedik ai kreu shkollimin e mesem per te vijuar me pas studimet e larta ne Firence. Leonik Tomeo me 1430 mbrojti doktoraturen ne fushen e arteve(filozofi dhe mjeksi). Ai në vitet 1485–1495 eshte pedagog ne Universitetin e Padoves,nje nder universitetet me te vjetra dhe me ne ze te Europes. Në prill 1447 fillon punë si profesor dhe rektor në universitetin ne fjale dhe i ngarkohet te drejtoje katedren e filozofise qe eshte shkenca ku ai ben me teper emer. Por ai nuk u mor vetem me filozofi. Si humanist i shquar, ai realizonte ne personalitetin etij idealin e njeriut te shumeanshem me interesa dhe veprimtari te gjere. Ai u bë i njohur si filozof, historian, astronom, fizikan, mjek, letrar. Ai do të drejtojë katedrën e filozofisë për tetë vjet me radhe. Njohes i mire i trashegimit te antikitetit,ai u be nje nga perkthyesit e veprave të Aristotelit, Platonit, Hipokratit. Shumë studentë të tij si Nikolla Kopernik, Pietro Bambi, Maksim Artioti do të bëheshin të shquar në fushat te kerkimeve shkencore. Një nga ato të shkruan per Tomeun: “Tomeu është njeri i jetes dhe i shkences, filozof i ndritur në letërsinë latine, si në ate greke, ua ka lene te tjereve lakmine per pasuri, ndersa vete eshte kujdesur vetëm për dituri. Tomeu luftoi në rreshtat e parë për reformën humaniste në filozofi”. Ai do të vlerësohej jo vetëm si shkencëtar por edhe si njeri dhe pedagog, shumë komunikativ për natyrën dhe karakterin e butë, të një njeriu të afërt dhe shumë miqësor, çfarë i dha një rreth të gjerë të njohurish dhe miqsh në botën intelektuale universitare. Të një vlere të veçantë janë edhe fjalët e udhëheqësit të humanizmit, të Erazmit të Roterdamit, i cili nisur nga ato që ka lexuar apo ka dëgjuar shprehet: “E përfytyroj Tomeun burrë të jashtëzakonshëm”.

Vepra e Leonik Tomeut është e gjerë. Ai ka lëvruar disa fusha, si filozofinë, historinë, poezinë. Në filozofi është e njohur vepra “Dhjetë dialogjet” ku shkruan mbi tema të ndryshme. Në to përfshihen edhe tema letrare dhe historike. Është ndër të parët që i bën një interpretim ideve të Aristotelit. Ai ka shkruar gjithashtu edhe studimin “Aristoteli, historia e jetës dhe vepra”. Si poet na ka lënë veprën “Poezi të ndryshme”, ku lartëson figurën e njeriut të lirë, bukurinë e natyrës e të gjithësisë në mes të cilave rron njeriu. Në vitin 1531, para se të vdiste, botoi veprën e tij të fundit, por edhe më të rëndësishmen, “Histori të ndryshme” në tre libra. Këtë vepër ai kishte filluar ta shkruante në rini në formë tregimesh historike dhe, siç ngjet rrallë me shkrimtarët, priti ta botonte në fund të jetës së tij. Vepra trajton tema historike nga lashtësia e deri në Rilindje dhe është shkruar me mjeshtërinë e një shkrimtari dhe aftësinë e historianit që hulumton në shumë vepra. Tomeu njihet botërisht si përkthyes i parë në lëvizjen humaniste të Rilindjes i veprave të Aristotelit, një përkthyes elegant dhe në zë. Ai është çmuar edhe për përkthime të tjera nga autorë të lashtësisë. Ai njihet si aristotelisti më i mirë i kohës së humanizmit, pasi kishte përkthyer dhe komentuar më mirë se kushdo tjetër, veprën e autorit të hershëm grek. Veprat, Nikollë Tomeu i shkroi në gjuhën klasike të latinishtes, siç vepronin të gjithë humanistët, por “kultivoi edhe gjuhën popullore”. Mbetet të gjurmohet a përdori gjuhën italiane apo edhe shqipe, në mesin e mërgimtarëve shqiptarë të Venedikut. Leonik Tomeu vdiq më 1531 larg Atdheut që e deshi dhe e përmendi në veprat e veta. Ndërsa vepra “Histori të ndryshme” është e karakterit historik, ku zhvillimin e shoqërisë e sheh sipas koncepteve të reja humaniste, si shoqëri që fillon nga ajo primitive e gradualisht, nëpër etapa të ndryshme historike vjen deri në kohën e humanizmit e të Renesanses. Si poet Tomeu ka lënë dy vepra poetike “Ankimet e të dashuruarit” dhe “Poezi të ndryshme”. Humanisti që ka përkthyer në latinisht Poetikën e Aristotelit ka kulturën e gjerë të kohës së vet. Janë disa poezi të përkthyera në shqip nga italishtja nga N. Begolli rreth të cilave ne mund të vlerësojmë atë si poet. Ndryshe nga Marubi që e ka shumë të dukshëm motivin atdhetar, poezia e Tomeut i ka të gjitha tiparet e tjera të një poezie humaniste. Ajo ka përherë të pranishme pamjen meditative. Meditimi i Tomeut rrjedh nga perceptimi i gjërave të përditshmërisë, veçmas nga marrëdhëniet estetike të njeriut me dukuritë, vlerat e botës që e rrethon. Ai e himnizon jetën, duke shprehur adhurimin për jetën e zakonshme tokësore. Këtë e ka shprehur në poezinë me titull plot kuptim, ku njëherësh ka nenvizuar edhe idealin e tij estetik kur shkruan: “E bukur, e qetë, e shenjta jetë / Jetë, që gjallëron mes pyjeve të gjelbëra”. Por perceptimi dhe arsyetimi i tij për jetën njerëzore nuk është sipërfaqësor; ai synon të hyjë me mendimin e tij në shtjellat misterioze të fatit, ku si në ndjenjën e një pëlhure, vdekja në përfytyrimin poetik i ngjan shulit, jeta e shtjellon fijen dhe e këput! Ka në poezinë e Tomeut dëshirë, lakmi për ta jetuar këtë jetë që njeriut i jepet vetëm një herë, sepse jo të gjithë njerëzit e meritojnë një gjë të tillë. Për njeriun që ka më shumë antivlera se sa vlera, Tomeu shkruan: “Ai nuk kishte aq hirësi / të ketë atë dhuratë të hyjnueshme / Ndërsa jeta ende është në udhëtim”.

Në të gjitha poezitë e tij është e pranishme përmasa filozofike dhe meditative. Janë ato poezi me titull “Kështu ia çel udhën”, ku ai thekson idenë se njeriu e ka të drejtën dhe mundësinë të zgjedhë midis alternativave në jetë: të urrejë, të fyejë, të ngjeshë shpatën në dëm të të tjerëve e të jetës së vet të dyshimtë dhe për rrjedhim jeton i privuar nga çdo gëzim e paqe dhe alternativën që në fakt është e kohës, e ditës: që t’i shërbejë njerëzimit, t’i shërbejë njeriut “mendon botë të reja të zbulojë”. Le të kujtojmë se Tomeu jetonte në kohën e zbulimeve të mëdha të njerëzimit, jo vetëm gjeografike. Poezia “Në ditën e ndritshme” është një çast meditimi për poetin, që e gjen jo vetëm jetën të lidhur me planetin diellor, por edhe bukurinë, ndritjen e saj dhe drita e tij është e pashtërshme, kurrë nuk fiket. Ndersa në poezinë “Pastaj” poeti dëshiron të shohë fenomenet natyrore në të gjitha anët e pamjes, në të cilat vëren pafundësisht shfaqje të madhërishme dhe të bukura. Ai e përfundon këtë poezi me fjalët: “I lumi ai që u ngrit aq lart ato t’i soditë”. Në poezinë “Lulet”, që është një lirikë e mirëfilltë meditative për natyrën, zbulon bukurinë e luleve, të grigjave, të gjësë së gjallë tek këngët e zogjve. Ato vetvetiu mbijnë, zgjohen e gjallohen, e shtyjnë njeriun të meditojë për autorin e tyre të parë. Në të gjitha këto, poeti sheh të madhin At (Zot), dhe në gjithësin e gjallëruar prek, shijon e kundron: “Harmoninë tënde të bukur e të vërtetë” dhe “Kështu ecë përherë jeta”. Poezia është një himn për bukuritë e natyrës dhe madhështinë e veprës së atij që e krijoi. Por me detajet konkrete, me perceptimin e freskët, ai realizon një poezi me frymë humaniste, të ngjashme me atë që kishin kënduar poetët e mëdhenj të antikitetit evropian. Poezia “Kënga” është një tjetër lirikë e brishtë, e shkruar nga Tomeu, që i kushtohet një prej pasurive të shpirtit njerëzor: këngës dhe jehonës së saj. Të bie në sy lirizmi i ëmbël i poezisë: “Këngë që dole jashtë pyllit / E u bëre gati mbi krahë të ikësh /E aty ku ke lindur aty pusho”.

Konstatimi i poetit është se mentarët (njerëzit), që e kanë zakon që këngët e tyre, jo për mospërfillje, t’i lëshojnë në erë, sigurojnë edhe përcjelljen e saj, komunikimin e saj të disafishtë midis njerëzve të një kohe dhe të të gjitha kohrave,per te mos pushuar asnjehere ky komunikim gjithnjerzor e gjithkokor. Tek poezia “Eni të shihni”, poeti gjithnjë në sensin e poetifilozofit, i fton njerëzit të shohin atë që nuk mund ta shohë bota e verbër, që mashtrohet nga paragjykimet mesjetare, “që në pelena në djep të ushqyer me këshilla të këqia”. Poezia është një opozicion ndaj këtij mendimi dhe qëndrimi të verbër ndaj bukurive dhe hijeshisë së kësaj bote, sepse për poetin: “E mrekullitë e keqkuptuara dobësojnë karakterin pakësojnë aftësinë hyjnore të shpirtit tonë”. Ai, si njeri i humanizmit evropian, është i tërhequr i tëri nga bukuritë e pafund që afron jeta e zakonshme në gjirin e natyrës dhe të botës njerëzore. Përndryshe, njerëzit nuk do të mendojnë dhe ndjejnë në të vërtetë atë mrekulli që e ka emrin Jetë: “Si ndodh që në luginën e errët /Midis njerëzve mendjelehtë / Drita e madhe i mjegullon sytë e dobët”. Me delikatesën që e dallonte në jetë, edhe në poezi ai di të tejkalojë tabutë mesjetare dhe të emetojë përmes poezisë dashurinë për jetën. Tek mendarët, siç thotë ai, për njerëzit me vetëdije të zgjuar, duke i dalluar ata nga mendjelehtët që janë trullosur nga “mrekullitë e keqkuptuara”.
Poezia është thirrje, është mesazh për zgjimin e vetëdijes njerëzore, çfarë përbënte synimin e madh të epokës së humanizmit në Evropë, që do të shumëfishonte “aftësinë hyjnore të shpirtit tonë” sic shprehej poeti madh humanist. Poezia “Kush” është një poezi tipike refleksive që vërtet krijon opozicion me mendësitë mykura mesjetare; ajo rreh t’i japë kuptim dhe vlerë jetës individuale njerëzore. Ai kërkon nga njerëzit një mendësi të re, me thënien: “Ah! Ejani të bëni me mua një gjuhë” dhe kjo duhet kuptuar “para se jeta prej trupit të ndahet”. “Dielli perëndon dhe lind përsëri / Si të ne drita e jonë e shkurtër / Vetëm një herë perëndon”. Poeti nuk mohon jetën tjetër, jetën e amshuar, sepse përndryshe nuk kishte pse të thoshte: “i shmanger rrugës së drejtë që shpije në qiell”. Natyrisht, në poezinë e tij nuk ka asnjë hije asketizmi mesjetar; përkundrazi, ka pozicionim ndaj një problemi aq të rëndësishëm dhe delikat siç është qenia njerëzore e brishtë, por me një pasuri të brendshme të pashtërshme që krijon hapësira të pafund për të manifestuar mundësitë dhe aftësitë e saj.

Mendimi poetik i Tomeut është i hapur e modern. Ai trondit kufijtë e jetës tokësore dhe të amshuar, duke i dhënë kuptim e vlerë edhe asaj që është e shkurtër e do “ta shuaj era o e bardha borë”, por prej saj jeton shpresa e gjallë. Poezia e Nikollë Tomeut, edhe pse i mungon brenga për atdheun që është e pranishme tek poezia e Marubit, ndonëse më shumë simbolike,  ka të gjitha dimensionet e një poezie të mirëfilltë që ngrohin idealet humaniste. Kontributi i tij në lëmin e poezisë e plotëson personalitetin e humanistit të shquar shqiptar, që është filozof, përkthyes, astronom, pedagog, njohës i mirë i vlerave të antikitetit greko-romak.

Prof.Dr. Fatbardha Fishta Hoxha

Dërgoi për botim: Besnik Fishta

Harry Bajraktari/

Sot kujtojmë me nderim dhe respekt Kolonel Tahir Zemajn, një nga figurat më të rëndësishme në luftën e Kosovës për liri e pavarësi. Vrasja e tij pabesisht nga një dorë e zezë më 4 janar 2003, së bashku me djalin e tij, Enis Zemaj, dhe asokohe kryetarin e Forumit Rinor të LDK-së, Hasan Zemaj, mbetet një plagë e hapur për shoqërinë tonë, ndonëse kanë kaluar 23 vite. Moszbardhja e plotë e këtij krimi nuk i shërben drejtësisë, shoqërisë dhe të ardhmes së shtetit tonë.

Me vrasjen e Kolonel Tahir Zemajt, Kosova humbi një strateg të shquar ushtarak. Me përgatitjen e tij profesionale dhe përkushtimin ndaj kauzës kombëtare, ai dha gjithçka për Kosovën në një nga periudhat më të vështira të historisë sonë. Ai besonte se liria fitohet me guxim dhe mbrohet me disiplinë, përgjegjësi dhe institucione.

Gjatë luftës, ai mbrojti popullin nga mizoritë e forcave serbe, ndërsa pas çlirimit u përkushtua për ndërtimin e institucioneve funksionale dhe të drejta të Kosovës. Trashëgimia e tij do të shërbejë si udhërrëfyes dhe frymëzim atdhedashurie për brezat e rinj.

Sot, ndërsa kujtojmë Kolonel Tahir Zemajn, ne riafirmojmë obligimin tonë ndaj një Kosove demokratike që nuk harron dhe që lufton për drejtësi, një Kosove që respekton sakrificën e bijve të saj.

Lavdi jetës dhe veprës së Kolonel Tahir Zemajt

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 3 Janar 2026

Gazeta zvicerane “La Liberté” ka botuar, të martën e 12 shkurtit 1963, në ballinë dhe faqen n°3, intervistën ekskluzive asokohe në Bejrut (Liban) me Leka Zogun dhe Hysen Selmanin, të cilën Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Letër nga Bejruti

Mbreti i Shqipërisë, Leka I, na flet për ambiciet, projektet dhe gëzimet e tij

Nga Raymond Loir

Është një i ri shtatlartë, mbi dy metra, bjond, me flokë të butë e të mëndafshtë, me një buzëqeshje serioze dhe të qetë, me sy plot ëmbëlsi pas syzeve të trasha të miopit. Madhëria e Tij, Leka I, nuk ka mbushur ende 23 vjeç. Falë mikut tonë, z. Lambert, drejtor i përgjithshëm i hotelit Phœnicia, patëm privilegjin të merrnim një intervistë ekskluzive botërore me të birin e Zogut I të Shqipërisë.

Ai na pret në apartamentet që i janë vënë në dispozicion në Phœnicia, në prani të adjutantit të tij, i cili kishte qenë edhe adjutant i të atit, kolonel Hysen Selmani. Mbreti na thotë : “Koloneli ka qenë pranë babait tim gjatë luftës që ai zhvilloi për të mbrojtur vendin tonë kundër trupave të Musolinit.” Ndërsa koloneli Selmani na rrëfen: “Kur e mora në krahë Madhërinë e Tij, ai ishte vetëm një ditësh. Ishte e Premtja e Madhe (Shenjtë). Kisha ndihmuar Madhërinë e Saj, mbretëreshën Geraldinë, të largohej me foshnjën e porsalindur.”

Ishte viti 1939…

Sot Leka I i ka pasuar të atin. Ai na shpjegon : “Kushtetuta shqiptare më ka bërë sovran me vdekjen e babait tim, dhe jo pretendues të fronit.”

Leka I ka vetëm disa kushërinj të largët; ai është i vetmi që shpreson të rikthehet një ditë në fronin e Shqipërisë. Ndërkohë, ai udhëton shumë. Mbretëresha nënë Geraldinë ndodhet në Paris, te miq. Hallat e tij (bukuria e jashtëzakonshme e motrave të Zogut të Shqipërisë nuk është harruar) jetojnë në Francë, në Rivierën franceze. Leka I e ka rezidencën në Madrid. “Në Spanjë, – na thotë mbreti i ri, – është vendi ku kthehem gjithmonë.”

Ky është qëndrimi i dytë i Leka I në Liban. Mbreti i ri kishte ardhur më parë për të kaluar një verë, së bashku me të ëmën, në Broumana, nën pishat, në një nga mjediset më poetike të Libanit. Ai na shpreh gjithë gëzimin e tij që po ritakon Libanin mikpritës, të cilin e ka bërë selinë e tij gjatë udhëtimit në Lindjen e Afërt. “Së fundmi kam takuar mbretin Husein. Gjyshi i tij kishte qenë mik i babait tim. Jam duke vizituar të gjithë ata që kanë qenë miq. Kam ndërmend të shkoj që sonte në Arabinë Saudite, ku do të qëndroj disa ditë. Princi trashëgimtar Fejsal më pret atje. Më pas do të shkoj në Sudan, ku kam gjithashtu miq. Pastaj në Libi dhe në vendet e Afrikës së Veriut, veçanërisht në Algjeri dhe Tunizi. Babai im kishte lidhje kudo.”

Leka I na duket me një pjekuri të rrallë. Ai na flet për Shqipërinë : “Vendi ynë mund të pranojë çdo regjim. E rëndësishmja është që të mos jetë i nënshtruar ndaj të huajve. Jo, shqiptarët nuk janë komunistë. Unë besoj në kthimin tim në Shqipëri. Gjithçka do të realizohet brenda kuadrit të situatës ndërkombëtare. Thelbësore është garantimi i kufijve tanë.”

I biri i Zogut I ka mbështetës të sigurt në vendin e tij, sidomos ndër këta malësorë të ashpër dhe të pathyeshëm, të cilët mbeten plotësisht armiqësorë ndaj komunizmit dhe besnikë ndaj së kaluarës… Leka I nuk ka një seli të Shqipërisë së lirë. Mbështetësit e tij ndodhen kryesisht në Amerikë. Mbreti i ri (i cili, siç na thotë vetë, i kushtohet tërësisht politikës) mban lidhje me të gjithë ata që luftojnë për t’ia rikthyer fronin.

Leka I na duket shumë i ri, pavarësisht shtatit të tij mbi dy metra dhe gjithë ambicieve politike. Megjithatë, ai duhet të jetojë edhe jetën e një të riu, të bukur dhe fisnik. Ai buzëqesh ndaj kureshtjes sonë : “Jo, për momentin nuk kam asnjë plan martese. Keni të drejtë, shtypi rozë më ka fejuar disa herë, por besomëni, nuk ka asgjë të vërtetë. Do të martohem një ditë. Për momentin, më duhet të luftoj: të mbaj të fortë dhe këmbëngulës besimin e të gjithë atyre që shpresojnë dhe besojnë në kthimin tim në Tiranë.”

Ai na flet për fëmijërinë dhe studimet e tij. Ka studiuar Shkenca Politike në Sorbonë dhe është i apasionuar pas politikës. “Asaj i kushtoj pjesën më të mirë të kohës sime…”, na thotë ai.

Por Leka I ka edhe “hobi”, gëzime nga të cilat nuk mund të heqë dorë. “Ajo që më pasionon më shumë, – më rrëfen ai, – është aviacioni. Më pëlqen shumë të pilotoj. Më pas, noti është një nga sportet e mia të preferuara. Së fundi, më pëlqen edhe gjuetia. Fatkeqësia është se nuk kam shumë kohë të lirë. Jam gjithmonë në vijën e parë.”

Ky i ri, i veshur me një kostum prej tergali gri perlë, që ndonjëherë na duket i trishtuar, ka një ëndërr që e ndjek me këmbëngulje dhe ndjehet se do ta ndjekë deri në fund: të rikthehet në vendin e tij, këtë Shqipëri nga e cila u dëbua foshnjë.

Është prekëse — dhe këtë ia themi edhe Leka I — ta shohësh pranë tij këtë burrë të fuqishëm me tipare thellësisht shqiptare, këtë kolonel të Gardës Mbretërore, i cili e kishte mbajtur në krahë kur ishte fëmijë dhe që është i gatshëm për çdo betejë për sovranin e tij. Koloneli Hysen Selmani është një njeri që ka njohur dramën e luftës dhe të mërgimit dhe që, me kalimin e viteve, nuk e ka humbur besimin në vendin e tij.

Nuk ia fshehim mbretit të ri shqetësimin tonë për të gjitha vështirësitë që ai duhet të kapërcejë. Leka I buzëqesh : “Siç e shihni, jam i ri dhe më pëlqen lufta.”

Përballë peizazhit të buzëqeshur libanez, buzë detit, duke soditur horizontin e atij Bejruti që atij i duket kaq i ndryshuar që nga dhjetë vjet më parë, sovrani i ri i Shqipërisë na flet pothuajse si një mik. Ai ndihet në prani të mirë. Prandaj na shpreh gjithë gëzimin e tij për jetën dhe gjithë shpresën për një të ardhme të ndritur.

Sipas Leka I, Shqipëria do ta rifitojë “klimën” e saj. Dhe vendi i tij do të dalë nga kjo perde e hekurt e tmerrshme në të cilën ndodhet i mbyllur. “Gjithçka është çështje kohe…”, na thotë Leka I, pak orë para se të hipë në avionin për Arabinë Saudite.

Raymond Loir

Prof. Dr. Luan Përzhita/

Skerdilaidi – një figurë e panjohur dhe e anashkaluar nga historiografia.

Komandant ushtarak dhe sundimtar i shtetit ilir më 217-205 para Kr. Skerdilaidi ishte një nga përfaqësuesit e fuqishëm të klasës sunduese ilire, që ndikoi në politikën e brendëshme dhe të jashtme të shtetit ilir gjatë tri dekadave të fundit të shek. III para Kr.

• Ndonëse përmendet për herë të parë si komandant më 230 para Kr., në betejen kundër Epirit, ngjarjet e zhvilluara më parë tregojnë se Skerdilaidi, ishte komandant i ushtrisë mbretërore ilire dhe në kohën e sundimit të vëllait të tij, Agronit.

Në burimet historike, mbi dinastitë që kanë udhëhequr ilirët në gjysmën e dytë të shekullit të III para Kr., njihen si mbretër të Shtetit Ilir, Agroni dhe Teuta. Më vonë, kryesisht gjatë luftrave që bën mbretëria ilire kundër Romës, vendin kryesor në këto ngjarje e kishte mbreti Gent, me të cilin mbyllet cikli i zhvillimit historik të mbretërisë ilire, për t’i lënë vendin një kapitulli të ri në historinë e lashtë të popullsisë ilire, natyrisht  në kuadrin e kushteve të reja që u krijuan pas pushtimin romak. Mirëpo, në tërë ecurinë e zhvillimit të historisë ilire ende nuk është e qartë periudha që përfshin Ilirinë pas luftës së parë iliro-romake të vitit 229 para Kr., e deri në ardhjen në pushtet të mbretit Gent.

Agroni del në dokumentat historike si mbret i ilirëve në vitin 232. Sipas Polibit, historian grek (200-120 para Kr.), në veprën e tij ‘Historia’ mësojmë se Agroni, mbreti i ilirëve dhe i biri i Pleuratit, kishte një fuqi detare dhe tokësore shumë më të madhe nga ajo që  kishin patur mbretërit e mëparshëm të Ilirisë. Kufijt e shtetit të tij përfshinin një trevë të gjërë që nga Narona deri në Aoos, më përjashtim të Dyrrahut e Apolonisë. Gjatë kësaj periudhe shteti ilir përfaqësonte jo vetëm një fuqi të rëndësishme ushtarake por dhe një forcë diplomatike në ruajtjen e ekuilibrit të forcave në Mesdhe. Mbreti Agron ishte pasardhës i mbretërve të tjerë të Ilirisë që i takonin linjës dinastike të Glaukias dhe Monunit.

Burimet historike gjatë kohës së sundimit të mbretit Agron nuk përmendin asnjë herë vëllain e tij Skerdilaidin, i cili fillon të shfaqet në historinë antike vetëm pas vdekjes së Agronit, në kohën e sundimit të shkurtër të Teutës.

Në periudhën e sundimit të Agronit, në vitin 231, pas prishjes së aleancave që ishin krijuar ndërmjet Maqedonisë dhe Epirit si dhe krijimit të aleancave të reja me Romën, u kërkua nga maqedonasit ndihma e shtetit Ilir. Epiri u shkëput tashmë nga aleanca me Maqedoninë dhe u bashkuar me etolët, një fis i madh helen që banonte në jug të Ilirisë dhe në kufi me Maqedoninë. Ata mbanin të rrethuar kryeqytetin e Akarnanisë- Medionin. 

Në këtë situatë aleanca e etolve me Romën e cila në atë kohë ishte e okupuar me luftrat kundër Kartagjenes, tregonte qartë se kjo e fundit po përgatitej për të qenë një superfuqi jo vetëm në anën perëndimore të Adriatikut por edhe në pjesën Lindore të tij. Mirëpo kjo rrezikonte kufijtë e Ilirisë sepse afronte Romën më pranë qyteteve ilire. Qellimi i Romës nuk është vetëm mbretëria Ilire por dhe ajo Dardane,. etj. 

Situata e krijuar e asaj kohe do të nënvizonte dy çeshtje kryesore që lidheshin me- ndërhyrjen e Shtetit Ilir si aleatë i Maqedonisë në luftë kundër etoleve dhe së dyti- aleancë reciproke për miqësinë ndërmjet dy shteteve kundër armiqve të tjerë që pretendojnë pushtimin e tyre.

Ja si e përshkruan Polibi betejën e vitit 231 para Kr. për çlirimin e qytetit Medion nga ushtria ilire: Natën njëqind anije, me pesë mijë ilirë, lundruan në drejtim të Medionës dhe iu avitën qytetin. Etolët tashmë, duke qenë të sigurtë për fitorën janë të shkujdesur nga çdo problem,  bile… ata janë aq të sigurtë në fitore sa kanë filluar të bëjnë hesapet për ndarjen e plaçkës së luftës. Kur errësira kishte mbuluar gjithçka, të maskuar mirë, me qetësi të plotë, flota ilire u drejtua limanit në gjirin e Ambrakisë. Në konspiracion të plotë dhe pa u ndjerë, ushtria ilire u rreshtua në formacion luftarak gati për sulm kundër lëmit etol. Më pas, përqendrimi i forcës goditëse të ushtrisë do të jetë në pikën më të dobët të armikut. Sulmi i papritur dhe i befasishëm ilir u kordinua me medionasit, të cilët deri në këto çaste ishin të mbyllur brënda mureve të qytetit, do të hapin portat dhe do të sulmojnë etolët. Kështu ushtria etole përveç befasisë u ndodh në mes të ushtrisë ilire dhe ushtrisë medionase. 

U mposht kështu ushtria që mbahej më e forta në Greqi e cila kishte fituar mbi galët dhe që prej 10 vjetësh kishte bllokuar Maqedoninë. 

• Kush e drejtoi ushtrinë ilire në betejën e Medionës?

Në burimet e shkruara historike nuk del emri i udhëheqësit të kësaj beteje. Fakti që mbreti Agron ndodhej në pallatin e tij kur mori lajmin e fitores së ushtrisë ilire kundër etoleve tregon se kjo luftë nuk u drejtua prej tij. Polibi që shkruan më pas në vitin 230 para Kr. pra vetëm një vit më vonë se komandanti i ushtrisë ilire ishte vëllai i Agronit, Skerdilaidi, na lë të kuptojmë se edhe beteja e vitit 231 para Kr. ishte drejtuar prej tij. 

Lëvizjet taktike të Skerdilaidit në prag të luftës me Romën. 

Fushata e vitit 230 para Kr., kundër Epirit

Fitorja e fundit e ilirëve kundër një ushtrie që s’kishte njohur humbje, e vendosi shtetin ilir në një ballancë pothuajse të barabartë me Romën duke përfaqësuar kështu një forcë të madhe në Adriatik gjë që solli më pas konfliktin e armatosur 60 vjeçarë ndërmjet tyre i njohur në histori  si lufrat Iliro- Romake.

Gjatë kohës së mbretërimit të Teutës dhe më pas, emri i Skerdilaidit bëhet i pranishëm në të gjithë veprimtarinë e shtetit ilir të asaj kohe. Ai është një figurë qendrore që vendos mbi fatet e zhvillimeve jo vetëm ushtarake por edhe diplomatike. Fillimi i luftës së pashmangshme me Romën solli si domosdoshmëri krijimin e një  strategjie mbrojtëse, kryesisht nga disa vende që i shkaktonin vazhdimisht probleme shtetit ilir. 

Për realizimin e kësaj strategjie peshen kryesore do ta kishte Skerdilaidi i cili filloi manovrimet ushtarake në Epir. Ishte viti 230 para Kr. kur një forca ushtarake u vu në lëvizje drejt jugut. Këtë rradhë ajo kishte si objektiv kryesor aleatin verior në atë kohë të etolëve dhe aheasve, Epirin. Qellimi ishte i qartë, me aksionin e saj do të mbante nën presion armikun deri në skajet më të largëta dhe do të përcaktonte qendrimin e shtetit ilir ndaj aleatëve të etolëve dhe aheasve. Forcat ilire zbritën në afërsi të kryeqendres së lidhjes epirore Foinikes (Finiqi i sotëm-Sarandë) dhe u drejtua kundër saj. 

Ushtria ilire duke vënë re se armiku kishte shpërndarë forcat dhe kalonte kohën i shkujdesur dhe e kishin lënë pas dore rojen e qytetit të Foinikës, kapen në befasi ushtrinë mercenare gale. Ndërsa, Skerdilaidi me nje ushtri tjetër prej 5000 vetësh kaloi ngushticën e Antigonesë dhe u vëndos përballë ushtrisë Epirote që kishte ardhur në ndihmë të qytetit të Foinikës, diku pranë lumit të sotëm të Bistricës.

Epirotët të shpartalluar plotësisht, humbën çdo shpresë dhe iu drejtuan për ndihmë aleatëve të tyre etolë dhe aheas. Nuk vonoi shumë dhe dy ushtritë, ajo ilire dhe epirote së bashku me etolët dhe aheas u rreshtuan përballë, diku në pellgun e Vurgut (Gjirokastër). Ato nuk arritën të përleshen pasi një dyluftim i Skerdilaidit me komandantin e forcave armike përcaktoj fitoren e ilirëve. 

Epirotët tashmë drejt shkatërrimit total të zënë në panik dërguan delegatë në pallatin mbretëror tek Teuta dhe bashkë me akarnanët bënë aleancë me ilirët, duke marrë përsipër që tani e tutje dhe të jenë kundër akejve dhe etolëve. Rezultati u arrit. Epiri u shkëput nga etolët dhe aleanca me arkarnanët krijoi tani një kufi të largët, por të drejtpëtdrejtë midis lidhjeve greke dhe shtetit ilir. 

Ishte pranverë e vitit 229, kur flota ilire u drejtua kundër Korkyrës (ishulli i Korfuzit) dhe rrethuan qytetin. Korkyrasit, kërkuan nepërmjet delegatëve ndihmën e etolëve dhe të aheasve. Flota ahease prej 10 anijesh të mëdha lufte vrapoi drejt Korkyrës. Ilirët si morën dhe 7 anijet që i’u kishin derguar akarnanët u dolën ahejve përpara në ishullin Paksos. Lembet e lehta e të shpejta ilire vendosën fatin e kësaj beteje, përballë anijeve të rënda katër pesërremëshe greke. Flota ahease u shpartallua.  Morën në dorëzim qytetin, dhe lanë këtu një garnizon nën komandën e Demetër Farit. 

Fitorët rradhazi të Skerdilaidit, të këtij strategu dhe gjenerali të shquar  të historisë antike të ilirëve, zgjerimi i kufijve, stabiliteti ekonomik, forcimi dhe njësimi i shtetit etj., i rradhitën ilirët në një pozitë supremacie ndaj shteteve të tjerë të asaj kohe. Frika ndaj fqinjit të fortë dhe oreksi në rritje i Romës për dominimin e Mesdheut shkaktuan në këtë periudhë ndërmjet ilrëve dhe romakëve konfliktin e viti 229 para Kr,. Kaq i madh ishte preokupacioni i romakëve për fushatën ilire dhe kaq të ndërgjegjshëm ishin ata për vlerën reale të ilirëve sa angazhuan për këtë fushatë një flotë prej 200 anijesh me një ushtri prej 20000 këmbësoresh që do të merrnin pjesë në këtë operacion, të cilin do ta drejtonin vetë dy konsujt që ishin në fuqi atë vit Gnej Fulvi dhe Aul Postumi.

Skerdilaidi mbret i Ilirisë. Riorganizimi i shtetit

Duke analizuar gjendjen e krijuar pas depërtimit të Romës në Iliri, të cilët kishin vendosur Demetër Farit (228-218 para Kr.,) si regjent, në vend të Teutës, Skerdilaidi, vendosi që të ndërmarre disa levizje diplomatike. Ai me ndërmjetësinë e Agelaut vëndosi paqen me etolët të cilët pranuan që të luftonin romakët, ndonëse më parë kishin qenë miqtë e tyre. Ndërkohë u krijua një ushtri e madhe në numër nën komandën e Skerdilaidit dhe komandantit etol. Vetëm 5 vjet më vonë pas vendosjes së Demetër Farit si regjent në Iliriri, ky i fundit filloi tendencat për shkëputje nga Roma nepërmjet disa veprimeve ushtarake, që në një mënyrë ose tjetër ishin në kundërshtim të hapur me interesat e Romës. Demetër Fari, i dërgon një delegacion Skerdilaidit dhe i kërkon miqësi dhe bashkim për të luftuar romakët. Ndërkohë në vitin 220 para Kr. Skerdilaidi dhe Demeter Fari u bashkuan pasi ky i fundit e njohu Skerdilaidin si mbretin e vetëm të ilirëve. Ata u nisen me anijet e tyre për çlirimin e Kerkyrës, të cilën Demetër Fari e mori përsipër ta realizoj pa Skërdilaidin si shenjë të pendimit të tij. Rikthimi i Këlkyrës dhe riorganimi që Skërdilaidi po i bënte shtetit ilir rriten shumë atmosferën e besimit jo vetëm tek qytetarët ilire por edhe tek fqinjët e tyre. Pas kësaj Skerdilaidi bëri një marrëveshje me mbretin e maqedonasve Filipin e cila nuk u prit mirë nga etolët, të cilët kërcënuan me prishjen e traktatit që kishin arritur më parë. Situata politike dhe ushtarake filloi të përkeqsohet. Një letër e kapur rastësisht nga një postë ilire që dergohej nga mbreti i Maqedonisë Filipi për Demitër Farin, tregonte se Roma kishte humbur luftën me Hanibalin. Ky duke përfituar nga rasti e këshillon mbretin që do të ishte mirë që maqedonasit të mos merreshin më me luftën kundër etolve por t’ju kthehen Ilirëve dhe pastaj të hidheshin në Itali. I ndodhur dhe një herë përpara tradhëtisë së dytë të Demetër Farit dhe të aleatit të tij Filipit, Skerdilaidi përshpejtoi lëvizjen për ribashkimin e Ilirisë. Ai sulmon Filipin në tokë, pushton disa qytete si dhe bën për vete qytetin e rëndësishëm Antipatrean. Kapërcimi i vështërsive të brëndshme që vinin nga trazirat e dinastëve të vegjël i dha fund përçarjes politike që ekzistonte në Iliri. Tashmë ai kishte një ushtri të organizuar mirë si këmbësorinë, flotën detare dhe kalorësinë dhe shfaqet në burimet historike së bashku me të birin Pleuratin. Në veprën e tij të ribashkimit të Ilirisë, Roma mbajti një qendrim indiferent. 

Shtirja e sundimit të Skerdilaidit mbi qytetet e Desaretisë përbën zanafillën e konfliktit të armatosur me Maqedoninë. Beteja e madhe ndërmjet ushtrisë së Skerdilait dhe Filipit të Maqedonisë u zhvillua pranë qytetit të Apolonisë.

Gjatë dimrit të vitit 217 para Kr., Filipi mbreti i maqedonisë, ndërtoi një flotë të madhe detare prej 100 anijesh me skllevër ilir të zënë rob më parë, pasi këto të fundit ishin mjeshtër në këtë fushë si dhe për të kopjuar anën teknike për të cilat tashmë gjithë bota njihte shpejtësinë dhe manovrinit e anijeve ilire në det. 

Në fillim të pranverës të vitit 216 para Kr. ai u nis së bashku me anijet dhe u dislokua pranë Apolonisë ku një pjesë të anijeve të tij i la në ishullin e Sazanit. Apoloniatët  të rrethuar kërkuan ndihmë nga Skerdilaidi i cili menjëherë mori masat për mbrojtjen e  qytetit. 

• Filipi, me agresionin kundër Ilirisë, bëri një hap fatal, jo vetëm për Maqedoninë por për tërë popujt e Ballkanin. Pasojat e këtij injektimi do të reflektohen në zhdukjen e shtetit maqedonas dhe të një sërë shteteve të tjera të asaj kohe gjë që do të sjellë ndryshime të mëdha në përbërjen etnike të Ballkanit.  

Në këtë situatë të krijuar, i kërcënuar nga Maqedonia, Skerdilaidi ishte i detyruar të kthehej me fytyrë nga Roma dhe që nga kjo kohë ai do të veproj si aleatë i Romës për rreth katër dekada. Duke shfrytëzuar konfliktin që ekzistonte ndërmjet Maqedonisë dhe Romës, Skedilaidi kërkoi ndihmë nga kjo e fundit e cila dërgoi 5 anije të rënda të cilat u vërejtën nga anijet që kishte lënë Filipi në ishullin e Sazanit. Skerdilaidi kishte rreshtuar në formacion luftimi këmbësorinë, kavalerinë si dhe me flotën detare. Tashmë gjithçka ishte gati për të sulmuar pozicionet e Filipit, i cili u tremb shumë kur vuri re anijet që po vinin në drejtim të tij. I zënë në befasi urdhëroi që ushtria të kthehet prapa. Kjo terheqje u bë në çrregullim të madh duke rënë pre e shpatës së ilirëve. Humbjet e Filipit ishin shumë të mëdha si në njërëz ashtu dhe në materiale. Ushtria ilire mori dhe një pjesë të mirë të anijeve të Filipit të cilat nuk mundën të lëviznin. 

• Pas betejes së Apolonisë, Skerdilaidi arriti të ribashkoi tokat ilire të cilave iu shtuan vullnetarisht dhe qytetet e Desaretisë. Nuk ka dyshim që pas kësaj Skerdilaidi është sundimtar i vetëm i Shtetit Ilir. 

Historia e mëvonshme e shtetit ilir, gjatë viteve 214-205 para Kr, është e mbushur me ngjarje që lidhen me një aktivitet të dëndur të Skerdilaidit si në aspektin diplomatik nepërmjet aleancave antimaqedonase ashtu dhe në luftrat të cilat vazhdimisht forconin shtetin ilir. 

Pas vitit 210 para Kr, Skerdilaidi shfaqet së bashku me të birin Pleuratin në të gjithë aktivitetin e tij diplomatik dhe ushtarak. Në vitin 205 para Kr., Pleurati, djali i Skerdilaidit dhe i ati i mbretit Gent do të jetë trashëgimtari i fronit mbretëror të shtetit Ilir.

Gjon F. Ivezaj/

Trojet shqiptare, të shtrira në zemër të Ballkanit dhe në udhëkryqin më të rëndësishëm të botës mesdhetare, kanë qenë që në lashtësi pjesë e pandashme e hapësirës iliro-romake dhe e rrjedhave themelore të qytetërimit evropian (Strabo, Geographica; Plinius Secundus, Naturalis Historia). Popullsia autoktone iliro-dardane u përfshi herët në proceset kulturore, juridike dhe fetare të Perandorisë Romake, duke krijuar një terren të favorshëm për pranimin e krishtenizmit në fazat e tij më të hershme (Corpus Inscriptionum Latinarum).

Përhapja e krishtenizmit në Ballkan dhe në trojet ilire lidhet drejtpërdrejt me veprimtarinë misionare të Shën Palit Apostull. Burimi më autoritativ i krishterimit, Bibla, dëshmon se Shën Pali, gjatë udhëtimeve të tij misionare rreth viteve 49–60 pas Krishtit, e shtriu predikimin e Ungjillit “deri në Iliri” (Biblia Sacra, Epistola ad Romanos 15:19). Kjo dëshmi kanonike vendos Ilirinë dhe Ballkanin perëndimor ndër hapësirat e para evropiane ku u shpall feja e krishterë, pothuajse njëkohësisht me Greqinë dhe Italinë (Eusebius Caesariensis, Historia Ecclesiastica; Hieronymus, De Viris Illustribus).

Kjo hershmëri apostolike përforcohet nga tradita patristike dhe nga dokumentet kishtare të ruajtura në arkivat më të rëndësishme të botës së krishterë, veçanërisht në Archivio Apostolico Vaticano, Bibliotheca Apostolica Vaticana dhe në koleksionet latine të Archivum Romanum Societatis Iesu, ku ruhen dorëshkrime, kopje aktesh kishtare dhe komente të etërve të Kishës mbi shtrirjen gjeografike të ungjillëzimit apostolik.

Që nga fundi i shekullit I dhe gjatë shekujve II–III, krishtenizmi u konsolidua në qendrat kryesore iliro-romake si Dyrrachium (Durrësi), Apollonia, Scodra (Shkodra), Ulpiana, Butrinti dhe Nikopolis. Kjo dëshmohet nga bazilikat paleokristiane, mbishkrimet funerare dhe mozaikët liturgjikë, të dokumentuara në burime arkeologjike dhe të ruajtura në Corpus Inscriptionum Latinarum, Archivio di Stato di Roma, Archivio di Stato di Milano dhe në fondet kishtare të Archivio Storico Diocesano. Këto dëshmi provojnë se krishtenizmi në trojet shqiptare ishte i organizuar dhe institucional që në fazat e hershme.

Përhapja e krishtenizmit në Evropë, e nisur që në shekullin I, u zgjerua gjatë shekujve II dhe III në Ballkan, Itali, Galinë dhe Hispaninë, pavarësisht përndjekjeve perandorake, siç dëshmojnë autorë klasikë romakë dhe apologjetë të krishterë (Tacitus, Annales; Tertullianus, Apologeticum). Këto burime, të ruajtura në arkivat kombëtare të Romës dhe Parisit, përbëjnë bazë të rëndësishme për studimin e krishterimit të hershëm evropian.

Një kthesë vendimtare ndodhi në vitin 313 pas Krishtit, kur perandori Konstandini i Madh, me origjinë ilire, shpalli lirinë fetare për të krishterët përmes Ediktit të Milanos, të shpallur në muajin shkurt të atij viti (Lactantius, De Mortibus Persecutorum; Eusebius Caesariensis, Historia Ecclesiastica). Teksti i këtij edikti ruhet në traditën latine dhe greke dhe dokumentohet në fondet e Archivio Apostolico Vaticano dhe Archivio di Stato di Milano, duke shënuar fillimin e institucionalizimit të krishtenizmit në Evropë.

Pas vitit 313 dhe sidomos pas Koncilit të Nikesë në vitin 325, ku morën pjesë ipeshkvij nga provincat ilire, krishtenizmi u organizua përfundimisht në strukturë universale (Acta Conciliorum Oecumenicorum; J. D. Mansi, Sacrorum Conciliorum Nova et Amplissima Collectio). Dokumentet e këtyre koncileve ruhen në Archivio Apostolico Vaticano, Bibliotheca Apostolica Vaticana dhe në in Österreichisches Staatsarchiv në Vjenë, ku gjenden kopje mesjetare të akteve konciliare.

Trojet shqiptare dhe hapësira adriatike janë të dokumentuara gjerësisht edhe në arkivat e qytet-shteteve mesjetare. Archivum Ragusinum (Arkivi i Dubrovnikut) ruan dokumente latine dhe italiane mbi dioqezat, ipeshkvitë dhe lidhjet kishtare të bregdetit shqiptar me botën katolike perëndimore. Po ashtu, burime të rëndësishme ruhen në Archivio di Stato di Venezia, që dëshmojnë vazhdimësinë e jetës kishtare dhe kulturore shqiptare në Mesjetë.

Në Ballkanin jugor, dokumente të krishterimit të hershëm dhe bizantin ruhen në arkivat kishtare greke, veçanërisht në fondet e Γενικά Αρχεία του Κράτους (Arkivat e Përgjithshme të Shtetit Grek) dhe në arkivat patriarkale, të cilat dëshmojnë lidhjet e vazhdueshme kishtare midis Ilirisë, Epirit dhe botës bizantine.

Krishtenizmi në trojet shqiptare nuk u përhap si një thyerje e dhunshme e traditës vendase, por si një proces gradual ndërthurjeje me kulturën autoktone, duke ndikuar në zhvillimin e arsimit, shkrimit, artit dhe arkitekturës (Augustinus, De Civitate Dei; burime patristike latine). Kisha u shndërrua në ruajtëse të kujtesës kulturore dhe identitare të popullsisë vendase në shekuj.

Historia e krishtenizmit ndër shqiptarë, ballkanas dhe evropianë përfaqëson një trashëgimi të thellë qytetëruese, të dëshmuar nga burime biblike, patristike, arkivore dhe arkeologjike të ruajtura në arkivat më të fuqishme të botës perëndimore dhe lindore (Archivio Apostolico Vaticano; Bibliotheca Apostolica Vaticana; Archivum Ragusinum; Archivio di Stato di Roma, Milano e Venezia; Österreichisches Staatsarchiv; arkiva greke patriarkale).