Prof. Dr. Skënder Asani/

Lezha mbetet standardi. Jo si mit i ngrirë në kohë, por si paradigmë e gjallë e unitetit funksional. Ajo i fton elitat e sotme të dëshmojnë jo përmes retorikës, por përmes kapacitetit për të ndërtuar konsensus strategjik në kohë sfidash. Në këtë kuptim, uniteti nuk është luks politik, ai është imperativ historik dhe domosdoshmëri strategjike.

Përvjetori i 2 marsit 1444 nuk përfaqëson thjesht një datë në kalendarin e memories kombëtare, por një pikë referimi strategjike për mënyrën se si elitat shqiptare kanë ditur dhe duhet të dinë të reagojnë në momente rreziku ekzistencial. Mbajtja e Kuvendi i Lezhës nën udhëheqjen e Gjergj Kastrioti Skënderbeu përfaqëson një akt të ndërgjegjshëm të transformimit të fragmentimit politik në unitet funksional. Ai ishte një moment kur memoria historike dhe racionaliteti shtetformues u ndërthurën në një projekt të përbashkët, duke tejkaluar rivalitetet krahinore dhe duke artikuluar një vizion të ri për mbijetesën dhe dinjitetin politik të arbërorëve.

Në thelb, Lezha nuk ishte vetëm një aleancë ushtarake përballë Perandorisë Osmane; ajo ishte një konceptim i ri i sovranitetit kolektiv. Për herë të parë, princërit arbërorë pranuan të kufizonin autonominë e tyre krahinore në funksion të një interesi më të lartë të përbashkët. Ky ishte një akt i rrallë i maturisë politike në një epokë të karakterizuar nga partikularizmi feudal. Liria nuk u konceptua si akt spontan rezistence, por si projekt i institucionalizuar në një rend politik të qëndrueshëm. Kjo është arsyeja pse Lezha mbetet një precedent historik i rëndësishëm: ajo dëshmon se uniteti nuk është produkt i retorikës, por rezultat i një kontrate politike të vetëdijshme.

Zgjedhja e qytetit të Lezhës nën administrimin e Republika e Venedikut nuk ishte e rastësishme. Ajo sinjalizonte një sens të hollë diplomatik dhe një kuptim të qartë të ekuilibrave gjeopolitikë të shekullit XV. Skënderbeu projektoi çështjen arbërore në një dimension evropian, duke e lidhur atë me interesat e fuqive të kohës dhe duke krijuar një hapësirë manovrimi ndërmjet Perandorisë Osmane dhe botës perëndimore. Ky dimension i diplomacisë së balancuar mbetet thelbësor edhe sot, kur shqiptarët veprojnë në një mjedis ndërkombëtar të karakterizuar nga rikonfigurime të reja strategjike.

Rendi bashkëkohor është i shënuar nga divergjenca të dukshme ndërmjet Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimi Evropian në fusha të ndryshme të politikës globale. Për shtete të vogla dhe për kombe me hapësirë të fragmentuar politike, si shqiptarët, ky realitet kërkon një diplomaci të koordinuar, të matur dhe të parashikueshme. Mbështetja amerikane ka qenë vendimtare në momente kyçe të historisë moderne shqiptare, përfshirë ndërhyrjen e NATO në vitin 1999 dhe procesin e konsolidimit të shtetësisë së Kosova. Në të njëjtën kohë, Bashkimi Evropian mbetet boshti kryesor i integrimit institucional, ekonomik dhe juridik për Shqipëria, Kosovën dhe shqiptarët në rajon. Ruajtja e aleancës transatlantike si një bosht i pandashëm strategjik është kusht i stabilitetit afatgjatë.

Në Kosovë, sfida e momentit ka kaluar nga legjitimiteti moral i pavarësisë në përmbylljen e plotë të shtetndërtimit. Pavarësia ka prodhuar subjektivitet juridik ndërkombëtar; megjithatë, funksionaliteti institucional, konsensusi i brendshëm politik dhe koherenca strategjike mbeten elemente të domosdoshme për konsolidimin e saj. Çdo fragmentim i brendshëm e dobëson kapacitetin negociues dhe rrezikon të relativizojë arritjet historike të një procesi të ndërtuar mbi sakrifica të mëdha. Lezha na kujton se uniteti i brendshëm është parakusht i çdo suksesi të jashtëm; pa të, energjia kolektive shpërndahet dhe momentet historike humbasin.

Në Maqedonia e Veriut, dinamika politike e viteve të fundit ka prodhuar një fragmentim të theksuar të spektrit politik shqiptar. Qeverisja aktuale e udhëhequr nga Hristijan Mickoski ka ndjekur një strategji që, përmes menaxhimit të rivaliteteve të brendshme dhe koncesioneve selektive, ka arritur të zhvendosë çështjen shqiptare nga një projekt i avancimit kushtetues në një seri negocimesh parciale. Kjo ka rezultuar në zbehjen e peshës sistemike të shqiptarëve dhe në relativizimin e orientimit të qartë drejt integrimit evropian. Nëse subjektet politike shqiptare nuk arrijnë të ndërtojnë një platformë të përbashkët strategjike, rreziku i devalvimit të pozitës kushtetuese bëhet një perspektivë reale.

Në konfiguracionin kompleks gjeopolitik të Ballkani Perëndimor, Shqipëria, si anëtare e NATO’s dhe si subjekt me legjitimitet historik në artikulimin e çështjes shqiptare, nuk mund të mbetet thjesht garantuese e sigurisë formale, por duhet të shfaqet si qendër graviteti politike dhe morale e unifikimit strategjik shqiptar. Roli i saj nuk konsiston në imponim apo ndërhyrje, por në paraprirje vizionare; jo në retorikë emocionale, por në strukturim racional të interesit kombëtar në përputhje me rendin euro-atlantik. Në frymën e Kuvendi të Lezhës, ku uniteti u konceptua si kusht ekzistencial dhe si akt përgjegjësie përballë rreziqeve të kohës, Shqipëria duhet të jetë sot promotore e një platforme të përbashkët që e tejkalon fragmentarizimin institucional dhe dallimet partiake, duke i orientuar energjitë kombëtare drejt një strategjie koherente dhe afatgjatë. Përkujdesi ndaj çështjes shqiptare nuk nënkupton retorikë mbrojtëse, por veprim të institucionalizuar: diplomaci të koordinuar, aktivizim të potencialit akademik, ndërtim narrativesh të bazuara në të drejtën ndërkombëtare dhe në standardet demokratike, si dhe mbështetje të vazhdueshme për të drejtat, dinjitetin dhe integrimin euro-atlantik të shqiptarëve kudo që jetojnë. Duke paraprirë unitetin, Shqipëria duhet të krijojë hapësira të strukturuara dialogu ndërshqiptar, të harmonizojë qëndrimet strategjike dhe të shndërrojë memorien historike në instrument orientimi për të ardhmen. Vetëm kështu, roli i saj bëhet funksional në unifikim: si bosht koordinimi, si zë i artikuluar në arenën ndërkombëtare dhe si garanci që interesi kombëtar të mos mbetet koncept abstrakt, por të materializohet në politika konkrete, të qëndrueshme dhe integruese.

Një komponent i pazëvendësueshëm i kësaj arkitekture është diaspora shqiptare në hapësirën euro-atlantike. Ajo përfaqëson kapital njerëzor, intelektual dhe ekonomik me potencial të konsiderueshëm ndikimi. Pa një platformë të harmonizuar lobimi dhe koordinimi institucional, ky potencial mbetet i fragmentuar. Në epokën e diplomacisë publike dhe të rrjeteve profesionale globale, organizimi i diasporës duhet të konsiderohet pjesë integrale e strategjisë kombëtare.

Në përfundim, Kuvendi i Lezhës nuk është vetëm simbol i rezistencës, por model i racionalitetit politik përballë rrezikut ekzistencial. Sot, rreziku nuk paraqitet në formën e pushtimit klasik, por në formën e fragmentimit institucional, relativizimit strategjik dhe erozionit të kohezionit politik. Nëse elitat politike, shtetërore dhe akademike shqiptare nuk arrijnë të ngrihen mbi interesat afatshkurtra dhe të ndërtojnë një vizion të koordinuar afatgjatë, atëherë momenti historik mund të humbasë me pasoja serioze për pozitën kushtetuese dhe ndërkombëtare të shqiptarëve.

Lezha mbetet standardi. Jo si mit i ngrirë në kohë, por si paradigmë e gjallë e unitetit funksional. Ajo i fton elitat e sotme të dëshmojnë jo përmes retorikës, por përmes kapacitetit për të ndërtuar konsensus strategjik në kohë sfidash. Në këtë kuptim, uniteti nuk është luks politik, ai është imperativ historik dhe domosdoshmëri strategjike.

Halil RAMA

Sakip CAMI

• Përmes narrativave të tyre përkatëse, Ludlow dhe Crabb zbulojnë se si heroi shqiptar i shekullit të pesëmbëdhjetë u rikthye dhe u riimagjinua në forma që gëzuan rezonancë përtej kufijve kombëtarë dhe kohorë….

• Reverend James M. Ludlow, dhe John H. Crabb, me penat e tyre të fuqishme e shpallën, e përhapën dhe e ruajtën në prozë legjendën e Skënderbeut në Amerikë…

Studiuesi Halit Daci, ish Nënkolonel i ushtrisë shqiptare, tani me banim në Nju Jork të ShBA, pas disa kërkimeve e studimeve për Heroin tonë Kombëtar Gjergj Kastrioti Skënderbeu, botime në gjuhën angleze dhe amerikane, sjell për lexuesit librin voluminoz me mbi 600 faqe me titull: “Skënderbeu në Prozën dhe Shtypin Amerikan”.

Ndërsa libri i N/Kol. Dacit është shkruar për një audience) anglishtfolëse, në vijim po japim për lexuesin shqiptar poi u referohemi parathënies, shënimeve editoriale, hyrjes dhe permbledhjes në faqen e pasme të librit. 

Libri përmbledh dy romane të panjohura, si për lexuesit e apasionuar pas shkrimeve për Skënderbeun, ashtu edhe për kritikët letrar, të shkruara nga autorët James M. Ludlow dhe John H. Crabb. 

Romani i auorit Ludlow është aq i njohur për lexuesit e huaj dhe ato shqiptar, saqë një botim tjetër, në dukje, është pothuasje i panevojshem. Ai eshtë botuar si serial i përditshëm në vitin 1905 në 15 shtete Amerikane dhe 26 gazeta Amerikane. 

Botimi i N/Kol Dacit është krejt i ndryshëm nga botimet e mëparshme dhe ato aktuale që gjenden në shitje në formë libri dhe digjitale. Ai bën të ditur se romani i njohur i autorit Ludlow u përgatit për botim në forme seriali të përditshëm nga Shoqata e Shtypit Amerikan në vitin 1903. 

Ndryshe nga botimet në formë libri, që përmban 56 kaptuj, seriali gazetaresk përmban 38 kapituj dhe është i pasuruar me ilsutrime të piktururara nga piktorë të panjohur më parë nga lexuesit aktual për më shumë se një shekull.

Romani tjetër i botuar nga Dorrance Publishing në vitin 1952, është i plotesisht i panjohur dhe nuk gjendet lehtë ne shitje.

Studiuesi Halit Daci na i jep të plotë këto dy romane të hershme për Skënderbeun nga autorët amerikanë. 

Libri i tij i sapobotuar, që gjendet në Amazon) ndjek rregullat standarte të industrisë amerikane te botimeve, atë të Chicago Muanual of Style. 

Botimi sjell për here të parë, pas më se një shekulli, më shumë se 150 ilustrime, piktura, imazhe të marra nga arkivat, gazetat e kohës dhe koleksionet private, duke filluar nga viti 1885 deri në vitin 1970, deri tani të panjohura për publikun. 

Përmbajtja është ndarë në tre pjesë kryesore dhe ndjek strikt e stilikisht formën e pasqyrës, paralelizmit, për pjesët dhe autorët. 

Pjesa e parë jep detaje mjaft të çmuara dhe deri tani të panjohura në lidhje me angazhimin e James M. Ludlow me figurën e Skënderbeut, duke filluar nga viti 1885. Më tej në pjesën e parë jepet një pasqyrë e burimeve arkivore të botimit në formë seriali, kryesisht në vitin 1905, formë e cila e rriti ndjeshëm numrin e lexueseve të përditshëm amerikan dhe ju dha mundësi të njohin me hollësi figurën legjendare të Skënderbut.

Në pjesën e dytë jepet transkriptimi i plotë i serialit të nxjerrë nga gazeta të ndryshme amerikane nga shkurti i vitit 1905 deri në tetor 1911. 

Në pjesën e tretë N/Kol Daci prezanton burimet hulumtuese arkivore në lidhje me romanin e panjohur In the Crescent’s Dark Shadow (Nën Hijen e errët te Gjysëm Hënës). Në këtë pjesë, autori gjithashtu sjell të dhëna deri tani të panjohuara me anë të të cilave rindërton biografinë John H. Crabb. Ai paraqet për lexuesin një analizë kritike të romanit të Crabb-it, dhe e sjell atë më të plotë (nga ai i skaduar copyright ose i parinovuar).

Libri gjendet në Amazon ose mund të porositet direkt nga autori, duke paguar vetem koston e shtypshkrimit, pa fitim. 

PREZANTIMI I LEGJENDËS SË SKËNDERBEUT 

NË NJË PUBLIK TË GJERË AMERIKAN

“Skanderbeg në Prozën dhe Shtypin Amerikan” riprezanton dy tregime fantastike për heroin legjendar shqiptar, Gjergj Kastriotin — i njohur gjithashtu si Skanderbeg ose Iskender Beu. Autori Halit Daci ka meritën se i sjell ato për lexuesin pas një distance kohore prej rreth gjysmë shekulli. Rëndësia e këtij botimi konsiston në faktin se, këto tregime kapin momente të ndryshme në transmetimin transatlantik të legjendës së Skanderbeut. 

“Ndërsa njëri prej këtyre novelave, ai i James M. Ludlow, ka pasur një prani të qëndrueshme, edhe pse në evolim, për lexuesin nëpërmjet botimeve të ndryshme që nga viti 1886 deri në ditët e sotme nëpërmjet pranisë digjitale, tjetri, ai i John H. Crabb është pothuasje i panjohur për lexuesin dhe kritikët letrar. Megjithatë, këto tekste të rikthyer mbeten thuajse të panjohura për lexuesit dhe studiuesit bashkëkohor”, shkruan autori në parathënie të librit. Sipas tij, romani i njohur i James M. Ludlow, The Captain of the Janizaries, ka qenë mjaft i sukseshëm si në format librash ashtu edhe dixhital, duke e bërë një botim të ri të vetë tekstit në dukje të panevojshme. Ky volum, megjithatë, rikthen një manifestim të shquar të punës së Ludlow: serializimin e ilustruar të saj në gazetë. Përgatitur për botim serial në gazetat e përditshme amerikane në 1903 dhe botuar në 1905, ky version — i dallueshëm nga botimet e librit të lidhur — ishte i pari që e prezantoi legjendën e Skanderbeut në një publik të gjerë amerikan.

Në kontrast, vepra e dytë, In the Crescent’s Dark Shadoë e John H. Crabb, botuar në 1952, është zhdukur pothuajse nga kujtesa letrare amerikane. Vetëm një numër i vogël kopjesh mbijetojnë në koleksionet e bibliotekave dhe koleksione private, dhe romani nuk ka prani të njohur dixhitale. Mungesa e tij në diskursin akademik është e dukshme, veçanërisht duke pasur parasysh angazhimin e vazhdueshëm me narrativën legjendare të Iskender Beut. 

“Pavarësisht nëse romani ishte një ushtrim i hershëm në ardor scribendi-në e një autori (historiani) të ri ose thjesht i mungonte mbështetja promovuese e një botuesi të vendosur, ai rrëshqiti në heshtje nga qarkullimi publik”, shprehet autori H. Daci.

Së bashku, këto dy romane gjurmojnë lëvizjen e legjendës së Skanderbeut përmes prozës amerikane dhe shtypit periodik. Ato tregojnë se kjo trashëgimi u formua jo vetëm nga imagjinata autoriale, por edhe nga mekanizmat specifikë të kulturës së shtypit — përkatësisht, serializimi, ilustrimi dhe praktikat e leximit të një audiene në zgjerim. 

Përmes narrativave të tyre përkatëse, Ludlow dhe Crabb zbulojnë se si heroi shqiptar i shekullit të pesëmbëdhjetë u rikte dhe u riimagjinua në forma që gëzuan rezonancë përtej kufijve kombëtarë dhe kohorë.

Rikthimi i këtyre teksteve për këtë botim nga Halit Daci u bë i mundur falë arkivave rajonale, shoqatave historike, bazave të gjera të të dhënave të gazetave dixhitale dhe koleksioneve private të librave. Prandaj, sipas autorit Daci, ky volum ofron një mundësi të re për të shqyrtuar se si historia e Skanderbeut u ndërtua, u përhap dhe u riimagjinua në kulturën e shtypit amerikan. 

“Ky botim shërben si një rivendosje e veprave letrare të harruara prej kohësh dhe si një ftesë për rishqyrtimin e përfaqësimit të Skanderbeut brenda kornizës më të gjerë të historisë letrare amerikane”,-pohon autori Halit Daci.

ORIGJINALITETI I TEKSTEVE

Skanderbeg në Prozën dhe Shtypin Amerikan riprezinton dy tregime të rralla: historinë e ilustruar të serializuar të James M. Ludlow, The Captain of the Janizaries, dhe tekstin e plotë të romanit të vështirë për t’u gjetur të John H. Crabb, In the Crescent’s Dark Shadoë. Autori Halit Daci, ka meritën e padiskutueshme se pas një punë studimore skurpuloze disavjeçare ka rritur ka arritur t’i paraqesë këto tekste në formën e tyre origjinale, me ndërhyrje redaktuese të kufizuar në korrigjimin e gabimeve të dukshme tipografike dhe të pikësimit për qartësi. 

Karakteristikat periodike tipike — duke përfshirë dikcionin karakteristik, praktikat e ndarjes me vizë, mospërputhjet e brendshme dhe strukturat episodike — janë ruajtur gjatë gjithë tekstit.

Për të ruajtur integritetin historik të veprave, gjuha që mund të duket tashmë arkaike është lënë e pandryshuar — duke përfshirë ruajtjen e përdorimit të ndryshueshëm të Crabb-it të drejtshkrimit britanik dhe amerikan.

Tekstet pasqyrojnë gjuhën, qëndrimet dhe supozimet e periudhës dhe preferencat e të dy shkrimtarëve, dhe ato mund të përmbajnë terma ose përfaqësime që disa lexues bashkëkohorë mund t’i gjejnë ofenduese.

Autori Daci bën të ditur se të gjitha materialet e përfshira në këtë volum janë verifikuar se janë në pronësi publike (public domain) ose janë përdorur nën licenca të përshtatshme në kohën e botimit. Shënime të hollësishme të burimit shoqërojnë tekstet.

RIFORMATIMI I HISTORISË SË ISKENDER BEUT

BRENDA KONVENTAVE TË ROMANIT HISTORIK

Në këtë botim të një rëndësie tejet të veçantë, Heroi ynë ombëtar Gjergj Kastrioti (rreth 1405–1468), i njohur gjithashtu si Skanderbeg ose Iskender Beu, qëndron ndër kundërshtarët më të fortë të Perandorisë Osmane në histori. Në hyrje të librit, autori Halit Daci, qëllimisht jep një historik të shkurtër të Gjergj Kastrioti Skënderbeut.

“Një fisnik shqiptar i marrë në oborr osman përmes sistemit devşirme në rini, ai u rrit dhe edukua ushtarkisht në shkollat ushtarake osmane, duke u ngritur më në fund në gradën e sanxhakbeut. Në 1443, ai hoqi dorë nga besnikëria osmane dhe e kërkoi përsëri tokën e tyre të paraardhësve.

Nga ajo kohë deri në vdekjen e tij në 1468, Skanderbeg zhvilloi një rezistencë të vazhdueshme dhe shumë efektive kundër forcave osmane shumë superiore. Fitoret e tij i siguruan titullin “Mbrojtës i Kryqit”, dhe emri dhe reputacioni i tij kanë zgjatur për shekuj, duke e siguruar vendin e tij në histori dke duke frymëzuar një traditë të pasur dhe të vazhdueshme letrare”,-shkruan autori i këtij libri. Ndërkohë ai argumenton se megjithëse sulmet ushtarake të Skanderbeut u zhvilluan në të gjithë Shqipërinë dhe Perandorinë Osmane, ruajtja dhe transmetimi i trashëgimisë së tij letrare u formuan kryesisht nga shkrimtarë evropianë — dhe më vonë amerikanë. Kjo për faktin se nga Rilindja e tutje, sulmet e tij frymëzuan historianë, poetë, dramaturgë, novelistë dhe artistë të tjerë. 

“Teksti themelor në këtë traditë ishte Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis e Marin Barleti, e botuar për herë të parë në Romë në fillim të shekullit të gjashtëmbëdhjetë. E përkthyer gjerësisht, kjo biografi tipike siguroi vendin e Skanderbeut në kujtesën kulturore evropiane dhe vendosi kornizën narrative mbi të cilën janë bazuar shumica e autorëve historik dhe letrar”, pohon autori H. Daci. Ai argumenton se tradita evropiane gjeti shprehje të rinovuar në Amerikë, ku legjenda e Skanderbeut hyri në kulturën letrare amerikane përmes qarkullimit transatlantik të librave, periodikëve dhe arsimit klasik. Ndërsa studiuesit dhe krtikët letrar, sipas tij, kanë vënë në dukje prezantimin e figurës së Skënderbeut në vepra të tilla si— si George Castriot, Surnamed Scanderbeg, King of Albania (1850) e Clement C. Moore, poema “Scanderbeg” (1873) e Henry W. Longfellow, dhe The Captain of the Janizaries (1886) e James M. Ludlow — nuk ekziston aktualisht asnjë studim gjithëpërfshirës në lidhje me prezantimin e Skënderbeut në letërsinë amerikane, për ta veçuar atë nga letersia dhe botimet specifike angleze.

Në të vërtetë, kërkime të mëtejshme zbulojnë se Skanderbeg u shfaq në një gamë të gjerë të produkteve letrare dhe artistike amerikane, duke përfshirë drama, prozë, poezi, ese dhe artet vizuale. Shumë prej këtyre materialeve jane dokumentuar ne librin e botuar privatisht nga autori ne Amazon, Skanderbeg (2022) — botimi me i plote per veprat anglo-amerikane deri më tani — i cili bashkoi si vepra të njohura më parë ashtu edhe vepra të risjella angleze dhe amerikane, së bashku me evidenca të adaptimeve të tjera dramatike të skenizuara në kolegjet katolike në fillim të shekullit të njëzetë.

“Një arritje mjaft e rëndësishme e atij projekti ishte rindërtimi i historise se dramës më të spikatur të periudhës për këtë temë, Iskander, Soldier of the Cross (2022) — performanca dhe pritja kritike e së cilës u dokumentuan dhe ruajtur gjerësisht në shtypin periodik të kohës — duke kulmuar në një studim të rrallë arkivor, gjithashtu të panjohura për lexuesit. Me këtë bazë të vendosur, ky volumen i kthehet dy tregimeve të harruara fantastike amerikane që dikur hynë — dhe më vonë u zbehën nga — vetëdija letrare amerikane, duke gjurmuar se si legjenda dhe trashëgimia e Skanderbeut u përfaqësuan në prozë dhe u përhapën përmes shtypit periodik në Shtetet e Bashkuara”,-shkruan autori i këtij libri. Ai bën të ditur për lexuesin se e para, The Captain of the Janizaries e Ludlow, transkriptohet nga serializimi i saj i gazetave të 1905-ës, një adaptim i mëvonshëm dhe i dallueshëm i botimit të njohur të librit të 1886-ës. 

I përmirësuar nga ilustrime të rralla, ky version i lejoi lexuesve të përballeshin me narrativën vizualisht dhe në mënyrë episodike. Rikthimi i tij nxjerr në pah rolin qendror të shtypit periodik në formimin e angazhimit letrar amerikan me Skanderbeun.

Vepra e dytë, In the Crescent’s Dark Shadow e John H. Crabb, e riformaton historinë e Iskender Beut brenda konventave të romanit historik. Ajo thekson çështjet e formimit të identitetit dhe zgjimit kombëtar në Shqipërinë e shekullit të pesëmbëdhjetë, ndërsa detajon me kujdes pozicionin gjeopolitik të Shqipërisë midis Perandorisë Veneciane dhe Osmane. 

Pavarësisht meritave mjaft të çmuara për prezantimin e figurës së Skënderbeut, romani është harruar plotësisht, është i panjohur dhe mbijeton sot vetëm në kopje të rralla, vetëm në tre biblioteka, dhe është e vështirë për t’u gjetur në shitje. Si pasojë, si Crabb ashtu edhe vepra e tij kanë mbetur margjinale në studimet për Skanderbeun dhe kryesisht të panjohura për lexuesit bashkëkohor.

Së bashku, këto romane tregojnë përshtatshmërinë e vazhdueshme dhe të qëndrueshme të legjendës së Skanderbeut në letërsinë amerikane. Ato ilustrojnë se si pena autoriale nga periudha dhe profesione të ndryshme e përshtatën legjendën e Skënderbeut në periudha të ndryshme. Duke i vendosur këto vepra brenda konteksteve të tyre specifike historike dhe studimeve më të gjera mbi Skanderbeun në Amerikë, kjo botim kritik ofron një kuptim të ri se si një figurë e vetme legjendare bëri të mundur të lidh shekuj, kontinente, dhe median. 

Prof.as.dr. Hasan Bello/

Në historinë dhe literaturën botërore Ali Pashë Tepelena vjen i dyti pas Skënderbeut për numrin e madh të librave që janë shkruar për këtë figurë. Ai është modeli sesi një individ i thjeshtë nëpërmjet metodave makiaveliste ngjitet në nivelet më të larta shtetërore.

Sipas të dhënave, ai la pas një thesar për të cilin edhe sot vijojnë kërkimet nga eksploatorë të ndryshëm në shpellat e Greqisë dhe Shqipërisë; një sasi prej 900 çifligjesh dhe 15 anije të madhësive të ndryshme. Me ardhjen në pushtet të sulltan Mahmutit II në Perandorinë Osmane filloi politika e centralizimit dhe eleminimi i feudalëve lokalë, të cilët ishin kthyer në pengesë për qeverinë osmane, duke flirtuar me Francën, Anglinë dhe Rusinë.

Kundër Ali Pashës u dërgua Ismail Pasha me një ushtri prej 20 mijë vetash. Njerëzve që ndodheshin pranë tij iu bë e ditur se, nëse kalonin në anën e shtetit, nuk do t’u ndodhte asgjë; madje do të shpërbleheshin me para dhe poste, përndryshe pasuritë e tyre do të konfiskoheshin. Si pasojë, shumë besnikë u larguan prej tij. Nga veprimet ushtarake, territoret nën sundimin e Ali Pashës ranë shpejt në duart e ushtrisë osmane.

Kur e pa se po humbiste dhe se njerëzit po e braktisnin, Ali Pasha u tërhoq në kalanë e Janinës me një numër të madh ushtarësh, municionesh, ushqimesh dhe topash. Ismail Pasha rrethoi kalanë, por nuk arriti ta pushtojë për një kohë të gjatë. Më pas i njoftoi djemtë e Ali Pashës se fermani nuk i përfshte ata dhe, nëse dorëzoheshin, duke hequr dorë nga mbështetja për të atin, nuk do të kishin pasoja.

Djemtë e Ali Pashës, Veli, Ahmet Muhtar dhe Salih Pasha, u dorëzuan.

Veli Pasha u dërgua në Kytahja, ndërsa Muhtar dhe Salih Pasha në Ankara me fëmijët e tyre.

Meqë Ismail Pasha nuk arriti sukses në rrethimin që iu bë kalasë, për këtë u ngarkua Hurshid Pasha. Ai u ofroi para bejlerëve pranë Ali Pashës dhe i tërhoqi në anën e vet. I dobësuar ndjeshëm, Ali Pashës i mbeti vetëm kalaja pranë liqenit. Atij iu kërkua të dorëzohet. Por, ai u përgjigj se do ta bënte këtë vetëm nëse i vinte një ferman që dekretonte faljen e tij. Hurshid Pasha i dha garanci duke premtuar se fermani po përgatitej. Kjo e shtyu Ali Pashën të tërhiqej në manastirin pranë liqenit për të pritur vendimin.

Meqë nuk pranoi ofertën, fshehurazi u përgatit një ferman për ekzekutimin e tij. Fermani i dërgohet Ali Pashës nga Mehmet Pasha me rreth tridhjetë ushtarë. Më 14 shkurt 1822 ata tentuan që të hynin në dhomën e tij për të zbatuar vendimin. Ali Pasha kundërshtoi me armë dhe u vra në përleshje e sipër. Koka e tij u dërgua në Stamboll më 24 shkurt.

Pas një jave ekspozimi publik, koka e Ali Pashës u ble nga miku i tij i fëmijërisë, Dervish Pasha. Ajo u varros pranë kokave të prera të djemve të tij Veli, Muhtar, Salih dhe nipit Mehmet Pasha, në varrezën jashtë Silivrikapë-së.

Ekzekutimi i Ali Pashës u prit me gëzim të madh. Fakti që rrethimi i Janinës zgjati një vit e gjysmë tregon sa i përgatitur dhe i fuqishëm ishte ai. Ushtarëve që morën pjesë në rrethim iu shpërndanë para nga pasuritë e Ali Pashës për të mbuluar shpenzimet. Pas kryengritjes, pasuritë e familjes së tij dhe të mbështetësve u konfiskuan; nga Stambolli u dërguan nëpunës për regjistrimin e tyre të menjëhershëm dhe u përgatitën defterë ku shënohen qindra çifligje dhe mijëra prona të paluajtshme.

Zhdukja e fuqisë dhe autoritetit të Ali Pashës hapi rrugën për kryengritjen e grekëve në More, për krijimin e shtetit grek dhe për ndryshime në zotërimet e Perandorisë Osmane.

***

Në epitafin e Ali Pashës, i cili ndodhet në lagjen Silivrikapë të Stambollit, shkruhet:

“Ai është Krijuesi i përjetshëm (Zoti i amshuar).

Prej më shumë se tridhjetë vjetësh u dallua në Arnavudllëk (Shqipëri).

Mytasarrifi i Sanxhakut të Janinës,

i njohuri Ali Pashë Tepelena. Këtu prehet koka e tij e prerë”.

Ndërsa trupi i Ali Pashës sot gjendet në kalanë e Janinës.

Debati mbi Gjergj Kastriotin – Skënderbeun nuk është vetëm çështje faktesh historike, por edhe metodash. Ai pasqyron evolucionin e historiografisë shqiptare: nga rrëfimi humanist te kritika dokumentare moderne. Në qendër të këtij debati qëndron figura e Giammaria Biemmit dhe burimi i tij i pretenduar, i ashtuquajturi “Anonimi i Tivarit”.

Biemmi dhe misteri i “Antivarinos”

Giammaria Biemmi, historian italian i shekullit XVIII, botoi më 1742 në Brescia veprën Istoria di Giorgio Castrioto Scanderbeg-Begh. Ai pretendoi se ishte mbështetur në një dorëshkrim më të hershëm se Marin Barleti, të quajtur “Anonimo di Tivar”. Sipas tij, ky burim ishte më i afërt me kohën e Skënderbeut dhe për këtë arsye më i besueshëm.

Problemi qëndron te fakti se ky dorëshkrim nuk është gjetur kurrë. Prandaj lindi dyshimi: a ekzistoi realisht, apo ishte një konstruktion i Biemmit?

Noli: mes skepticizmit dhe hapjes metodologjike

Fan Noli nuk e pranoi lehtë tezën se Biemmi kishte falsifikuar burimin. Ai nuk ishte apologjet i tij, por as nuk e përjashtoi pa analizë. Për Nolin, pranimi i mundshëm i një burimi alternativ ishte një akt metodologjik: historia nuk mund të mbështetet vetëm mbi një autor, sado i rëndësishëm qoftë ai.

Kjo ishte një përpjekje për të thyer “monopolin barletian”, pasi për shekuj me radhë Marin Barleti kishte qenë burimi dominues mbi jetën e Skënderbeut. Një burim i dytë, edhe i diskutueshëm, e detyron historiografinë të hyjë në debat kritik.

Babinger: skepticizmi radikal

Historiani gjerman Franz Babinger e hodhi poshtë ekzistencën e “Anonimit të Tivarit”, duke dyshuar se ishte një trillim. Për të, mungesa e provës materiale barazohej me mungesë besueshmërie. Kjo përfaqësonte një qasje të rreptë kritike: historiografia duhet të mbrohet nga “iluzionet bibliografike”.

Athanas Gegaj: nga pranimi te filtrimi kritik

Athanas Gegaj përfaqëson një fazë kalimtare. Në studimin e tij të vitit 1937, ai e trajton “Antibarensis”-in si burim të rëndësishëm, duke theksuar se shumë pohime të tij përputhen me dokumentet arkivore. Ai argumenton se, edhe pse kronika është e humbur, përmbajtja e saj ruhet përmes Biemmit.

Megjithatë, Gegaj nuk mbetet në romantizëm. Ai përthith metodën arkivore evropiane dhe e zhvendos fokusin drejt dokumentit. Në këtë pikë ai afrohet me qasjen e Constantin Marinescu, i cili e vendosi Skënderbeun në kontekstin diplomatik mesdhetar dhe jo vetëm si figurë epike rezistence. Ky kalim shënon transformimin e historiografisë shqiptare: nga heroizmi narrativ në analizë shkencore.

Barleti: mes mitit dhe faktit

Marin Barleti mbetet burimi themelor. Ai është historian i Rilindjes, që e paraqet Skënderbeun si hero epik, duke përdorur fjalime të gjata dhe përshkrime dramatike. Ai shpesh ekzagjeron fitoret dhe minimizon dobësitë. Megjithatë, Barleti ka pasur në dispozicion dokumente reale. Problemi nuk është mungesa e informacionit, por mënyra jo kritike e përdorimit të tij. Prandaj ai duhet lexuar me kujdes dhe rezervë.

Frashëri dhe historiografia moderne

Kristo Frashëri përfaqëson një fazë të pjekur të historiografisë shqiptare. Ai vendos një hierarki metodologjike: dokumenti arkivor mbi kronikën, por kronika nuk përjashtohet – filtrohet. Kjo qasje shmang si romantizmin, ashtu edhe skepticizmin ekstrem.

Në këtë linjë qëndrojnë edhe studiues si Virgjil Kule dhe Aurel Plasari, ndërsa Oliver Jens Schmitt e rikthen debatin në kontekstin e ndërtimit të mitit skënderbegian.

Përfundim: funksioni i një burimi të humbur

Edhe nëse “Anonimi i Tivarit” nuk ka ekzistuar kurrë, roli i tij në historiografi ka qenë real. Ai e detyroi kritikën të rishqyrtojë burimet, të mos mbështetet në një traditë të vetme dhe të kalojë drejt metodës shkencore. Athanas Gegaj nuk i besoi Biemmit nga naiviteti, por nga bindja se historia e Skënderbeut nuk mund të ndërtohet mbi një zë të vetëm. Debati mes Biemmit, Babingerit, Marineskut dhe Frashërit pasqyron rrugën e gjatë të historiografisë shqiptare: nga miti drejt dokumentit, nga rrëfimi heroik drejt analizës kritike.

Rafael Floqi

Hysen S. Dizdari

Studiues i historisë dhe filatelisë/

Në muaj shkurt të këtij viti u botua në italisht nga shtëpia botuese italiane “Edizione Pergamena” një vepër e re me rëndësi historike për kombin shqiptar me titull: “Skënderbeu , Shqipja që frenoi Perandorinë Otomane “. Kjo vepër është shkruar nga dy autorë të shquar italianë: Aldo Diomedes dhe Claudio Di Giá. Ajo që të bie në sy që në fillim të kësaj vepre është puna e madhe kërkimore e shkencore e dy autorëve nëpër arkivat e bibliotekat italiane dhe evropiane si në Romë, Napoli, Firence, Bari, Venecia, Vjenë , Berlin, Paris etj.

Kjo vepër e tyre është mbështetur në burime të rëndësishme arkivore, dokumentare e historike, por edhe në një bibliografi të pasur me veprat e autorëve shqiptarë dhe të huaj kushtuar Skënderbeut si: Marin Barleti, Dhimitër Frangu, Gjon Muzaka, Fan Noli, Kristo Frashëri, Giammaria Biemi, Franz Babinger etj.

Autorët e shquar, Aldo Diomedes dhe Claudio Di Giá, sjellin para publikut italian, shqiptar e evropian një vepër të re, të shkruar me dashuri dhe me dije, një histori të heroit tonë kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeut, ndryshe nga autorët e tjerë italianë e të huaj, duke e parë Skënderbeun jo vetëm si hero i kombit shqiptar, por edhe si hero të kombit italian dhe si hero edhe të kombeve të Evropës. Pësmes luftës së tij 25 vjeçare, Skënderbeu e mbrojti jo vetën vendin e tij, Shqipërinë, nga pushtimi i ushtrisë otomane, por edhe vendet fqinje, midis tyre edhe Italinë, po dhe Evropën. Me të drejtë dy autorët theksojnë se Skënderbeu është hero i kombeve të Evropës.

Ja me sa përkushtim, dashamirësi e fisnikëri shkruhet në hyrjen e librit: “Skanderbeg shqipja që frenoi Perandorinë Ottomane” (faqe -3), në formë “dedikimi”:

“Juve o popull shqiptar që jeni mbartës të emrit të Gjergj Kastriotit Skënderbeut, jo vetëm në librat e historisë, por në gjak dhe në shpirt. Ju jeni mbrojtësit e flakës së tij. Nuk keni pasur nevojë as për këtë libër, as për ndonjë tjetër, për të njohur madhështinë e heroit tuaj. E keni mbajtur në jetë gjatë shumë shekujve heshtjeje, duke murmuritur gjestet e tij në këngët e baballarëve tuaj dhe të gjyshërve tuaj. E keni sjellë me vete nëpërmjet Adriatikut, duke e bërë zemrën dhe shpirtin e komunitetit tuaj në mërgim. E keni bërë tuajën kurajën e tij, Shqiponjën e tij e bëtë simbol të qëndrueshmërisë suaj të paepur. Juve, që jeni trashëgimtarët e gjallë të tij, jua dedikoj këtë vepër jo si një leksion, por si një homazh të përulur dhe të thellë të një miku italian, që duke parë përtej detit tonë të përbashkët, ka parë dritën e një gjiganti, dhe ka mbetur i mrekulluar.

Edhe gjithë atyre që, në Itali e në Shqipëri, e takojnë për herë të parë këtë emër nëpërmjet faqeve të këtij libri.

Ky libër nuk është vetëm një tregim i betejave të kohëve të vjetra. Është një ftesë për një udhëtim për zbulimin e një prej figurave më të jashtëzakonshme që Kontinenti ynë ka dhënë. Ju uroj që të zbuloni, ashtu siç kam zbuluar unë, që historia e Skënderbeut nuk është vetëm kronikë e një luftëtari, por mishërim i idealeve që nuk njohin kufij si lufta për liri, mbrojtja e shtëpisë së vet, dinjiteti i një populli që refuzoi të dorëzohet.

Shpresoj që në përfundim të këtij udhëtimi, do të keni mundësinë që ta dashuroni dhe respektoni atë, jo vetëm si hero i një kombi, por si një simbol universal i gjithë atyre gjërave që shpirti njerëzor mund të kryej përballë mundësive të pamundura. Si italian e shkrova këtë libër i shtyrë nga ndjenja e detyrës dhe admirimit. Detyrës që të kontribuoj në vendosjen e një heroi kaq madhështor në vendin që i takon në pantheonin evropian.

Admirimin për një njeri që nuk ishte vetëm Babai i Atdheut shqiptar, por edhe mbrojtës, që në një moment të errët të historisë, mbrojti pikërisht kufirin tonë bregdetar. Historia e tij i përket Shqipërisë, por trashëgimia e tij shpirtërore është pasuri e mbarë Evropës. Urojmë që Shqiponja e tij të fluturojë gjithmonë lart në kujtesën e përbashkët, duke bashkuar brigjet tona me një përqafim e respekt vëllazëror.”

Vepra e dy autorëve italianë, Aldo Diomedes dhe Claudio Di Giá, e ndriçon në rrafshe të ndryshme dhe në mënyrë mjaft të plotë historinë e Skënderbeut, që nga marrja peng në oborrin e sulltanit, çlirimi i Krujës më 28 nëntor 1443, luftën e betejat e tij fitimtare mbi ushtrinë otomane, marrëdhëniet e tij me Mbretërinë e Napolit, Venedikun dhe Papët e Romës. Në ketë vepër dy autorët kanë analizua mirëfilli dhe strategjinë që përdori Skënderbeu për t’i arritur fitoret në betejat kundër ushtrisë otomane shumëfish më të madhe, në forca dhe mjetet më moderne të shek. XV. Vepra “Skënderbeu Shqiponja që ndaloi Perandorinë Otomane” përmban 15 kapitujt të cilët e shpalosin historinë e Skënderbeut në një varg të dhënash e faktesh:

Kapitulli -1:Shqipëria e princave. Familja Kastrioti dhe sistemi osman i vasalitetit.

Kapitulli -2: Peng në Edirne. Jeta e Gjergjit të vogël në oborrin e sulltanit.

Kapitulli- 3: Shkëndija e kthimit. Lidhja e pa ndërprerë me atdheun e tij..

Kapitulli -4: Çlirimi i Krujës. Rrëfimi pothuajse mitik kthimi i tij.

Kapitulli -5: Përkrenarja e Dragoit. Heqja dorë nga islami dhe kthimi në krishterim dhe përkrenarja ikonike.

Kapitulli -6 : Lidhja e Lezhës kryevepra diplomatike.

Kapitulli -7: Lufta në male. Një analizë e detajuar e taktikave të tij.

Kapitulli -8: Rrethimi pa fund. Rrethimi epik tri herë i Krujës.

Kapitulli -9: Përplasje titanësh.

Dueli i tij personal me gjeneralët e ushtrisë osmane.

Kapitulli -10: Ndihma nga Roma. Marrëdhënia me Papët.

Kapitulli -11: Miqtë dhe armiqtë. Marrëdhënia me Venedikun dhe ndihma e mbretërisë Napolit.

Kapitulli -12: Një Mbret pa kurorë. Roli i tij si udhëheqës i pa diskutueshëm.

Kapitulli -13 :Beteja e fundit. Vdekja e tij nga sëmundja.

Kapitulli -14: Pas Skënderbeut. Rënia e qëndresës dhe shtegtimi në Itali.

Kapitulli -15: Përse u “harrua “ ai. Një analizë përse figura e tij ra në margjinat e historiografisë evropiane.

Përfundim: SHQIPONJA ENDE FLUTURON!

Populli shqiptar në Shqipëri, në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut, në Mal të Zi, në Itali, e kudo në Evropë, në SHBA, në Kanada e në Australi u është shumë mirënjohës dy autorëve të shquar italianë të kësaj vepre: ALDO DIOMEDES dhe CLAUDIO DI GIÁ, për punën e tyre të çmueshme kërkimore dhe shkencore, për ta sjellë para publikut italian, shqiptar, evropian e botëror këtë vepër me vlerë, kushtuar heroit tonë kombëtar, Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Më mban shpresa se brenda vitit 2026 kjo vepër do ta shohë dritën e botimit edhe në gjuhën e Atdheut të Skënderbeut, në gjuhën shqipe, dhe do studiohet e do të shfrytëzohet si burim i rëndësishëm për njohjen e mëtejshme të jetës dhe të veprimeve të Skënderbeut.