Si u trashëgua emri i hyjneshës Zana te shqiptarët?

Avni Alcani

       Zana është një nga figurat më të spikatura të mitologjisë Shqiptare. Siç vërejnë studiuesit, ajo ka trashëguar të gjitha karakteristikat e Dianës, e cila, ashtu si ajo, jetonte nëpër male, në pyje, lëndina dhe vende të tjera të peisazhit natyror. Studiuesit e kanë krahasuar Dianën me figurën mitologjike Shqiptare të Zanës, e cila, ashtu si Diana, jetonte nëpër male me pyje të thella, në faqe malesh të pashkelura, shpella, mrize, lëndina etj. 

      Pas pushtimit të Ilirisë romakët gjetën këtu perëndi vendase që ngjasonin me disa nga perënditë e tyre, siç ishte, p.sh., “Diana e Kandavëve”, e cila ishte perëndesha e pyjeve dhe e gjuetisë në malet e Kandavisë, në luginën e sipërme të Shkumbinit. Diana e Kandavëve, ashtu si edhe te Romakët, ishte perëndesha e pyjeve, e kafshëve të egra dhe e gjuetisë. Në disa skulptura të zbuluara në vendbanimet qytetare të Ilirisë, Diana e Ilirëve, ashtu si Diana e Romakëve, paraqitet e armatosur me hark e shigjetë dhe pranë saj ndodhet një drenushë (Albumi “ALBANIEN- Schatze aus dem Land der Skipetaren”, Mainz am Rein 1988, f. 415;).  

      Çabej ka vëzhguar se Zanës së besimit popullor shqptar i ka mbetur edhe ndonjë tipar i perëndeshës së moçme greke Artemis.“Sikurse ajo, – shkruan Çabej, – edhe Zana është një farë perëndeshe e natyrës, e luftës, e shërimit, shpëtuese prej çdo rreziku, hyjneshë e valles dhe e muzikës, hyjneshë e hënës, hyjneshë e fatit si Parkat; që të dyja figurat së fundi janë virgjëresha. Një ndikim i Artemisës së moçme greke në tokë ilire nuk është gjë për t’u çuditur, se dhe rrëfesa e Polifemit është gjallë në Shqipëri të Jugut e të Veriut, këtu në të njëjtën trajtë sikurse te Morlakët e afër Risanos, pas Lambertzit rron edhe motivi i Perseut e i Andromedës, gjithashtu edhe Kirke dhe Odiseu vetë duket se janë të ruajtur në besimin e popullit shqiptar”( Çabej Diana dhe Zana, 2011, f. 88.

      Si është trashëguar emri i hyjneshës Zana te shqiptarët? Eqrem Çabej në studimin e tij kushtuar Dianës dhe Zanës nuk ka anashkaluar as kalimin e emrit nga Diana te Zana. “Diana romake, – shkruan Çabej, – u shri në Iliri përmbi një perëndeshe të vendit, e cila i përngjante asaj dhe i dha me kohë emrin e vet” (Çabej 2011, f. 92). Gjatë periudhës së përhapjes së krishtërimit, shkruan E. Çabej, u zhdukën nga përdorimi gati të gjitha besimet pagane, e cila shkaktoi edhe humbjen e shumë emrave të perëndive ilire në besimet popullore dhe në gjuhë, duke përfshirë dhe një figurë si Diana (Çabej 2011, f. 81). Do të ishte një gjë tërheqëse, shkruan ai,  të pyesnim për vetitë natyrore dhe për emrat e këtyre perëndive dhe për strudiuesit paraqiten shumë vështirësi të mësohej “se si quheshin në gjuhë ilire, emrat latine të së cilave qenë Diana, Liber, Libera, Armatus, Silvanus, Juppiter Parthinus nuk do të mbrijmë ndofta kurrë ta dimë, veçse natyrën e tyre ta nxjerrim nga interpretation latina” (Çabej 2011, f. 82). 

      Znj. Ledi Shamku-Shkreli, në Parathënien e librit të E. Çabej, “Diana dhe Zana”, ka bërë një interpretim interesant të emrit të pararomak të hyjneshës ilire. Duke iu referuar një zbulimi arkeologjik të kryer në Bosnjë dhe Kroaci, shkruan se se janë zbuluar disa altarë votivë me mbishkrimin “Thana  patron”, apo “Thana et Vidaso” (Shamku-Shkreli 2011, Parathënie, f. 8.). Duke iu referuar ilirologut A. Stipçeviç (“Ilirët”, 2002), shkruan: “Nga figurat e këtyre figurave  vihet re se vizatja  e Thanës ilire  përkon krejt me profilin e Dianës romake” (Shamku-Shkreli 2011, f. 8.). Ky kult, shkruan më tej ajo, gjendet dhe përtej detit Adriatik, i nxjerrë nga gërmimet arkeologjike në Scala di Furno (Leçe), ku “bie në sy  një fragment vazoje blatimi e  shek. VI p. e s. që mban një mbishkrim kushtuar hyjneshës Thana, e cila nderohej prej mesapëve dhe ilirëve, e që i ka shtyrë studiuesit të hamendin se krejt zona i qe kushtuar hyjneshës sonë” (Shamku-Shkreli 2011, f. 9). Ajo që e bën më interesant interpretimin e zonjës Shamku-Shkreli është lidhja e emrit Thanë me emrin Zanë. Studiuesja, duke iu referuar përsëri Çabejt, shkruan: “Çabej, duke e lidhur Thanën më nj’anë me Dianën e m’anë tjetër me zanën, shprehet se te grafia th pas mendimit tonë përmbahet aty një tingull i veçantë i ilirishtes, i papërcaktueshëm më saktë, i cili mund të ketë lidhje me tingullin që ka qenë para z’së së zanës të gjuhës shqipe” (Shamku-Shkreli 2011, f. 9). 

      Në kërkim të emrit ilir të perëndeshës para romake Çabej i vijnë në ndihmë vëzhgimet dhe kërkimet gjuhësore nëpërmjet indoevropianishtes. Kështu, shkruan ai, “në rumanisht Diana gjellit si “zina”… Në Shqipëri “zina-s” rumune i përgjigjet fonetikisht dhe kuptimisht “Zana” e Gegërisë veriore, të cilën Jokli e nxjerr prej fjalës “za” ose prej “Diana” me kryqëzim me fjalën “za” (Çabej 2011,. f. 82-83). Çabej vëzhgon me kujdes dhe kërkon të vëzhgojë duke hetuar “natyrën e shtatin e Zanës shqiptare, si edhe përhapjen e saj brenda lëmit të gjuhës shqipe, e kështu po përpiqemi të hedhim pak dritë mbi historinë e saj. Po të na dalë me gjasë se rrjedh nga Diana, atëhere “Zana” shqiptare me “zina-n”, për të cilën prejardhja latrine është e sigurtë, shkojnë sëbashku brenda qerthullit (suazës) të romanitetit lindor…”(Çabej 2011, f. 83).

      Në përmbyllje të studimit të tij për Dianën dhe Zanën, Çabej shkruan: “Përmbledhtas na del pra që Diana romake u shtri në Iliri përmbi një perëndeshë vendi, e cila i përngjante asaj dhe i dha me kohë emrin e vet. Te kulti i saj do të jenë bashkuar e përzier ndër to elemente pararomake-ilire, greke e romake, duke u ruajtur në këto vise gjer në ditë të sotme. Kjo ruajtje është e dyanëshe: gjuhësisht përfshin Shqipërinë dhe Rumaninë, (f. 92) duke qenë se nga elementet e besimit popullor shqiptar na doli me mjaft gjasë që Zina-Zëra rrjedh nga Diana dhe kështu lidhet me Rumanishten Zina. Përhapja e sotme e këtij emri në shqipen me rumanishten pajtohet në themel me kultin fort të përhapur të kësaj hyjneshe ndër ilirë e trakas të lashtë. Përveç kësaj Diana me gjithë atributet e shtazëve të saj, si dhe Silvanus, duket se rrojnë dhe jashtë sferës gjuhësore, si besim popullor, e rrojnë gjer më sot në Ballkanin dinarik të perëndimit” (Çabej 2011, f. 93).

                Artemisa greke.                               Artemisa e Apollonisë (kopje romake)

                       Diana ilire e Apollonisë.                       Altar: Diana Augusta Candaviensis.

Bujar Leskaj/

Këtë vit , më 3 shtator 2025,përkujtojmë 105 vjetorin e Luftës së Vlorës, e cila është skalitur si një ngjarje historike me rëndësi të jashtëzakonshme kombëtare dhe vendimtare për ekzistencën e shtetit shqiptar dhe mbrojtjen e identitetit tonë.

Katër janë kulmet e historisë së shtetit shqiptar, të cilat ngjyrosin krenarinë dhe identitetin tonë kombëtar: Pavarësia (28 Nëntor 1912), shpallur nga Babai i Kombit Ismail Qemal Vlora, Epopeja e Skënderbeut (1443-1468), Lidhja e Prizrenit (1878) dhe Lufta e Vlorës (1920).

Lufta e Vlorës zgjati tre muaj dhe ishte një lëvizje e madhe për të mbrojtur qytetin e Vlorës, por edhe Shqipërinë nga copëtimi total që do i bënin pushtuesit italianë.

Lufta e Vlorës ishte një ngjarje ku shqiptarët u ngritën në këmbë kundër pushtuesit të huaj, të bazuar vetëm në forcat e tyre, pa u ndihmuar ushtarakisht nga askush.

Beteja për Vlorën (29 maj-3 shtator 1920) ishte një përballje krejt e pabarabartë e 4 mijë luftëtarëve shqiptarë të keqarmatosur, të ardhur nga të gjitha trevat shqiptare, por shumica lebër, të vetëorganizuar, pa mbështetje financiare dhe logjistike, me përjashtim të dashurisë dhe sakrificave të popullit të Vlorës, dhe mbi 22 mijë ushtarëve të rregullt, të armatosur deri në dhëmbë, të inkuadruar në dy divizione të një ushtrie ndër më modernet dhe të pajisurat e kohës, ushtrisë italiane.

Lufta e Vlorës ngërthen një ngjarje historike të rëndësisë madhore kombëtare, e cila u tregua vendimtare për ekzistencën e metejshme dhe pavarësinë e plotë të shtetit të ri shqiptar, të formuar tetë vite më parë, por të gjymtuar nga pasojat e Traktatit të fshehtë të Londrës të 26 prillit 1915 dhe vënë në pikëpyetje nga ushtritë që përshkuan territorin shqiptar gjatë Luftës së Parë Botërore 1914-1918, një pjesë e të cilave vijuan të qëndronin edhe pas përfundimit të kësaj Lufte.

Fitorja e Luftës së Vlorës festohet nga vlonjatët dhe shqiptarët gjithmonë me po atë rëndësi që i jepet edhe 28 nëntorit 1912, pasi 3 shtatori 1920 është rishpallja e Pavarësisë Kombëtare të përmbysur nga Lufta e Parë Botërore.

Në 2 shtator 1920 u liruan nga ishulli i Sazanit 1760 vlonjatë të internuar. Në këmbim të tyre u liruan edhe robërit italianë (rreth 1400 ushtarë dhe oficerë që mbaheshin në fshatin Vajzë e Tepelenë.)

Në 3 shtator 1920 u festua me madhështi fitorja e Luftës së Vlorës. Çeta e parë që hyri në Vlorë ishte Çeta e Velçës, çeta që kishte më shumë dëshmorë në këtë luftë.

Flamuri i fitores u ngrit po atë ditë, në 3 gusht mbi varrin e Ismail Qemalit, në Kaninë, nga një mysliman nga Jugu, major Ahmet Lepenica dhe një katolik nga Veriu At Shtjefën Gjeçovi.

Sot, në 105 vjetorin e Luftës së Vlorës, do të doja të kujtoja të gjithë ata trima të Labërisë, Vlorës e Shqipërisë, të cilët derdhën gjakun e nuk i rreshtën kurrë përpjekjet për lirinë dhe pavarësinë e Shqipërisë.

Do të doja të kujtoja të gjithë anëtarët e Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare, Sali Bedini, Hamit Selmani, Duro Shaska, Hazbi Cano, Beqir Sulo, Ali Beqiri, Alem Mehmeti, Hysni Shehu, Qazim Kokoshi, Murat Miftari dhe Myqerem Hamzaraj.

Do dëshiroja të kujtoja me nderim e respekt të veçantë kryetarin e Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare, patriotion e shquar Osmën Haxhiu.

Sot kujtojme me veneracion komandantët e Luftës Ahmet Lepenica, Qazim Koculi dhe Mehmet Selim Mallkeqin, i cili i dorëzoi komandës italiane ultimatumin e Luftës së Vlorës 1920. Për aktin e fortë të këtij luftëtari ne ende nuk kemi një përmendore në Vlorë, apo nje basoreliev dinjitoz përpara bashkisé .

Përmendorja e kapedan Sali Vranishtit, punuar mjeshtërisht nga skulptori i shquar Mumtaz Dhrami , ende po pret të vendoset në Vlorë.

Drejtuesit politikë dhe kapedanët e Luftës së Vlorës 1920 duhet të vendosen në Panteonin e Lirisë !

Kjo do/ duhet të ndodhë, sepse gjaku i luftëtarëve vlonjatë dhe të gjithë Labërisë ,dhënë për liri e pavarësi nuk harrohet, nuk zhbëhet, e nuk zëvendësohet me pllaka e ngrehina betoni pa kuptim, sepse gjaku dhe mesazhi i patriotëve vlonjatë nuk harrohet, por nderohet e lartësohet.

Data 3 shtator ende nuk është festë kombëtare, megjithëse në ndërgjegjen e popullit është nga datat kulmore të historisë së Shqipërisë, është Lufta e heronjve që ranë për liri e na lanë Shqipëri!

Në 50 vjetorin e Luftës së Vlorës, luftëtarët e saj u vlerësuan nga regjimi i kohës, por me shumë kufizime e mënjanime për arsye politike.

Do të ishte demokracia dhe veçanërisht presidentët e nderuar të Republikës Bamir Topi, Bujar Nishani dhe Ilir Meta në 100 vjetorin e saj, që do të vendosnin në piedestalin më të lartë të vlerësimeve kombëtare heronjtë, drejtuesit, komandantet, dëshmorët dhe figurat politike dhe shoqërore të kohës që mundësuan këte Luftë – Epope.

Lavdi dëshmorëve, heronjve dhe kapedanëve të Luftës së Vlorës 1920!

Gjithmonë jemi dhe mbetemi borxh të Luftës së Vlorës 1920 dhe heronjve të saj!

Dr. Nikollë Loka/

Shqiptarët kishin mundur ta fitonin të drejtën e hapjes së shkollave në gjuhën amtare me kryengritjen e përgjithshme të vitit 1912, por krahasuar me shkollat serbe, ato ishin në numër më të vogël. Në këtë periudhë, në Kosovë kishte 51 shkolla fillore serbe, me 83 mësues gjithsej, disa kolegje dhe një shkollë normale fetare, ndërkohë që kishte vetëm pak shkolla fillore shqipe, që ishin hapur dy-tre vitet e fundit.

Serbët dhe malazezët mbajtën qëndrim edhe më të ashpër se turqit në lidhje me shkollat shqipe dhe i mbyllën të gjitha ato, duke hapur në vend të tyre shkolla fillore dhe të mesme në gjuhën serbe. Gjithashtu, autoritetet serbe dhe malazeze ndaluan çdo veprimtari arsimore në shqip që mund të zhvillohej në objektet e kultit, si dhe ushtruan kontrolle të rrepta mbi shoqëritë kulturore dhe sportive, për t’i penguar ato në zhvillimin e veprimtarive arsimore në shqip. Sidoqoftë, në këtë periudhë të shkurtër kohe, 1913-1915, funksionuan disa shkolla fetare, të cilat i zhvilluan mësimet në shqip dhe feja ndër shqiptarët u kthye në mjet të rëndësishëm për ruajtjen e identitetit kombëtar.

Pas përfundimit të luftës dhe përfshirjes së territoreve shqiptare nën Mbretërinë SKS, autoritetet e Beogradit mbyllën të gjitha shkollat shqipe, të cilat ishin hapur në kohën e pushtimit austro-hungarez të Kosovës (Demjaha, Peci, 2016:21). Për mbylljen e tyre qenë angazhuar ushtria, xhandarmëria dhe sidomos të ashtuquajturat “çeta fluturuese” çetnike, të specializuara për krime mbi shqiptarët e pambrojtur (Gjoshi, 2015:15). Të parat u mbyllën shkollat laike shqipe dhe pas tyre ato fetare. Shkollat e komunitetit katolik të Gjakovës dhe të Pejës u mbyllën deri në vitin 1923 (AMPJ, 1930, D. 194, fl. 47). U mbyllën gjithashtu shkollat në Prishtinë, Pejë, Ferizaj, Gjakovë, Mitrovicë, Vushtri, Istog, Zym, Bec, Bordosan, Brovinë, Gllogjan, Irzniq, Junik, Ponoshvec, Cermjan, Zhub, Rakosh, Baran, Zllakuçan, Strellc, Budisalc(AMPJ, V.1930, D. 194, fl. 46). Pas mbylljes së shkollave, u kërkuan me urgjencë listat e mësuesve shqiptarë që kishin dhënë mësim në ato shkolla. Lidhur me këtë, në një qarkore të xhandarmërisë serbe, e cila qarkullonte nëpër Kosovë, thuhej: “Duhet të likuidohen të gjithë ata mësues që kishin mbetur në Kosovë, si dhe nxënësit e tyre, të cilët po i përhapin me të madhe idetë kombëtare” (AMPJ, V.1930, D. 194, fl. 47). Dhuna dhe tortura të rënda u praktikuan në Gjakovë, Pejë, Mitrovicë, Prizren etj. Mësuesi i Pejës Zef Maroviç nga Bergoderica (Zarë), ishte rrahur prej xhandarëve serbë në vitin 1919, afër katundit Rakosh, në sy të familjes së tij(AMPJ, 1930, D. 194, fl. 47).

Serbia dhe më vonë MSKS (Jugosllavia) i njohu shqiptarët vetëm si minoritet fetar. Trajtimi i shqiptarëve si minoritet fetar kishte si synim sllavizimin e shpejtë të tyre (Once upon a time… we lived together, 2014:76). Serbët mendonin se ishte veçanërisht e padëshirueshme që shqiptarët të merrnin arsim në gjuhën shqipe, duke pasur frikë se lidhjet gjuhësore do të ushqenin nacionalizmin shqiptar. Në vend të kësaj, institucionet e vetme arsimore të autorizuara nga regjimi serb ishin shkollat fetare, si islamike ashtu edhe ato katolike. Padyshim, autoritetet serbe ishin të etura për të theksuar më shumë përkatësinë fetare sesa etnike të shqiptarëve. Duke i trajtuar shqiptarët si kategori fetare, Jugosllavia e kishte më të lehtë të anashkalonte të drejtat që lidhen me minoritetet kombëtare (si shkolla në gjuhën amtare, përfaqësimi politik, autonomia kulturore), sepse të drejtat e minoriteteve fetare trajtoheshin më ngushtë dhe shpesh reduktoheshin në lirinë e fesë.

Serbët kishin menduar se asimilimi i katolikëve do të ishte më i lehtë. Fillimisht do t’i kalonin me dhunë në ortodoksë dhe kur kishin dështuar, ua kishin afruar sllavizmin përmes klerikëve katolikë sllavë (kroatë dhe sllovenë), të cilët do të ishin dhe mësues në shkollat katolike, por kishte hasur në pengesa. Duke mos i kundërshtuar hapur shkollat katolike në gjuhën serbo-kroate për shqiptarët, Selia e Shenjtë ishte angazhuar që në trojet shqiptare në Jugosllavi të kishte shkolla katolike dygjuhëshe, në mënyrë që çdo grup etnik, shqiptarët dhe sllavët, ta kishin shkollimin në gjuhën e tyre.

Shqiptarët myslimanë në Kosovë, Maqedoni dhe Mal të Zi u përfshinë në politika të asimilimit përmes shkollave fetare (medreseve) dhe bashkësive islame të kontrolluara nga shteti, me shpresën se do të ndiheshin më pranë myslimanëve boshnjakë apo turq, dhe jo si një komb më vete. Për ta bërë më të lehtë mësimin në shkollat fetare në gjuhën serbe, erdhën si mësues klerikë myslimanë nga Bosnja, me shpresën se afërsia fetare do të ndikonte në mësimin e gjuhës sllave dhe dobësimin e identitetit kombëtar. Myslimanët boshnjakë gëzonin një trajtim më të favorshëm, pasi ishin të lidhur më ngushtë me identitetin sllav. Shqiptarët, përkundër fesë së përbashkët me boshnjakët, nuk u konsideruan “myslimanë të afërt”, por si “turq të mbetur”, që në sytë e nacionalizmit serb ishin të huaj dhe të dyshimtë. Kjo politikë e Jugosllavisë ishte në thelb një strategji për të zhbërë identitetin shqiptar, për ta bërë të padukshëm dhe për ta penguar konsolidimin e një autonomie kulturore të shqiptarëve përmes ndarjes së komponentit fetar nga ai kombëtar.

Shqiptarët i bojkotuan në masë shkollat serbe me mësues boshnjakë, duke zgjedhur më mirë analfabetizmin masiv, sesa të përfshiheshin në mekanizmat shkombëtarizues të pushtuesit. Në këto kushte, numri i nxënësve shqiptarë të regjistruar në shkollat serbe ishte simbolik; djemtë përbënin 6,5%, ndërsa vajzat shqiptare 0,5% të nxënësve (Obradoviq, 1981:6).

Shqiptarët myslimanë i vazhduan shkollat fetare në gjuhën turke, duke zgjedhur të keqen më të vogël. Në të gjithë qytetet e Kosovës fillimisht kishte 19 shkolla turke me 91 klasa dhe 126 shkolla fetare me 203 klasa në fshatra, ku jepnin mësim 208 mësues shqiptarë ose turq. Më vonë u vendos gjuha serbe si gjuhë mësimi, ku vetëm 6 orë në javë jepeshin mësim turqisht, shto dhe 4 orë turqisht mësime feje, derisa në vitin 1933 turqishtja u hoq dhe u përdor vetëm në shkollat e Shkupit (në qytet) (MPJ, 1933, 214: 39). Ndikimi turk vazhdoi gjatë gjithë periudhës ndërmjet luftërave botërore (1918-1941) në medresetë e mëdha të ngritura në Shkup.

Megjithatë, pavarësisht përpjekjeve shtetërore për të krijuar qytetarë besnikë myslimanë në Kosovë dhe Maqedoni, duke ngulitur një vetëdije fetare të çalbanizuar, është e vështirë të pretendohet se feja ishte përbërësi kryesor i identitetit të shqiptarëve të Jugosllavisë. Pavarësisht praktikave të tyre të përditshme fetare dhe nostalgjisë së disa prej tyre për Perandorinë Osmane, shqiptarët në Jugosllavi, midis dy luftërave botërore, dalloheshin qartë nga fqinjët e tyre sllavë kryesisht në bazë të gjuhës dhe etnisë. Sa i përket përfaqësimit politik, ata mbështetën kryesisht Lidhjen Islamike për Mbrojtjen e Drejtësisë, e njohur si Xhemijet. Pas ndalimit të Xhemijetit në vitin 1925, partia tjetër myslimane në Jugosllavi, Organizata Myslimane Jugosllave (YMO) (Jugoslovenska Muslimanska Organizacija) me qendrën e saj në Sarajevë, dështoi të fitonte mbështetje midis myslimanëve në Kosovë dhe Maqedoni. Vetëm ky incident mund të merret si një tregues i qartë i mungesës së ndjenjave të një identiteti të përbashkët të bazuar në lidhje të përbashkëta fetare midis myslimanëve sllavë dhe jo-sllavë në Jugosllavi(Babuba 2004, 298).

Sidoqoftë, duke shfrytëzuar edhe traditën e krijuar në periudhën osmane, rol në arsimim mori medreseja turke Meddah, që supozohet se ishte themeluar që në shek. XV dhe kishte vazhduar deri në Luftën e Parë Botërore. Pas luftës, në vitin 1923 u rihap nga Ataullah Kurtish dhe vazhdoi veprimtarinë e saj të mësimit fetar në gjuhën turke deri në Luftën e Dytë Botërore. Kjo medrese e ruajti tradicionalizmin e arsimit klasik islam në gjuhën turke, duke ofruar lëndë si Kuran, Hadith, Fikh dhe Tefsir. Meqenëse në mësimdhënien e medresesë “Meddah” propagandoheshin idetë nacionaliste turke, shteti jugosllav mori masa për të zvogëluar ndikimin e saj, duke hapur një medrese tjetër në rangun e shkollës së mesme. Në vitin 1924, pas formimit të Medresesë Meddah, shteti jugosllav ndërmori hapin për të krijuar Medresenë “Krajl Aleksandër” në Shkup. Ky institucion kishte për qëllim të ofronte arsimin fetar për myslimanët, por në një mënyrë që shërbente për forcimin e ndikimit të Jugosllavisë mbi jetën fetare të popullsisë myslimane. Medreseja financohej nga shteti dhe përdorte serbokroatishten si gjuhën e mësimit, një përpjekje e qartë për të kontrolluar dhe orientuar mendimin fetar mysliman në përputhje me politikat shtetërore. Për shkak të ndikimit të drejtpërdrejtë të shtetit dhe angazhimit të mësuesve të huaj, shumica e popullsisë myslimane e refuzoi këtë medrese. Ata e panë atë si një instrument të politikave jugosllave dhe jo një mundësi për zhvillim fetar autentik. Kjo medrese përbënte një shembull të përdorimit të arsimit fetar për qëllime të kontrollit politik dhe ideologjik nga ana e shtetit.

Konkurenca midis nacionalizmit serb dhe atij turk bëri që në vitin 1936, me mbështetjen e Turqisë, të rihapet Medreseja “Isa Beu”, e cila vepronte gjoja “në përshtatje me traditat dhe kulturën e komunitetit”. Të tri këto medrese ishin institucione që nuk kishin të bënin me shqiptarët dhe interesat e tyre. Medresetë “Meddah” dhe “Isa Beu” synonin të edukonin “myslimanin e mirë, me identitet vetëm mysliman dhe të pa vetëdije kombëtare shqiptare”, kurse medreseja “Krajl Aleksandër” synonte të edukonte myslimanin e mirë jugosllav, sigurisht të pa vetëdije kombëtare shqiptare. Në përgjithësi shqiptarët i shpërfillën ato, pasi nga radhët e studentëve të këtyre medreseve, me ndihmën e Konsullatës shqiptare të Shkupit, u formuan veprimtarë të shquar të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare që luftonin për bashkimin e trojeve të mbetura në Jugosllavi me shtetin amë.

Në vendbanimet shqiptare u zhvillua edhe arsimi ilegal në gjuhën shqipe. Shkolla ilegale shqipe u krijuan në Maqedoni, Kosovë dhe në Mal të Zi dhe ato, të paktën pjesërisht, u financuan nga Shqipëria(Boskovska, 2009:222).

Në vitet tridhjetë të shekullit të kaluar, situata ndryshoi për mirë në favor të arsimit shqip. Pas shqyrtimit të disa promemorieve shqiptare në Lidhjen e Kombeve, regjimi i Beogradit u detyrua të lejonte shkolla fetare në gjuhën shqipe. Midis viteve 1931-1934 u ishte dhënë leje 451 mejtepeve të reja në Banatin e Vardarit. Beogradi e kishte kuptuar se po të lejonte hapjen e mejtepeve të reja (ku shqiptarët mund të studionin në gjuhën shqipe), do të fitonte argumente për kundërshtimin e kërkesës shqiptare për arsim në gjuhën shqipe në shkollat shtetërore(Gulyás, 2014:228).

Qeveria shqiptare i kishte ndjekur me vëmendje zhvillimet në trevat shqiptare të mbetura jashtë kufijve, ku fqinjtë agresorë po zbatonin politika antishqiptare, duke ua mohuar shqiptarëve çdo të drejtë kombëtare, përfshirë dhe të drejtën e shkollimit. Shqipëria bëri sa mundi për shkollimin e djemëve kosovarë, përfshirë ata që vazhdonin shkollën në Jugosllavi. Ministri i Punëve të Jashtme, Eqrem Libohova, i drejtohet me një shkresë Kryeministrit ku i shkruan: “Ndihmat i shpërndava unë gjer në muajin qershor. 36.000 dinarë për nxënësit e gjimnazit të Shkupit dhe të tjera ndihma ju lanë Ministrit Tahir Shtylla dhe Sekretarit të Parë të Legatës tonë në Belgrad Sofo Çomora”(MPJ, 1939, D. 125, fl. 55).

Shtrohet pyetja: ku mësuan të lexojnë dhe të shkruajnë shqip fëmijët shqiptarë? Shteti serb nuk ishte në gjendje të eleminonte të ashtuquajturat shkolla turke në vitet 1920. Ndërtimi i shkollave të reja mund të ndalohej, por nuk mund të mbylleshin të vjetrat. Por shumica dërmuese e imamëve që jepnin mësime në sibiyan-mekhbet nuk e flisnin serbishten, kështu që arsimi ishte zhvilluar detyrimisht në shqip. Kjo është arsyeja pse në vitet ’20, Beogradi e konsideroi të pafavorshme funksionimin e këtyre shkollave(Gulyás, 2015:228).

Shkollat fetare, të toleruara nga regjimi pas viteve ’30, shërbyen si vende të mësimit dhe shpërndarjes së kulturës shqipe. Priftërinjtë katolikë dhe imamët myslimanë si mësues të fesë komunikonin me nxënësit në shqip. Kjo kishte nxitur nevojën që këta njerëz të mbaheshin nën kontrollin shtetëror serb”. Por, pavarësisht nga përpjekjet e autoriteteve jugosllave, shkollat fetare shqipe, si myslimane dhe ato katolike, u kthyen në qendra arsimore ilegale dhe u përdorën si qendra propagande për të artikuluar dhe përhapur ide nacionaliste shqiptare.

Vildan Sharra /

3 Shtator 1920, populli shqiptar jetoi një nga ngjarjet më të shënuara në historinë e tij , çlirimin e Vlorës nga pushtuesit italianë.  Lufta për Vlorën,  ishte nje fitore e madhe ushtarake kundër një nga shtetet më të fuqishme të kohës. Në të njëjtën kohë kishte vlera të mëdha morale, politike dhe ideollogjike në situatën e nderë në të cilën ndodhej Shqipëria dhe shqiptarët kudo nëpër  botë. Pas afro pesë shekuj, shqiptarët i treguan botës edhe një herë, të bashkuar, nuk do të lejojnë askënd të cënoj intergritetin tokësor shqiptar. Ju mund të mbani konferenca dhe të bëni pazarllëqe për trojen tona, por shqiptarët i kanë pushkët dhe gunat gati dhe do t’i mbrojnë trojet e lashta arbërore deri në pikën e fundit të gjakut.  

Vlora muaj para shpalljes së pavarësisë, 1912

Shqipëria u shpall Shtet i Pavarur në Nëntor 1912. Qeveria e Përkohshme nën presionet e shumta dhe paaftësinë e saj per drejtimin e Shtetit të Ri dha dorëheqjen pas afro 14-të muajsh.  Ismail Qemali u kërkoi Fuqive të Mëdha të dërgonin një Komision Ndërkombëtar të kontrollonin dhe drejtonin shtetin shqiptar ( kujtimet e I.Qemalit ). Shqiptarët e pranuan këtë propozim, por me një kusht, asnjë shtet fqinj nuk duhet të jetë në përbërje të Komisionit. Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit (KNK) erdhi në Vlorë në 1914 dhe Italia kishte rolin drejtues. Vlonjatët të indinjuar shprehën pakënaqësinë e tyre te autoritetet e kohës.

Ibrahim Avdullahu, një nga udhëheqësit kryesorë për përgatitjen e Kuvendit të Pavarësisë në 1912, i kërkoi Hasan Sharrës  ndërtesën e madhe, Selia e Qeverisë së Përkohshme në 1912 , për vendosjen e KNK. Italia vendosi komandën e saj ushtarake, dhe prej aty bëri të gjitha përgatitjet për gllabërimin e trojeve shqiptare. 

Ngritja e Flamurit në Pallatin e Sharrajve, 3 Shtator 1920

Në 1916 italianët e shpallën të paligjshëm flamurin tonë kombëtar. Komiteti Kombëtar i Shpëtimit, i krijuar në Vlorë, 1914, nga Ismail Qemali dhe përfaqësues të 14 krahinave shqiptare, shprehu indinjatën te Ismail Qemali, te autoritetet kombëtare dhe ndërkombëtare. Italia ishte një Superfuqi e kohës, asgjë nuk mund të bëhej , ishte mendimi i përgjithshëm.

Hasan Sharra i kërkoi komandës italiane largimin nga ndërtesa e familjes dhe vendosi atje shumë familje muhaxhirësh të ardhur nga Dardania prej 1912 e më pas.( Fjala Kosovë nuk duhet te egzistojë në fjalorin shqip). Bijtë e këtyre familjeve dardane luajtën një rol të rëndësishëm në revoltat kundër pushtuesve italianë.

Lufta e Parë Botërore përfundoi. Miqtë, pushtuesit italiane nuk po largoheshin nga trojet shqiptare. Ismail Qemali iu drejtua autoriteteve të ndryshme të Fuqive të Mëdha të kohës për largimin e ushtrise italiane nga trojet e pushtuara shqiptare. Shumë intelektuale shqiptarë, kudo që ndodheshin, u organizuan dhe nëpërmjet delegacioneve  të krijuara protestuan në Konferencën e Paqes  ne Paris. Në Vlorë përditë shtohej urrejtja për pushtuesit italianë. Qeveritë e krijuara në atë kohë në Shqipëri, i kërkuan Qeverisë Italiane largimin e trupave ushtarake nga trojet e jugut. Dipllomacia nuk po punonte, por ishte e pamundur t’i largoje italianët me lufte, ishte mendimi i pergjithshem.

Vdekja e papritur e Ismail Qemalit në Itali, dhe shoqërimi i trupit të tij për në Kaninë nga forcat pushtuese italiane arriti kulmin. Filloi organizimi dhe përgatijet për t’i shporrur pushtuesit me luftë. Nuk ishte aq e lehtë. Shtresa e mesme dhe fshatarësia (quheshin në atë kohë) e kishin vendosur , vetëm me luftë duhet t’i shporrim pushtuesit. Derri do plumb. Plumbat i kishin të pakët,më kryesorja, dëshira ishte e madhe . Qeveritarët dhe shtresa e lartë, pashallarët e dikurshëm, qëndruan indiferentë dhe në shumë raste i ndihmuan pushtuesit. Po ashtu, intelektualë të ndryshëm nuk e këshillonin një luftë me një nga ushtritë më moderne të kohës. Do të ishte vdekjeprurëse për popullin shqiptar. 

20 Nëntor 1919. Një ditë e zakonshme për lutjet fetare nëpër xhamitë e qytetit të Vlorës. Kishte kohë që nëpër kishat ,xhamitë dhe institucione të tjera fetare bëheshin “predikime” nacionaliste dhe planet per bashkimin e popullit në një luftë të përbashkët për ¢lirimin e krahinave të pushtuara nga ushtria italiane. Nga xhamia e pazarit , turma prej 300-400 besimtarësh, u lëshua drejt bashkisë së qytetit në protestë kundër pushtuesve italianë. Në krye të turmës ishin shumë të rinj dardanë. Edhe pse ishte e ndaluar , protesta ishte spontane, e paorganizuar dhe paqësore. Karabinerët i rrethuan, u përleshën me demostruesit dhe u rrëmbyen flamurin kombëtar. Një oficer italian e lidhi flamurin në bishtin e një qeni dhe e shëtiste nëpër rrugët e qytetit. Kjo e acaroi së tepërmi popullin. Demostruesit u riorganizuan dhe filloi një përleshje e madhe. Mbi të gjithë  dallohej një djalosh trupmadh nga Kumanova e Dardanise, grushtat e tij i përplasnin italianët përtoke. Ky ishte fillimi i kryengritjes së madhe.

Ditët e mëvonshme situata mori një rrugë tjetër. Shqiptarët filluan përgatitjet seriose për luftë. Vullnetarë nga krahinat e veriut, lindjes dhe jugut filluan të grumbullohen në krahinën e Vlorës. Edhe italianët e morën seriozisht gjëndjen e krijuar në qytet. Kishin dislokuar rreth 15 mijë ushtarë, që e kalonte numrin e banorëve të Vlorës. Por Vlora nuk ishte e vlonjatëve, Vlora ishte e shqiptarëve, dhe shqiptarët nuk e lanë Vlorën t’i përballonte pushtuesit e vetme. Nga të gjitha anët shkuan në ndihmë të Vlorës, edhe larg , shumë larg, vatranët nga  Amerika.

Italianët filluan seleksionimin dhe arrestimin e pjesëmarrësve kryesorë në protestë. Familjet Dardane që ishin strehuar te ndërtesat e Sharrajve, i fshehën në fshatrat ¢eprat dhe Hoshtime. Prej atje, ata, në bashkëpunim me fshatarët përreth Vlorës filluan të sulmonin patrullat italiane.  Kjo situatë vazhdoi deri në Maj, 1920.

Qeveria shqiptare në atë kohë dhe shumë intelektualë të njohur e quajtën vetëvrasje një luftë me ushtrinë italiane. Dipllomacia nuk kishte punuar. Ishin bërë planet nga Fuqitë e Mëdha për ndarjen e mëtejshme të tokave shqiptare. E kishin harruar trimërinë dhe pavdeksinë e kombit të lashtë shqiptar, që për mijëra vjet u kishte bërë ballë pushtuesve të të gjitha kohërave. E kishin harruar heroin shqiptar,Gjergj Kastrioti,Skënderbej,që u bë mburoja e krishterimit  prej pushtimit otoman. Por nuk e kishin harruar shqiptarët.

8 Maj 1920. Italianët filluan arrestimet e drejtuesve kryesorë të lëvizjes anti-italiane. Në bazë të listës prej 23 persona, që e kishte bërë Siri bej Vlora,  ata arrestuan dy vëllezerit Hasan dhe Mu¢o Sharra, Jani Mingën dhe Dom Vasën. Osmën Haxhiun nuk munden ta arrestojnë. Pasi i shpëtoi rrethimit, ai u strehua në fshatrat e Vlorës. Flamurin e Madh të qëndisur nga vajzat shqiptare 2-3  ditë pas shpalljes së pavarësisë në 1912 italianët e kërkuan dhe nuk e gjetën. Vëllezerit Sharra e kishin fshehur në fshatin ¢eprat, kur dërguan gratë dhe fëmijët për t’i ruajtur nga hakmarrja italiane me fillimin e luftës. 

Duket e çuditshme arrestimi i një kleriku!  Të gjithë klerikët , myslimanë, katolikë dhe ortodokse, gjithmonë e kanë udhëhequr, janë përpjekur dhe kanë mbrojtur popullin shqiptar,gjuhën shqipe dhe Shqiperinë,  ruatjen dhe përhapjen e idealit të pavdekshëm kombëtar. Vite më vonë , diktatura komuniste do t’i shpallte dhe masakronte si bashkëpunëtorë me armiqtë?! 

Ishte një hoxhë nënkryetar i Qeverisë së Përkohshme kur u shpall pavarësia  më 1912. Ishte At Luigj Bum¢i kryetar i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris.  A nuk ishte At Gjergj Fishta ai që shkoi dhe u takua me senatorët katolikë, për ndërhyrjen e Shtetit Amerikan per mos copëtiimin e trojeve shqiptare? Ishte një prift ortodoks shqiptar i quajtur Fan Noli, ai që e takoi presidentin amerikan për mbrojtjen e Shqiperise nga pazarllëqet e shteteve Europiane.

Në 20 Maj 1920 , italianët arrestuan edhe udhëheqësit e tjerë të kryengritjes.Pasi i grumbulluan të gjithë të arrestuarit në hambarin e një anije luftarake, i dërguan në ishullin e Sazanit dhe i mbyllën në kafaze hekuri. Arrestimi i drejtuesve kryesorë të përgatitjes për luftë nuk i frikësoi shqiptarët. Udhëheqës të tjerë, nën thirrjen e Osmëm Haxhiut u mblodhën në kodrat e Beunit,Smokthinë, njëzëri vendosën fillimin e luftës dhe bënë planet e sulmit në drejtime të ndryshme.Komiteti i Shpëtimit

Kombëtar që ishte krijuar në 15-16 Korrik, 1914, u riorganizua dhe vendosi fillimin e Luftës për ¢lirimin e tokave të zaptuara nga ushtria italiane. Italianët e morën për qesharak ultimatumin e kryengritësve shqiptarë.

Në 17 Maj filloi sulmi frontal për marrjen e Kalasë së Tepelenës. Rreth 1500 ushtarë italianë, të pajisur me mitraloza të rëndë, topa dhe armë të tjera moderne ruanin kalanë. Gati 1000 luftëtarë shqiptarë të krahinave përreth , të armatosur me pushkë të thjeshta dhe vegla bujqësore luftuan për me se një muaj dhe e morën Kalanë. Disa ditë më vonë, pas fillimit të luftës në Tepelenë, luftetarët kryengritës sulmuan kampin italian  shumë të fortifikuar, në Kotë, Vlorë.

Pasi i azgjësuan këto dy fortifikime kryesore të pararojës së ushtrisë italiane, kryengritësit ekstremistë, të quajtur nga italianët dhe pasuesit e tyre, u drejtuan drejt Vlorës.  Në Vlorë , italianët kishin mbi 15 mije ushtarë, 200 topa dhe artilerinë e flotës në gjirin e Vlorës. 

   Kalaja e Kaninës

Një nga betejat me të pabesueshme ishte marrja e Kalasë së Kaninës. Pozicioni i Kalasë e kishte bërë të pamundur marrjen e saj nga pushtues të shumtë në histori. Në 22 Korrik, kryengritësit liridashës rrethuan dhe sulmuan Vlorën nga pika të ndryshme. Për dhjetë ditë rrjesht u bënë luftime të përgjakshme në kodrat e Vlorës.Të frikësuar dhe të terrorizuar nga sulmet e forcave shqiptare, ushtarët italiane nuk pranonin të shkonin dhe të luftonin në Vlorë. Protesta të shumta u bënë në Itali. Shtypi botëror nuk ndalej së shkruari për heroizmin e popullit shqiptar. Vlora u bë emri më i njohur nëpër gazetat e përditshme. 

Në fillim të gushtit , Qeveria italiane dhe qeveria shqiptare firmosën në Tiranë një marrëveshje për ndalimin e luftës pa miratimin e Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare që e drejtonte luftën. Qeveria shqiptare ua la ishullin e Sazanit, italianëve,si edhe mbajtjen e një garnizoni ushtarak në Shkodër. Në 17 Gusht trupat pushtuese filluan tërheqjen nga Vlora. 

Ne 3 Shtator 1920 luftëtaret fitimtarë hynë në Vlorë. Flamuri i Madh i Pavarësisë u ngrit përsëri madhështor, dukshëm nga të gjitha anët te Pallati i Sharrajve.  Më vonë , në 1928 do të ndërtohej monumenti (shtiza) i ngritjes së flamurit, që është në ditët e sotme .

Ja si e përshkruan Eqrem bej Vlora, nga ballkoni i sarajeve të tija, Luftën për Vlorën… Në krye të këtyre burrave luftonin heroikisht përfaqësuesit e shtresës së mesme, kaq të përçmuar prej meje. Si shpjegohej ky ndryshim i papritur i karaktereve dhe vlerave? Fare thjeshtë! Lufta që ata bënin ishte “lufta e tyre”, ishte beteja për pozitën e tyre shoqërore,për pronat, për gratë e fëmijët e tyre, për nderin dhe mbijetesën e tyre, një përpjekje për jetë a vdekje! 

Përgjigjen këtij pseudo-shqiptari ia dhanë pjesëtarë të familjes Sharra. Memdu Sharra,i edukuar në shkollat prestigjoze amerikane,angleze,italiane etj, pjesëmarës në Luftën për Vlorën, ju pergjigj shumë qartë….. Lufta për Vlorën, nuk ishte luftë për pozita shoqërore, nuk ishte luftë për pronat . Lufta që shqiptarët bënë në 1920, ishte luftë për parandalimin e copëtimit të mëtejshëm të tokave shqiptare, u treguan shteteve europiane se fati i Shqipërisë nuk vendoset në konferencat e paqeve në Paris e gjetkë. Shqiptarët të bashkuar nuk ka forcë, sado e madhe qoftë, t’i nështrojë. Njëkohësisht, u tregoi gjithë intelektualeve shqiptare, populli shqiptar ka qënë, është dhe do të jetë gati sa herë që e kërkon nevoja, për mbrojtjen e atdheut. Ju, duhet të bëheni pararoja dhe të udhëhiqni popullin për mbrojtjen e atdheut, në rrugën e vërtetë për ndërtimit e shoqërisë demokratike, si edhe shtetet e tjera europiane.

Lufta për Vlorën, ishte një fitore e madhe me përmasa ndërkombëtare. Në shtypin e kohës , deri në Amerikë, u shkruajt për trimërinë e popullit shqiptar. Ajo u dha fund pazarllëqeve të Fuqive të Mëdha për azgjësimin e Shtetit të sapo formuar Shqiptar. Luftëtarët e 1920-s  nuk luftuan për dekorata, per t’u nderuar nëpër libra apo muzeume nga qeveritë hipokrite që e kanë zaptuar Shqiperine. 

Nuk e shikoni që trojet shqiptare sot, drejtohen nga bijtë e diktatorëve të kuq, po pushtohen në mënyrë të heshtur dhe të programuar nga fqinjët e përhershëm grabitqare? Grekët gradualisht po e helenizojnë jugun e Shqipërisë. Serbët bëjnë të pamundurën dhe nuk e kuptojnë që Dardania është shqiptare. Turqit kanë një influence shumë të madhe në Shqipëri. Propoganda islamike po bëhet më e rrezikshme se në kohën e perandorisë otomane. Qeverite shqiptare heshtin. Shqiptarët braktisin atdheun si kurre ndonjëherë në histori, në këto 35 vitet e fundit.  Ndoshta ka ardhur koha të organizohet përsëri , Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare. 

Lavdi te Përjetëshme Luftëtarëve të Luftës për Vlorën. Ata nuk ndërtuan lungomaren, por një Vlorë të Lirë dhe të Pavarur Shqiptare.

– Kujtimet e familjes Sharra, pa e ndryshuar rrjedhën tregimtare.