Nga Hysen S. Dizdari

Studiues i Filatelisë Shqiptare/

KUSHTUAR HEROIT TË POPULLIT BAJRAM CURRI

Me rastin e 100 vjetorit të shpalljes së Pavarësisë, më 27 Nëntor 2012, Posta e Kosovës emetoi një emision me pulla postare të emërtuar “100 VJET SHTET”.

Pulla postare e këtij emisioni paraqet tri nga figurat më të Ndritura të Kombit Shqiptar: të Bajram Currit, të Hasan Prishtinës e të Isa Boletinit, të cilët, jo rastësisht, e kanë origjinën e tyre nga trojet e lashta shqiptare të Dardanisë, pra nga Kosova e sotme heroike. Në vitet 1908 – 1912 këta tre atdhetarë bashkëpunuan ngushtë me patriotët e tjerë shqiptarë si: Ismail Qemali, Nikollë Kaçorri, Luigj Gurakuqi, Mehdi Frashëri, Lef Nosi, Rexhep Mitrovica, Dhimitër Berati, Murat Toptani, Thanas Flloqi, Nebi Sefa e të tjerë. Ky bashkëpunim i këtyre mbi 40 Burrave Atdhetarë Shqiptarë, firmëtarë të dokumentit të Shpalljes së Pavarësisë, ishte si ai i kohës së Lavdishme të Gjergj Kastriotit Skënderbeut më 2 Mars 1444, në Besëlidhjen e Lezhës, duke e Shpallur Pavarësinë e Shqipërisë, më 28 Nëntor 1912.

Për të nderuar këtë ngjarje të madhe historike të Kombit Shqiptar, Posta e Kosovës me të drejtë e ka emërtuar këtë emision me pulla postare: “100 VJET SHTET”.

Ky emision dhe kjo pullë postare ka vlerën tarifore : 1 Euro, dhe është pasqyruar e kataloguar edhe në Katalogët e pullave postare më të njohura të Evropës dhe botës si në katalogun -Michel/MO:237 dhe në atë -Yvert et Tellier/MO:124. Prandaj ky emision me pulla postare ka rëndësi të madhe historike dhe kulturore, sepse pullat postare vendosin gurët kilometrikë në historinë e popujve dhe të kombeve të ndryshme. Në këtë emision pasqyrohen edhe vlera të mëdha ideore e artistike, sepse në një pullë postare në përmasa të vogla (në disa cm) paraqiten të bashkuar, tri nga figurat më të mëdha Patriotike të Kosovës dhe Kombit Shqiptar: Bajram Currit, Hasan Prishtinës e Isa Boletinit.

Kjo pullë postare shpreh edhe Idenë e Madhe për të cilën punuan dhe luftuan këta tre atdhetarë, na jep idenë e bashkimit Kombëtar të Shqiptarëve kudo që ndodhen pa dallime ideje, krahine dhe feje, ashtu siç u bashkuan princat shqiptarë në kohën e Motit të madh të Gjergj Kastriotit Skënderbeut.

Në sfond kësaj pulle paraqitet Flamuri Kombëtar Shqiptar, me shqiponjën dykrerëshe dhe ngjitur me flamurin është Akti i Pavarësisë së nënshkruar nga mbi 40 patritotët shqiptarë, më 28 Nëntor 1912.

Ky emison me pulla postare është një nga emisionet më të bukura dhe të vlerësuara të pullës postare të Kosovës nga shqiptarët dhe të huaj kudo në botë, sepse shpreh vlerat më të larta kulturore, artistike dhe historike të popullit të lashtë shqiptar të Kosovës dhe të të gjithë Shqipërisë dhe përçon urat e miqësisë e bashkëpunimit midis popujve dhe kombeve të ndryshëm në mbarë botën.

Prandaj duhet t’i jemi mirënjohës edhe autores së kësaj pulle postare, znj. Hyrije Ademi për punën e saj profesionale në kompozimin artistik dhe për vlerat ideore dhe kombëtare që mbart kjo pullë.

Në kohën e sotme, kur zhvillimi i shkencës dhe i teknologjisë po ecën shumë përpara, pasioni i bukur i koleksionimit të pullave postare po venitet.

Prandaj është detyrë historike e Postës Shqiptare dhe e Postës së Kosovës që çdo vit të planifikojnë dhe të organizojnë më shumë promovime dhe ekspozita filatelike të përbashkëta, në shkallë kombëtare që të nxitin filatelistët (koleksionisët) për të koleksionuar, studiuar, shkruar e botuar më shumë libra mbi artin dhe shkencën e bukur të filatelisë shqiptare (në të dy shtetet) në Shqipëri dhe Kosovë. Por një rëndësi të veçantë duhet t’i kushtojnë kujdesit për të ngjallur, rritur dhe forcuar tek brezi i ri i sotëm pasionin e bukur të studimit e koleksionimit të pullave postare duke filluar me organizimin e ekspozitave filatelike nëpër shkollat 9 vjeçare dhe ato të mesme si në Kosovë dhe në Shqipëri, sepse brezi i ri, te pullat postare do të gjejnë dhe do të mësojnë vlerat tona kulturore, artistike dhe historike Kombëtare, pavarësisht që sot jetojmë në dy shtete, por që i përkasim të njëjtit Komb.

PRA, NË KËTË VIT JUBILAR :

NË 620 VJETORIN E LINDJES SË HEROIT TONË KOMBËTAR SKËNDERBEUT,

NË 582 VJETORIN E NGRITJES SË FLAMURIT KOMBËTAR SHQIPTAR

NË KALANË E KRUJËS,

NË 113 VJETORIN E SHPALLJES SË PAVARËSISË,

NË 100 VJETORIN E VRASJES SË HEROIT TË POPULLIT BAJRAM CURRI,

NË 92 VJETORIN E VRASJES SË HEROIT TË POPULLIT HASAN PRISHTINA,

NË 109 VJETORIN E VRASJES SË HEROIT TË POPULLIT ISA BOLETINI,

KËRKOHET QË TË DY SHTETET TONA TË PUNOJNË ME MOTON E VËLLEZËRVE FRASHËRI:

– NJË KOMB –NJË IDE –NJË FE–NJË QËNDRIM-

si në marrëdhëniet Kombëtare, ashtu edhe ato Ndërkombëtare.

Me këtë raste Ju Uroj të gjithë Shqiptarëve në të gjithë botën, me tekstin e një kënge kushtuar Heroit të Popullit Bajram Currit:

Pushkt e para që kan kris

N’Krumë të Hasit luftë është nis

Luftë e rrept me bajraktar

Luft e madhe me tradhtar.

Kush luftoi n’at majë t’gurit

Me shtat zemra Bajram Curri

Kush luftoi n’at majë t’kepit

O trimat tonë kundra mbretit.

O me vrap qeni kush po ik

Bajraktari më do zabit

Bajraktari ish kan i zi

Për do pare ik n’Serbi .

Kush luftoi për t’mirën tonë

Bajram Curri të tan thojnë

Ai luftoi për fukaranë

O për drejtësi e për vatanë.

O Bajram Curr mor trim, o burr

Emni yt s’harrohet kurrë

Populli i Hasit n’shenjë kujtimi

Lapidar i ngre ktij trimi

Se e pat lanë me gojë të tij

O n’Krumë të Hasit n’dhé me shti.

O bjeshkë e male rreth e qark

Se harrojnë atë bajrak

Se harrojnë at porosi!

Prof. dr. Lush Culaj

Puna për caktimin e kufijve ndërmjet Shqipërisë dhe Jugosllavisë nisi me krijimin e Zonës Neutrale të Junikut. Intervenimet e shumta të Ushtrisë jugosllave në territorin e Shqipërisë dhe sulmi grek në jug të vendit nga ana e tjetër, përbënin një rrezik permanent për shtetin shqiptar, i cili ishte në konstitutim e sipër, sikundër që edhe në aspektin ekonomik e dëmtuan shumë. Për t’i shmangur konfliktët e përmasave më të gjera, Fuqitë e Mëdha vendosën që të formohet Zona Neutrale e Junikut, e cila qëndroi si e tillë në vitet 1921-1923.

Ajo ishte një zonë damarkacioni në vijat e kufirit shqiptaro-jugosllav. Shtrirja gjeografike e kësaj zone ishte nga Qafa e Morinës deri në lumin Bistricë dhe në grykën e Deçanit. Fshatrat më të rëndësishme që i takonin kësaj zone ishin: Juniku, Mulliqi, Batusha, Brovina, Ponosheci, Shishmani, Popoci, Kosharja dhe Babajt e Bokës.

Mbretëria jugosllave ishte kundër krijimit të zonës neutrale në kufirin me Shqipërinë. Qeveria e Beogradit konsideronte se Konferenca e Ambasadorëve mori vendim mbi krijimin e kësaj zone nën presionin e Italisë dhe prandaj këtë zonë e konsideronte si “shtatanik të Konferencës së Ambasadorëve”.

Autoritetet jugosllave e çmonin këtë zonë si rrezik për shkak se në të jetonin dhe vepronin çetat kryengritëse shqiptare kundër sundimit jugosllav. Krijimi i kësaj zone i dha mundësi edhe Komitetit të Kosovës që të angazhohej maksimalisht për t’i jetësuar qëllimet e tij. Rrezikun më të madh, sipas mendimit të autoriteteve jugosllave, e përbënte Bajram Curri, për të cilin autoritetet policore dhe ushtarake përpiqeshin të grumbullonin sistematikisht të dhëna, qoftë lidhur më të, qoftë lidhur me lëvizjën e miqve dhe bashkëpunëtorëve të tij më të afërm. Si bashkëpunëtorë më të ngushtë të Bajram Currit, autoritetet jugosllave i konsideronin: Hasan Prishtinën, kapiten Zefin (duket se është fjala për Zefin e Vogël-vër. L. Culaj) dhe major Hysni Currin.

Angazhimi i Bajram Currit në kryengritjen e marsit 1922 ndikoi sado kudo në rënien e lëvizjes çlirimtare në Kosovë. Ishte ky një synim për ta rrëzuar me forcë Qeverinë e Tiranës, por forcat kryengritëse të Bajram Currit nuk arritën dot deri në Shkodër, ku edhe e kishin objektivin. Shtypi evropian i asaj kohe shkruante se opinioni publik ishte i tëri kundër rrugës jokushtetuese që po ndiqte Bajram Curri dhe ai, si patriot i vërtetë që ishte, u terhoq pa shkaktuar gjakderdhje. Shmangia e gjakderdhjes u mirëprit nga pjesa dërrmuese e popullit dhe nga kjo përfitoi Ahmet Zogu, reputacioni i të cilit u ngrit në një shkallë më të lartë. Nga Qeveria u krijua një gjyq ushtarak special për ndjekjen penale të kundërshtarëve qeveritarë. Kundërthëniet ndërmjet nacionalistëve kosovarë dhe Qeverisë shqiptare u ashpërsuan edhe më shumë. Nga ky shkak Bajram Curri dhe shumica e luftëtarëve të çetave të Kosovës në përpjekjet e tyre për rrëzimin e qeverisë ishin të ndjekur nga Qeveria shqiptare e Tiranës, pothuaj aq sa edhe nga Qeveria e Beogradit. Në vitin 1922 konsiderohej se në Zonën Neutrale të Junikut numri i të arratisurve ishte mbi 2.000 vetë.

Informacionët që i marrin përfaqësuesit jugosllavë nga të besuarit e tyre, të cilët ofronin direktiva se duheshin bërë përpjekje që Bajram Curri me shokë të likuidohej sa më parë. Nga fundi i vitit 1921 Komiteti i Kosovës forcohet aq shumë sa Qeveria shqiptare e Lushnjës, në shumë raste dhe rethana gjendej nën ndikimin direkt të Komitetit të Kosovës. Megjithatë, nuk shkoi kohë e gjatë dhe kjo qeveri u rrëzua nga Ahmet Zogu, me ç’rast pasuesit e ish-qeverisë dhe të Komitetit të Kosovës e fillojnë luftën kundër qeverisë së re. Në rrethanat e krijuara, Qeveria e Zogut nisi përndjekjen e anëtarëve të Komitetit të Kosovës, të cilët, sipas autoriteteve jugosllave, nuk vepronin në mënyrë gjithaq unike. Sipas informacioneve të atyre ditëve, theksohet se Bajram Curri, një ndër anëtarët më të besueshëm të Komitetit të Kosovës, ishte tërhiqur në mal së bashku më shokë dhe lëvizte afër zonës kufitare jugosllave. Një ndër informatat e shumta të Qeverisë jugosllave ishte se Bajram Curri dhe Hasan Prishtina kalonin herë pas here në Bullgari që të merrnin topa dhe mitraloza kundër Ushtrisë jugosllave. Marrja e informacioneve të tilla nga autoritetet jugosllave shpeshherë pretendohej që të shfrytëzohej për interesat saj, megjithëse e dinin se ato informata nuk ishin të vërteta. 

Pikëpamjet e nacionalistëve shqiptarë që problemi kombëtar në instancë të fundit të zgjidhej përmes luftës për qeveritarët shqiptarë ishte një politikë iluzore apo një aventurë politike. Rrymat e tilla niseshin nga parimi se Shqipëria si shtet i vogël dhe i paqëndrueshëm, duhej që ta ruante neutralitetin dhe të ndiqte politikë miqësie me të gjitha shtetet. Besimi i tyre për dallim nga nacionalistët ishte që Shqipëria e kufijve politikë mund ta ndërtonte një sistem të qëndrueshëm politik dhe të zhvillohej ekonomikisht. Duke u nisur nga këto divergjenca të theksuara rreth çështjes kombëtare, për politikanët qeveritarë të Tiranës të viteve 20 ishte më i përshtatshëm Nexhip Draga si politikan i moderuar sesa, p. sh., Hasan Prishtina dhe Bajram Curri si politikanë të pakompromis për çështjen e Kosovës. Divergjencat ndërmjet dy grupimeve politike u thelluan aq shumë sa në disa raste ishin të pakalueshme. 

Fillet e kundërthënieve në raportet ndërmjet dy grupimeve politike ishin edhe më të hershme, por ato u vërejtën qartazi me rastin e themelimit të kabinetit qeveritar të Hasan Prishtinës, më 7 dhjetor 1921. U trumbetua shumë për jokushtetushmërinë e këtij kabineti, apo për luftën për pushtet, ndërmjet forcave të ndryshme, por irritimi më i madh ishte se Hasan Prishtina ishte anëtar i Komitetit të Kosovës, që aludonte në vazhdimin e luftës për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, “në një periudhë kohore të cilën shumica e shqiptarëve e konsideronin të parakohshme dhe të pamundur për momentin vazhdimin e këtij kursi, që do të sillte ndoshta edhe shkatërrimin e Shqipërisë.” Për ta shmangur gjakderdhjen, kabineti i Hasan Prishtinës dha dorëheqje më 12 dhjetor 1921, sepse u krijua një situatë e rrezikshme.

Qysh më 10 janar 1922, pas ngjarjeve të dhjetorit 1921, disa deputetë opozitarë iu drejtuan me një letër Bajram Currit, përmes së cilës e informonin mbi ngjarjet e dhjetorit 1921 të zhvilluara në Tiranë dhe i kërkonin mendime për rrugët e stabilizimit të gjendjes. Njëkohësisht, duke shprehur besimin e tyre te Bajram Curri, i shkruanin se vetëm ai me popullin mund ta përmbyste situatën dhe ta rrëzonte Qeverinë e Xh. Ypit. Te personi i tij, që ishte në krye të malësorëve, shikonin një faktor të rëndësishëm për sigurimin e suksesit të lëvizjes antiqeveritare. 

Qeveria, nga ana e saj, i kushtoi një rëndësi të posaçme shtypjes së kryengritjës së marsit të vitit 1922. Në kuadër të kësaj, një rëndësi të veçantë e kishte plani për ndjekjen sistematike dhe në fund edhe asgjësimin e lëvizjes së organizuar nga Bajram Curri në Malësinë e Gjakovës dhe të Hasit. Planet për shtypjen e malësorëve të veriut, të cilët udhëhiqeshin nga Bajram Curri, ishin përpiluar dhe drejtoheshin nga qeveria.

Nga ana e tjetër, ishte më se e kuptueshme se Qeveria e Beogradit nuk do t’i respektonte vëndimet e Fuqive të Mëdha, nuk dëshironte krijimin e një qetësie qytetare, përkundrazi ishte e interesuar të ngjallte ngatërresa dhe një gjendje pasigurie që të ndikonte në pasigurinë e gjithmbarshme të shtetit shqiptar. Më 16.1.1922 një forcë ushtarake serbe e përbërë nga 100 ushtarë ishte drejtuar për në Qafën e Prushit dhe, pas kundërshtimit të popullit të Zonës Neutrale, qëndroi në katundin Prush.

Sipas të dhënave nga Ministria e Mbrojtjes e Shqipërisë, të cilat iu dërguan Komisionit të Lidhjes së Kombeve, njerëz të paguar nga Qeveria e Beogradit lejoheshin të hynin lirisht në Zonë në mënyrë që ata të krijonin gjëndje pasigurie, ashtu që përgjegjësia të binte mbi shtetin shqiptar, ndërsa akti final t’i shërbente Jugosllavisë për okupimin e Zonës Neutrale. Prandaj, Qeveria shqiptare luste që të merreshin masat e duhura diplomatike nga komisioni i Lidhjes së Kombeve kundër këtyre ngjarjeve.

Qeveria e Beogradit kishte informacione se, derisa në Shqipëri të jetë në pushtet Ahmet Zogu, Bajram Curri nuk do të udhëhiqte aksione në territorin jugosllav, sepse qëllimi i tij ishte që ta rrëzonte Ahmet Zogun nga pushteti dhe ta formonte një qeveri të re në Shqipëri. Po ashtu kishin të dhëna se Bajram Curri nuk planifikonte kurrfarë marrëveshjeje me Qeverinë e Tiranës, por me qëllim të mbajtjes së gjendjes së nderë ai flet se si “së shpejti do të vijë çasti i tij, pas çkajës Shqipëria patjetër do të marrë një fizionomi tjetër” se kryeqyteti i një Shqipërie të tillë do të jetë në Gjakovë, “në qendër të Shqipërisë”. Autoritetet e Beogradit ishin në dijeni për të gjitha këto, por ndodhte që të shprehnin dyshimin, se lufta ndërmjet Qeverisë shqiptare dhe Komitetit të Kosovës (në këtë rast dhe Bajram Currit – vër. L. Culaj) është ndonjë lloj demonstrimi në formë të mashtrimit të fqinjëve të tyre, sepse kurdoherë që është fjala për interesin e tyre të përgjithshëm, ata bashkohen si një trup i vetëm dhe grindjet e tyre të brendshme e marrin karakterin e dorës së fundit.

Në rethanat e krijuara Qeveria shqiptare ishte e interesuar jetësisht për mbarëvajtjen e qetësisë. Ministri i Brendshëm, Ahmet Zogu, më 17.6.1922, e informon Ministrinë e Jashtme mbi lëvizjët e patrullave serbe në Zonën Neutrale në pjesën e Prefekturës së Kosovës, ku theksohej: “Tue qenë se shteti shqiptar asht i lirë dhe independent, nuk mundemi me e pa me sy të mirë të hymen e ndonjë patrullës së huaj brenda kufinit të saj” Kjo ministry, duke konsideruar se populli i këtyre krahinave sjelljen e patrullave serbe në këtë mënyrë e merrte si krekosje para forcave shqiptare, i propozon Ministrisë së Jashtme që të bëhen demarshet diplomatike pranë Qeverisë jugosllave, ashtu që patrullat të ndaloheshin për të bërë sheti në Zonën Neutrale. 

Edhe shtypi i huaj gjatë atyre ditëve publikonte lajme mbi prishjen e qetësisë së brendshme në Shqipëri. Ndërkaq, kryeministri Xhafer Ypi e akuzonte Bajram Currin me shokë për përpjekje për prishje të qetësisë që mbretëronte në Shqipëri.

Për t’i realizuar qëllimet e tyre, Bajram Curri mbante çdoherë dhe rekrutonte vazhdimisht forca të armatosura. Më 28.4.1922 nga Shkodra informohej se Bajram Curri gjendej në Krasniqe, ku përgatiste një forcë prej 500 vetësh dhe se edhe Hysni Curri lëvizte me një fuqi luftarake prej 150 vetësh. Ndërkaq, më 6.5.1922 ministri i Jashtëm, Ahmet Zogu, e informon Kryeministrinë se Bajram e Hysni Curri po propagandonin se Qeveria e sotme shqiptare bashkëpunon me Serbinë dhe se është kundër shpëtimit të Kosovës. Nacionalistët e Kosovës kërkonin mbështetje dhe aleatë për jetësimin e qëllimit të tyre. Një mbështetje të tillë e gjetën tek Italia. Për shkak të rivalitetit me Jugosllavinë, Italia lidhi miqësi me Hasan Prishtinën, i cili, siç thamë, ishte në luftë të pareshtur me Qeverinë e Tiranës. Sipas gazetes së Beogradit “Novosti”, të datës 1 shtator 1923, në vitin 1920 Italia dhe Hasan Prishtina kishin lidhur një marrëveshje për rrëzimin e Qeverisë në Tiranë, gjë që më vonë do t’u mundësonte bashkimin e të gjithë shqiptarëve në një shtet.

Vërsuljet e herëpashershme të Ushtrisë dhe të Xhandarmërisë shqiptare në Zonën Neutrale i japin shkas prefektit të Qarkut në Pejë që ta përcillte më vëmendje prezencën e tyre, duke shprehur dyshimin se ato nuk vinin vetëm për t’i luftuar kundërshtarët qeveritarë, siç arsyetoheshin qarqet zyrtare shqiptare. Sipas ti, kishte mjaft dëshmi se Ushtria dhe Xhandarmëria shqiptare fare nuk ndryshonin nga të arratisurit të zakonshëm, kur ishte fjala për rendin dhe qetësinë në Zonën Neutrale, sepse në gjithçka ato e plotësojnë njëra-tjetrën dhe pajtoheshin plotësisht sa u përket si aksioneve në Zonën Neutrale dhe atyre në territorin e qeverisur nga Beogradi. Raporti i Vuksanoviqit është karakteristik edhe për nga këmbëngulja e tij: “Ndaj shqiptarëve nuk duhet të kemi besim”.

Ndërkaq Qeveria shqiptare përpiqej që ta ruante ekuilibrin e qetësisë së brendshme të shtetit, duke i ndjekur elementët që u bënë vegla të huaja dhe ata që prishnin qetësinë qeveritare, çetat luftarake të cilat ishin strehuar në Zonën Neutrale e që ishin bërë zot në këtë zonë ishin vazhdimisht në veprim. Ato herë sulmonin në thellësi të Kosovës, herë kundër forcave qeveritare në malësinë verilindore të shtetit shqiptar. Pa dyshim, që në keto veprime një kontribut të veçantë e jepte edhe Bajram Curri.

Autoritetet e Beogradit, që i përcillnin veprimet e Bajram Currit, e kishin të vështirë që ta zbulonin me saktësi vendin se ku gjendej Bajram Curri. Herë-herë shumë raporte theksonin se ai gjendej në malet e Nikajve jashtë territorit të Zonës Neutrale. Këto ishin më shumë supozime të prefektit serb të Pejës. Po më 19 korrik 1922, ky prefekt informonte eprorët se Bajram Curri me shokë kalon nga mali Theth në malin Debar- Doll, përmbi Plavë. Prefekti i Prizrenit gati në të njëjtën kohë, më 26 korrik, njoftonte se Bajram Curri gjendej në malin Theth. Përpos Bajram Currit, autoritetet e Beogradi vëmendje të madhe u kanë kushtuar gjithashtu edhe disa udhëheqësve të tjerë të çetave, para së gjithash Azem Bejtës, Sadik Ramës së Gjurgjevikut dhe Sali Ramës së Rugovës. As të dhënat mbi lëvizjen e tyre dhe aq më pak mbi pjesëmarrjen e tyre në aksione të ndryshme nuk janë të përpikta.

Kjo gjë i shqetësonte si Qeverinë e Beogradit ashtu edhe Qeverinë e Tiranës, andaj për likuidimin e prijësve të çetave u bënë analiza të ndryshme nga organët ushtarake. Komandës së Armatës së Tretë dhe kolonelit Kataniq, i cili ishte komandant i zonës kufitare me qendër në Prizren iu besua kjo detyrë. Bazuar në informatat e hollësishme, që i siguroi Ministria Punëve të Brendshme, i urdhëruan organet administrative të Qarkut të Dukagjinit, më 17. 11. 1922, që ta sulmonin Zonën Neutrale, t’i kapin dhe t’i likuidojnë forcat shqiptare, ndërsa rëndësi e veçantë t’i kushtohej Junikut, ku ndodheshin krerët e çetave çlirimtare të Kosovës (në mesin e të cilëve edhe Bajram Curri – vër. L. Culaj). Me gjithë këto përgatitjeve, aksioni ushtarak kundër Zonës Neutrale, që pretendonte likuidimin e prijësve të lëvizjes kosovare dështoi. Ai nxiti indinjatë të thellë në popull të kësaj treve, sidomos për shkak të plaçkës që u bë.

Me këtë rast Ministria e Luftës e Qeverisë shqiptare informonte më 19. 6. 1922: “Serbët nga Juniku u hoqën në pozicionet e para. Ushtria jonë është hequr më parë. Bajram Curri, Hasan Beu, Mustafa Kruja kanë ikur në Zonën Neutrale kah Gusinja me sa shokë tjerë. Kjo ngjarje e ndodhur në mes të ushtrisë sonë e të Serbisë nuk ka shkaktue ndonjë dam. Ketë ngjarje e ka shkaktue Bajram Curri me komitat e vet sepse vrau pesë ushtarë serbë.” Zëvëndësprefekti Krumës, A. Kastrati, më 26. 11. 1922, e informonte Ministrinë e Brendshme në Tiranë se Bajram Currit, Hysni Currit e Hasan Prishtinës nuk u dihej saktësisht vendqëndrimi. Kishte mosmarrëveshje edhe brenda vetë udhëheqësve të Zonës Neutrale. Nënprefektura e Pukës telegrafisht e informonte Ministrinë e Brendshme, më 28. 11. 1922, se në mbledhjen e Junikut ishte shkaktuar një mosmarrëveshje e madhe, mbledhje e cila përfundoi pa iu dhënë fund bisedimeve. Kundërshtar i kësaj mbledhje ishte bajraktari i Junikut, ndërsa për Bajram Currin thuhet se i dëshpëruar ishte kthyer nga Juniku në Krasniqe.

Këshilli i Lartë e caktoi më 2 dhjetor 1922 Ahmet Zogun në postin e kryeministrit. Në fjalën që kryeministri i ri mbajti në Parlament propozoi një varg masash për përmirësimin e gjendjes së brendshme dhe të jashtme të Shqipërisë. Ai vuri në dukje se Shqipëria, si shtet i vogël që ishte, duhej të ndiqte një politikë të jashtme të qartë dhe pa iluzione. Ne duhet të jemi miq me shtetet fqinje, t’i respektojmë dhe të kërkojmë që të na respektojnë pavarësinë dhe integritetin e shtetit tonë dhe bashkë me ketë edhe pavarësinë ekonomike. Pavarësia është një fjalë qe e dimë të gjithë, por për ta gëzuar atë duhet një qetësi e plotë, theksoi ai.

Qeveria e Beogradit dhe ajo e Tiranës, në fund të dhjetorit të vitit 1922 dhe në fillim të janarit të vitit 1923 i kishin kërkuar Konferencës së Ambasadorëve shqyrtimin e Zonës Neutrale. Të dy qeveritë ekzistimin e kësaj zonë dhe veprimet antiqeveritare kundër tyre i konsideronin të dëmshme për stabilitetin e brendshëm shtetëror.

Mirëpo, që më parë Konferenca e Ambasadorëve, e kishte dhënë sinjalin për heqjen e Zonës Neutrale. Këtë e kishte pasqyruar para opinionit vendas edhe shtypi beogradas. Gazeta “Pravda”, e datës 28 dhjetor 1922, theksonte ndër të tjera: “Ajo çka është karakteristike dhe që godet shumë kaçakët është lajmi se do të prishet Zona Neutrale. Kjo i bëri kryetarët e çetave që të mendojnë thellë. Sipas disa të dhënave ata e kanë humbur fare kokën”. Me sinjalin e Konferencës së Ambasadorëve dhe për të siguruar stabilitetin e brendshëm shtetëror, Qeveria shqiptare dhe ajo jugosllave u morën vesh për bashkërendimin e veprimeve. Qeveria e Beogradit i lejoi Qeverisë së Tiranës që t’i fuste forcat e saj ushtarake në Zonën Neutrale në përpjekje për ta shkatërruar lëvizjen kryengritëse antiqeveritare. Ministri i Jashtëm jugosllav, Ninçiq, nënvizon se ishte domosdoshmëri që të shpejtoheshin përpjekjet për caktimin sa më parë të kufirit me Shqipërinë, çka nënkuptonte zhbërjen e Zonës Neutrale. Autoritetet e Beogradit vlerësonin se në kohën e ofensivës kundër Zonës Neutrale, armiku kryesor i Jugosllavisë dhe Ahmet Zogut, Bajram Curri, kishte në rrethinën e Krumës rreth 1000 kryengritës shqiptarë. Më 14 janar 1923 ministri i Luftës, Ismail Tatzati, e informonte ministrin e Punëve të Brendshme se Bajram Curri dhe Hasan Prishtina po përgatisnin një lëvizje në malësi të Gjakovës. Po atë ditë filloi operacioni ushtarak qeveritar brenda territorit të shtetit shqiptar. Lëvizja kryengritëse në Junik e ndodhur mes dy zjarresh, me gjithë qëndresën e saj, u shtyp. Fatkeqësisht me këtë u hoq edhe Zona Neutrale e Junikut. Shikuar në kontekst të rrethanave ndërkombëtare përkrahja e kancelarive perëndimore për ta zhbërë Zonën Neutrale në favor të Jugosllavisë pritej dhe dihej edhe nga vetë shteti shqiptar. Asnjë shtet, qoftë edhe në bisedime secrete, nuk e përkrahte politikën e atdhetarëve kosovarë për çlirimin e Kosovës dhe bashkimin e saj me Shqipërinë.

Për dallim nga nacionalistët shqiptarë nga Kosova, të cilët problemit i qaseshin më zemër, qeveritarët e Tiranës nga presioni ndërkombëtar dhe duke analizuar rrethanat në vetë Shqipërinë problemin shqiptar e shikonin duke e bazuar në një logjikë tjetër. Rruga e ndryshme dhe mendimi i ndryshëm për zgjidhjen e problemit kombëtar krijoi rivalitete ndërmjet këtyre dy grupimeve. Filluan dhe akuzat e ndërsjellta, të cilat, siç u theksua më lart, çuan në situatën më të padëshiruar në luftën shqiptaro-shqiptare, ku nacionalistët kosovarë luftonin në emër të çlirimit dhe bashkimit kombëtar, kurse forcat qeveritare në emër të vendosjes së rendit, qetësisë dhe ruajtjes edhe të asaj Shqipërie që kishte mbetur nga pushtimi. Kjo situatë e tendosur, pa dyshim, që do të kalonte edhe në kokëfortësi dhe inate shqiptare, që u ndërlidhën edhe në inate personale, të cilat nuk mund të gjenin kompromis as në favor të çështjes kombëtare.

Shuarjen e Zonës Neutrale dhe luftën ndërmjet nacionalistëve të Kosovës dhe të qeveritarëve të Tiranës e pasqyron edhe gazeta “Vreme” e datës 24 janar 1923. Gjithashtu shtypi i Beogradit, sipas Legatës shqiptare në Beograd, lansonte lajme, më 17 mars 1923, se edhe pas zhbërjes së Zonës Neutrale, nacionalistët shqiptarë ishin këmbëngulës në idenë e tyre dhe se Hasan Prishtina e Bajram Curri po përpiqeshin të dërgonin njerëz në Itali me qëllim të kërkimit të të hollave në përkrahje të tyre. Ndërkaq gazeta “Radikal” e Beogradit, e datës 18 mars 1923, informonte se Bajram Curri dhe Hysni Curri në kundërshtim me Qeverinë e Shqipërisë, po përpiqeshin ta turbullonin Shqipërinë e Veriut.

Për veprimtarinë e tij antiqeveritare Bajram Curri ndiqej këmba-këmbës. Për faljen e tij për veprimet antiqeveritare u diskutua edhe në Parlamentin shqiptar. Deputeti Ali Këlcyra, duke kërkuar faljen e Bajram Currit, do të veçonte: “Shërbimet që i ka bërë atdheut janë të njohura nga të gjithë. Curri është fytyrë historike në fushën e patriotizmit. Mendoni vetëm ato male ku sot Bajram Curri fshihet ta shpëtojë jetën e tij nga ushtria kombëtare që e ndjek.”

Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj/

Bajram Curri ishte udhëheqës popullor, ushtarak, senator i Senatit të Dhomës së Këshillit Kombëtar të Shqipërisë nga 27 mars 1920 deri më 20 dhjetor 1920. Dëshmor i Atdheut, Hero i Popullit shqiptar nga Malësia e Gjakovës. Bajram Curri e filloi veprimtarinë ushtarake si kapiten në Prizren, major në Prishtinë, e së mbrami kolonel (allajbeg) në Shkup, ku kishte në dorë xhandarmërinë e Vilajetit të Kosovës.

Bajram Curri kapet fort pas “besë së lidhur ndërfisnore dhe popullore përpara luftës së shtatorit të vitit 1878”. Malësia e Gjakovës e nis në luftë më shumë për të marrë pagëzimin, po Bajram Curri i prin luftës përkrah Sulejman Vokshit e Riza Kryeziut, përkrah Jakup Ferrit e Haxhi Zekës, që ka për të qenë emblema e tij për shumë kohë. Betejat në Pepiç e Velikë, në Nevshak-Velika ishin ndeshje të vogla për luftëtarët e regjur, që prisnin luftën vendimtare të 5 janarit 1881. Në këtë përpjekje fitimplote për shqiptarët Bajram Curri u njoh për së afërmi me Haxhi Zekën. Ndiqte luftën, ndiqte njerëzit e luftës. Ata ishin të ndryshëm. Haxhi Zeka nuk ngjante me Isuf Sokolin, Abdulla Hoti ishte natyrë e shtruar dhe e qetë, Beqo Qoshja ishte gjaknxehtë, Ali pashë Gucia ishte pasha… Megjithatë të gjithë këta burra puqeshin në një pikë: ia dinin luftës dhe e kishin çuar bukur mirë gjer atëherë… Ende nuk orientohej mirë, ende mbështetej te të tjerët, shihte si e çmonin luftën Haxhi Zeka me shokë, si e sillnin kuvendin, si e jepnin fjalën e besën. Ashtu bënte edhe ai.

Isa Boletini e kishte bërë për vete. Kishte parë Kosovën te Boletini. Të rëndë, pa mburrje, të vuajtur, pa nxjerrë klithma, trimërie pa shitur trimëri… Do të vijë një kohë që Bajram Curri do të përdorë një ekivalent të bujarisë, trimërisë dhe fisnikërisë. Do të thotë “Qofshi si Boletini!”. Ai u bë një nga organizatorët e Lidhjes Shqiptare të Pejës të viteve 1899–1900, ku u shqua si udhëheqës i lëvizjes antiimperialiste në Kosovë. U bë prijësi kryesor i Mbledhjes së Ferizajt, të korrikut 1908, ku përkrahu kërkesën për vendosjen e kushtetutës. Në vendimet e Ferizajt, Bajram Curri ishte mbështetësi kryesor i mendimeve dhe propozimeve të Hasan Prishtinës. Një mbështetje po kaq të madhe pati edhe nga Isa Boletini. Hasan Prishina në kujtimet e tij shkruan: “në këtë rast, me të vërtetë asht për t’u përmendë  mundi e zelli i Bajram beg Currit”.

Bajram Curri ndihmoi kryengritjen e armatosur të Malësisë së Mbishkodrës të vitit 1911, ku i bëri një qëndresë të fortë ushtrisw turke në Qafën e Morinës. Në maj të vitit 1912 u bashkua me vendimet e mbledhjes së Junikut, mori pjesë në Kryengritjen e Përgjithshme të armatosur, u shqua si një nga komandantët e talentuar popullorë që theu ushtritë turke në Qafën e Prushit në korrikun e 1912, dhe në fushën e Kosovës. Së bashku me Hasan Prishtinën, Isa Boletinin, Idriz Seferin dhe Riza bej Gjakova në krye të forcave kryengritëse hyri në Shkup. Në Manastir, Bajram Curri njeh plot burra të dëgjuar, të Shqipërisë së Jugut, po Sali Butkën dhe Bajo Topullin i ndan veç. Flet për ta kur kthehet në Prishtinë. Ai alamet Bajo Topulli, mësues në Idadije, dhe ai Sali shtatshkurtë, luftëtarë i regjur!

Bajram Curri me Isa Boletinin dhe të tjerë ngulën këmbë, që edhe shqiptarët duhej të përkrahnin lëvizjen xhonturke dhe të kërkonin kushtetutën. Pushka e tij u zbraz herë mbi batalionet e ekspeditave ndëshkimore, të cilat me zjarr e hekur kërkonin nënshtrimin dhe taksa e ushtarë për sulltanin, herë mbi elemente vendas që dilnin kundër rrymës së përgjithshme të kohës, duke bërë kauzë të përbashkët për pushtuesit. Krisma e saj ishte mjaft shqetësuese edhe për shtetet shoviniste fqinje dhe aleatët e tyre të mëdhenj, që lakmonin ose bënin pazarllëqe në kurriz të trojeve shqiptare. Lëvizja e pareshtur popullore, deri në atë shpërthim të fuqishëm, që çoi në Shpalljen e Pavarësisë më 28 nëntor 1912, janë të lidhura shpesh me emrin e Bajram Currit. Në vitin 1912, atdhetari i vjetër u bë ndër drejtuesit kryesore të kryengritjes së përgjithshme antiturke. Kjo kryengritje, më e madhja, më e organizuara dhe më e pjekura politikisht ndër kryengritjet e periudhës së fundit të Rilindjes, i dha atij mundësinë si prijës popullor ndër më karizmatikët, që të shfaqë më së miri aftësitë organizative, ushtarake e politike. Kuvendi i Junikut dhe betejat nga Qafa e Prushit deri në çlirimin e Shkupit dëshmuan vlerat e gjithanshme të “tribunit të vegjëlisë”.

Bajram Curri me forcat e tij hyn në Shkup me muzikë e flamuj, duke krijuar kështu një ndjenjë të gëzuar që ngjallte besim për të ardhshmen. Njerëzit e tij u derdhën menjëherë në dyert e klubit të oficerëve ku ishin thurur gjithnjë planet antishqiptare të xhonturqve dhe u thirrën atyre që ishin brenda: “Deri tash kje e jueja e sod e masandej asht e Shqypnisë”.

Në situatën e vështirë gjatë viteve të Luftës Ballkanike dhe Luftës së Parë Botërore, kur Bajram Curri u rreshtua përkrah mbrojtësve më të flaktë të pavarësisë dhe kundërshtarëve të papajtueshëm të copëtimit të trojeve shqiptare. Në këtë kuadër, gjithnjë në krye të forcave popullore, u përlesh me ushtritë pushtuese serbo-malazeze, në Plavë e në Guci, në Krasniqe e në Gash. Komiteti “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” më pas e pati nder ta zgjidhte atë anëtar të vetin dhe t’i ngarkonte detyrën e përfaqësuesit në Konferencën e Paqes për mbrojtjen e çështjes shqiptare. Kryengritësit shqiptar u përgjakën me trupat serbe duke luftuar në tërheqje. Humbjet qenë të mëdha nga të dy palët. Bajram Curri me luftëtarët e vet u tërhoqën në drejtim të Qafës së Morinës. Aty bëri qëndresën e fundit.

Në vitin 1913 ishte një nga drejtuesit e kryengritjes së armatosur popullore në Kosovë kundër zgjedhës serbomalazeze. Në vitin 1914 mori pjesë në luftën kundër veprimeve antikombëtare e separatiste të Revoltës së Shqipërisë së Mesme në Durrës. Me të hyrë ushtritë austriake në Gjakovë më 1916, shkon në terren ku interesohet për rendin dhe qetësinë dhe për zhvillimin arsimor. Kambanat e luftës botërore arrijnë edhe në Shqipëri po me atë forcë që bien në frontet e madha… Bajram Curri me Hasan Prishtinën organizojnë qëndresën e popullit në malësi. Ata e ndjejnë nevojën e Isa Boletinit. Ata u kërkojnë Fuqive të Mëdha me anë të një letre dërguar përfaqësuesëve të tyre në Shkodër, që të ndërhyjnë pranë Beogradit dhe Cetinës për të respektuar vendimet e Konferencës së Ambasadorëve në Londër. Letrën e firmos i pari Hasan Prishtina dhe i dyti Bajram Curri.

Bajram Curri rri maleve. Herë qëndron në Dragobi, herë hidhet në Nikaj e Mërtur e ndodh që kalon edhe në Krumë. Pushteti i malazezve shtrihet me egërsi në të gjithë Malësinë e Gjakovës, po malet mbeten si gjithnjë pa asnjë pushtet. Bajram Curri gjatë pushtimit austro-hungarez “rrin në shtëpi të vet në Gjakovë” pa asnjë detyrë zyrtare. Megjithëse në kushte të ndryshme dhe larg njeri tjetrit, “Hoxha Kadriu, Hasan Prishtina dhe Bajram Curri qenë një treshe e pandalshme, që e plotësuan njeri-tjetrin… bile, ndër disa periudha, të caktueme historike e politike të vendit tonë sa që mund të interpretohen pa njeri-tjetrin”.

Në vitin 1918 u zgjodh anëtar i Komitetit “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” dhe u bë një nga udhëheqësit kryesorë të tij. Në Kongresin e Lushnjës u zgjodh anëtar i Këshillit Kombëtar dhe më 27 maj 1920, Këshilli Kombëtar e zgjodhi ministër pa portofol Bajram Currin detyrë të mbajtur deri më 28 shtator 1920. Më tej vijoi punën si këshilltar i Këshillit Kombëtar. Qeveria e dalë nga Kongresi i Lushnjës gjeti tek ai i një mbështetje të fuqishme dhe prijësin që i duhej për të shpartalluar çdo pengesë në rrugën e sigurimit dhe konsolidimit të pavarësisë së vendit. E thërrisnin të ishte aty ku situata ishte më kritike, dhe ai me atdhetarizmin dhe aftësitë e tij e normalizonte. Kështu ai nisi operacionin kundër bandave esadiste, të hapur në ballë të gjerë në gjysmë harku dhe e mbajti të fshehtë planin që kishte hartuar dhe vetëm në mesnatë të 4 qershorit 1920 u tha trupave për të nisur sulmin.

Goditi e shpartalloi esadistët në Shqipërinë e Mesme në prag të fillimit të Luftës së Vlorës. U përgatit të nisej për Vlorë, zgjodhi edhe trimat që do të merrte me vete, po lajmet për një përqëndrim të ri trupash në Gjakovë e vonuan disa ditë. Kur e pyetën se kush do t’i qeverisë tokat e tjera shqiptare që kanë ndër mend të çlirojë, Bajram Curri thotë prerë, qeveria e Vlorës. Mandej pa u çlodhur ende, vrapoi në Koplik për të sprapsur intervencionin jugosllav. Në konfliktin e Koplikut 1920, qeveria shqiptare dërgoi forca të emigrantëve kosovarë me në krye Bajram Currin, si dhe mjaft vullnetarë nga Shqipëria e Mesme. Më 30 tetor 1920 Bajram Curri dorëhiqet si deputet. Si ministër pa protofol në qeverinë e Tiranës, zgjedhur nga Kongresi i Lushnjës, tregoi se burrat e ndershëm të popullit e gjejnë veten për t’i shërbyer Shqipërisë. Më tej caktimi i tij si komandant i përgjithshëm i operacionit kundëresadist, tregon për përvojën e gjatë të luftës, si dhe popullaritetin që gëzonte në popull. Ai merr fuqi të plota nga qeveria e Tiranës mbi Forcat e Armatosura, madje sa të zgjasë operacioni, “do të ketë tagër t’i jap urdhër edhe gjindarmërisë”. Ai komandoi njësi të rregullta ushtarake dhe vullnetare, gjithsej deri në 3.000 mijë trupa.

Taktika dhe strategjia e tij prej prijësi popullor, nuk i lë agjë mangut artit ushtarak të përparuar të kohës, sado që përpjestimet e betejave janë të vogla. Bajram Curri ishte i përgatitur për beteja të mëdha. Sulejman Delvina e vlerëson lart shërbimin e Bajram Currit, duke e falënderuar “për veprimet nalta dhe patriotike”, e “s’ka për t’i harruar kurrë kombi shqiptar”. Bajram Curri dhe Luigj Gurakuqi kanë ndikim të madh mbi njeri-tjetrin. Curri ishte për Gurakuqin nderi, burrëria, besa “baba”… ndërsa Gurakuqi ishte për Currin “Luigji, prisi ynë i diturisë” dhe “Luigji asht djal i jem”!

Në mars 1921 Këshilli i Lartë kishte dekretuar emërimin e Bajram Currit “kolonel rezervë me rrogë të përmuajshme”, që e linte pa asnjë fuqi… por, Bajram Curri kishte ndikim në popull. Në dhjetor 1921 u caktua Komandant i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura në qeverinë disa ditore të Hasan Prishtinës.

Një vit më vonë, asgjësoi në Mirditë komplotin e agjenturës së Pashiçit, të kryesuar nga kapedani separatist i krahinës. Më pas, i pakënaqur nga politika e diktatit të qeverisë mori pjesë në lëvizjen e marsit 1922, kurse në 24 maj shpërtheu në Krumë kryengritjen e armatosur në favor të opozitës liberale, e cila u kurorëzua me fitoren e Qershorit.

U vendos në Krasniqe nga ku vazhdoi luftën në gjirin e malësorëve të Veriut ndaj masave të çpopullimit që kishin ndërmarrë serbo-malazezët. Mori pjesë në Lëvizjen e Marsit të vitit 1922 kundër Ahmet Zogut, bashkë me Elez Isuf Ndreun dhe M. Krujën me emrin “Lidhja e Shenjtë”. Krijoi një zonë të lirë në Malësinë e Gjakovës (Tropojë) nga ku kërcënonte qeverinë e Tiranës dhe bashkëpunoi me çetën e Azem Galicës që luftonte në Kosovë për çlirim kombëtar.

Ishte ndër udhëheqësit kryesorë të forcave demokratike revolucionare që shpartalluan repartet zogiste dhe i hap rrugën fitores së Lëvizjes së Qershorit 1924. Në vjeshtë të vitit 1924 shkoi në Gjenevë për të paraqitur para Lidhjes së Kombeve çështjen e të drejtave të popullsisë shqiptare të Kosovës të shtypur egërsisht nga serbomëdhenjtë. E vazhdoi luftën kundër reaksionit të brendshëm dhe shovinistëve serbë edhe pas shtypjes së Lëvizjes së Qershorit.

Lajmi i ndërhyrjes së huaj ngjalli protesta energjike nga ana e popullit, organizatave demokratike dhe qeverisë. Më 18 dhjetor 1924 Fan Noli ju drejtua Italisë, Anglisë, Francës dhe sekretarit të Lidhjes Kombeve Enrik Drumontit me një note. Populli protestoi dhe kërkoi armë për të luftuar kundër ndërhyrjes. Tirana kërkoi armë dhe Zija Dibrën, si komandant operacioni, kërkoi forca e armë. Luma kërkoi armë dhe oficera për të drejtuar rezervistët, ndërsa Bajram Curri nuk kërkoi tjetër veçse një top. “Plaku i maleve” qe pushka e parë dhe e prapme e Revolucionit.

Nuk mori rrugën e mërgimit, kur Ahmet Zogu pasi kishte siguruar përkrahje ndërkombëtare me ndihmën e trupave të huaja, përmbysi qeverinë e Fan Nolit. Me armë në dorë iu ngjit përsëri bjeshkëve të Krasniqes, kreu aksione në Gash e Bytyç, por edhe në Has udhëzoi luftëtarët kosovarë t’i qëndronin dhunës dhe politikës serbe të spastrimit etnik të Kosovës dhe përgatitej për të rifilluar në pranverën e vitit 1925 një kryengritje të re, që do t’i sillte vendit një regjim liberal demokratik, kurse Kosovës, shpresën për t’u çliruar e bashkuar me Shqipërinë.

Osmanët i bënë atentatë, austriaket e internuan, qarqet shoviniste serbe i premtuan një pasuri të tërë vetëm të hiqte dorë me çdo kusht ta shtinin në dorë, “gjallë ose vdekur”, sepse ekzistenca e tij donte të thoshte qëndresë, kryengritje, shpërthim për liri, pavarësi e bashkim kombëtar, për emancipimin politik e demokraci. Por “dragoi” nuk ishte i tillë që të përshtatej, dhe siç është shprehur vet, “me shpëtue nji shpirt të korit veten, të tradhtojë atdheun”.

Në interes të çlirimit kombëtar, Bajram Curri hyri në kontakt edhe me përfaqësues të lëvizjes çlirimtare të kombeve të tjerë të Ballkanit, duke kontribuar kështu në ngritjen e urave të mirëkuptimit, të miqësisë e bashkëpunimit ndërballkanik. Bindja se popujt e vegjël e të robëruar duhet të çlirohen e të vëllazërohen, e shoqëroi atë përgjatë gjithë jetës.

Populli e deshi për prijës, ia dha pa hezitim “votën”, duke e ndjekur pas jo vetëm në fitoret e bujshme, por edhe në kohë të vështira. Bajram Curri ka qenë shumë besnik, patriot i palëkundur për çështjen kombëtare, antiserb përsa i përket problemit të Kosovës dhe të viseve të tjera kombëtare të mbetura jashtë kufijve të shtetit shqiptar, dhe një mbështetës i shtresës së varfër të popullsisë.

Ahmet Mehmeti/

Muaji mars në shekullin XX ka regjistruar tragjedi për kombin shqiptar, veçanërisht për Çamërinë. Gjithçka nisi me masakrën në Prroin e Selanit në Paramithi ku u vranë 72 burra më 1913 dhe më pas me masakrën e Filatit më 1945, që u bë epilogu i masakrave genocidiste që nisën më 27 qershor 1944. Të flasësh me fakte për çka ka ndodhur në territorin shqiptar jashtë kufijve aktualë, është detyrim moral dhe historik që do u shërbejë brezave për të vërtetat mbarëkombëtare. Në Prroin e Selanit ku u martirizuan pabesisht 72 krerë të zgjedhur nga paria e Çamërisë në mars të vitit 1913 kur vendi ra nën robërinë greke pas vendimit fatal të Konferencës së Ambasadorëve në Londër, një ngjarje kobzezë ndërkombëtare e ndërmarrë nga Fuqitë e Mëdha kundër kombit shqiptar ku më shumë se gjysma e trojeve etnike dhe e popullsisë shqiptare u la jashtë kufijve të kësaj krijese shtetërore gjysmake, që u bë pre e humorit dhe presioneve të të mëdhenjve.

Pas rënies së Janinës me 21 shkurt 1913 popullata e Çamërisë përbëhej me afro 40.000 shqiptarë myslimanë çamë dhe 30.000 ortodoksë çamë, me një përqindje të papërfillshme ortodoksë grekë. Më 23 shkurt 1913 Çamëria u pushtua nga trupat greke. Në këtë kohë bandat greke bënin kërdinë në territorin e Çamërisë, duke vrarë e djegur njerëz të pafajshëm, duke grabitur shtëpi dhe produkte ushqimore. Më e madhja masakër në territorin e Çamërisë nga bandat greke është ajo e Përroit të Selanit, në verilindje të Paramithisë, më 27 mars 1913. Për këtë masakër shkruan dhe historiani grek, G. Fessopullos, bashkëkohës i asaj periudhe: “Pas pushtimit të Janinës dhe gjithë Çamërisë, andartët grekë lanë kujtime të hidhura në popullsinë shqiptare të Çamërisë. Banda me ushtarë kretas, të drejtuar nga Manalos Montakis e Granicas, nuk kursyen asgjë të gjallë tek myslimanët”. Po kështu edhe K. Buehberg, në veprën “Vitet e mia në Shqipëri”, në fq.141 shkruan: “Pas pushtimit të Janinës, në rrethinat e saj kishte kufoma shqiptarësh të shpërfytyruar në mënyrën më të egër”. Masakra e Selanit vërtetohet dhe nga një letër që i vjen komandës italiane në Paramithi në vitin 1917, letër e cila gjendet në Komunën e Paramithisë,ku thuhet: “Në 19 mars 1913 Furarhio e Paramithisë, mblodhi kryetarët Petro Ringa, Vasil Ringa, Dhimosten Ringa, Apostol Zogani, Mitro Caci dhe Jorgji Pabro prej Gliqise etj. Këta, nën kryesinë e Dhespotit të Paramithisë, bënë një komision dhe sipas listës që hartuan vendosën të arrestojnë të gjithë ata që luftuan në mbrojtje të Çamërisë nga pushtimi i dytë, tani jo më nga forcat osmane por nga ushtarët grekë. Pikërisht në këtë kohë popullsia myslimane e fshatrave të Frarit pësoi reprezaljet më të mëdha nga bandat greke.

Më 19 mars 1913 në qytetin e Paramithisë, mitropoliti Athanagora Neofiti, kapiten Dhimitriadhi, Dhemosten Ringa etj., kurdisën planin djallëzor për masakrën e krerëve patriotë çamë. Këtë detyrë u caktua për ta bërë krimineli nga Gjiriti Marko Deljanaqi dhe Joti Spiro Popovo, Stefan Thoedhoraqi, Kozma Kaloi etj. U tha se ky urdhër “vjen nga lart”, ku u përmend emri i kolonel Ebitis. Marko Deljanaqi mblodhi andartët e fshatrave përreth, si kriminelë antishqiptarë të fshatrave Curril, Leftrohor etj. Rreth 200 kriminelë antiçamë, ca të veshur me uniformë ushtarake dhe ca civilë të armatosur, u grumbulluan në garnizonin e Paramithisë. Iu tha kriminelëve të kryenin shpejt e pa zhurmë masakrën, me një dinakëri greke, pa shkrehur asnjë plumb.Pas disa ditësh stërvitje, ditën e diel më 27 mars 1913, në orën 3 të mëngjesit, dolën nga Garnizoni dhe u drejtuan nga verilindja e Paramithisë, drejt fshatit Njihuar. E gjithë kjo ushtri, nga një mbledhje operative, u vendos të ndahej në grupe. Filloi operacioni i arrestimeve të befta dhe tinëzare. Në Njihuar u arrestuan 10 veta, në fshatin Shemrizë 4 veta, në Nikolicë 6 veta, në Grikë 2 veta, në Vrisi 4 veta, në Skupicë 6 veta, në Mininë 13 veta, në Vratilë 4 veta, në Koriqan 3 veta, në Dramës 9 veta, në Bedelen 5 veta, në Rrëzanj 5 veta, në Petrovicë 1 person, në Paramithi 3 veta. Vetëm nga prefektura e Paramithisë u arrestuan 38 veta. Kur trokisnin në dyert e shtëpive pjesëtarëve të familjes u thuhej se: “këta i kërkon qeveria për të caktuar kryetarët e fshatrave”. Sa dilnin matanë fshatit, i lidhnin me tela 2 e nga 2.

Pasi ecën disa kilometra arritën në fshatin Skupicë dhe pikërisht në shtëpinë e Kushejve, një shtëpi e madhe me një oborr me mure të larta. Familjarët i nxorën nga shtëpia dhe i strehuan tek komshinjtë. Në oborr i riu 21 vjeçar nga Vratila, Vejsel Rexhepi, pasi u zgjidh nga një shok aty pranë, kërcen nga muri dhe me vrap kalon matanë fushës. Pasi dolën nga shtëpia e Kushejve dhe ecën 4-5 kilometra, grupit i del përpara një njësi luftarake prej 5 vetash me një letër për Marko Deljanaqin. Kjo letër vinte nga një mbledhje urgjente e nënprefektit të Paramithisë, Panajot Zorba dhe me firmën e Dhespotit. Në letër thuhej se të arrestuarit nuk duhet të hynin në Paramithi se do të kishte probleme. Atëherë u vendos që të drejtoheshin në një grykë të fshatit dhe të ekzekutoheshin. Ata u futën në Përroin e Selanit, në një vend shumë të ngushtë, se mezi ecnin 2 veta. Me t’u futur në ngushticë, të lidhurit ecnin në mes të Përroit, të rrethuar nga të dy anët nga andartët. Dikush thirri: “Apanu” (përsipër). Të 200 andartët u hodhën sipër të lidhurve, duke i goditur me bajoneta e sëpata të vogla të 72 krerët çamë. Menjëherë, gjysma e të goditurve ra përtokë. U dëgjuan ulërima të llahtarshme, ca u shpuan me bajoneta, ca u goditën fort në kokë. Kush binte përmbys në përrua i vërvitej ndonjë gur zalli në kokë me tërë forcën që të mos ngrihej më. Uji I përroit u mbulua me gjak. Një masakër të tillë kanibaleske s’kish njohur më parë historia. Andartët s’i lanë as të jepnin shpirt; nisën t’i kontrollonin, duke u marrë teshat e trupit dhe u thyenin me gurë dhëmbët e florinjtë. Pas grabitjes u mbuluan me gurë zalli…

Thonë se edhe pas një jave dëgjoheshin akoma ulërima. Ai vend u ruajt me roje specialë dhe asnjeri nuk u lejua të merrte njeriun e vet. Masakra e Selanit ishte vrasja më makabre që ndërmori qeveria greke kundër popullsisë së pafajshme të Çamërisë. Pas masakrës së Dionis Filozofit, më 1611 në fshatrat çame të Granicës dhe Aorovucit, një tjetër masakër po përgatitej dhe që u bë pas 30 vjetësh (1944-1945), në fillim në Paramithi dhe pastaj në gjithë Çamërinë. Dhe për ironi të fatit, prapë në Paramithi dhe fshatrat e gjithë Çamërisë. Historiani grek Jorgo Margariti, në librin “Bashkëpatriotë të padëshiruar” shkruan: “Të rrëqethin faktet tronditëse, jo vetëm të muajve të parë të vitit 1913, vitet 1923-1926, vitet 1930-1940, por edhe ato të 27 qershorit 19944.”

Historia e Çamërisë (1913–1944) nën pushtimin grek ishte një mënxyrë që u karakterizua nga nxitja e drejtpërdrejtë dhe publike e shtetit dhe kishës ortodokse greke në marrëveshje për të kryer genocid, bashkëfajësi për genocid dhe genocid etniko-fetar i mirëfilltë i kryer nga qeveritarë, funksionarë apo nga persona të veçantë ashtu siç përkufizohet në Konventën për parandalimin dhe ndjekjen e krimit të genocidit të miratuar nga Ansambleja e Përgjithshme e OKB-s me rezolutën e saj të 9 dhjetorit 1948 dhe që hyri në fuqi më 12 janar 1951. Greqia në rastin e Çamërisë nuk ka zbatuar asnjë detyrim ndaj Konventave kundër genocidit.

Është pikërisht kjo shkelje flagrante e ligjeve dhe konventave ndërkombëtare që Greqia raciste bën presion ndaj shtetit shqiptar, me vend e pa vend, me të gjitha format dhe mënyrat, t’i shmanget detyrimeve strikte ndërkombëtare për krimin e genocidit, aq sa kërkon ta heqë edhe emrin e Çamërisë nga librat shkollorë të historisë, gjeografisë, letërsisë etj. Shteti grek, megjithëse është prej kohësh pjesë e Bashkimit Europian, është shumë prapa në krahasim me disa shtete fqinje ballkanike si Shqipëria etj, nuk ka firmosur dhe as ka ratifikuar protokolle si ai Nr. 4 i Konventës Europiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Liritë Themelore. Më e keqja që ka bërë shteti grek është zhdukja me genocid, zjarr e hekur, e minoriteteve kombëtare, duke grabitur pasuritë e tyre të tundshme e të patundshme, në fund të Luftës së Dytë Botërore siç ishin hebrenjtë, shqiptarët çamë, maqedonasit sllavë (egejcit) etj. Për këtë deri sot ai nuk ka dhënë llogari, nuk ka kërkuar falje dhe nuk është ndëshkuar rëndë siç e meriton në bazë të Konventave kundër Genocidit. Kjo ka sjellë që edhe në Kushtetutën e sotme greke mungojnë minoritetet kombëtare, pasi Greqia nuk njeh minoritete të tilla në territoret që i dha Europa Plakë (The Ethnopolitical Encyclopedia of Europe, f.422, London ,2004). Këto janë plagë të rënda që Greqia nuk duron sot as t’ia kujtojnë. Siç dëshmojnë vetë dokumentet e shtetit dhe të Drejtësisë greke çamët jo vetëm nuk janë fajtorë, por po vazhdon genocidi edhe sot nëpërmjet mohimit të kthimit në shtëpitë, pronat, varrezat dhe trojet e tyre mijëvjeçare. Ka një përgjigje: Shteti shqiptar nuk po bën detyrën e vet, nuk e ka në axhendën e punës së tij zgjidhjen e Çështjes Çame si problem i Mbrojtjes së të Drejtave të Njeriut dhe si Minoritet Kombëtar Shqiptar në trojet e veta në Çamëri (Thesproti).

Dr. Nikollë Loka/

Murat Toptani lindi me 13 korrik të vitit 1863. Ishte djali i Sait Seremedin Toptanit, personit që hodhi shkëndijën e parë të atdhedashurisë në Tiranë, nënshkrues i Memorandumit kundër copëtimit të trojeve shqiptare në Kongresin e Berlinit të datës 22 qershor 1878. Murati ka qenë atdhetar, poet, publicist, piktor, skulptor, si dhe mësues që punoi fort për futjen e gjuhës shqipe nëpër shkollat turke. Mbahet mend edhe si poliglot, ngaqë zotëronte disa gjuhë të huaja: turqisht, frëngjisht, arabisht, persisht, gjermanisht dhe italisht.

Murati lindi në Aka, (Kaukaz) në kohën e internimit të babait të tij atje. Mësimet i filloi në shkollën “Madam Fyres”, ndërsa studimet e larta i vazhdoi në “Gallatasaraj” të Stambollit. Gjatë vijimit të mësimeve në “Madam Fyres” pati rastin të njihej me Asijen, vajzën e Sherif Frashërit, të cilën pas vdekjes së të atit e birësoi xhaxhai, poeti kombëtar, Naim Frashërit. Kjo njohje motivoi lindjen e një dashurie të sinqertë mes Muratit dhe Asijes, të cilët me pëlqimin e vëllezërve Frashëri u martuan. Lidhjet mes familjes Toptani dhe Frashëri u forcuan edhe më shumë kur Vesimeja, motra e Murat Toptanit, u martua me më të voglin e vëllezërve Frashëri, Mehmet Frashërin.

Edukata që i kishte dhënë familja Muratit, si dhe kontaktet e babait të tij me vëllezërit Frashëri në Stamboll, veçanërisht bisedat që ai pati me vëllezërit Frashëri luajtën një rol të madh në qëndrimet dhe formësimin e edukimit të tij. Pas përfundimit të arsimit të lartë, Murati me të shoqen Asije u kthyen në Tiranë, diku rreth vitit 1895. Ai udhëtoi shumë nëpër Shqipëri dhe punoi për përhapjen e gjuhës shqipe dhe rritjen e ndërgjegjësimit kombëtar. Duhet theksuar se në atë kohë, situata politike në Tiranë ishte mjaft e trazuar. Sipas raporteve nga konsullata austro-hungareze në Durrës, dy djemtë e Saidit, Murat dhe Refik Toptani qëndronin në krye të grupit të atdhetarëve tiranas. Me ta ishin edhe tre kushërinjtë e tyre, vëllezërit Abdi, Masar dhe Hamit Toptani, djemtë e Adem Toptanit. Me nismën e tyre u themelua klubi shqiptar “Bashkimi” në shtëpinë e tyre në Tiranë dhe ata njiheshin si kundërshtarë të partisë “Iftihad” të myftiut Musa Qazimi.

Murat Toptani bëri një propagandë të madhe për përhapjen e ideve kombëtare dhe qëndresës antiosmane gjatë vitit 1896 në Shqipërinë e Mesme dhe në të gjithë vilajetin e Manastirit, veçanërisht në Tiranë, Krujë, Elbasan, Ohër, Strugë etj. Ai është autor i promemories që popullsia e krahinës së Shpatit i dërgoi Portës së Lartë dhe ambasadorëve të Austro-Hungarisë dhe Rusisë në Stamboll, në dhjetor të vitit 1896, duke kërkuar njohjen e kombësisë shqiptare.

Në vitin 1897, Vjena vendosi të hapte një shkollë shqiptare djemsh në Tiranë, me angazhimin e Murat, Refik dhe Abdi Toptanit. Shkolla shqipe u hap fillimisht në shtëpinë e Osman Elezit, me mësues shkodranin Filip Ashiku. Por Murati u arrestua në tetor të vitit 1897 me akuza se mbështeste idenë e autonomisë së Shqipërisë, si dhe përpjekjet për bashkimin e Shqipërisë së Mesme dhe të Jugut me Besëlidhjen e Pejës, pasi ai kishte punuar për krijimin e degëve të kësaj Lidhje. Murati u mbajt i burgosur për disa kohë në Manastir, pastaj u internua, fillimisht në Gallipoli e më vonë në Tripoli të Afrikës së Veriut, ku u mbyll në burgun famëkeq Tarabuluz Garba. Nga mesi i vitit 1898, Murati arriti të arratisej nga burgu i Tripolit, duke kaluar kufijtë e Perandorisë Osmane. Fillimisht shkoi në Napoli dhe më pas u vendos në Brindizi të Italisë. Arratisja e tij pati jehonë edhe në qarqet diplomatike europiane, veçanërisht në ato austro-hungareze dhe italiane.

Në Itali, Murad bej Toptani lëvizi nga një qytet në tjetrin, në kolonitë shqiptare të atjeshme, ku vazhdonte propagandën për çështjen kombëtare. Në Brindizi, Murati filloi të bashkëpunonte me gazetën “Albania” të Anselmo Lorekios. Aty Murati botoi artikullin përkushtues “Shqipëria e shqiptarëve”, ku shkruante: “Kurrë nuk u ndal shpresa dhe dëshira e lirisë për shqiptarët”, si dhe poezitë “Vëllazëria”, “Shpata e Skënderbeut” etj.
Kur ishte në Itali, Murati mbajti lidhje me atdhetarë të tjerë shqiptarë që vepronin në qendrat e tjera të emigracionit shqiptar. Në një letër të datës 20 korrik 1898 drejtuar doktor Ibrahim Temos, shkruan nga Brindizi: “Për sa kohë të kem një pikë gjaku, do ta derdh për mëmëdheun tim të dashur, kudo që të jem, sido që të jetë”.

Në tetor 1898, Murati u gjend në Bruksel dhe prej andej, së bashku me Faik Konicën, shkoi në Bukuresht. Murat Toptani është ndër të paktët shqiptarë të shquar, për të cilin ka shkruar, më shumë se njëherë, vetëm fjalë të mira dhe Faik Konica. Sipas tij, “Murad Beu ishte patriot i zjarrtë, mjaft inteligjent… urren sllavët dhe ka simpati për Austrinë”. “Albania” e Konicës shkroi disa herë për Murat Toptanin dhe ai botoi aty disa vjersha. Murati bashkëpunoi edhe me gazetën periodike “Shqipëria” (1897-1899), numri i parë i të cilës u botua më 10 maj 1897 në Bukuresht. Kjo e përkohshme qarkulloi fillimisht një herë në javë dhe pastaj u bë e përdyjavshme. Në këtë organ bashkëpunuan edhe shumë atdhetarë të tjerë shqiptarë si: Thoma Avrami, Loni Logori etj.

Platforma e saj kishte si pikësynim që t’i shërbente ndërgjegjësimit të shqiptarëve në përpjekjet kundër pushtuesit osman, për autonomi dhe pavarësi, për informimin lidhur me situatën luftarake që po krijohej në atë kohë në vendin tonë, si dhe t’i bënte të qartë opinionit të huaj lashtësinë e traditat patriotike të popullit shqiptar. Periodiku “Shqipëria”, përveç artikujve në gjuhën shqipe që zinin vendin kryesor, botoi edhe shkrime në gjuhë të huaj, si në greqisht, rumanisht dhe frëngjisht, me qëllim që edhe të huajt të njiheshin me aspiratat liridashëse të popullit shqiptar.
Nga fundi i vitit 1899, Murad bej Toptani u kthye në Shqipëri. Meqenëse u angazhua në veprimtari atdhetare, ndiqej nga autoritetet osmane dhe në vitin 1900 punonjësit e rendit kontrolluan shtëpinë e tij në Tiranë dhe gjetën atje libra mësimi në shqip, vjersha dhe Hstorinë e Skënderbeut, të gjitha të shtypura më 1881 me lejen e autoriteteve të kohës. Me atë rast, Murat Beu, me gjithë familje, u internua në Konia të Anadollit dhe u kthye në atdhe vetëm në vitin 1908. U angazhua në Lëvizjen Kombëtare për pavarësinë e Shqipërisë dhe mori pjesë në Kuvendin e Vlorës si përfaqësues i Tiranës.

Me atë rast ai mbajti një fjalim të ndezur dhe plot retorikë, të cilin e kishin vlerësuar Mit’hat Frashëri dhe baronesha Marie Amelie Frein von Godin, të dy dëshmitarë në ngjarje. Murat Toptani është njëri nga nënshkruesit e aktit të Pavarësisë.
Në korrik 1913, Esat Pashë Toptani u bë pjesë e Qeverisë së Vlorës. Ai përfaqësonte fuqinë turke dhe i uritur, siç ishte për pushtet, bëri kompromise të pabesueshme. Viti 1914 ka mbetur një vit i pafat për shqiptarët. Shtëpia e Muratit u dogj nga forcat rebele të Haxhi Qamilit. Humbi i gjithë koleksioni i thesareve artistike të familjes, përfshirë shumë libra, dokumente dhe letra të Naimit, Samiut dhe Konicës.

Gjatë Luftës së Parë Botërore, Murati hyri vullnetar në ushtrinë austro-hungareze, por dhe Perandoria që e kishte përkrahur gjatë përndjekjeve që i bënte Porta e Lartë dhe vetë ai patën fund të hidhur katër vjet më vonë. Në një raport të shërbimit të fshehtë anglez të vitit 1916, lexojmë: “Murad beu: Nga familja e Toptanasve, kushëri me Esatin, por në konflikt të vazhdueshëm me të, shtrëngohet të jetojë jashtë shtetit. (…) Ka ndikim të madh në popullsinë e Shqipërisë së Mesme”. Siç duket, Murat Toptani u largua përkohësisht nga vendi dhe bashkëpunoi me organet e shtypit të shqiptarëve jashtë atdheut. Në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë ndodhet një vëllim me poezi prej tij, botuar në vitin 1924. Parathënien e ka shkruar Mithat Frashëri. Ky vëllim poetik u publikua nga shtypi i kohës, si pasqyrë e ngjarjeve në të cilat ai mori pjesë dhe ishte protagonist. Murati njihet edhe si skulptor; një bust të Skënderbeut e ka punuar në Napoli më 1898, një tjetër në Tiranë në vitin 1917. Më vonë, bustin e Tiranës e riprodhoi në bronz mjeshtri i skulpturës monumentale Odhise Paskali. Busti i gruas së tij, Asijes, është një nga punimet e tij më cilësore dhe ndër të paktat vepra të tij që nuk ishte politike. Karikatura e Murad Toptanit, e titulluar “Premtimet e Anglisë”, është një krijimet e tij më të mprehta. Dy kalorës, me vështrimin përpara, shkojnë drejt fatalitetit shaluar mbi kuaj, kapistallët e të cilëve i tërheq një skelet njeriu nga thellësia e greminës.

Në Arkivin Qendror të Shtetit, në Tiranë, gjendet një fletë broshure, fleta 14, e cila lartëson veprën patriotike të Murad Bej Toptanit. Dokumenti është në gjuhën osmane, ku në shqip nuk gjendet përkthimi, por një shpjegim për përmbajtjen: Fleta lartëson veprat patriotike të Murat beut, tue i thanë se ti edhe me të vra me tradhti e me tortura, nuk do të vdesësh, sepse me idealin e lirisë në zemër e me ndjenjat e sacrifices do të mbetesh i pavdekshëm e të tjera”. Përcaktimi i këtij teksti anonim duket se është i saktë, veprimtaria patriotike, më shumë se gjithçka tjetër, ka mundësi të rezultojë më jetëgjatë në histori. Përpjekjet për çështjen e kombit shqiptar i kushtuan Murat Toptanit vuajtje e dhimbje, iu desh të kalonte prova të shumta e të bënte sakrifica me çmim të lartë, por, në fund, firma në dokumentin e pavarësisë, më 28 nëntor 1912 i hapi portat e përjetësisë.

Mit’hat Frashëri shkruan se patriotizmin Murati e ka trashëguar nga i ati, por si rreze dielli e ka marrë nga Naimi. Murat Toptani ka pësuar një atak në zemër me 11 shkurt të vitit 1918. Portreti i Murat Toptanit i piktorit Vilson Haliti është një sintezë e veprës artistike të këtij patrioti të përkushtuar që u bë nderi i familjes së shquar Toptani. Sot një shëtitore e vendosur në qendër të Tiranës dhe një shkollë -vjeçare në qytetin e Tiranës mban emrin e tij. Presidenti Bamir Topi e ka dekoruar Murat Toptanin me titullin “Nderi i Kombit”, si njërin ndër firmëtarët e Pavarësisë së Shqipërisë.