Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Epiri në historiografinë mesjetare dhe moderne

by

SHKRUAN:NELSON CABEJ-New Jersey/
Thuajse me bashkëndijesi, pranohet nga thuajse të gjithë historianët e Greqisë së lashtë dhe Romës se epirotët ishin një popull ‘barbar’, dmth i ndryshëm nga grekët e lashtë e që fliste një gjuhë tjetër. Në burimet e lashta nuk ka të dhëna që të tregojnë se ata u helenizuan, se humbën gjuhën, strukturën shoqërore ose shtetërore dhe identitetin e tyre etnik.
Nga mesin e shekullit XII kemi një njoftim se “Mbretëria e Epirit” u nda midis principatave të Maqedonisë dhe të Albania-s (Shqipërisë). Nga kjo ndarje Albania i takoi të sundohej nga Konstantin Dukas. Sipas Lorenzo Miniati-t : “Nga respekti për këtë mbretëri, dhe gjuhën e veçante, që është shumë e ndryshme nga greqishtja (shkrimdoret janë të mijat – NRÇ), vëndasit ndruan mbiemrat, në përputhje me gjuhën e vëndit” (1). Ky njoftim i Mesjetes së Mesme pohon sa s’ka si bëhet më qartë se epirotët në atë kohë flisnin një gjuhë të ndryshme nga greqishtja.
Një njoftim tjetër interesant mbi identitetin etnik të epirotëve [banorëve të Epirit klasik, dmth të ish-provincës romake Epirus vetus (Epiri i vjeter)] jep perandori bizantin Joan Kantakuzen (1292-1383), që sundoi nga 1347 deri në 1354. Duke rëfyer në Historinë e tij për banorët e Himarës (kështu quhej në atë kohë territori me 54 fshatra i Labërisë së sotme – NRÇ), i quan ata shqiptarë dhe shton se “Shqiptarët jane nomadë të pavarur”. (Άλβανοὶ αὐτόνομοι νομάδες) (2, 24). Pasi jep citatin e Kantakuzenit, dijetari gjerman Karl F. Merleker shton: “Himariotët, ashtu si të parët e tyre, të cilët perandori Kantakuzen i quan shqiptarë të pavarur nomadë, janë barinj të pavarur, një race trime dhe pretuese të krishterësh shqiptarë, që herë pas here dalin nga shkëmbinjtë e tyre dhe nxjerrin në tokë anijet që qëndrojnë në det…” (2, 3).
Nga fundi i shekullit XIV juristi Italian Nikolo de Martoni (Niccolo de Martoni) në rrugë për Lindjen e Mesme dhe vëndet e shënjta, bëri një ndalesë në ujdhesën Leukas të detit Jon, që gjëndet përballë skajit jugor të Epirit, vetëm pak kilometra larg tij, dhe e quajti atë – Albania (Shqipëri) (3).
Përshkrimin e parë të qartë për gjëndjen etnologjike në Epirin mesjetar e gjejmë në një burim Bizantin të paemër të shekullit XV. Informacioni që ai përmban përputhet plotëësisht edhe me njohuritë tona mbi gjëndjen etnologjike të Epirit në Lashtësi, si një vënd që banohej nga një popullsi vendase ‘barbare’, ndërkohë që në disa qytete bregdetare banonin edhe kolonë greke, e më vonë edhe romakë. Kështu, i paemri (Anonymous Panegyricus) shkruan për Epirin: „Në të gjithë atë vënd, rajonet bregdetare banohen nga grekë, kurse mbi ta, në brëndësi të vëndit, ashtu si në të shkuarën, edhe tani jetojnë barbarë“(5) dhe shton: „Akoma tani vendi banohet nga shqiptarët, një popull ilir, i shpërndarë në grupe të vogla njerëzish dhe fshatra“ (6, 7, 8).
Studiues të sotëm grekë, po kështu, flasin për mbizotërimin në Epir të elementit musliman (lexo: shqiptarëve) “nga shekulli XV deri në shekullin XIX” (9).
Edhe në “Kronikat e Janinës” të shekullit 14, që janë shumë përçmuese ndaj shqiptarëve, lexojmë: “vetëm qyteti i Janinës nuk ishte nën sundimin e shqiptarëve sepse ai banohej nga njerëz të shquar e të zotë” (10) [prania e grekëve në Janinë në shekullin XIV është rrjedhim i migrimit të mirënjohur në Epir të popullsive greke nga Konstantinopoli, Thesalia dhe Peloponezi në vitin 1204, si pasojë e persekutimit dhe masakrave që kryen mbi popullsinë greke kryqtarët frankë të kryqëzatës IV].
Por burimet më të besueshme për gjëndjen etnologjike të Epirit nga shekulli XV e më vonë, janë ato që vinë nga mbikqyrjet kadastarale dhe të dhënat e taksimit të administratës osmane.
Nën presionin e shtuar të kryengritjeve të shqiptarëve, despotët e fundit italianë të Epirit “u detyruan të bënin marrëveshje me turqit dhe faktikisht iu nënshtruan Sulltanit” (11). Pas pushtimit osman të Epirit, në vitin1420 sulltan Mehmeti I i bashkoi thuajse krejt ish-provincat romake të Epirus vetus dhe Epirus nova në një provincë (sanxhak) të vetëm, në sanxhakun Arvanid, që do të thotë në sanxhakun e Shqipërisë, që shtrihej nga Tirana e sotme deri në lumin Thyamis (Kalama) (12), në tërritorin e Republikës së Greqisë.
Nga shekulli XVII shqiptarët që banonin në provincën e Çamërisë kishin fituar statusin administrativ të sanxhakut (13). Ne nuk dimë se sa thellë në territorin e Republikës së Greqisë shtrihej sanxhaku i Çamërisë, por mjafton të mbajmë mënd se, në atë kohë, ndër njësitë administrative të perandorisë Osmane, sanxhaku ishte i dyti, pas elajetit, persa i përket sipërfaqes.
Një prirje e përgjithshme e dinamikës demografike të Epirit gjatë sundimit osman, sidomos gjatë shekullit XV, ishin lëvizjet e popullsisë drejt rajoneve natyralisht të mbrojtura, kodrinore dhe malore, për shkak të sundimit osman (14).
Një shëmbëll tipik i kësaj është lëvizja e banorëve shqiptarë drejt malësive të Sulit në shekullin XVI. Sipas traditës gojore të vetë suliotëve, ata e kanë prejardhjen nga Kardhiqi i rrethit të Gjirokastrës (15), që përputhet me zonën qëndrore të ish Epirit klasik.
Nga shekulli XVII e këndej shumë historianë të mirënjohur të kohëve moderne e kanë përshkruar Epirin si një rajon të banuar në shumicë dërmuese nga shqiptarë. Kështu, në vitin 1686 gjeografi Filip Klyver (Philipp Clüver) e përshkroi Epirin fare qartë si një vënd që kufizohej me Greqinë, dmth si një territor jogrek. Po e citoj: “Epiri ndahet nga maqedonasit nga lumi Celydnus dhe nga vargmalet e Pindit, kurse me Greqinë ndahet nga lumi Akelos” (16).
Në shekullin XVII, autorët gjermanë J. Buno (1617-1697) dhe F. Heckel (1640-1715) shkruanin se banorët e Epirit e quanin veten Arbonarë, një variant i qartë i emrit etnik mesjetar të shqiptarëve Arbënorë/Arbërorë, që ruhet ende në ditët tona në të folur e në folklor në rajonin e Gjirokastrës, ndërkohë që turqit i quanin ata arnautlerë (17).
Në vitin1771 në botimin frëngjisht të librit të Plinit Plak Naturalis historiae (Historia e natyrës), redaktorët francezë theksojnë se turqit, të cilët e kanë njohur Epirin që në shekullin XIV (1338), kur erdhën në Epir të paguar nga perandori bizantin Andronik i Tretë Paleologu dhe shtypën me egërsi kryengritjen e shqiptarëve të Shqipërisë së jugut (Epirus nova), e quanin Arbanos Epirin klasik (Epirus vetus ) (18).
Në vitin 1774 historiani suedez Johann Thunmann (1746- 1778) shkruante se vetë grekët i njihnin si shqiptarë banorët e Epirit dhe të ‘Ilirisë Greke’ (Shqipërinë e mesme dhe të veriut): “Grekët, të cilët ishin të parët që erdhën në kontakt me shqiptarët si një popull i pavarur luftarak, i dhënë pas blegtorisë, e përdorën emrin e tyre për të treguar të gjithë banorët e rajoneve malore “të Ilirisë greke dhe të Epirit, që kishin të njëjtën gjuhë e të njëjtat zakone me shqiptarët (19). Thunmani tregoi gjithashtu se duke marrë parasysh rritjen e fuqisë së shqiptatëve, perandori bizantin Kantakuzen mori një vendim politik për t’i shkëputur këto rajone nga Nikefori dhe caktoi prijsa vëndas për të qeverisur Epirin. Kështu, sipas tij, Gjin Bua Shpata u bë princ i Janinës dhe Muzak Topia – princ i Artës (20).
Zhvillimet e mëtejshme politiko-ushtarake në Epir treguan se perandori Kantakuzen nuk ua fali pushtetinprijsave shqiptarë të Epirit, por ishte i detyruar tua dorëzonte Epirin për shkak të rritjes së fuqisë së tyre.
Pas vdekjes së Stefan Dushanit, ne vitin 1355, filloi një luftë për luftë për të zënë vëndin e tij midis gjysëm-vëllait të tij dhe të birit të tij, Uroshit. Kjo i dha guxim të birit të Joan Orsinit, Nikiforit II Orsini që të shfrytëzonte rastin për të rimarrë shtetin e atit të tij. Ai mori Thesalinë, por hasi një rezistence të fortë nga shqiptarët në Epir. Pasi bëri gati një ushtri dhe e përforcoi atë me trupa mercenare turke, në vitin 1356, ai ndërmori një sulm të madh kundër shqiptarëve në jug të Epirit, në brigjet lumit Akelos, ku ushtria e tij u shpartallua dhe ai vetë u vra (21).
Një informacion ‘nga brenda’ për gjëndjen etnologjike në Epir nga fundi i shekullit XVIII na jep nje grek etnik i lindur në Janinë, kryeqyteti i vilajetit të Janinës në atë kohë. Emri i tij ishte Athanasios Psalidha (Αθανάσιος Ψαλίδας, 1767-1829). Pasi kishte kaluar 10 vjet studime dhe punuar si redaktor në Vjenë, ai u kthye në Janinë ku punoi si mësues dhe drejtor i shkollës Maroutsia, shkolla më e mirë e qytetit. Pas rënies së pashallëkut të Janinës, me vrasjen e Ali Pashës, ai u vendos në ujdhesën Leukas, ku edhe vdiq, në vitin 1829.
Si etnik grek i shkolluar, lindur e rritur në Janinë, njohuritë e tij mbi përbërjen etnike të qytetit të lindjes dhe të Epirit në përgjithësi nuk mund të vihen në dyshim. Ai shkruante: “Shqipëria (e njohur më parë si Ilirikon dhe Epir) kufizohet në lindje nga pjesët fushore të Maqedonisë dhe Thesalisë, në veri nga Bosnja dhe Sërbia, në perëndim nga deti Jon dhe në jug nga Gjiri i Ambrakisë (Artës – NRÇ) “ (21). Me këtë autori grek na thotë sheshit e pa dykuptimësi se trojet e Epirit nga fundi i shekullit XVIII vazhdonin të banoheshin nga shqiptarë.
Kështu, 23 shekuj të të ashtuquajturit “proces i helenizimit”, “romanizimit” dhe “bizantinizimit” të mëvonshëm të Epirit, edhe pas ardhjes së një popullsije greke në 1204, nuk arritën dot ta përmbysin gjëndjen etnologjike të rajonit që mbeti gjithë kohën e mbizotëruar nga elementi shqiptar. Më tej, Psalidha shpjegon gjithashtu se : “Shqipëria përbëhet nga dy mbretëri, njera është ajo e Epirit dhe tjetra – ajo e Ilirikonit” (22). Duke përdorur termin bizantin toparki [nga greqishtja toparches (τοπάρχης) “sundues i vëndit”], ai na dëshmon për dy njësitë administrative të perandorisë osmane, të banuara nga shqiptarë, ‘Epirin’ dhe ‘Ilirikonin’. Në atë kohë ‘Epiri’ ishte nën sundimin e Ali Pashë Tepelenës kurse ‘Ilirikoni’, rajoni në veri të lumit Shkumbin – nën sundimin e Bushatllinjve të Shkodrës.
Megjithatë, burime të reja greke njoftojnë se, pas pavarësisë së Greqisë, Psalidha ndroi mëndje dhe u tërhoq nga pohimet e tij të mëparëshme. Meqënëse unë nuk kam mundur të gjej thëniet që tregojnë se Psalidha ka “ndruar mendje”, jam i detyruar të mbështetem në një botim grek të kohëve të fundit nga i cili po citoj deklaratën e tij kundërthënëse: “Shqipëria në perëndim kufizohet nga deti Adriatik, në lindje nga pjesët perëndimore të Maqedonisë, në veri nga Bosnja, Dalmacia dhe Mali i Zi dhe në jug nga Epiri me të cilin ndahet nga lumi Vjosa” (23).
Është e pamundur të përfytyrohet dhe të besohet se një grek etnik i shkolluar, i lindur dhe rritur në Epir, u ngatërrua në shkrimin e tij dhe iu deshën disa vjet që ta gjente në se epirotët ishin shqiptarë apo grekë.
Dikotomia e Psalidhës shpjegohet lehtë dhe bindshëm po të mbahen parasysh rrethanat në të cilat ai “ndroi mendje”. Ndryshimi ndodhi në një kohë ngritje të paparë të nacionalizmit, gjatë kohës së revolucionit grek, kur hidheshin bazat e shtetit të pavarur grek, në apogjeun e ngasjes nacionaliste për zgjerimin e kufijve të atij shteti në territore të huaja të banuara jo vetëm nga shqiptarë, por edhe bullgarë, maqedonë e turq, prirje që do të formalizohej në nivel institucional në projektin e famshëm të “Idesë së Madhe” (Megali Idhea) (Shih hartën ne figurën 1).
Konferenca e Paqes pas Luftës së Parë Botërore në Paris. Greqia dhe Epiri në këndin veri-perëndimor janë shënuar me të zezë. I vijëzuar është rajoni ku ndesheshin interesat greke me ato franceze.
From the New York Times, Current History 1919.
Për fat të keq, duket se objektiviteti dhe ndershmëria intelektuale e Psalidhës nuk mundi ti qëndronte dot emocioneve dhe trusnive nacionaliste të kohës.
Ia vlen të shënohet se Psalidha nuk e fshehu dot brejtjen e ndërgjegjes dhe ndrojtjen, siç kuptohet nga fakti që ai nuk flet fare për kufirin e Shqipërisë me Greqinë, siç bën për Bosnjën, Maqedoninë dhe Sërbinë, kur flet për Epirin si për një territor të paidentifikuar ose neutral, as grek e as shqiptar.
Dy shekuj më parë gjeografi danez-francez Conrad Malte-Brun (1755-1826), në vëllimin IV të Gjeografisë universale (Universal Geography) e identifikon qartë Epirin me Shqipërinë ose, më saktë, me atë që ai e quan Shqipëria e Poshtme (“lower Albania”): “Shqipëria e Poshtme ose Epiri i lashtë shtrihet në jug të paralelit 40, andaj ne do ta shohim atë si një rajon të veçantë” (24). Në nënkapitullin “Klima dhe bimësia – Shqipëria e Poshtme” të botimit të Londrës të kësaj vepre, ai shkruan: “Tërë Epiri ose Shqipëria e sotme është e plot me male, shumica e të cilëve janë gëlqerorë e të brazduara nga hone të thella” (25).
Dhe përsëri në vitin 1841 Karl Friedrich Merleker (1803-1872) identifikon Shqipërinë me pashallëkun e Janinës, i cili përfshinte të gjithë Epirin klasik (Epirus vetus), kur shkruan “Pashallëku i Janinës ose Shqipëria” (26).
Përcaktimi që i bën Merlekeri kufijve të popullit shqipfolës përputhet bukur me trojet e sotme shqipfolëse në Ballkanin perëndimor: “Shqipëria e sotme kufizohet në veri me Bosnjën, në lindje me Maqedoninë dhe Thesalinë, në jug me Akarnaninë dhe Gjirin e Artës kurse në perëndim me detet Jon dhe Adriatik” (27).
Dijetari gjerman theksonte gjithashtu se, duke u bazuar në të dhëna të parëndësishme, të tilla si prania në shqipen e fjalëve latine, disa autorë kanë hamëndësuar se shqiptarët kanë ardhur në trojet e sotme nga Alba e Italisë, kurse të tjerë, duke u bazuar në ngjashmërinë e emrit me Albanian e Kaukazit (27), një eksonim për vëndin në Kaukaz që banohej nga populli i aluanëve (28), kanë spekulluar se shqiptarët mund të kenë ardhur nga Kaukazi.
Edhe gjeografi gjerman L. Schmitz nga mesi i shekullit XIX në Manualin e Gjeografisë së Lashtë e identifikoi Pashallëkun e Janinës me Shqipërinë (29).
Në vitin 1855 historian anglez William Cooke Stafford shkruante: “Shqipëria përfshin mbretëritë e lashta të Ilirisë dhe të Epirit…Shkodra është kryeqyteti i Shqipërisë së Sipërme ose Veriore dhe Janina është kryeqyteti i Shqipërisë së Poshtme ose Epirit të lashtë” (30).
Radhës së identifikuesve të Epirit me Shqipërinë në vitin 1860 u shtohet edhe mesjetaristi gjerman Jakob Philipp Falmerayer, një nga themeluesit e bizantinistikës, që i përshkruan shqiptarët si “një degë e popullit të madh ilir, që është njëkohësisht i lidhur nga gjaku dhe gjuha me epirotët dhe maqedonët e lashtë, dy popuj që u përkasin barbarëve ilirë, e jo helenëve” (31).
Theodor Mommsen (1817-1903), një nga historianët më të mëdhenj të të gjitha kohëve, në kryeveprën e tij ende të patejkaluar, Histori e Romës (Römische Geschichte) e ka shprehur në mënyrë monumentale bindjen e tij për identitetin iliro-shqiptar të epirotëve duke i quajtur epirotët “shqiptarë të i lashtësisë”: “Epirotët trima, shqiptarët e lashtësisë, ndoqën djaloshin e guximshëm (Piron e Epirit – NRÇ), “Shqiponjën”, siç e kishin zakon ta quanin atë, me besnikërinë e trashëguar dhe me ngazëllim të përtërirë”(32).
Nga fillimi i shekullit XX, historiani I.S. Clare e përmbledh në këtë mënyrë gjëndjen etnologjike të Epirit, nga lashtësia deri në kohët e reja: “Gjatë tërë periudhës historike Epiri ishte më shumë shqiptar se sa grek” (33). Duke i bërë jehonë pikpamjes se Clare-s, edhe historiani britanik Graham Shipley, tani vonë, nga fundi i shekullit XX ka ardhur në përfundimin se “Trakët, paionët, epirotët dhe ilirët ishin kryesisht popullsi jourbane me elita (shkrimdorja është e imja – NRÇ) pak a shumë të helenizuara” (34).
Duke u mbështetur në burimet e lashta greke, dhe duke shprehur një mendim të përgjithshëm, në vitin 1917, klasicisti dhe gjeografi gjerman Eugen Oberhummer (1859-1944) gjithashtu konfirmoi identitetin ilir të epirotëve, duke theksuar se ata flisnin një gjuhë që ishte e ndryshme nga greqishtja: ”Epiri vetë deri në Greqinë veri-perëndimore, banohej nga fise ilire që flisnin një gjuhë të pakuptueshme nga grekët” (35).
Dallimin e theksuar të epirotëve nga grekët e ka shprehur në mënyrë elokuente edhe autori britanik E.L. Clark: “Epirotët ishin aq të dallueshëm nga helenët, sa janë dhe shqiptarët nga grekët e sotëm” (36).

Prejardhja e suljotëve
Një vështrim i shkurtër rreth prejardhjes së suljotëve është i nevojshëm, ndër të tjera, edhe për shkak të famës që kishte ky fis që mundi të ruante pavarësi të plotë brënda perandorisë osmane si dhe për rolin e shquar të asaj popullsije në Revolucionin grek.
Shumë autorë besojnë në traditën gojore suljote, sipas së cilës ata e kanë prejardhjen nga rajoni i Labërisë (Kardhiqit të rrethit Gjirokastër), pjesë e Epirit klasik të lashtësisë ose Epirus vetus. Ata u vendosën në malet e ashpra dhe të papushtueshme të Sulit, dikur gjatë pushtimit osman, për shkak të shtypjes ekonomike shoqërore (37).
Me bashkëndijesi sot pranohet se “Suljotët ishin shqiptarë nga prejardhja dhe ortodoksë nga besimi”(38). Ata mirreshin kryesisht me blegtori. Gjuha e tyre e nënës ishte shqipja e nëndialektit çam të toskërishtes.

Natyrën jogreke të Epirit dhe epirotëve, madje dhe të fqinjëve të rajoneve të Etolisë dhe Akarnanisë në jug të Epirit, e ka ritheksuar gjeografi historik britanik N.J.G. Pounds në vitin 1976: “Epiri nuk ishte pjesë e Greqisë, dhe në shekullin V p.e.s. tregëtia dhe kultura greke kishte ndikuar fare pak në fiset epirote. Është e dyshimtë në se mund të konsiderohen grekë edhe fiset e Etolisë dhe të Akarnanisë” (39). Pikëpamja e Pound-it rreth karakterit jogrek të Etolisë dhe Akarnanisë mund të gjurmohet thellë që në Lashtësinë klasike, mbi dy mije vjet më parë te Tuqididi, në shekullin V p.e.s., i cili na bën të ditur se euritanët, fisi më i madh i etolëve flisnin një gjuhë të pakuptueshme për grekët (40).
Edhe kartat etnografike të Epirit dhe rajoneve fqinjë të përgatitura në shekullin XIX nga kartografë rusë, francezë dhe gjermanë vërtetojnë pikëpamjen e Pounds-it.

Fig. 2. Hartë etnografike e Ballkanit nga Ami Boue (1847), që tregon trojet shqiptare në ish-provincat romake Epirus nova, Epirus vetus dhe Akarnani me xhepa popullatash vllahe ne malet e Pindit etj. Në hartë popullsia shqipfolëse është ndarë sipas besimit mbizotërues në ortodoksë lindorë (ngjyrë e gjelbër) dhe në muslimanë (bojëkafe), deri në gjirin e Korinthit
Internet:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ethnographic_map_Ami_Boue_1847.jpg

Figure 3. Harte etnografike ruse e mesit të shekullit XIX ku shihen trojet e banuara nga popullsi shqiptare në Ballkanin perëndimor, në ish-provincat romake Epirus nova Internet: https://commons.wikimedia.org/ëiki/File:Ethnic_map_of_Balkans_-_russian_1867.jpg

Në vitin 1999 historiani francez Alain Ducellier, bizantolog në Universitetin e Tuluzës, na siguron se jo vetëm prapavëndi (hinterlandi) i Epirit, por edhe bregdeti i tij, ku kishte pasur kolonë grekë e romakë, kishte mbetur etnikisht shqiptar gjatë tërë Mesjetës. Në përshkrimin e gjëndjes së Epirit të shekujve XII-XIII në The New Cambridge Medieval History vol 5 – c.1198-c.1300, ndër të tjera, lexojmë: “bregdeti i Epirit, edhe pse u ndodh nën kontrollin e grekëve dhe të sërbëve, mbeti i banuar kryesisht nga shqiptarë” (41).
Unë do t’i mbyll këto shënime me një përfundim rreth identitetit etnik të epirotëve që ka dalë nga diskutimet në një konferencë ndërkombëtare të historianëve dhe arkeologëve të mbajtur në Clermont Ferrand të Francës, në vitin 1984, ashtu siç e ka paraqitur atë Edwin E. Jacques:
“Në tetor 1984, 70 historianë dhe arkeologë nga Greqia, Shqipëria, Rumania, Italia dhe disa vende të tjera u mblodhën në Klermon Feran të Francës. Ata mbajtën një kolokium me një grup specialistësh të historisë së lashtë, të cilët punonin nën drejtimin e profesor Pjer Kabanit, ekspert i njohur për Epirin. Ata krahasuan studimet e kryera mbi grupet fisnore dhe etnike, të cilat gradualisht kaluan në jetën qytetare e pastaj u federuan në organizma shtetërore. Ata krahasuan institucionet e së drejtës, të tilla si e drejta familjare e pronësisë, roli i gruas në familje dhe në lirimin e skllevërve. Ngjashmëritë e qendrave epirote si Dodona dhe ato të Ilirisë së Jugut u vunë re në dizenjot, arkitekturën dhe në organizimin politik, por edhe në qarkullimin e monedhave, ndërtimin e varreve, ritet e varrimit dhe sendet që vendoseshin në varre. Dijetarët erdhën në përfundimin se, që nga lashtësia hershme deri në kohën romake, kultura e Ilirisë së Jugut dhe Epirit, duke përfshirë Mollosinë, ishte krejt e ndryshme nga ajo e Greqisë klasike që shihet në Athinë e Spartë” (42).

Referimet
1 Miniati, L. (1663). “Le glorie cadute dell’antichissima, ed augustissima famiglia Comnena…p. 44.
2 Merleker K.F. (1841). Das Land und die Bewohner von Epeiros. Erste Theil. Dalkowski, Königsberg, p. 7-8.
3 Merleker, K.F. (1841). Das Land und die Bewohner von Epeiros. Erste Theil. Dalkowski, Königsberg, p. 7-8: “Die Chimarioten sind, ëie ihre Vorältern, welche Kaiser Kantakuzenos selbstherrschende albanische Nomaden (2, 24. Άλβανοὶ αὐτόνομοι νομάδες), nennt, unabhängige Hirten, eine kühne und räuberische Art albanischer Christen, die zuëeilen aus ihren Felsen hervorkommen und die Schiffe, welche ëährend der Ëindstille vor ihrer Küste liegen, an das land ziehen”.
4 Pelegrinage a Jerusalem de N. de Martoni: Notaire italien (1394-1395). Revue de l’Orient latin, vol. 3, Paris, p. 662.
5 Anonimi. In Burime Tregimtare Bizantine për Historinë e Shqipërisë – Shek. X-XV. Përg. K. Bozhori and F. Liço. Tiranë, p. 318 (in Albanian).
6 Anonimi. In Burime Tregimtare Bizantine për Historinë e Shqipërisë… Ibid.
7 Bojatzides,, I.K. (1926). Symbole eis ton mesaioniken istorian tes Epeirou. Epeirotica Chronika I, 79-80.
8 Lambros, S. (1926). Anonymon Panegyrikos. Palailogia kai Peloponnesiaka, 3, pp. 194-195. Cited by Xhufi, P. (1994). The Ethnic Situation in Epirus During the Middle Ages. Studia Albanica 1/2, 41-58.
9 The Muslim Presence in Epirus and Western Greece (2008). In Elevating and Safeguarding Culture Using Tools of the Information Society: Dusty traces of the Muslim culture. Earthlab Greece. p. 278.
10 The Muslim Presence in Epirus and Ëestern Greece (2008). Ibid. p. 307.
11 The Muslim Presence ….Ibid. p. 307.
12The Muslim Presence …. Op cit., p. 328.
13 Ibid., p. 331.
14 Ibid. p., 309.
15 von Lüdemann, Ë. (1825). Der Suliotenkrieg nebst den darauf bezüglichen Volksgesängen. F.U. Brockhaus, Leipzig, p. 1.
16 Philippi Cluverii Introductio in universam geographiam, tam veterem quam novam. J. Wolters, 1686, p. 329: “Epirus, nunc dicitur Kanina, separatur”.
17 Philippi Cluverii Introductio in …Ibid. p 329.
18 History naturelle de Pline (1771). Traduite en françois, Veuve Desaint, Paris, pp. 233-234.
19 Thunmann, J. (1774).Untersuchungen über die Geschichte der östlichen Europäischen Völker I. p. 242: “Die Griechen, die zuerst die eigentlichen Albaner, als eine unabhängiges, kriegerisches und dem Hirtenleben ergebenes Volk kennenlernten, machten ihren Namen zu einem allgemeinen Namen der übrigen Bergbewohner des Griechischen Illyriens und des Epirs, die mit den Albanern von gleicher Sprache und Lebensart waren”.
20 Thunmann, J. (1774). Untersuchungen…Op. cit. p. 306: “Kantakuzen hatte zu der Zeit, da er diese Länder dem Nicephorus entriss, einige Albanische Herren so gar zu Statthaltern darinnen verordnet. Guini de Spata erhielt die Gegenden um Jannina, und Musacchi Topia das Gebieth von Arta. Spata machte sich bald unabhängig, und nahm auch dem Topia zugleich mit dem Leben seine Statthalterschaft (Spandugin. ap. du Cange dans l’Hist. de Constantin L. VIII, p. 139)”.
21 Papacharisis A. (ed.), Kosma Thesprosian and Athanasios Psalidas, Geography of Albania and Epirus. Ioannina 1964, 49-50 (in greek).
22 Papacharisis A. (ed.), Kosma Thesprosian and Athanasios Psalidas. Ibid: Ëith this revision he places the river Aoos as a border betëeen Epirus and Illyricon – Ano Arvanitia (upper Arvanitia), a notion ëhich his student Kosmas the Thesprotian also adopts to define Albania.
23 Papacharisis A. (ed.), Kosma Thesprosian and Athanasios Psalidas, Geography of Albania and Epirus, Ioannina 1964, 49-50 (in greek).
24 Malte-Brun, C. (1929). Universal Geography: or A Description of All the Parts of the World on a new Plan IV. Laval and Bradford, Philadelphia, 1829, p. 103.
25 Malte-Brun, C. (1827). Ibid., p. 176.
26 Merleker K.F. (1852). Historisch-geographische Darstellung des Landes und der Bewohner von Epeiros: Tl. III. Jahresbericht der königlichen Friedrichskollegium, Königsberg, 1841, f. 4: “dem gegenwärtigen Paschalik Janina oder Albanien”.
27 Merleker, 1852, p. 17: “das heutige Albanien gegen Norden von Bosnien, gegen Westen von Macedonien und Thessalien, gegen Süden von Akarnanien und dem Golf von Arta, und gegen Westen von dem ionischen und adriatischen Meere begrenzt wird”.
28 The name “Albania’ for the people of Caucasus seems to be a misspelling of the original name of the people by ancient Greeks and then Latins.. This is indicated by the fact that their ëestern neighbors, ancient Armenians called them Aluans (Ałuank) and their language ałoëanic; their eastern neighbors, medieval Persians knew them as Arran;and Georgians in the north called them Rani.
29 Schmitz, L. (1859). A Manual of Ancient Geography. Blanchard and Lea, Philadelphia, p. 84-85. In author’s definition, Epirus “embraces the modern Pashalik of Ioannina or Albania”.
30 Stafford, Ë.C. (1855). History of the war in Russia and Turkey… Jackson, London – Liverpool, p. 120.
31 Fallmerayer, J.P. (1860). Das albanesische Element in Griechenland. Verlag der K. Akad., München, p. 4: “Zweig des grossen Volkstammes der Illyrier und zugleich für Bluts- und Sprachverwandte der alten Epiroten und Macedonier zu erklären, welche beiden Völker ihrerseits ebenfalls den Illyrischen Barbaren, nich den Hellenen angehören”.
32 Mommsen, T. (1854). Römische Geschichte I. Weidmannsche Buchhandlung, Leipzig, f. 257: “…die tapfern Epeiroten, die Albanesen des Alterthums, hingen mit angestammter Treue und frischer Begeisterung an dem müthigen Jüngling, dem ‚Adler‘, wie sie ihn hiessen.”.
33 Clare, I.S. (1906). Library of universal history III. Union Book Co, NewYork – Chicago, p. 706: “During the entire historical period Epirus was more Illyrian than Greek”.
34 Shipley, G. (2000). The Greek World After Alexander 323–30 BC. Routledge, London-New York, p. 111.
35 Oberhummer, E. (1917). Die Balkanvölker. Verein nat. Kenntn. LVII. Bd. pp. 263-279: ”Auch in Epirus selbst und bis in das nordwestliche Griechenland hinein wohnten Stämme, die als illyrisch bezeichnet werden und eine den Griechen unverständliche Sprache redeten”.
36 Clark, E.L. (1878). The Races of European Turkey. Dodd, Mead and Co., New York, p. 167-168: “The Ancient Epirots were as distinct from the Hellenes as the Albanians are from the modern Greeks”.
37 von Lüdemann, Ë. (1825). Der Suliotenkrieg nebst den darauf bezüglichen Volksgesängen. F.U. Brockhaus, Leipzig, p. 1.
38 Trencsényi, B.Kopecek, M. (2006): Discourses of Collective Identity in Central and Southeast Europe (1770-1945): In The Formation of National Movements. Central European University Press, p. 173: “The Souliotes were Albanian by origin and Orthodox by faith”.
39 Pounds, N.J.G. (1976). An Historical Geography of Europe 450 B.C.-A.D. 1330. CUP Archive, p. 30: “Epirus formed no part of Greece, and in the 5th century Greek commerce and culture had made little impression upon its tribes. It is doubtful whether the tribes of Aetolia and Acarnania should be considered Greek”.
40 Thucydides History of the Peloponnesian War III, 94, 5.
41 Ducellier, A. (1999). Albania, Serbia and Bulgaria. In The New Cambridge Medieval History V – c.1198-c.1300. Ed. D. Abulafia, Cambridge University Press, Cambridge – New York, p. 780: “the coasts of Epiros, despite their control by Serbs and Greeks, remained primarily inhabited by Albanians”.
42 Jacques, E.E. (1995). The Albanians: An ethnic history from prehistoric times to the present. McFarland and Co. Inc. Publishers, Jefferson, N. Carolina, pp. 79-80: “In October 1984, 70 historians and archaeologists from Greece, Albania, Romania, Italy and several other countries of Europe convened in Clermont-Ferrand, France. They held a colloquium with a group of specialists in ancient history who were working there under the direction of Professor Pierre Cabanes, the renowned expert on Epirus. They compared studies on the tribal and ethnic groups which gradually organised into urban life, then federated into state organisations. They compared juridical institutions such as family right of ownership, the role of the woman in the family and the procedure in freeing slaves. Similarities of Epirotes centers like Dodona and those of Southern Illyria were evidenced by the layout, architecture, and political organisation, also the circulation of coins, the structure of groves, the burial rites and articles found in the tumuli. But scholars concluded that from early antiquity until the Roman times that culture of Southern Illyria and Epirus, including Molossia, was quite different from that of classical Greece as found in Athens and Sparta”.

Shqiptarët, të rritur me kultin e besës e mikpritjes

by

-I shndërruan shtëpitë në strehimore të shpëtimit për hebrenjtë që iknin nga persekutimi/
-Kryetari i Kuvendit të Republikës së Kosovës, Kadri Veseli, në shënimin e Ditës Ndërkombëtare të Holokaustit/
PRISHTINË, 27 Janar 2016/ Shqiptarët, të rritur me kultin e besës e të mikpritjes, i shndërruan shtëpitë e tyre në strehimore të shpëtimit për hebrenjtë që iknin nga persekutimi, tha kryetari i Kuvendit të Republikës së Kosovës, Kadri Veseli, në shënimin e Ditës Ndërkombëtare të Holokaustit, organizuar nga Bashkësia Hebreje Bet Israel Kosova, në bashkëpunim me Kuvendin e Kosovës.
Në fjalën e tij të rastit, kryeparlamentari Veseli e konsideroi holokaustin një nga ngjarjet më të errëta dhe më barbare, që simbolizon urrejtjen e njeriut ndaj njeriut.
Duke e cilësuar atë si pikën më të zezë dhe tragjedinë më e rëndë në kontekstin e luftës së racave, Veseli shtoi se nazizmi, në emër të kësaj lufte, ndërtoi kampet e shfarosjes dhe zhyti gjithë botën në Luftën e Dytë Botërore, e cila u mori jetën rreth 60 milionë njerëzve.
“Në ato ditë të errëta për njerëzimin, derisa trenat nga e gjithë Evropa dërgonin hebrenj drejt kampeve të shfarosjes, në periferi të Evropës po ndodhte një mrekulli: mrekullia e humanizmit! Një popull i vogël dhe i lashtë, duke bartur mbi vete një kod të nderit dhe besës, po i refuzonte trenat e industrisë naziste të vdekjes. Ky ishte populli shqiptar”, tha në vazhdim të fjalës së tij Veseli.
Shqiptarët, shtoi kryetari i Kuvendit, të rritur me kultin e besës e të mikpritjes, i shndërruan shtëpitë e tyre në strehimore të shpëtimit për hebrenjtë që iknin nga persekutimi, sikur ta dinin që një ditë treni do të bartë edhe pasardhësit e tyre dhe historia e errët do të përsëritet në fundin e shekullit XX për shqiptarët e Kosovës, nga një sistem po aq i egër sa ai nazist.
“Zhurma e trenit të Bllacës është ende e freskët për ne, që na bën të bashkëndjejmë edhe më tepër me fatkeqësinë e miliona viktimave të Holokaustit.
Sot, kur ne përkulemi para këtij kujtimi dhe njëkohësisht, përkulemi me respekt para veprës së qindra familjeve shqiptare që strehuan në vatrat e tyre hebrenjtë e ikur. Ne sot ndihemi krenarë se jemi pasardhës të këtyre familjeve”, theksoi kryeparlamentari Veseli, duke treguar për takimin e disa muajve më parë me zonjën Stela Levi, një qytetare hebreje e lindur në Kosovë dhe e mbijetuar e Holokaustit, e cila ka rrëfyer për humanizmin heroik të shqiptarëve në mbrojtjen e hebrenjve nga terrori nazist.
“Zonja Levi më tregoi edhe për jetën e komunitetit hebre në Kosovë. Rrëfimi i saj përputhej me sa e sa rrëfime që kam dëgjuar gjithandej Kosovës nga Familja e Asllan Rezniqit, Familja Sharri, Familja e Hysni Domit, Familja Lleshi, Familja e Hasan Remë Xërxës, Halim Spahiut e shumë familje të tjera. Komuniteti hebre në Kosovë është një komunitet i respektuar. Vetëm pak metra nga këtu ishte sinagoga e cila përballë kishte xhaminë dhe pak më tutje edhe kishën katolike. Një simbolikë e fuqishme e bashkëjetesës fetare”, tha Veseli.
Në vazhdim të fjalës së tij, kryetari i Kuvendit të Kosovës theksoi se përkujtimi i Holokaustit është mësimi më i madh nga historia për njerëzimin, që ideologjitë e urrejtjes të mos kenë mundësi të kthehen. Kur kujtohet Holokausti, shtoi kryetari Veseli, kuptohet se sa shumë duhet të punohet në forcimin e demokracisë, në forcimin e lirive e të drejtave të njeriut, në kultivimin e vlerave të tolerancës, mirëkuptimit e bashkëjetesës mes kulturave, religjioneve dhe shteteve.
Në këtë ceremoni përkujtimore ishin të pranishëm edhe përfaqësues të tjerë të institucioneve qendrore dhe lokale të vendit, përfaqësues të misioneve diplomatike të akredituara në Kosovë, të konfesioneve fetare etj./b.j/

NJË DITË OSE GJASHTË ORË KRYEMINISTËR

by

Nga Gëzim Llojdia/
1.Dita në kalendarin tonë është fshirë. Kështu,që pas një moti,pas një mori ngjarjes mërijnë përsëri në stacionin nga u nisëm,tepër të ndryshuar. Mot më mot,koha ngjason me një ëndërr vjeshte. Themi mot më mot se nga historia shqiptare vjen një fakt i çuditshëm. Pas-koha e viteve ‘20. Fryma e atyre viteve të ringritjes,lufta e parë botërore 8.5 milion viktima,kafshimi i kufinjëve shqiptarë,lufta e ’20,kjo e fundit ishte tregues i zgjuarsisë dhe patriotizmit. Fqinjët djallëzor u rikthyen në origjinë. Ajo pushka që nisi me vrasjen e kryedukës Franc Ferdinandit në Sarajevë të Bosnjës nga kombëtaristi serbo-boshnjak me 28 qershor 1914,nuk ishte krejt rastësisht .Fqinjët ringrihen nga gjumi i rëndë dimëror. Fqinjët nga errësira e labirinteve .Fqinjët ringrihen duke hedhur vështrimin te kufijtë e popullsisë autoktone Në mos ishin ,kanë pjesë nga marrëzia e djallit .Këta armiq zemërkeq me piskama ulëritëse si lukuni ujqish të xhindosur,që hënën në mos vërtetë,copë-copë do ta bënin. Ushtri, pushkë, barot, para, marrëzi,fe,diplomaci,tradhti,interesa të tyre,kështu në këtë kohë me mjegull e trazirë botërore ,prenë kufijtë e shtetit shqiptar nga rreth 67 mijë km në 28 mijë km, ose 39 mijë km më pak. Këto toka ,të kësaj popullsie autoktone konsarkojnë frymën e Zotit. Hapësira e saj është pakufishmëria. Fytyra e saj :pamatësia. Bukuria :pafundësia. Ende sot gjymtyrët e prerë kullojnë gjak. Kështu u sosën vitet e trazuara, që sollën gjëmën për një popullsi autoktone .Ata i prenë tokat dhe as rënkimet,as qarjet dhe as baroti madje ,as pushkët tona nuk bënë punë. Dhe sot kemi një shtete të cunguar të prerë në mes tokat jashtë sinorit tonë janë më të mëdha se këto brenda kufinjëve dhe ende na akuzojnë se përse i kërkojmë kufijtë,sinorët tanë që na i dha Zoti,mirëpo ata duke fshehur qëllimin,si nuk e do nëna,djalin e vet që ja prenë djallëzisht. Cila konferencë kishte këtë fuqi, që të marrë tja jap tjetrit,atë që Zoti na kishte dhënë që kur krijoi botët?Ali Asllani thotë:Konferenca në Parisë i dha dermën Shqipërisë…
2.Kështu na gjetën vitet që erdhën pas luftës së parë të përbotshme. Vitet ’20 kanë ngjarje të rëndësishme për shqiptarët. Lufta e Vlorës ,që pengoi më tej copëtimin. Një personazh i kësaj lufte që u zgjodh pas betejës së Kotës,dikur thirrej fusha e Ahmete dhe Kotë i mbeti emri nga italianët që ndërtuan garnizonin më të fuqishëm me gjeneral Gotin,ky vend që u quajt nga rapsodët e kohës :”Obobo se ç’qenka Kota/më e bukur se Evropa… (dhe asaj dite që gjëmonte 5 qershor 1920 A.Agaj shprehet ditën sulmit për sokëllimët dhe thirrjet origjinale .Asnjë imitacion i tillë ,por gjithsekush thërriste mikun,shokun,nganjëherë dhe kundërshtarin por jo armikun e tij me emër dhe aq fortë sa tundej mali.
O Hasan, nga vajte o m…i gomarit,del në shesh të burrave,ose O o o Kanan,ku je qen i qënit, del të shohësh si luftojnë burrat….)pra nga aty hyri në Vlorë në krye të trupave shqiptare, pas një beteje të zhvilluar më parë, më 3 shtator 1920. Për merita në këtë luftë i dhuruan edhe një vilë në Ujë të Ftohtë. Dhe për atë kohë të luftës burrat e kishin bërë benë e madhe të mos rruheshin deri sa të lirohej Vlora,thotë A.Agaj ndërsa në
vjershën kushtuar këtij burri thuhet:Zoti Qazim trashamani,i thotë vilajtetit c’bani /dhe vilajeti dëgjuan.muarr dyfeqet e shkuan….
3.Ky burrë që kishte lindur në një katund, që thirrej Kocul më 22 gusht 1887,i biri i Muhamet Kociut quhej ,pra ky ishte Qazim Koculi. Në historinë e saj ky vend ka edhe këtë fakt. Kryeministër për 6 orë ose një ditë kryeministër dhe e çuditshme edhe dita shënonte 6 dhjetor 1921 .Keni dëgjuar për një kryeministër që një ditë të tërë krye këtë detyrë të lartë shtetërore?
Si e përshkruajnë mediumet tona në vitet 200:
” Kriza e dhjetorit 1921 e gjeti në krahun e forcave që ishin për rrëzimin e qeverisë së Evangjelit. Nga kjo krizë ai u bë protagonist jo me ndonjë dëshirë të madhe, duke hyrë në histori edhe si kryeministri njëditor i Shqipërisë. Ai më 6 dhjetor formoi pa konsultime një kabinet prej 8 anëtarësh, për askush nuk që i gatshëm të ndihmonte. I vetmi urdhër që lëshoi “kryeministri” njëditor ishte ai për drejtorin e përgjithshëm të postave, të cilin e urdhëroi të mos lëshonte asnjë lloj telegrami të pakontrolluar prej tij. Nga këto dy shkaqe, Koculi dha dorëheqjen brenda të njëjtës ditë që u emërua kryeministër.
4.Për herë të parë emrin e tij e kam ndeshur në dokumente të luftës. Kur në vitet 70,djali i tij dhe pjesëtarët e familjes u internuan në Stalingradin e jugut të Shqipërisë merret me mend emri i këtij fshati dhe ishte i kuptueshëm për kohën. Atje në Kuç,deri në ardhje të demokracisë familjarët u mbyllën muajt në grackën e vet, duke harxhuar qindra minuta,orë nga ditë jeta për ekonominë socialiste.
5.Po citoj disa rrëfime për Qazim Koculin të pabotuara, që i kam regjistruar posaçërisht:
Fahri Shaska me origjinë nga fshati Kocul i Vlorës,ka një bibliotekë të pasur me botime që aktualisht i disponon dhe është më e pasur se biblioteka publike:”35 vjet aktivitet politik,patrioti,ushtarak, dhe administrativ, duke qenë deputete ,senator, prefekt,ministër,kryeministër,por mbi të gjitha komandant ushtarak i epopesë së Luftës së Vlorës. E filloi aktivitetin në vitin 1908 kur mbaroi në Stamboll shkollimin e lartë ushtarak dhe e mbylli më 5 janar 1943 kur u vra tradhtisht nga italianët dhe mercenarët .Është kilikuar nga komunistët për kthimin në Shqipëri pas 15 vjet emigrimi në qershor 1939. Përgjigja e tij për këtë ishte:”Kur shtëpia merr flakë dhe fëmijët janë brenda,burri nuk bënë sehir por futet brenda të shpëtoj c’të mundet dhe pse e di që do bjerë çatia dhe do ta zerë. Shqipëria ka marrë flakë. Unë nuk mund të bëjë sehir se e di fundin tim. Një arsye tjetër ishte se E. Hoxha e quante armik dhe e denigroi gjithë kohës së tij. Enveri dërgoi H.Kapon tek shtëpia e tij në Kocul që të bashkohej me ta por ai e përzuri nga shtëpia duke kundërshtuar teoritë komuniste.Pra jo se kishte ardhur në kohë të italianëve, por se ishte antikomunist.
6.Kujtimet e Faik Qukut dorëshkrim.
“Qazim Koculi ishte mburrja dhe shpresa e atdheut .Ai me prestigjin madh q kishte në popull mbetesh armikun Nr 1 dhe më i rrezikshëm i Italisë.Ai vuri maskën për të treguar se ishte pajtuar me gjendjen krijuar. Për Q. Koculin njeri të vërtet realist s’kishte rëndësi forma para idealit të madh të shpëtimit të Shqipërisë .Këto sjellje nuk etronditën besimin e patriotizmin ndaj Qazimit por as nuk ua mbushnin mendjet edhe italianëve për sinqeritetin e tij..Një ditë midis meje dhe Qazimit u zhvillua kjo bisedë:”Ty Qazim Nuk të ka hije me u përzje kaq tepër me italianët. Faik nën maskën e bashkëpunimit duhet ë përgatitemi me i ra Italisë. Duhet të përgatisim Luftën e Vlorës.
Ç’thuhet për mikun tënd Mustafa Kruja? Në rast të një lufte mes Shqipërisë dhe Italisë, Mustafai është me Shqipërinë.
Një ditë para nisjes për në Vlorë 4 janar Athanas Simonidhi lajmëroi Qazimin të mos shkonte në Vlorë se do ta vrisnin. Edi –tha ,por do të shkoj.
Simonidhit i kishte thënë e shoqja e gjeneral Zaninit se:”Q. Koculi do të shkojë në Vlorë dhe do të dalë ilegalë në datën 9 janar.
Me vrasjen e Q.Koculit italianët likuiduan njeriun potent më revolucionar dhe më të rrezikshëm që kishte Shqipëria,heroin e epopesë së Vlorës,shpëtimtarin e Shqipërisë .Ai ka qenë njeriu më i kualifikuar për me i pri popullit për një luftë decizive kundra italianëve. Pasojat për vendin tonë do të ishin shumë të mëdhaja. Me një Kocul të gjallë nuk ishte çudi që fati i Shqipërisë të kishte marrë tjetër rrugë.
Mbas vrasjes së Koculit të gjithë ballistët dhe komunistët mblidhen në Velcë dhe bisedojnë me sulmue dhe pushtue Vlorën dhe me vra të gjithë italianët e dibranë. Ura e Mifolit do hidhej në erë. Fëmijët dhe gratë do ti çonim në Mallakastër.
Punën e prishi Beqir Sulua me arsyen se italianët janë ende të fortë dhe do bëjnë shumë dem. Organizuesi dhe urdhëruesi i vrasjes gjeneral Zanini u transferua menjëherë për në Itali,(shkruan F.Quku në ditarin, që ndodhet në dorëshkrim në arkivin pasur të F.Shaskaj) si drejtues i luftës së Vlorës në përfundim të së cilës vet komiteti i kësaj lufte i dhuroi në Ujë të Ftohtë vilën,banesë e cila ndodhet edhe sot.

“Besa” për ditën e holokaustit

by

Në vitin 1934, Herman Bernstein, Ambasadori Amerikan në Shqipëri shkruante: “Nuk ka asnjë gjurmë diskriminimi të hebrenjve në Shqipëri, sepse Shqipëria është një nga vendet e rralla në Europë sot ku paragjykimi fetar dhe urrejtja nuk ekzistojnë, edhe pse vetë shqiptarët janë të ndarë në tre besime fetare.” Në nderim të Ditës Ndërkombëtare të Përkujtimit të Holokaustit, ne do të ndajmë me ju historitë e shqiptarëve që shpëtuan hebrenjtë gjatë Luftës së Dytë Botërore, duke dëshmuar mirësi njerëzore dhe traditën unike shqiptare të besës.
Për më shumë foto dhe histori, vizitoni faqen Besa: The Promise ose faqen në internet të Yad Vashem: http://goo.gl/wCCQEu
In 1934, Herman Bernstein, the United States Ambassador to Albania, wrote: “There is no trace of any discrimination against Jews in Albania, because Albania happens to be one of the rare lands in Europe today where religious prejudice and hate do not exist, even though Albanians themselves are divided into three faiths.”
In honor of International Holocaust Remembrance Day, we are sharing stories of how Albanians saved Jewish people during World War II, illustrating both human kindness and the Albanian tradition of the code of honor.
For more photos and stories, visit Besa: The Promise on Facebook or the Yad Vashem website: http://goo.gl/wCCQEu 
These photographs and the stories are taken from the book, Besa: Muslims Who Saved Jews in World War II. All rights reserved.

Kontribut për dokumentimin e të vërtetave historike!

by

Shënime të dokumentueshme/
Nga Alfons Grishaj*/
E vërteta sido që të jetë mbetet fakt!
Në shoqërinë shqiptare, historia merret mbarë e mbrapsht dhe pothuaj të gjithë kanë të “vërtetat” e tyre mbi ngjarje, në të cilat e për të cilat, as kanë qenë pjesëmarrës apo dëshmitarë okularë, as posedojnë ndonjë dokumentacion autentik dhe as bazohen mbi burime arkivore, siç mund të jenë përveç atyre dokumentare, gazetat e kohës, monografitë, fotografitë, xhirimet filmike etj. Për të mos folur pastaj për çështjen e metodës…
“The spirit of Democracy is not a mechanical thing to be adjusted by abolition of forms . It requires change of heart” (Mahatma Gandhi)
Historia nuk bëhet me biseda apo thashetheme kafenesh nga njerëz të vegjël, as me fallsifikime letrash si në komunizëm, as me mungesë serioziteti apo “ngut për…”, por me burime të besueshme dhe dëshmitarë të besueshëm që kanë kontribuar jo thjesht për emër dhe karrige, por për demokracinë e vërtetë. Demokracia e vërtetë fitohet prej heronjve dhe gëzohet nga populli. Tek ne, lëvizja demokratike u realizua me kontributin e heronjve, por sukseset po gëzohen prej parazitëve, që si morrat krijojnë folenë e tyre për të pirë gjak. Në vendet demokratike parazitët fishken vetiu nga sfida e proceseve të shpejta dhe qarkulluese, në vendet diktatoriale dhe me demokraci të dobët, lulëzojnë në përmasa të rrezikshme! Ky është paradoksi më i çuditshëm në shoqërinë shqiptare.
Ndërkohë që Partia Demokratike po kërkon nëpërmjet një procesi shkencor historik të njohë dhe vlerësojë kontributet e demokratëve në vite, nismë që është përshendetur nga demokratët e vërtetë, ndodh që në hapat e parë të këtij procesi, për motive që ende nuk janë bërë të qarta, të shtrembërohet e vërteta mbi themelimin e degës së PD-së Shkodër. Nga sa kam parë në një dokumentar mbi këtë temë, (shfaqur nga TV Rozafa), duke e krahasuar me tekstin e botuar nga Eduard Grishaj, (i shfrytëzuar pjesërisht nga dokumentari) rezulton që teksti është cunguar dhe se dokumentari nuk është pregatitur me seriozitetin e duhur! Kështu, krejt pavend nga objektivi i dokumentarit, paraqitet si dokument lista e të zgjedhurve në Komisionin Drejtues të degës së PD-së Shkodër në Konferencën e I-rë të saj, zhvilluar në shtator 1991, pothuaj një vit më pas nga ngjarjet për të cilat bëhet fjalë. Së dyti, në vend të nismëtarëve rezultojnë të kooptuarit, njerëz të cilët meritojnë respekt, por që nuk mund të nderohen për atë që nuk kanë bërë, çka do të thotë që nuk mund të përfshihen si kontribues nismëtarë. Nga lista e nismëtarëve hiqet emri im dhe i vëllait tim Eduard Grishaj, që kemi punuar si pak kush tjetër në PD. Po kështu nuk përmenden kontributi si nismëtar i z. Arben Lika, i zgjedhur si koordinator mes degës së PD-së Shkodër dhe Qendrës në Tiranë, i z. Mark Mëhilli, i z. Tefalin Malaj, z. Viktor Kasneci, z. Ibrahim Bilali dhe disa aktivistëve të tjerë jo më pak të rëndësishëm, (edhe pse dokumentohen nga fotografia e mitingut 3 Janar 1991. Dikur Bonoparti thoshte : “ Një foto është e barabartë me njëmije fjalë” ) lufta dhe përpjekja e të cilëve nuk kishte synim përfitimet vetjake, por vendosjen e demokracisë dhe fitoren e PD-së, si forca që ndërmori përgjegjësinë historike për këtë mision. Ne luftuam, jo vetëm për krijimin e PD-së, por dhe rritjen e konsolidimin e vlerave të saj ndër vite.
Dokumentari i realizuar me ngut dhe pa konsulencën intensive të nevojshme mbi historinë e krijimit të degës së PD-së në Shkodër, në mënyrë specifike, nga dita e parë e themelimit të PDSH me 12 dhjetor 1990 deri në formimin e Komisionit Nismëtar të Degës së PD-së Shkodër me 11-12 Janar 1991, përbën në thelb të kundërtën e asaj çka i nevojitet PD-së sot më shumë se kurrë e që mund të përkufizohet si nevoja për të njohur vetveten. E në këtë rast çka nevojitej ishte një përmbledhje e një periudhë prej 31 ditësh përpjekjesh intensive në një situatë të jashtëzakonshme, një objekt pune studimore që meriton një studim të thellë e kompleks, datash, çështjesh të shtruara e të debatuara, personalitetesh e individësh, rrymash e botkuptimesh, por kurrsesi një “punë” disa ditësh, apo më keq disa orësh, sa për të kryer një aktivitet përkujtimor sipas rutinës, që nuk justifikon përmbajtjen dhe qëllimin.

Krijimi i Komisionit Nismëtar dhe shënime plotësuese

Për hir të së vërtetës, Komisioni, u mblodh me 11 Janar 1991 dhe jo me 12 Janar dhe është zhvilluar në shtëpinë e z. Mark Mëhilli. Të deleguar kanë qenë Arben Imami, Azem Hajdari dhe Arben Demeti. Takimi zgjati deri pas mesit natës, jo thjesht sepse po merrnim vendime historike, por për pajtuar hatërmbetësit, dhe kjo duhet theksuar për t’u kuptuar më mirë historia, e cila është mbuluar jo rrallë nga thashethmnaja e neveritshme dhe komentet e “rrugës”. Në këtë “mjegull” ka rolin e vet edhe ndonjëri prej “shokëve” tanë, duke e tjetërsuar thelbin e debatit të zhvilluar në mbledhje rreth zgjedhjes së z. Pjetër Arbnorit në detyrën e Kryetarit. Pjetër Arbnori ishte takuar dhe më parë me 12 Dhjetor në Tiranë me Dr. Berishën dhe Arben Imamin, ashtu siç ka shkruar dhe në librin e tij, fakt që e kanë konfirmuar vetë Berisha dhe Imami më vonë. Për këtë çështje nuk do të zgjatem më tej. Unë, Kolec Ndoja, Eduard Grishaj, Mond Bushati kemi kembëngulur që ai të aderonte definitivisht në PD, për të jetësuar bashkarisht edhe idetë e tij si ish i burgosur politik. Këtë, ai e ka pohuar dhe në librin e tij: “Lufta Për Të Mbetur Njeri”.
Ne e dimë se thashethemet i përhapte Sigurimi i Shtetit duke shtrembëruar thelbin e debateve tona. Por as atëherë dhe as sot e kësaj dite nuk mund të akuzohet njeri, sepse falë dosjeve që qendrojnë ende të mbyllura, nuk mund t’i drejtosh kujt gishtin. Ka pasur sigurisht dhe të tjerë shtrembërues të së vërtetës për qëllime të ngushta karriere. Mjerisht, ka në çdo kohë njerëz mendjelehtë që pranojnë më parë gënjeshtrën se të vërtetën. Prandaj dhe janë përhapur disa gënjeshtra rreth thelbit të asaj mbledhjeje. Në funksion të zbardhjes së të vërtetave po i paraqes lexuesve një pjesë të shënimeve të mia të mbajtura pikërisht atë ditë. Shënimet i kam të gatshme për analizë shkencore që janë bërë në atë kohë, megjithse se ne, nuk është nevoja për këtë se shumica e të pranishmëve janë ende gjallë dhe mund t’i konfirmojnë ose dhe mund t’i pasurojnë me ndonjë detaj.
Z. Xhemal Uruçi hapi mbledhjen , duke theksuar rëndësinë e takimit. Mond Bushati foli në emër të studentëve dhe nismëtarve , duke bërë një ekspoze të atyre ditëve. Në vazhdim të rendit të mbledhjes, Edmond Bushati dhe Eduard Grishaj propozojnë për Kryetar të Komisionit Nismëtar z. Pjetër Arbnori. Arben Broci, me një sjellje prej xhentëlmeni (dhe jo si thotë apo shkruan ndonjë gënjeshtar dashakeq), ndërhyri me pyetjen: “Ne po e vendosim Pjetër Arbnorin për Kryetar, po a e pranon Shkodra një ish të burgosur politik”? Pyetja e tij ishte e sinqertë dhe me të, të gjithë sa ishim, kuptuam se shqetësimi i tij lidhej me idenë se me zgjedhjen e z. Arbnori kryetar nënkuptohej një kalim i PD-së në ekstremin e djathtë. Ai kishte parasysh se në programin minimal të PD, njihej zyrtarisht se, lëvizja studentore zhvillohej në kuadër të reformave që kish ndërmarrë Ramiz Alia. Megjithse, Arbeni ishte i vetmi person që injoroi Ramiz Alinë, në takimin e tij me përfaqësinë e studentëve, ai tërthorazi ua kujtoi atë. Pas Arben Brocit, e merr fjalën Arben Imami : “Dhe në Vlorë ka ndodhur një fenomen i tillë, por është refuzuar që një ish i burgosur politik të dalë në krye të Degës së PD-së ”!
Pas A. Imamit, u ngrit Eduard Grishaj duke thënë: “Këtu jemi mbledhur për politikë e jo për probleme ordinere. Në Shqipëri ka ndodhur një ndryshim politik, ne këtij ndryshimi duhet t’i rrijmë. Pjetër Arbnori, si i burgosur politik aspiron dëshirat e Shkodrës, e cila duhet ta ketë për nder t’a ketë në krye. Shkodranët, nuk janë si njalat, por u qendrojnë pikëpamjeve të tyre politike, këtë duhet ta ngulisë në mendje çdonjeri që vjen këtu”! Fjala e tij ndikoi për reflektim… Azem Hajdari, duke e vlerësuar fjalën dhe kurajon e Eduardit, me akcentin karakteristik tropojan, pyet: “A mundet Pjetra me e ba detyrën e kryetarit, nga qi ka vujt shumë nën thundrën e hekurt”? Pas Azemit e merr fjalën Mond Bushati: “Pjetër Arbnori, duhet të jetë mëndja jonë që të na orjentojë për të mos gabuar, ne bëjmë punën”! Eduard Përjaku, deri atëherë ishte i heshtur dhe vështronte herë njërin e herë tjetrin, hyri në dialog: “Pjetër Arbnori le të jetë ati jonë shpirtëror, dhe një pikë refërimi ne rrugëtimin tonë”. – “Le ta dëgjojmë Pjetrin”, – ndërhyra unë.Pas meje Arben Imami, tha të njëjtën gjë… Pjetri, duke na kundruar, mori fymë thellë dhe filloi fjalën e tij me akcent shkodran : “ Asht e vërtetë se burgu asht i rand, jo vetëm për mu, por për të gjithë ata që kan kalu një pjesë të jetës atje. Ne, sa herë rrëzoheshim, ngriheshim ma të fortë. Personalisht, kam përballu momente të vështira dhe jam mësu. Përsa i përket fjalës së Imamit, du me than se psikologjia e Shkodrës asht ndryshe me at’ të Vlonës …Shkodra përbahet nga nji popullsi tansisht antikomuniste. Falenderoj të pranishmit që më propozun dhe më dëgjun me vëmendje. Në qoftëse votimi më nxjerr mu kryetar, të jeni të sigurt se nuk do ju zhgënjej”. Pas votimit, Pjetri u zgjodh Kryetar i Degës PD Shkodër. Komisioni nismëtar u deklarua i ngritur pas leximit të emrave nga Mond Bushati:

Emri Mbiemri
Pozicioni
Pjeter Arbnori-Kryetar,
Syrri Dizdari,Sekretar,
Arben Broci – Antar
Alfons Grishaj-Anetar
Eduard Perjaku-Anetar,
Ilirjan Idrizi-Anetar
Kolec Ndoja -Anetar
Xhemal Uruçi_Anetar
Nikolin Thana_Anetar
Edmond Bushati-Anetar
Zhani Sekuj-Anetar
Fran Gjergji-Anetar,
Arben Lika_Anetar, koordinator mes degës së PD-së Shkodër dhe qendrës në Tiranë
Bashkë me Arben Likën Komisioni numëronte 13 antarë. Numri mbeti tek për arsye që në çdo votim të arrihej dhe vendimarrja. Lista e paraqitur në dokumentarin e PD Shkodër është e mangët. Ndërsa lista e Eduard Grishaj, (botuar tek Minerva dhe Dielli ) është e pasaktë vetëm në emrin e Arben Likës.
Video-dokumentari i PD-së Shkodër, edhe pse pajiset me dokumentacion e shënime, pikërisht nga nismëtarë që kanë pasur rol kyç në atë proces, injoron fakte dhe momente domethënese si tërheqja e z. Eduard Grishaj nga zgjedhja në komisionin nismëtar, për të mos krijuar imazhin e një subjekti politik që po klanizohej ende pa lindur mirë, (pak a shumë atë dukuri që synon të parandalojë ligji për konfliktin e interesit në të gjithë botën demokratike, me qëllim reduktimin e pushtetit familjar mbi institucionet), e po kështu edhe tërheqjen e z. Mark Mëhilli, Tefalin Malaj, dhe të tjerëve për të lënë hapur vende për të kooptuarit që pritej të aderonin në ditët në vijim. Më duhet të theksoj, se edhe pas njëzet e pesë vjetësh, siç shihet edhe nga shtrembërimet dhe injorimet e fundit, përsëriten të njëjtat “gabime” si dhe më parë. Mjerisht, në këto pozita, nxitur nga subjektivizmi, kanë rënë ndonjëherë edhe vetë nismëtarët, madje edhe nga ata më seriozët e më të përkushtuarit siç ka qenë rasti i Eduard Perjakut në librin e tij “Qyteti i Tre Miteve” ku gabon jo vetëm për datën e mbledhjes dhe pjesëmarrësit në votim, por dhe bisedat i tregon me mungesa ose ua ndryshon kontekstin. Sot ndaj atyre burrave që u tërhoqën me qëllim fisnik për t’iu bërë vend të tjerëve, duhet treguar shumë respekt, pasiqë ata u larguan nga karriera, por jo nga lufta për demokraci. Ata punuan më shumë se disa antarë të Komisionit Nismëtar!
Në zbatim të vendimeve të mbledhjes së 11 janarit, pas pak ditësh u kooptuan Ferid Hafizi, Dashamir Peko, Agostin Shqalsi. Ali Spahia u kooptua me 17 Shkurt 1991, me propozim të Sali Berishës. Arben Haveri, u propozua nga Kolec Ndoja si financier, duke i ardhur në ndihmë llogaritares Linda Kajushi, e cila kryente edhe funksionin e daktilografistes. Fatmir Bërdica, u propozua nga Frano Gjergji. Shofer i PD ishte Kujtim Asllani, i cili sëbashku me Kolec Ndojen dhe të tjerë, u ndeshen shpesh nëpër prita e anti-mitingje. Me 23 Shkurt 1991, Syrri Dizdari u zëvëndësua me Xhemal Uruçin.
Nën drejtimin e këtij Komisioni Drejtues u fituan zgjedhjet e para pluraliste në rrethin e Shkodrës. Të tjerat, në rastin më të keq nuk janë të sakta, dhe në rastin më të mirë, kronologjikisht të pasakta.
Disa ditë pas zgjedhjeve të para, me 12 Prill 1991 janë kooptuar Fadil Kraja, Tonin Ujka, Paulin Radovani. Paulini erdhi në vend të Arben Brocit, pas rënies së tij Martir. Ata njiheshin bashkë. Arbeni punonte inxhinjer tek ndërmarrja që drejtonte Paulini .Ky i fundit kishte zmadhuar foton e Arbenit dhe e mbante gjithmonë me vete në çantën e tij të dorës. Intelektualë të tillë i duheshin PD-së…Asnjëherë nuk jam pënduar, që atë natë i propozova Arbnorit ti kalonim me votë për kooptim. Dikush shkruan pasaktësi. Pati me këtë rast, hatërmbetje deri në fyerje, por ne vazhduam punën. Mendoj se gënjeshtra është esenca e karakterit dhe karakteri pasoja e deformimit të tij!

Mitingu madhështor i 3 Janarit, ngjarje me rëndësi historike për demokracinë.

Barrën organizative të Mitingut madhështor të 3 Janarit e morëm përsipër kryesisht një grup miqsh të ngushtë, pasiqë të tjerëve po u “fluturonte” koha për fjalimet. Pikërisht për to patëm përplasjet e para të natyrës ideologjike. Vendosëm që fjalimet të lexoheshin në prani të nismëtarëve kryesorë, të bëheshin vërejtjet dhe sugjerimet, të korrigjoheshin për t’u mbajtur pastaj para popullit në miting. Dikush pati dëshirë ta paraqiste Ramiz Alinë si hero të demokracisë, por fjalimi i tij u kundërshtua nga Shenasi Rama, dhe më pas u shqye nga nismëtarët Viktor Kasneci dhe Cesk Bici. Kolec Ndoja, u përzgjodh për të mbajtur fjalimin që pregatitëm në grup. Ai fjalim u konsiderua si një “Fjalim luftarak”! dhe hapi mitingun. Sali Berisha e quajti Shkodren, “Krye urë e qytetrimit Shqiptar”. Shenasiu me Mondin shpalosen flamurin pa yllë që ishte ngritur 70 vite më parë mbi Rozafat. Fjalimet e tjera ishin si limonata në dimër… Data e 3 Janarit u njoh më pas edhe si data zyrtare e themelimit të PD-së Shkodër. Kjo ditë u festua në vite. Por më pas u ndryshua pa ndonjë spjegim duke e injoruar atë ngjarje si një fakt kuptimplotë historik kur populli demokrat i Shkodrës i ofroi drejtuesve të rinj të PD krahas mbështetjes edhe një kauzë të vërtetë opozitare, të cilën PD e porsaformuar ende nuk po e gjente. Mjafton të kujtohen parullat e shumta që mbante populli i Shkodrë atë ditë. Ngjarje të tilla, kur populli tejkalon pritshmëritë e liderëve, shënohen dhe studiohen nga akademikët e katedrat më në zë të historisë. Por tek ne, çështjet që përbëjnë dije, u krijojnë bezdi e kokëçarje atyre që drejtojnë.

Shënime për reflektim

Për gjithçka po flas ka mjaft dëshmitarë që janë gjallë e besoj ende të freskët në memorie. Ata janë dëshmitarë autentikë dhe mbeten burimi më i besueshëm, natyrisht kur shmanget subjektivizmi. Unë jam i gatshëm t’i ballafaqoj shënimet e mia me cilindo që ka diçka për të thënë lidhur me këtë temë, natyrisht nisur nga baza metodologjike historike si shkencë. Nëse dikë e ka lënë kujtesa, ose ka dëshirë ngatërrojë kronologjinë me paçavuret e Ramiz Alisë, gabon rëndë! Dhe e them pa mëdyshje, nuk do të ia fal kurrë!
Energjitë që kemi shpenzuar për të mposhtur makinerinë shtetërore të Partisë së Punës në zgjedhjet e 31 Marsit janë të pallogaritshme. Për to, kam ndërmend të flas në një rast tjetër por nuk mund të rri pa përmendur se na është dashur shpesh të shpenzojmë energji edhe për të ndrequr punët e brendshme, që shpesh shkaktoheshin nga vogëlsira. Personalisht, nuk jam lodhur asnjëherë me qaramanët, që largoheshin me javë nga Komisioni Drejtues për hatërmbetje. Herë më duhej të shkoja për të pajtuar njërin, e herë tjetrin antarë kryesie. Në dy raste kam qenë i shoqëruar nga Mond Bushati dhe Blerim Çela.
Nuk jam lodhur dhe nga pabesia e ndonjërit prej tyre… Nuk jam lodhur dhe kur nuk dinin të përpilonin një deklaratë apo të shkruanin një artikull. Nuk jam lodhur dhe kur u fshehën pas 2 Prillit e nuk vinin në PD… Nuk jam lodhur dhe më vonë, kur drejtimin e PD-së e “populluan” agraristët, socialdemokratët, populloro-fetarët e “djathtistët e DBSh” (E Djathta e Bashkuar Shkodrane). Kam shpenzuar dhjetë vjet jetë për Demokraci në Shqipëri dhe nuk kam reshtur së bëri të njëjtën gjë as në emigracion. Kam rrezikuar jetën time dhe të familjes dhe kam shkrirë pasurinë time për çështjen e lirisë, ndërkohë që të tjerët zgjasnin duart për të bërë plaçkë me asetet publike. Tani, në emër të respektit ndaj kontributeve dikush që ka për detyrë t’i njohë e vlerësojë këto kontribute na nxjerr fytyrat por na heq emrat! Do të doja që kjo të mos ishte e qëllishme por shkarje nga ngutja. Përndryshe, s’më mbetet veçse ta konsideroj hile me pasoja. Dhe unë i njoh mirë edhe hilet edhe hileqarët. I kam njohur me kohë ata që ia kishin e ia kanë me hile PD-së! I njoh në rradhë të parë si tipologji. Janë të njëjtët, pavarësisht nga origjina. Marrin nga një karrige, bëjnë plaçkë me pasurinë publike, dhe kur u mbaron mandati, ose shndërrohen në kundërshtarë të PD, ose zhduken derisa u vjen koha e riciklimit. Këta janë dhe me të rrezikshmit edhe pse nuk u janë parë kurrë në mënyrë transparente “faturat”! Ky tip ka infektuar rëndë partitë dhe demokracinë shqiptare dhe pikërisht për këtë shkak Shqipëria hiqet zvarrë në baltë si asnjë vend tjetër në rajon! Me këta elemente nëpër këmbë, PD, do të vazhdojë të humbasë terren dhe vota! Ajo duhet të dijë të distancohet nga ky kontigjent, ndaj të cilit, shoqëria shqiptare ka sot neveri. Nëse PD do të dinte ta bënte këtë, do t’u jepte garanci zgjedhësve shqiptarë për një ndryshim rrënjësor në moralin politik dhe ky hap do të bënte shumë më tepër sa ç’do të mund të bënte edhe vetë e ashtuquajtura reformë në drejtësi, sepse sikundër dihet të “korruptuarit e pushtetshëm”, në fakt janë shumë më pak se partnerë në ndarjen e pushtetit, madje shumë prej tyre zor të mbërrijnë nivelin e klientit politik.
Unë shpresoj në lidershipin e ri të PD-së, në mënçurinë, energjinë dhe strategjinë e realizimit të misionit historik të lirisë dhe demokratizimit të vendit.
John F. Kennedy says , “The ignorance of one voter in a democracy impairs the security of all”.
* Ne Foto: Kolec Ndoja me 3 Janar 1991 duke hapur mitingun e madh te Shkodres.Botohet per here te pare