---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 1 Shkurt 2025

“La Turquie” ka botuar, të premten e 30 qershorit 1911, në ballinë, intervistën ekskluzive të Hasan Bej Prishtinës me redaktorin e “Yèni-Assr” mbi udhëtimin asokohe të Sulltan Mehmetit V në Kosovë, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Një intervistë

Një redaktor i Yèni-Assr intervistoi deputetin e Prishtinës, Hasan Beun, aktualisht në Selanik, i cili bëri këto deklarata :

Udhëtimi i Sulltanit tonë në Kosovë i gëzoi shumë shqiptarët dhe solli efekte morale dhe kombëtare. Megjithatë, që ky udhëtim të japë rezultate të mira në të ardhmen, vendi duhet në çdo rast t’i nënshtrohet të njëjtit ligj dhe qeveria duhet të jetë, në anën e saj, një qeveri e drejtë dhe e barabartë. Përndryshe ky udhëtim do të mbetet i pafrytshëm.

Isa Boletini nuk ishte te varri i Sulltan Muratit. Por nuk e bëri qëllimisht. Ai nuk mundi të shkonte atje sepse ishte disi i sëmurë. Nga ana tjetër, ai dërgoi një nga djemtë e tij dhe nipin e tij, të cilët patën nderin të priteshin nga Shkëlqesia e Tij Sulltani në fushën e Kosoves.

Madje, Mahmud Shefqet Pasha mendoi se do të kishte qenë mirë që Isa Beu të kishte ardhur atje.

Isa Beu më foli me lëvdata për rrugët e ndërtuara në mënyrë perfekte në të gjithë Malin e Zi, një vend malor; komunikimet me automobil dhe telefon të cilat arrijnë deri në fshatra. Ai shpreson se edhe vendi ynë do të pajiset me këto të mira të qytetërimit. Unë besoj se Ismail Bej Qemali shkoi në Cetinje për të këshilluar kryengritësit Malësorë që të shmangnin çdo gjakderdhje.

Dua të besoj se ata që pretendojnë të kundërtën e kanë gabim. E di që nuk është përkrahës i idesë së autonomisë shqiptare. Prandaj jam i bindur se ai kurrë nuk do të kryejë një akt të tillë që të gjithë shqiptarët do ta refuzonin. Për shtrirjen e pushteteve, këtë mendim e ndaj si të gjithë ata që kanë parasysh të ardhmen e atdheut. Sepse një ligj që zbatohet në Selanik nuk mund të vihet në fuqi në malet e Lumës, në Elbasan, në Guci, në Tiranë, në Gjakovë, në Shkodër, në fushat e thata të Jemenit, në shkretëtirat e Irakut. A do të merren në konsideratë këto pika gjatë diskutimit të ligjit të administratës krahinore ? Jam i sigurt se këtë domosdoshmëri do ta vënë re edhe deputetët turq dhe ndoshta do të jenë ata që do ta mbrojnë më shumë këtë të vërtetë.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 30 Janar 2025

“The Jewish Chronicle” ka botuar, të premten e 12 korrikut 1935, në faqen n°20, një intervistë asokohe me ambasadorin shqiptar në Londër, Fuad Asllanin, në lidhje me mirëpritjen e investitorëve hebrenj në Shqipëri, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Shqipëria do të mirëpriste hebrenjtë

Mundësitë për emigrantët kapitalistë

Pikëpamjet e Legatës

Ministri shqiptar në Londër (Fuad Asllani) lëshoi një deklaratë javën e kaluar në emër të qeverisë së tij, e cila përbënte një ftesë për hebrenjtë që të vendoseshin në atë vend dhe të investonin fonde në ndërmarrje bujqësore dhe industriale, duke premtuar lehtësira për marrjen e nënshtetësisë shqiptare. Ministri shqiptar e plotësoi këtë deklaratë gjatë një interviste që pata me të (shkruan një përfaqësues i Jewish Chronicle).

“Qeveria ime,” tha Shkëlqesia e Tij, “e shikon me sy të mirë mundësinë e ardhjes së hebrenjve për t’u vendosur në Shqipëri”. Ai shpjegoi se Shqipëria nuk do t’i mirëpriste hebrenjtë që thjesht donin të vinin në vend, “të bënin një fitim dhe më pas të iknin”. Ata duhet të vijnë me qëllim që të vendosen atje.

Ai theksoi mundësitë që ekzistonin në vend për investimin e kapitalit hebre dhe se qeveria shqiptare do t’i ndihmonte hebrenjtë që të merrnin sa më shpejt shtetësinë shqiptare, natyrisht brenda përcaktimeve të ligjit. “Por,” tha ai, “që të mund të zotërojnë tokën, duhet që sipas ligjit të bëhen shtetas shqiptarë”.

Pavarësisht se kultivimi në Shqipëri nuk është modern, tha ai, një hektar tokë prodhon në fakt 20 deri në 25 kuintalë misër dhe rreth 18 kuintalë grurë. Nëse do të kultivonim duke përdorur metoda moderne, padyshim që mund ta rrisnim këtë prodhim. Shqipëria, më siguroi ai, është e përshtatshme për të prodhuar oriz, duhan, vaj ulliri dhe panxhar. Sa i përket bagëtive, në vend, tha ai, kishte rreth 3 milionë dele dhe dhi dhe rreth 150,000 krerë bagëti. Hebrenjtë, falë lëndëve të para në dispozicion, mund të krijojnë fabrika. Eksporti i vezëve mund të jetë gjithashtu një burim biznesi i mirë. Vendi është i pasur me minerale. Atje shfrytëzohet nafta. Ka shumë mundësi edhe për turizëm.

Ministri deklaroi se nuk kishte asnjë kufizim për hyrjen dhe qëndrimin e një të huaji në Shqipëri, i vetmi përjashtim është punëtori i rastësishëm; nuk kishte asnjë taksë ndaj të huajve dhe nuk kishte absolutisht asnjë dallim race apo besimi. Popullsia përbëhej afërsisht si vijon : 68 % myslimanë; 20 % ortodoksë (grekë); dhe pjesa tjetër katolikë romakë.

Në Shqipëri ka shumë pak hebrenj, por nënkryetari i Bashkisë së Vlorës (10 mijë banorë) është një hebre i zgjedhur nga vetë popullsia. “Kjo, — tha ai, tregon shkallën e tolerancës së popullit të Shqipërisë.”

“Nëse hebrenjtë duan të vijnë në vendin tonë dhe të investojnë kapitalin e tyre, ata janë të mirëpritur.” tha ai në përfundim. Ai e cilësoi klimën e Shqipërisë si shumë të mirë dhe pak a shumë si ajo e Romës.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Ngjarja më e rëndë në janar 1999, dhe me të vërtetë që nga armëpushimi i tetorit 1998, ndodhi në fshatin Reçak më 15 janar. Masakra në Reçak mund të mbetet për një kohë të gjatë një ngjarje kyçe në luftën e Kosovës; ajo padyshim ishte një moment përcaktues për KVM-në. Më 16 janar, ekipet e KVM-së, që përfshinin verifikues të të drejtave të njeriut, shkuan në fshatin Reçak (afër Shtimes). Gjatë ditëve të mëparshme, verifikuesit e KVM-së në zonë kishin raportuar atë që dukej si “shkelje e masave të armëpushimit” nga ushtria dhe forcat policore serbe.

Pasi mbërritën në Reçak, personeli i KVM-së zbuloi 36 trupa (më vonë u konfirmuan 45), 23 nga të cilët ishin të shtrirë në një hendek. Sipas një deklarate të bërë nga ambasadori William Walker, i cili vizitoi vendin e ngjarjes, “Shumica e viktimave ishin burra të moshuar, shumica e tyre të qëlluar nga distanca jashtëzakonisht e afërt, shumica të qëlluar në pjesën e përparme, mbrapa dhe pjesën e sipërme të kokës.” Ambasadori Walker tha në një konferencë shtypi se “Nuk kam fjalë për të përshkruar ndjenjën time personale të neverisë, as të atyre që ishin me mua, ndaj asaj që mund të përshkruhet vetëm si një mizori të paimagjinueshme… Megjithëse nuk jam një jurist, nga ajo që pashë vetë, nuk hezitoj ta përshkruaj ngjarjen si një masakër, një krim kundër njerëzimit.”

Asnjëherë nuk hezitoj të akuzoj forcat e sigurisë të qeverisë për përgjegjësinë. Ambasadori Walker kërkoi një hetim nga Tribunali Ndërkombëtar i Krimeve të Luftës për Ish-Jugosllavinë në Hagë. Ky qëndrim u mbështet nga Kryetari në Detyrë, z. Vollebæk, i cili e ngriti çështjen me Ministrin e Jashtëm të FRY-së, z. Ivani Jovanoviç, dhe kryetarin e Tribunali të Hagës, gjyqtaren Louise Arbour.

Në një deklaratë të lëshuar më 16 janar, z. Vollebæk kërkoi me forcë nga FRY që të mbyllë menjëherë aktivitetet ushtarake në Kosovë dhe të shmangë çdo veprim tjetër që mund të rrisë tensionet në rajon. Ai shprehu shqetësim për shpërthimin e dhunës së fundit, të cilën e përshkroi si “edhe më të keqes pas ngurrimit që çoi më 13 janar në lirimin e tetë ushtarëve jugosllavë të kapur nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës”.

Më 18 janar, Ministri i Jashtëm i FRY-së, Jovanoviç, i dërgoi një letër z. Vollebæk, në të cilën e akuzoi Ambasadorin Walker për “ofendimin e dinjitetit dhe përvetësimin e autoritetit të organeve të shtetit të FRY-së”. Walker u shpall persona non grata dhe “u detyrua të largohej nga territori i Republikës Federale të Jugosllavisë së mbetur brenda 48 orëve.” Ky afat u zgjat më vonë edhe për 24 orë.

Më 19 janar, z. Vollebæk lëshoi një deklaratë në të cilën e përshkruante vendimin për të shpallur Ambasadorin Walker persona non grata si “krejtësisht të papranueshëm dhe që mund të çojë në një përshkallëzim serioz të konfliktit në Kosovë.” Ai tha se “OSBE ka besim të plotë në udhëheqjen e KVM.”

Këto mendime u pasuan nga ministrat e OSBE-së në një takim në Vjenë ditën pasues. Ministrat e Jashtëm Vollebæk i Norvegjisë, Wolfgang Schüssel i Austrisë dhe Bronisław Geremek i Polonisë lëshuan një deklaratë në të cilën thanë se vendimi për të shpallur Walker-in persona non grata ishte “krejtësisht i papranueshëm” dhe theksuan se “autoritetet serbe duhet të tërhiqen nga vendimi për të shpallur Ambasadorin Walker persona non grata dhe të bashkëpunojnë plotësisht me OSBE-në.” Ata thanë gjithashtu se “vrasjet në Reçak dhe refuzimi i udhëheqësisë jugosllave për të bashkëpunuar me OSBE-në janë një shkelje e rëndë e Rezolutave të Kombeve të Bashkuara dhe e Marrëveshjes së nënshkruar midis Ministrave Geremek dhe Jovanoviç.”

Presioni diplomatik ndërkombëtar (përfshirë një vizitë në Beograd nga Kryetari në Detyrë) çoi përfundimisht në ngrirjen e pa kushte të urdhrit për dëbimin e Ambasadorit Walker nga autoritetet jugosllave.

Megjithatë, kërkesa që Tribunali Ndërkombëtar i Krimeve të Luftës për Ish-Jugosllavinë të ketë qasje të pakufizuar në vendin e krimit u refuzua. Gjyqtarja Louise Arbour u kthye pas në kufi kur tentoi të hynte në Kosovë nga ish Republika Jugosllave e Maqedonisë, me një shoqërues të OSBE-së, më 18 janar. Një ekip forenzik finlandez, duke punuar me OSBE-në, arriti më 21 janar për të kryer autopsitë e trupave.

OSBE-ja ka theksuar prej kohësh se një zgjidhje e qëndrueshme e krizës në Kosovë mund të arrihet vetëm përmes mjeteve politike. Prandaj, ajo ka mbështetur përpjekjet e fundit për të ndërmjetësuar në mbylljen e konfliktit. Më 1 shkurt, Këshilli i Përhershëm lëshoi një deklaratë ku thuhej se “OSBE është gati të lehtësojë zbatimin e një zgjidhjeje politike; të mbikëqyrë zgjedhje të lira dhe të ndershme, të ndihmojë në zhvillimin e institucioneve dhe proceseve demokratike, dhe të ndihmojë në mbrojtjen e respektit për të drejtat e njeriut të të gjithë banorëve dhe komuniteteve në Kosovë.” Ajo tha se “OSBE do të angazhohet drejtpërdrejt në përpjekjet për të arritur një zgjidhje politike.”

Studim historiko-letrar nga Rafael Floqi

Si dhe pse shkrimtari gjenial anglez Shekspiri përmend emrin e parë të lashtë të Durrësit- Epidamnus në Komedinë e tij të Gabimeve me një subjekt që duket sa i thjeshtë aq dhe i ngatërruar? 

Me pak fjalë subjekti komedisë është i tillë. Pasi të dy personazhet kryesorë ndahen nga binjakët e vet pas mbytjes së anijes së tyre, Antipholus dhe skllavi i tij Dromio shkojnë në qytetin e Efesit për t’i gjetur vëllezërit e tyre binjakë që i dinin të mbytur. Grupi tjetër i binjakëve jeton në Efes dhe të ardhurit e rinj shkaktojnë aty një sërë incidentesh humoristike nga ngatërrimi i identitetit të tyre. Më në fund, binjakët e gjejnë njëri-tjetrin dhe prindërit e tyre dhe i zgjidhin të gjitha problemet e shkaktuara më parë. Në aktin e parë Duka Solinus, sundimtari i Efesit, kryeson gjyqin e Egeonit të Sirakuzës. Sirakuzianët nuk lejohen të shkojnë në Efes, kështu që Egeoni është arrestuar. Kur e pyetën pse është tani në Efes, Egeoni shpjegon se si ai po kërkonte për djemtë e tij binjakë të humbur, dhe shërbëtorët e tyre binjakë. Njëzet e tre vjet më parë, Egeoni kishte humbur gruan e tij dhe një nga djemtë e tyre binjakë identikë (së bashku me skllavin e djalit) në një stuhi detare. 

Pse u zgjodh Epidamni?

Komedia merrte shkas nga drama e shkrimtarit romak Plautini Menaechmi ngjarjet e së cilës zhvillohen në Durrësin e lashtë në koloninë greke ty Epidamni-us. 

Kur e shndërroi skenarin e Plautinit në Komedinë e Gabimeve, Shekspiri e zhvendosi veprimin e ngjarjeve në qytetin e Efes-it në Anatoli. Megjithatë, Shekspiri nuk e fshiu plotësisht Epidamnin nga dramaturgjia  e tij, sepse ai e emërton qytetin me emrin e tij, shtatë herë gjatë gjithë komedisë. Ndërsa dikush mund ta shpjegojë referencën e Epidamnin si reflektim i burimit nga Plautini, përsëritja e tij, sugjeron që Shekspirit i duhej ta përmendte emrin e qytetit për të përcjellë diçka më me rëndësi tematike për komedinë e tij. 

Unë besoj se për Shekspirin dhe audiencën e tij, Epidamni nënkuptonte një vendbanim tregtar të copëtuar nga përçarjet familjare dhe shoqërore, dhe kështu ai nënvizohet në temat e ngjashme tek Komedia e gabimeve. Këto konotacione e kanë origjinën në Historinë e Luftës së Peloponezit të Tukididit, libër që ka shumë mundësi të jetë njohur nga Shekspiri në përkthimin në anglisht të vitit 1550 nga Thomas Nicolls.

Epidamni ndoshta do të thoshte pak për Plautinin dhe për shumicën e anëtarëve të audiencës së tij romake. Ndërsa data e krijimit të Menaechmit si një krijim i mëparshëm nuk dihet.

Epidamni dhe “Illyria e Shekspirit”

Në një vëllim titulluar  “Illyria e Shekspirit”, studijuesja Sara Hanna regjistron me përkushtim, referencat klasike përkatëse në “From Illyria to Elysium: Geographical Fantasy in Twelfth Night”, botuar në Litteraria Pragensia 12 (2002): 21-45; edhe pse megjithatë, ajo i konsideron referimet për Ilirinë në Komedinë e Gabimeve vetëm  si “tribut i dramaturgut për mjeshtrin e tij të parë të komedisë” (f.27). nga ana tjetër, Thukididi për studiuesin  George Fredric Franko, Epidamni, Tukididi dhe Komedia e Gabimeve e Shakespirit Universiteti Hollins, VA 24020, USA, ka mundësi të jetë më shumë se aq.

Në skenarin ekzistues, dhe njohuritë e shfaqjes për qytetin  Epidamn janë të mjegullta tek Menaechmus: dhe citimi latin  mihi damnum në Epidamno duis (lat .RF) duket si më e mira. 

Ndërsa nuk ka asnjë arsye tematike të dallueshme që Plautini ta lokalizojë (“për këtë arsye, që emri që i është vënë këtij qyteti është Epidamnus, sepse pothuajse, sepse askush nuk i shmangej atij pa u mallkuar. Sipas përkthimit të Menaechmit nga Warner i vitit 1595 . Megjithatë ai ndoshta e dinte që Epidamni shtrihej në një rrugë të tërthortë të Adriatikut drejt Sirakuzës [….] deri në vitin 210 pes, qw ndoshta, do të kishte ofruar mundësinë e lidhjes të emrit me një qytet ilir në kokën e inkursioneve ushtarake romake përgjatë Adriatikut në vitet 229 dhe 219 pes.  Interesante, ishte se romakët nuk e pëlqyen fundin e fjalës “Epi-damnus” pasi “damnum” do të thotë “i mallkuar/mallkuar” në latinisht. Sipas tyre ky ishte një emër shumë fatkeq për portin kryesor të kalimit përtej Adriatikut. Pra, e ndryshuan emrin në Dyrrachium = Majat Binjake (një emër tjetër grek). Ky emër evoluoi në Durrës në gojën e iliro-shqiptarëve.

Messenio: propterea huic urbi nomen Epidamno inditumst.

Epidamni qyteti i mallkimit

Megjithëse lojërat e ngjashme me fjalët janë të mundshme në anglisht, Shekspiri nuk e bën këtë. Vendndodhja gjeografike dhe shoqërimet rajonale nuk arrijnë të japin një motiv bindës për përmendjen e përsëritur të emrit të Epidamnit. Edhe po të ndiqte efektet zanore, si lojë fjalësh, rimë ose aliteracione  në ndonjë nga shtatë referencat e emrit Epidamni. Kjo mbetet e vërtetë edhe nëse nuk mund të jemi të sigurtë se në çfarë forme të saktë audienca e Shakespirit e ka dëgjuar këtë emër. Ndërsa tek  Folio quia nemo ferme sine damno huc devortitur. (Lat. RF) lexohet vazhdimisht “Epidamium”, një lexim i mbajtur edhe nga New Folger dhe Menaechmi për Epidamnus, ka arsye të mirë tingëllimi si i mallkuar që emri Epidamnus ofronte mund t’i shërbente atij.

… Nga se çfarë keni frikë?” :: “Se do të më mallkosh (lat Damnus  mallkim), ky është shkaku i ndërrimit të emrit në Durrahium si emër i qytetit nga romakët, që shqipton ose shpjegon origjinën e këtyre variacioneve. Nuk ka dyshim, se Shekspiri nënku ptonte këtu qytetin edhe madje edhe emrat e personazheve si Egeoni dhe zonja Adriana, të cilat ndjellin emrat e detit Egje dhe Adriatik, sugjerojnë ndjeshmëri ndaj konotacioneve të gjeografisë mesdhetare. Shekspiri e përdor emrin Epidamn si mundësi për shaka mes Menaechmus dhe Messenios. Tek Menaechmi i njohur zakonisht si Epidamnus, Durrësi nuk bën asgjë për vënë në pah këtë identitet të dyfishtë; vini re gjithashtu se Shakespiri në këtë kohë ka të ngjarë ta ketë lexuar Appianin, i cili, në Librin 2 të Luftërave Civile, bën një digresion mbi historinë onomastike të emrit “Durrachium, e cila mendohet të kishte qenë Epidamnus….si ç e quan edhe Tukididi? 

Siç vëren redaktori më i fundit anglez i Menaechmit, Messenio gabimisht e etiketon Epidamnin si një ishull edhe pse është i lidhur me kontinentin nga një istëm dhe nënkupton se qyteti nuk ishte fare aty, ku ishte në të vërtetë”. Nga ana tjetër deri vonë për shkak të kënetës Durrësi ishte vlerësuar si ishull.

Edhe pse Epidamni kishte pak famë në antikitet ose gjatë Rilindjes, ai bëri një paraqitje të paharrueshme dhe vendimtare në historinë e Greqisë antike, të paktën sipas Tukididit, i cili e përjetësoi Epidamnin si shkakun e parë të shpërthimit të Luftës së Peloponezit. Pas një prologu të gjatë (njëzet e tre kapituj), Tukididi e fillon analizën e tij formale të shkaqeve të Luftës së Peloponezit duke rrëfyer luftën civile në Epidamn. Në fakt, “Epidamnos” është fjala e parë në rrëfimin e tij për Luftën e Peloponezit: “Epidamnos polis esti”. 

Tukididi :Epidamni shkaku i Luftës së Peloponezit

Shekspiri dhe anëtarët e ditur të audiencës së tij nuk duhet ta kenë lexuar greqishten origjinale për ta ditur këtë.  Nëse do të kishin parë përkthimin e botuar në anglisht të Tukididit dhe shtëpitë e binjakëve të ndarë dhe prindërve të tyre, por vendndodhja e saktë e qytetit nuk duket shumë e rëndësishme për të.

Vendndodhja e qytetit në bregdetin ilir kërkon krahasimin midis Komedisë së Gabimeve dhe komedisë të mëvonshme të “Nata e Dymbëdhjetë”, si një shfaqje e vendosur në Iliri, që është jashtëzakonisht e ngjashme si në temë dhe trajtim me të. Diçka rreth Ilirisë mund t’i ketë sugjeruar Shekspirit dhe audiencës së tij mund të kenë qenë mashtrimet me mbytjet e anijeve.  Megjithatë, tek Nata e Dymbëdhjetë ai vendin e emërton qartë si “Illyria” dhjetë herë, tek Komedia e Gabimeve, ai askund nuk e bën këtë. 

Do ishte të kërkoje shumë nga një audiencë angleze që të kujtonte se Epidamni shtrihet në Iliri dhe kështu të paraqiste në mënyrë e nënkuptuar stereotipet ilire. Pra është bërë një argumentim se “Epidamni” thjesht nënkuptonte një “tjetër” emër helenistik të përgjithësuar dhe ekzotik, por kjo nuk shpjegon se pse Shekspiri zgjodhi Epidamnin dhe jo emrin e një qyteti tjetër grek me tingëllim të huaj. Një argument i tillë, gjithashtu, presupozon se, ose Shekspiri nuk dinte asgjë për Epidamnin, përveç asaj që lexoi tek Menaechmi dhe nga ndonjë atlas, ose se ai vlerësoi këtë thjesht, për ndonjë farë rezonancë specifike tingullore të emrit.

Aludimet e Shekspirit për Epidamnin përforcojnë paraqitjen e ambientit të papajtueshëm të qytetit Epydanne, “i madh dhe i fuqishëm, si dhe në pasuri, ei në njerëz”, ku ai drejtoi Komedinë e Gabimeve, duke e përafruar shfaqjen me një konceptim të lashtësisë që u jepej atëherë në dispozicion, si ai i Thomas Nicolls, ku  ata do ta kishin gjetur, emrin e qytetit në formën si  “Epy-danne”, me “E” të madhe të zbukuruar, si fjalën e parë të kapitullit të titulluar: “Begynnynge of the Arising of War of Greece. ” “Epidam-mus” porti i Epidamnit arriti një famë të qëndrueshme si pika e nisjes për Luftën  e Peloponezit dhe  është një shembull se si, nëse një konflikt nuk menaxhohet siç duhet, një krizë e vogël mund të dalë jashtë kontrollit dhe përfundimisht të kthehet në një luftë të plotë. Lufta e Peloponezit (431–404 para Krishtit) ishte në fakt lufta e dytë e zhvilluar midis Athinës dhe Spartës në shekullin e pestë. 

Reflektimet e gjeneralit dhe historianit grek Tukididit për këtë çështje në Historinë e Luftës së Peloponezit përbëjnë një nga librat më të mëdhenj të të gjitha kohërave. Jo vetëm pse Tukididi në hetimin e tij nxjerr shkaqet e kësaj lufte të dytë midis Athinës dhe Spartës, e cila rezultoi në fundin e Perandorisë Athinase, por ai e bën këtë në një mënyrë që na lejon të kuptojmë shkaqet e mundshme të çdo lufte në historinë njerëzore. Shkurtimisht, çdo epokë ka arsye të mira për t’u rikthyer në një lexim të afërt të Tukididit. Thucydides. History of the Peloponnesian War. Translated by Crawley, Richard.

Për shkak se ka kaq shumë analiza të thella të karakterit njerëzor dhe veprimit politik te Tukididi, asnjë trajtim i shkurtër i shkrimeve të tij, nuk mund ta bëjë atë të drejtë. Por unë do të doja të përqendrohesha shkurtimisht në një shembull kyç në lidhje me atë se si një krizë, nëse nuk menaxhohet siç duhet, mund të dalë jashtë kontrollit dhe të kthehet përfundimisht në një luftë të plotë. Në rastin e Luftës së Peloponezit, Tukididi kujdeset veçanërisht, për të përshkruar pikërisht Çështjen e Epidamnit.

Edhe pse Epidamnis (ishte i vendosur larg në veri, në trojet e fisit ilir të Taulantëve deri në bregun perëndimor të Greqisë) ishte një koloni bijë e Korkyrës (Korfuzi në kohët moderne), nëna e tij Korkyra, megjithatë kishte një politikë të jashtme relativisht izoluese. Kur demokratët morën pushtetin në Epidamn, oligarkët e mërguar u bashkuan me mbretin ilir Glaukun dhe u kundërpërgjigjën. Por Korkyra nuk pa asnjë arsye për t’u përfshirë dhe Korkyra refuzoi ta ndihmonte.  

Tukididi ndihmon në zbulim e një dimensioni të rëndësishëm në dinamikën dhe motivimin politik, përveç një llogaritjeje thjesht racionale. Duke mos menduar për ndonjë strategji të madhe përtej vetvetes, korintasit e morën si të mirëqenë stabilitetin e botës greke. Ruajtja e paqes midis Athinës dhe Spartës pas luftës së tyre të parë nuk ishte gjëja kryesore në mendjet e korintasve. Kolonia e vogël Epidamnit, në mes të askundit, nuk shihej si e lidhur me ndonjë veprim me pasoja universale. Në vend të kësaj,,  Tukididi përshkruan Epidamnin, luftërat e famshme dhe përçarëse të lashtësisë mes metropoleve dhe kolonive, një konflikt fjalë për fjalë midis të afërmve, siç thekson një folës korkyras. Epidamni zhduket nga tregimi i Tukididit pas librit 1, kapitulli 39, me përjashtim të fjalisë përmbyllëse të Librit 1, të paaftë për të arritur bashkimin dhe stabilitetin e botës së lashtë. 

Kjo është bota një kujtim se lufta “lindi menjëherë nga ngjarjet në Epidamn në të cilin audienca është futur nga rreshtat e parë të Komedisë së Gabimeve: një tregtar pa emër sirakuzan përballet me ekzekutimin për shkelje në qytetin e Efesit, një qytet-shtet armik. Me sa duket këto qytet-shtete i gëzonte më parë dhe Korkyra. Tukididi shënon se “stasis” (lufta civile) në Epidamn përshpejtoi “stazën” e të gjithë Greqisë. Lang, Mabel L. (1968). “Thucydides and the Epidamnian Affair”. The Classical World. 61 (5): 173–176

Lufta e brendshme midis Epidamnit, Korkyrës dhe Korintit ishte një konflikt familjar kushtuar tregtisë dhe kolonizimit, por vazhdimisht në trazira, dhe kështu virtytet dhe mangësitë e versionit të Nicolls. Amerika në fund të viteve 1580, ishte ndoshta më e rëndësishme për bashkëkohësit e Shekspirit dhe ashtu si Epidamni kishte një themeli i një kolonie.

Në një kthesë të frazës që rezonon në shfaqjen e Shekspirit për binjakët identikë, rezonon edhe në disa nga dramat me temë greke të Shekspirit”. Studimi i shkëlqyer i Sara Hanës, “Bota greke e Shekspirit: tundimet e tij mbështetet tek libri i Tukiditit  që e përmend në njëzet e tre kapitujt e parë  të “Prologut” ku historia fillon me: “Epydanne” Hanna vëren se pas hyrjes së tij, Antipholus ndjek këshillën e një tregtari për ta fshehur identitetin e tij sirakuzian duke pretenduar pas binjakëve Antipholus (dhe, njëkohësisht, shërbëtorit të tyre Dromios), ku veprimi i lojës shpaloset midis tregtarëve dhe tregtarëve në tregun e Efesit.

Vendosja e ngjarjes në Efes i lejon Shekspirit ta pasurojë skenarin e tij edhe me të jetë një pasqyrim i jetës nga Epidamni. Më vonë, sirakuzani Dromio i sjell lajme efesianit Antipholus se një anije nga  Epidamni është gati për t’i larguar ata nga Efesi. 

Vendndodhja e Komedisë së Gabimeve është Efesi, por Epidamni “i ndjek” ngjarjet që nga akti 5, kur Emilia citon përfshirjen e Epidamnit në copëtimin e dytë të familjes saj. Ajo kujton se pasi burrat e Epidamnit shpëtuan veten, duke arritur ribashkimin. Ndërsa zgjedhja e Efesit për veprimin e shfaqjes dhe bashkimin e familjes vërteton idenë se zgjedhja e Epidamnit si vendlindja e binjakëve ku qëndrojnë mendimet e familjes së Egeonit. Në kornizën e jashtme të subjektit, Egeoni dhe Emilia e kujtojnë Epidamnin si vendqëndrimin për ndarjet fillestare të familjes së tyre. Lidhjet tregtare dhe vetëm kohët e fundit janë kthyer në armiqësi, për Dukën e Efesit dhe Dromion, dhe “peshkatarët e vrazhdë të Korinthit / që me dhunë i morën” fëmijët. 

Ky lexim i shfaqjes duket si kod për adresimin dhe zgjidhjen e grindjeve sektare bashkëkohore në shoqërinë angleze. 

Ndërsa binjakët Menaechmus do të dalin në ankand në Abbey duket të jetë një analogji e krishterë e Tempullit të famshëm të Artemidës dhe kthehen në atdheun e tyre sirakuzian, e gjithë familja e binjakëve Antipholus me sa duket do të qëndrojë në Efes, pasi të ketë ndarë një festë me Dukën dhe banorët efezias. Në këtë këndvështrim, rikthimi i emrit të Epidamnit është më shumë se thjesht një referencë e burimit të Plautinit; që i bëri sakrifica Artemidës….” dhe madje zgjedhja për ta përfunduar Komedinë e Gabimeve me një ceremoni fetare në një ribashkim qytetar, dikush mund të ndërmarrë një hap më tej të sugjerojë se Tempulli Efesian gjen një paraardhës të mrekullueshëm në rrëfimet e Tukididit mbi qytetin e lashtë 3000 vjeçar “të bekuar”- Epidamnin. 

Besim Ndregjoni/

SHTETI AUTOR I KRIMEVE DJE, SOT HESHT NDAJ KRIMEVE TË KOMUNISTËVE!

25 Janar 1945 është një ditë e shënuar dhe historike për Shqipërinë, një ngjarje që kujton guximin dhe sakrificën e malsorëve që nuk pranuan regjimin komunistë dhe i treguan europës se shqiptarët nuk pranojnë sllavizmin dhe stalinizmin enveristë. Nuk kishte vetëm 2 muaj që Shqipëria ishte nën pushtimin e diktatorit stalinist Enver Hoxha, me mbështetje nga regjimi serb, malsorët u ngritën për të kundërshtuar këtë regjim gjakatar dhe represionin që ushtronin komunistët shqiptar! Këta burra dhe gra trimëresha nuk ishin të frikësuar përball masakrave të sunduesve enveristë , por të vendosur të mbronin nga humbja identitetit dhe të drejtat e tyre.

Më 25 janar 1945, udhëqësit e shquar si Major Llesh Marashi nga Shkreli, Mulë Delia Bajraktari nga Hoti dhe heroiku i mbrotjes së kufive Prek Cali i Kelmendit, filluan lëvizjen e parë antikomuniste në Europën pas Luftës së Dytë Botërore. Ky ishte një akt që tregoi se populli shqiptar, ndonëse i përballur me represionin e tmerrshëm të regjimit komunist, do të kundërshtonte çdo tentativë për të prishur traditat dhe identitetin kombëtar. Ata qëndruan të palëkundur, duke mbrojtur besën dhe nderin, dhe duke pasur besim në Zot dhe komb.

Sot, pas 80 vitesh, pasardhësit e kryengritjes antikomuniste të ndihen krenarë për veprën e kryer nga ata burra dhe gra të Malsisë Madhe. Ata janë shembuj të pavdekshëm të qëndresës dhe sakrificës për liri dhe dinjitet kombëtar. Po të kishin pasur mbështetjen dhe vëmendjen e ndërkombëtareve ndoshta historia do të kishte ndjekur një rrugë tjetër, dhe fati i Shqipërisë do të ishte ndryshe. Mbas kësaj kryengritje Malsia e Madhe u masakrua nga diktatura komuniste dhe vuajti për më shumë se katër dekada, vetëm sepse kërkuat liri dhe drejtësi.

Lëvizja antikomuniste e Malsisë Madhe ishte e para në Europën pas Luftës së dytë Botërore që i tha “Jo” diktaturës dhe terrorit sllavokomunist. Ky është një akt që do të mbetet gjithmonë në histori. Bilanci i kësaj rezistence është tragjik dhe shkatërrues: mbi 100 të pushkatuar, mbi 200 të burgosur që kaluan vite të tëra në kampet e internimit dhe mbi 200 familje të internuara. Ky është çmimi i lirisë që paguajti ky popull fisnik.

Ne e nderojmë këtë ditë, sepse ajo është një dëshmi e lavdisë së kombit shqiptar dhe e qëndresës ndaj çdo pushtuesi, pavarësisht regjimit dhe ideologjisë që mund të imponoheshin.

Ne sakrifikuam për të siguruar lirinë e këtij kombi, por pas një gjysmë shekulli, pati një tradhti të dytë nga ata që zgjodhën ideologjinë e komunizmit dhe jo demokracinë. Shqipëria, pas 1990-s, u bë e vetmja vend në Europë që e harronte pasojën e komunizmit dhe nuk i dha drejtësi viktimave të tij. Ne u tradhtuam nga një klasë politike që jo vetëm nuk e denoi regjimin komunist, por edhe e mbajti atë në heshtje dhe e përdori për interesat e saj.

Sot, pas 35 vitesh, më shumë se 6000 antikomunistë nuk kanë një varr, sepse politikës shqiptare i mungon vullneti për të njohur dhe dënuar këtë krim. Mbi 36,000 të burgosur politikë, që dhanë jetën dhe vuajtën për lirinë e Shqipërisë, janë harruar, ndërsa trashëgimtarët e diktaturës janë të pushtetuar dhe vazhdojnë të japin leksione demokracie, pa pasur asnjë ndjeshmëri për viktimat e sistemit që ata mbështetën.

Për më tepër, mbi 100,000 familje shqiptare që u dëbuan dhe u internuan, nuk gjetën mbështetje, dhe shumë prej tyre janë larguar nga atdheu, pa mundur të integrohen në shoqërinë shqiptare. Ky është një dështim i rëndë i shtetit shqiptar dhe një shenjë e pasigurisë që vazhdon të mbizotërojë Shqipërinë.

Shteti dje ishte autori i krimeve, sot Shteti mbron xhelatët që i shkaktuan këto krime.

25 Janari 1945 është një ditë historike për qëndresën antikomuniste, është dita kur regjimit të Enver Hoxhës i thamë JO, dhe vazhduam për 45 vite të i rezistojmë krimeve makabre dhe të ngjashme me krimet e nazistëve ndaj hebrenjve.

UDHËHEQËSIT E KRYENGRITJES ANTIKOMUNISTE TË MALSISË MADHE: LLESH MARASHI, MUL DELI BAJRAKTARI, PREK CALI

Hebrejt kan ditën e kujtesës 27 janarin si ditë kujtese, përse ne shqiptarët të mos kemi 25 janarin si ditë kujtese ndaj rezistencës antikomuniste. Hungarezët krenohen me revolucjoni e tyre të 1956, por ne që e nisëm revolucjoni 11 vite para tyre, a skemi të drejtë të krenohemi si mbrojtës të fjalës së lirë dhe të itenditetit kombëtar!

Ne, antikomunistët, kërkojmë që krimet e komunizmit të dënohen, dhe të bëhen e të jepet drejtsi për ata që dhanë jetën për lirinë e Shqipërisë. Nuk mund të ndërtojmë një demokraci të qëndrueshme dhe të drejtë pa njohur të vërtetën dhe pa kërkuar ndjesë për krimet që ndodhën. Europa e ka dënuar komunizmin, Amerika e ka dënuar me karrike elektrike lëvizjen komuniste, ndërsa Shqipëria vazhdon të heshtë, duke përforcuar një sistem që ende mbron pasojat e regjimit.

Mos dënimi i krimeve të komunizmit, glorifikimi i deologjisë komuniste si bazë për të sunduar shtetin janë të dështuar duke e çuar Shtetin Shqiptar nga një sistem demokratik në një sitem diktatorial.

Shteti shqiptar ka dështuar të mbrojë viktimat e komunizmit dhe të bëjë drejtësi për të kaluarën, ndërsa ka vazhduar të ndihmojë trashëgimtarët e diktaturës. Politikanët shqiptarë që janë ende në pushtet, jo vetëm që nuk e kanë dënuar komunizmin, por kanë heshtur dhe janë bërë bashkëudhëheqës të një ideologjie të vjetër, të shkatërruar dhe të dështuar. Malsia e Madhe krahina që i tha jo komunizmit në këtë 80 vjetor të kryengritjes antikomuniste kërkon drejsi përpara një Shteti që hesht ndaj padrejtësisë që ju është bërë antikomunistave shqiptarë! 25 janari duhet të jetë ditë historike kombëtare dhe krenarie për Shqipërinë.

Kjo ditë ban krenar shqiptarët në europë për qëndresën, sakrificat dhe mbrojtën e lirisë

Në këtë ditë të shënuar na kalon në vëmendje thënja e Martin Luter Kingut: “Një padrejtësi në çfarëdo vendi është një kërcënim për drejtësinë kudo!