Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

KONGRESET E GJUHES SHQIPE DHE BIJTE E DELEGATEVE

by

Në katër 100 vjetorët, ishin gjallë bijtë dhe bijat e delegatëve, pjesëmarrës në Kongreset e Gjuhës Shqipe; nëntor 1908 (Manastir), korrik 1909 (Dibra e Madhe), shtator 1909 (Elbasan), prill 1910 (Manastir)/
Nga Elida JORGONI/
Afërdita Hima – e bija e delegatit Dervish Hima – Tiranë.
Magdalena Roço (Ekonomi) – e bija e delegatit Andrea Ekonomi – Durrës.
Beglie Minarolli (Pazari) – e bija e delegatit Ahmet Pazari – Tiranë.
Tefta Naçi – e bija e delegatit Naum (Nuçi) Naçi – Korçë.
Nigjar Skuka (Deralla) – motra e delegatit Halim Deralla dhe e bija e Mehmet Pashë Derallës – Peshkopi.
Luan Dibra – i biri i delegatit Ramiz Dibra – Tiranë.
Zaira Mati (Hamzaraj) dhe Safo Morina (Hamzaraj) – dy bijat e delegatit Zihni Hamzaraj (Kanina) – Tiranë.
Bardhyl Fico – i biri i delegatit Rauf Fico – Tiranë.
Ana Doga (Mosi) dhe Rina Gjergji (Mosi) – dy bijat e delegatit Hilë Mosi. Rina – Tiranë. Ana jeton në Itali.
Hilmi, Saibe Qorri (Dakli) dhe Naim Dakli – dy bijtë dhe e bija e delegatit Ahmet Dakli. Hilmiu dhe Naimi – Tiranë dhe Saibeja – Elbasan.
Islam Sharofi dhe Adivie Alibali (Sharofi) – i biri dhe e bija e delegatit Haki Sharofi. Islami dhe Adivia – Tiranë. Adivia jeton dhe në Amerikë.
Xhuliana Preza (Jella) dhe Hatixhe Dakli (Jella) – dy bijat e delegatit Rexhep Jella. Xhuliana dhe Hatixheja -Tiranë.
Dëshira Ohri – e bija e delegatit Irfan Ohri – Kavajë. Jeton dhe në Amerikë.
Zija dhe Arshi Vrioni – dy bijtë e delegatit Karahman Vrioni. Zijai – Tiranë dhe Arshiu – Durrës.
Sami, Bukurosh dhe Eshref Blloshmi – 3 bijtë e delegatit Selman Blloshmi. Samiu është babai i poetit martir, Vilson Blloshmi – Librazhd. Bukuroshi jeton në Amerikë. Eshrefi jeton në Elbasan.
Eftim Papajani – i biri i delegatit Foti Papajani – Elbasan.
Frosina Balloma (Papapano-Çuçi) – e bija e delegatit Thoma Papapano – Gjirokastër. Jeton dhe në Greqi.
Sofie Rusi – e bija e delegatit Vasil Rusi. Jeton në Greqi dhe në Kavajë.
Aqif dhe Fiqiri Leka – dy bijtë e delegatit Sulejman Leka. Aqifi – Librazhd dhe Fiqiriu – Tiranë.
Skënder Begeja – i biri i delegatit Ali Begeja – Tiranë.
Asije Resuli (Agolli-Dibra) – e bija e delegatit Vehbi Dibra (Agolli) – Tiranë.
Mehmet Jegeni – i biri i delegatit Ibrahim Jegeni – Tiranë.
Olivera Jashar-Nasteva e bija e delegatit Emin Bej Shkupi (Jashari) – Shkup.
Afërdita Rusi (Ypi) – e bija e delegatit Xhafer Ypi – Tiranë.
Nexhat Mitrovica – i biri i delegatit Rexhep Mitrovica. Jeton në Francë.
Neferit Frashëri (Biçaku) – e bija e delegatit Dervish Biçakçiu – Tiranë.
Semie Sejdini (Biçaku) dhe Didie Maliqi (Biçaku) – dy bijat e delegatit Qamil Biçakçiu. Semia dhe Didia – Tiranë.
Nuri Bungo dhe Elena Pistulli (Bungo) – i biri dhe e bija e delegatit Gani Bungo. Nuriu dhe Elena – Shkodër.
Agim Haxhimima – i biri i delegatit Josif Haxhimima – Tiranë.
Marie Avrami – e bija e delegatit Thoma Avrami. Jeton në Rumani.
Resul Demi – i biri i delegatit Musa Demi (Çami) – Tiranë.
Myzejen Shala (Langu) – e bija e delegatit Sherif Langu – Tiranë.
Seit dhe Drita Panariti – i biri dhe e bija e delegatit Tefik Panariti – Tiranë.
Drita Agolli (Strazimiri) dhe Ferzilet Haxhiu (Strazimiri) – dy bijat e delegatit Ismail Strazimiri. Drita dhe Ferzileti – Tiranë.
Fiqirete Ali Spahiu (Korça) – e bija e delegatit Hafiz Ali Korça – Durrës.

P.S. Mund të ishin gjallë të tjerë, bij e bija, të delegatëve të katër kongreseve të gjuhës shqipe…

“Sot është dita, që jemi mbledhur, për të përfaqësuar gjithë Shqipërinë. Ky vend, që grekët e quajnë Epir, nuk është tjetër vend, veçse Shqipëri. Kurrë nuk do t’i lemë armiqtë tanë, t’i përmbushin qëllimet e tyre. Të gjitha këto, dua t’i them dhe për Kosovën. Serbët siç thashë edhe më parë, po derdhin shuma të mëdha të hollash, për t’i serbizuar vëllezërit tanë…”
Dervish Hima, Kongresi II i Manastirit
– Vila më e bukur dhe më moderne për kohën, një ndërtim i vitit 1830 në qytetin e Manastirit, dikur pronë e familjes Qiriazi, në ditët e sotme është në pronësi, pra i është shitur një familjeje maqedonase. Në oborrin e kësaj banese, dikur gjallonte shtypshkronja më e madhe në Ballkan, Shoqëria Botonjëse Literare, që botonte literaturë në 13 gjuhë të botës. Komisioni i Alfabetit, i përbërë prej 11 vetësh, nga data 19-22 nëntor 1908, u mblodh në këtë vatër historike të shqiptarizmit, për të marrë vendimin e shumëpritur.
– Rruga para vilës Qiriazi në kohën e pushtimit osman quhej Mëhalla Sallatash, në kohën e pushtimit greko-serb u quajt Mëhalla Dhespoti, dhe pas 1945-ës u quajt Ulica Kuzman Josifovski. Por një numër ka mbetur i pandryshuar, ai i derës së jashtme 33…
Kur do të vendoset në Manastir një rrugë me emrin e kësaj familjeje të shquar, që i dha kulturë jo vetëm shqiptarëve, por edhe Ballkanit e më gjerë?!
Përgatiti: Elida Jorgoni, nëntor 2008 deri prill 2010

EDIT DURHAMI-PËRKRAHËSE E KAUZËS SHQIPTARE

by

(Në 70-vjetorin e vdekjës)/
NGA Dr.Nail Draga/*
Nga të dhënat e njohura deri më tash del qartë se ngjarjet e zhvilluara gjatë periudhës së lavdishme të Rilindjës Kombëtare Shqiptare kanë zgjuar kureshtjen e personaliteteve të huaja për të vizituar viset shqiptare.Trajtimi i çështjeve përkatëse për shqiptarët dhe Shqipërinë ishin në qendër të vemendjës së artikujve dhe botimeve të tyre në qendrat e ndryshme evropiane.Falë angazhimit të tyre bota evropiane u senzibilizua dukshëm për çështjen shqiptare jo si çështje ballkanike por evropiane.
Nga plejada e atyre personaliteteve që vizituan shqiptarët dhe Shqipërinë nuk ka dilemë së vend nderi zë anglezja zonja Edith Durhami(1863-1944). Ajo ishte një udhëtare, artiste, publiciste, shkrimtare dhe një antropologe e njohur në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX.
Edit Durhami ishte më e madhja nga 8 fëmijët. Babai i saj Arthur Eduard Durham ishte një kirurg i njohur në Londër. Edukimin e mori në mënyrë private dhe nga mosha e re shfaqi talent në art, duke i bërë të mundur pjesëmarrjen në Akademinë Mbretërore të Arteve. Por, jeta e saj kishte sfida të mëdha , sepse pas vdekjes së babait asaj iu desh të kujdesej vite më radhë për nënën e sëmurë. E këshilluar nga mjekët në moshën 37 vjeçare, ajo ndërmori një pushim jashtë vendit për tu qetësuar e relaksuar. Nga Triesta me një anije të Llojdit austriak gjatë Adriatikut udhtoi për në Kotor, duke u sistemuar përfundimisht në Cetinë të Malit të Zi, në gusht të vitit 1900. Ishte pikërisht ky udhtim shkruan më vonë Durham ”kur zura për herë të parë një fill të lëmshit ballkanik, pa kuptuar se sa thellë do të ngatërrohesha më vonë dhe, aq më pak, se si ky lëmsh do të mplekste më në fund të gjithë botën”.
Pas qendrimit disamujor këtu, ajo në vitin 1901, viziton për herë të parë Shqipërinë, dhe shkruan se “ u mahnita nga energjia dhe origjinaliteti i popullit shqiptar”. Këtu u vendos në qytetin e Shkodrës, ku më pas do të shkruante se “Shkodra më bëri për vete. Kish ngjyrë, jetë, art. Banorët ishin miqësorë dhe të aftë dhe nuk e kalonin kohën duke pirë raki apo duke u sorollatur poshtë e përpjetë rrugëve, si në Cetinë. Kishte mbi vete diçka të njerëzishme”.
Këtu u vendos në shtëpinë e Mark Shantojës i cili më pas u bë shoqëruesi i saj në udhëtimet në viset e Veriut shqiptar. Gjatë këtyre udhtimeve ajo mblodhi dhe shënoi ngjarjet dhe histortitë dhe fotografoi nga afër pothuaj çdo aspekt të jetës në fshatrat malore, duke grumbulluar një arkiv të pasur nga trashëgimia kulturore shqiptare.
Pas Luftës së Parë Botërore ajo u kthye në Londër, ndërsa në vitin 1918 u bë sekretarja e Shoqatës Angli-Shqipëri, themeluar më parë nga Aubrey Herbert në Londër, e cila mbronte të drejtat e shqiptarëve. Përpjekjete saj më pas ishin në ate qe Shqipëria të njihej nga Lidhja e kombëve në vitin 1920. Si mike e dëshmuar e shqiptarëve deri në vdekje i ndejti besnik kauzës shqiptare. Kur Shqipëria u pushtua nga fashistat italin në vitin 1939, edhe pse ishte 76 vjeçare doli në rrugët e Londrës duke mbajtur në duar pankartën ku shkruhej “Larg duart nga Shqipëria”. Vdiq në Londër në moshën 81 vjeçare, me 15 nëntor 1944.
Në sajë të shkrimeve publicistike dhe botimeve të veçanta ajo mori një famë të madhe. Gjatë punës së vet prej një çerek shekulli, ajo lexuesve anglezë iu pat dhuruar këto vepra: “Nepër tokat e serbëve”(1904). “Brenga e Ballkanit”(1905), “Shqipëria e Epërme”(1909), “Lufta për Shkodrën”(1914), “Njëzet vjet ngatërresa ballkanike”(1920), dhe “Për fiset, ligjet e zakonet e ballkanasve”(1928) etj.
Nga opusi i saj botues gjashtë libra trajtojnë pothuaj tërësisht çështjen shqiptare. Madje botimet e saja edhe sot e kësaj dite janë një udhërrefyes i mirë i kulturës dhe trashëgimisë kulturore të malësorëve në veçanti e Shqipërisë Veriore në përgjithësi.
Ndonëse ajo u paraqit rastësisht në këtë regjion, ajo çështjeve ballkanike në përgjithësi, e atyre shqiptare në veçanti, iu qas me një pasion e objektivitet të rrallë, duke dhënë përfundime të qendrueshme shkencore.
Duke lexuar veprat e Durhamit shqiptarët dhe të huajt do të mësojnë shumë të vërteta nga historia e tyre, më shumë të dhëna për kombin, për trashëgëminë kulturore, për qendrimet e sjelljet e fqinjëve dhe Fuqive të Mëdha në fillim të shek.XX.Si të tilla ata janë referenca të domosdoshme për studiuesit e profileve të ndryshme shkencore.
Pasi në mënyrë të përafërt u njoh me popullin tonë ajo u bë, jo vetëm dashamire e shpirtit dhe e kulturës së tij, jo vetëm një përshkruese dhe studiuese e traditave dhe e ngjarjeve të tij, jo vetëm një zëdhënëse e të drejtave legjitime të popullit shqiptar, por edhe pjesëmarrëse e drejtpërdrejtë e ngjarjeve si kroniste besnike e tyre, me një fjalë u bë një luftëtare e denjë e çështjës shqiptare.
Me qellime të caktuara për të nënvlerësuar krijimtarinë e saj disa pseudoshkencëtarë e quajnë ate si shqiptarofile e më epitete të tjera nga i vetmi mëkat që “kishte” sepse ushqente simpati e ndjenja të sinqerta ndaj popullit shqiptar duke u venë në mbrojtje të së vërtetës dhe të kauzës shqiptare. Ajo vërtet ishte pro-shqiptare por nuk ishte armiqësore me popujt serb e malazez, por ishte kundër politikës së tyre pushtuese ndaj trojeve shqiptare. Sa ishte gjallë epitetëve të tilla kurrë nuk iu përgjigj, përkundrazi, miqësinë me popullin shqiptar e konsideronte një fat të madh, që e bënte krenare dhe të lumtur. Rrallë mund të gjenden raste analoge të një përkushtimi të tillë ndaj fateve ë një populli mik.
Edit Durhami ishte parimore e mbi të gjitha guximtare. Ajo nuk kishte paragjykime ndaj popujve të tjerë ballkanikë, por i gjykonte çështjet më drejtësi. Por, duke qendruar dhe hulumtuar në regjionin e Ballkanit i cili popullohej nga sllavet dhe shqiptarët arriti të kuptonte shumë mirë intrigat, prapaskenat dhe veprimet djallëzore të serbeve dhe malazezëve ndaj shqiptarëve.
Pikërisht duke qenë dëshmitare okulare të skenave kriminale edhe pse ishte dekoruar nga knjazi i Malit të Zi Nikolla në vitin 1907, duke parë veprimet dhe krimet e ushtrisë së tij ndaj shqiptarëve në vitët 1912/13 dhe luftërat e tyre pushtuese në viset shqiptare, pati guximin për t ia kthyer dekoratën. Ishte ky një guxim i rrallë dhe veprim dinjitoz i një personaliteti me karakter që duhet t ia kenë pasur zili të tjerët, në atë kohë por edhe më vonë.
Duke pare angazhimin dhe kontributin e saj në shërbim të çështjes kombëtare shqiptare, Mit’hat Frashëri, që në vitin 1914 në gazetën “Liri e Shqipërisë” shkruante: “Miss Durhamit, shkrimtares angleze, duhet t’i shprehim mirënjohjen më të madhe dhe t’i blejmë një penë të florinjtë për të mirat që ka bërë ndaj Shqipërisë”.
Angazhimin e saj personal ndaj çështjës shqiptare është vlerësuar nga Mbreti i Shqiptarëve ZOGU I i cili e ka dekoruar më Urdhërin e Skënderbeut, me dekretin e datës 28.12.1928, që është publikuar në Fletorën zyrtare nr.1 të datës 9 janar 1929.
Pas rënies së diktaturës dhe miratimit të pluralizmit në Shqipëri nga viti 1992 e më pas, në Shqipëri kanë filluar të botohen veprat e Edit Durhamit, të plota pa censurë si në kohën e diktaturës. Duhet cekur më ketë rast punën plot pasion e profesionalizëm të Shtëpive botuese si ARGETA –LMG, Camaj-Pipaj, Arbëria, Dituria etj. në botimin e veprave të Durhamit të plota të përkthyera në shqip. Po ashtu janë botuar edhe studime të veçanta nga autoritete të ndryshme shkencore e kulturore. Gamës së tyre studimeve i shtohet edhe monografia me titull Mary Edith Durham dhe shqiptarët e autorës Medina Çoba, të cilën po e përurojmë sonte.
Duke analizuar jetën dhe veprimtarinë e e zonjës Durham del qartë se ajo ishte grua e fortë, me kurajë, energjike, e dhënë pas aventurës, të shkruarit dhe pikturës. Pra, ishte një grua ndryshe nga të tjerat. Në vend të jetës së qetë dhe angazhimeve artistike ajo zgjodhi të kundërtën, sepse jeta e saj nga koha kur la Anglinë, mori tjetër kthesë. Për 20 vite ajo udhtoi në Ballkan. Punoi duke mbledhur material, shkruar e pikturuar. Mblodhi foklorin dhe trashëgiminë kulturore të zonave ku qendroi. Ajo iu përkushtua tërësisht çështjes shqiptare. Kudo ku qendroi në viset shqiptare u mirëprit nga malësorët shqiptarë duke mos pasur asnjë keqtrajtim edhe pse ishte një femër e vetme, andaj më të drejtë e quajtën me titullin honorifik “Mbretëresha e Malësorëve”.
Në ditët e sotme dokumentat e saja mbahen në Muzeumin e njërëzimit(Museum of Mankind) dhe Instituti Mbretëror Antropolgjik(The Royal Anthropological Institute) në Londër, ndërsa koleksioni me bizhuteri të grumbulluara në Ballkan ndodhen në Muzeumin e Oksfordit dhe ati të Halifaksit. Po ashtu edhe Muzeumi Banfield gjithashtu ka një monstër prezentative rreth jetës dhe veprimtarisës së saj.
Në nderim të emrit të saj në Shqipëri, përkatësisht në Tiranë, Shkodër e Koplik, emrin e saj e mbajnë rrugë, shkolla dhe një subjekt kulturor. Por për mbeshtetjen që i ka dhënë popullit shqiptar jam i mendimit se ajo meriton që në Shkodër ti vendoset jo busti por një shtatore monumentale. Mbetet në nderin e bashkisë së këtij qyteti që të marrin një nismë të tillë, sepse duke nderuar zonjën Durham nderojmë vetvetën.
Pasi ajo ishte e pranishme edhe në Ulqin, ku në shkrimet e saja disa herë e ka trajtuar edhe Ulqinin dhe çështjën e tij, uroj dhe shpresoj që shumë shpejt një rrugë do të emërohet më emrin e saj! Do të jetë ky një kontribut modest i yni, për të nderuar jetën dhe veprimtarinë e saj, si veprohet kudo në mjediset e qytetëruara.
Dhe në fund ky takim në Ulqin kushtuar zonjës Edit Durham le të jetë një homazh për këtë antropologe të shquar sepse ajo meriton të nderohet dhe përkujtohet në çdo kohë, me e pa shkas, sepse vepra e saj shumëdimensionale dëshmon përkushtimin jetësor ndaj kauzës kombëtare shqiptare dhe si e tillë meriton plotësisht mirënjohjen e të gjithë shqiptarëve.
*(Fjalë e mbajtur në shënimin e 70-vjetorit të vdekjës së E.Durhamit, në Ulqin më 20 dhjetor 2014)

Ulqin, 20.12.2014

Marrëdhëniet shqiptaro-hebrenj dhe Kontributet e Ambasadorit Amerikan në Shqipëri, Herman Bernstein (1876-1935)

by

Diplomati dhe publicisti Mal Berisha, mbajti ligjetarë në Institutin e Studimeve Hebraike – YIVO në Nju Jork/
Nga Beqir SINA – New York City/
NEW YORK, NY – Të dielën, më 14 dhjetor në Institutin për Hulumtime Hebraike, YIVO – në Nju Jork, i ftuar nderi për të mbajtur një ligjeratë, ishte diplomati dhe publicisti Mal Berisha – Ambasadori i Shqipërisë në Britaninë e Madhe dhe jo rezident në Iraland. Ambasadori Berisha- erdhi në Nju Jork, për të paraqitur para një auditori amerikano – hebraik, dhe shqiptaro – amerikan – ligjeratën :”Marrëdhëniet shqiptaro-hebraike dhe Kontributet e Ambasadorit Amerikan në Shqipëri, Herman Bernstein (1876-1935)” e cila, duket se është bërë nëpërmjet një hulutimi të thuktë, të tij – duke folur në mënyrë të detajuar mbi historin e hebrenjëve dhe lidhjet e tyre me Shqiptarët, para dhe pas Holokaustit, nëpërmjet kujtimeve të lënë nga Ambasadori amerikan në Shqipëri, Herman Bernstein .
Ligjerata e diplomatit dhe publicistit Mal Berisha e titulluar :”Marrëdhëniet shqiptaro-hebraike dhe Kontributet e ambasadorit amerikan në Shqipëri, Herman Bernstein (1876-1935)”, i dha përgjigje të mirë edhe shumë pyetjeve. Atë se si Shqipëria, arriti të të shpëtojë të gjithë hebrenjtë e saj gjatë Luftës së Dytë Botërore? Si deri në fund të luftës, Shqipëria, kishte dhjetëfishuar popullsinë e saj hebreje, të strehuar me hebrenjt të ardhur nga Austria, Gjermania, dhe ish – Jugosllavinë, çfarë ka ndikuar që sot janë marrdhënjet e më të mira shqiptaro hebraike, dhe cili ishte roli dhe kontributi i Ambasadorit amerikan në Shqipëri, Herman Bernstein, qysh në atë kohë lidhur me këto lidhje.
Mirëpo, duhet theksuar se vetëm pas rënjes së komunizmit, hapjes së Shqipërisë, shumë organizata amerikane, si dhe politikanë shqiptarë, studiues, dhe individët e zakonshëm, kanë bërë përpjekje për të shpalosur këtë histori në botë, përfshirë këtu edhe diplomatin dhe studiuesin Mal Berisha i cili ka bërë një punë të madhe dhe të rëndësishme.
I pari ndër ata, që e kan “zbuluar” këtë çështje, ishte ish- kongresiti republikan i Nju Jorkut, zoti Joseph DioGuardi, kur në kohën si president i Lidhjes Qytetare Shqiptaro-Amerikane (Albanian American Civic League), ai dhe ish Kongresmeni i ndjerë Tom Lantosh, pra të dy së bashku në Maj 1990 bënë një vizite historike në Kosovë dhe në Shqipërinë, që akoma nuk kishte dalë “balta” e komunizmit.
Ata 24 vjet më parë : gjatë takimit me presidentin e atëhershëm Ramiz Alia, morën nga ky i fundit i në dorëzim, një dosje të trashë me dokumente sesi shqiptarët shpëtuan qindra hebrenj gjate luftës së Dytë Botërore. Tom Lantosh (vetë me origjinë hebraikë) dhe DioGuardi( vetë me origjinë arbëreshe) i dërguan ato dokumente në Izrael, ku u certifikua edhe vërtetesa e tyre.
Mbas kësaj dhjetëra shqiptarë, të tjerë, kanë marrë titullin :”Righteous Among the Nations” nga shteti Izraelit, që u jepet atyre që shpëtuan hebrenjtë gjatë luftës së dytë botërore.
Ndërsa, po në këtë këndëvështrim – është edhe një film dokumentar për shqiptaret që shpëtuan hebrenjtë i cili është realizuar nga fotgrafi Norman Gershman – Neil Barrett, dhe Director Rachel Goslins, Kurse, më pastaj edhe gazetari i Zërit të Amerikës dhe studiuesi i njohur, Ilir Ikonomi, që prej kohësh nxjerr materiale, interesante rreth Herman Bernstein, ambasador të Shteteve të Bashkuara në Shqipëri, ka publikuar të marrë nga Arkivi e Qendrës së Historisë Hebraike, në Nju Jork YIVO, një video ku shihet Mbreti Zog dhe Ministri (ambasadori) Bernstein i Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Shqipëri.
Video e cila na tregon se në vitin 1930 presidenti amerikan Hoover caktoj Herman Bernstein, ambasador të Shteteve të Bashkuara në Shqipëri, një post që e mbajti deri në vitin 1933. (Gjatë mandatit të tij, ai ka punuar në negocimin midis SHBA dhe Shqipërisë për ratifikimin e shumë traktateve, ku edhe kishte marrë një çmim nga Mbreti Zog për shërbimin e tij në Shqipëri, ai ishte shpërblyer me dekoratën e “Urdhri Skënderbeut).
Ligjerata e Diplomati dhe publicisti Mal Berisha, mbajtur të dielën e 14 Dhjetorit 2014 në Institutin e Studimeve Hebraike – YIVO në Nju Jork/
Në ligjeratën e tij, të gjatë në Institutin YIVO për Hulumtime Hebraike, në Nju Jork, të cilën e hapi duke prezantuar Ambasadorin Mal Berisha – Drejtori Executive i këtij instituti zoti Jonathan Brent, tha se diplomati dhe studiuesi shqiptar “do të fokusohej në një pjesë të vogël të kësaj historie të gjatë dhe interesante : lidhur në jetën dhe punën e ambasadorit amerikan Herman Bernstein (1930-1933), vepra e tij përkrah marrëdhënieve mjaft pozitive shqiptaro-hebreje, si dhe implikimet e përpjekjeve të tij – për të shpëtuar në kohën e Mbretit Zog – hebrenjët para se të fillonte Lufta e Dytë Botërore në Shqipëri”.
Lidhur me këtë ligjeratë zoti Brent shtoi se :” Duke pasur parasysh historinë institucionale, YIVO-së dhe angazhimin e saj për të shqyrtuar jetën e hebrenjve në Evropën Lindore, para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore, sot, përfshirë Shqipërinë, dhe mbrojtjen që u bën shqiptarët, atyre, ne besojmë se Instituti YIVO – është vendi më i mirë për këtë diskutim. Ne jemi shumë të kënaqur për të mirëpritur këtë leksion të shquar të dhënë nga diplomatiti shqiptar, Ambasdori Mal Berisha ” na tha Jonathan Brent, Drejtor Ekzekutiv i Institutit YIVO.
Diplomati dhe publicisti Mal Berisha, si i ftuar nderi në Institutin e Studimeve Hebraike në Nju Jork,, (YIVO- Institute for Jewish Studies), ligjeroi mjaft bukur mbi figurën mjaft të rëndësishme që ka pasur ndikim në marrëdhëniet shqiptaro-hebraike, para Luftës së Dytë Botërore.
Ai foli për ambasadorin e SHBA-ve në Tiranë, Herman Bernstein i cili shërbeu në Shqipëri me gradën diplomatike i Dërguar i Jashtëzakonshëm dhe Ministër i Plotfuqishëm nga 17 shkurti i vitit 1930, deri në 24 shtator 1933.
Berisha tha se :”Puna e diplomatit amerikan gjatë këtyre viteve ka pasur një rëndësi të veçantë, jo vetëm në marrëdhëniet shqiptaro-amerikane, por kryesisht edhe për kontributin e jashtëzakonshëm që dha për shpëtimin e hebrenjve në Shqipëri.”
Kurse, aktiviteti diplomatik, gazetaresk, por dhe si shkrimtar i Berstein gjatë misionit në Shqipëri dhe roli i tij në shpëtimin e hebrenjve në vendin tonë, ka qenë në qendër të një hulumtimi të veçantë të diplomatit shqiptar Mal Berisha.
Ai tregojë se puna e tij për përgatitjen e këtij prezantimi kishte filluar që me kohë, dhe autori kishte përgatitur përveç prezantimit me video screen edhe një broshurë të plotë prej 50 faqesh ilustruar me fotografi të kohës, dhe një biografi ilustrive të tij, të cilën ua shpërndau të pranishmëve, falas.
Prezantimi i kësaj ligjerate i diplomatit Berisha, u bë përpara një audience të gjerë, ku të pranishëm ishin dhjetëra amerikanë, amerikanë hebrej, shqiptaro amerikanë, studiues dhe të interesuar për lidhjet e Shqiptarëve me hebraizmin. Ambasadori Berisha – foli në mënyrë të detajuar dhe pasqyroi një pamje të gjerë të asaj se përse në Shqipëri – gjatë kohërave më të vështira të holokaustit, por edhe në etapa të tjera nuk u dëmtua asnjë hebre.
Duke folur për diplomatin Berstein dhe qëndrimine tij në Shqipëri, z. Berisha tha se” Bersteni ishte një emër i njohur i atyre viteve në komunitetit hebraik në SHBA dhe një prej publicistëve që evokoi me punën e tij rrezikun nazist ndaj këtij komuniteti. Ardhja e tij ambasador në Shqipëri ka qenë jo vetëm një vlerësim i diplomacisë amerikane për vendin tonë, por edhe një mision që la gjurmë në marrëdhëniet shqiptaro-hebraike”.
Në hulumtimin e tij, diplomati Berisha është ndalur në kontributin që ka dhënë Shqipëria për shtimin e hebrenjve, si një nga vendet e pakta europiane që arriti të kthehej në strehën më të sigurt për hebrenjtë gjatë represionit nazist. Zoti Berisha u evidenton fakte se si Shqipëria deri në fund të Luftës së Dytë Botërore e kishte trefishuar popullsinë e saj hebreje. Në qytete të ndryshme të Shqipërisë janë strehuar hebrenj nga Austria, Gjermania dhe Jugosllavia.
“Unë jam një shqiptar. Një nga traditat që unë vlerësoj së tepërmi tek popullin tim është BESA”.
“BESA është Kodi i Nderit i shqiptarëve. Ai udhëzon sjelljen tonë ndaj mysafirëve dhe kur dikush gjendet në nevojë të skajshme. Kodi ynë moral është i shprehur në këtë mënyrë: “Shtëpia e shqiptarit është e Zotit dhe e Mikut”. Kjo është arsyeja pse populli shqiptar ka strehuar dhe mbrojtur, jo vetëm hebrenjtë e vendit të vet, por edhe refugjatët hebrenj që dëboheshin gjermanët nazistë”, – u shpreh gjatë fjalës së tij diplomati Berisha.
Ai ka dhënë edhe shifra konkrete të hebrenjve që janë shpëtuar në Shqipëri. “Rreth tre mijë hebrenj u shpëtuan në Shqipëri. Në fakt, gjashtëdhjetë e nëntë shqiptarët i kanë pasur emrat e tyre të gdhendur në Yad Vashem (përkujtimorja në Jeruzalem). Myslimanët dhe të krishterët shqiptarë morën rreziqet më të larta mbi veten e tyre për të shpëtuar hebrenjtë”.
Kontributi i Herman Bernstein në marrëdhëniet shqiptaro-hebraike
Kjo ishte një pjesë tjetër që trajtojë në këtë ligjeratë studiuesi Berisha ndërsa, kujtojë duke thënë se “Ambasadori Bernstein është një figurë shumëdimensioale, që ka lënë gjurmë në marrëdhëniet me Shqipërisë dhe SHBA-ve. Kontributi i tij për Shqipërinë nuk lidhet vetëm me punën si diplomat, por edhe si gazetar dhe publicist i njohur. Gjithashtu, ai është një nga diplomatët dhe figurat e rëndësishme që vendosi precedentë të rëndësishëm në marrëdhëniet mes shqiptarëve dhe hebrejve. Ai shkroi dhe u bëri jehonë vlerave të rralla të kombit shqiptar, siç janë BESA dhe mikpritja, mungesa e plotë e antisemitizmit mes shqiptarëve dhe toleranca historike fetare e etnike. Duke njohur këto cilësi të kombit shqiptar, Benstenin ndikon në vendimmarrjen e Mbretit Zog për të ndihmuar hebrejtë. Vlen të theksohet se në vitin 1935, Mbreti Zog urdhëroi të gjitha misionet konsullore shqiptare në Europë që të jepnin viza për hebrejtë që kërcënoheshin nga përndjekja gjermane. Falë këtij vendimi u bë i mundur shpëtimi i mijëra jetëve të hebrejve që kërkonin shpëtim nga vala naziste e cila përshkoi në atë kohë Europën”
Në fund të kësaj ligjerate, të gjatë dhe shumë të detajuar – diplomati dhe publicisti Mal Berisha – Ambasador i Shqipërisë në Britaninë e Madhe dhe jo rezident në Iraland, foli për atë se “si e kreu detyrën e kryediplomatit në Shqipëri, Herman Bershtein – Ministri Amerikan, si e fitoi ai miqësinë me Mbretin Zog, me Ministrin e Shqipërisë në Washington ambasadorin Faik bej Konica, dhe çfarë roli luajti në forcimin e marrdhënieve me komunitetin hebrenj, kush ishte Bernstein si njeri dhe intelektual! Kush ishte Bernstein si gazetar, bashkëpunëtor i shumë gazetave, që nga “The New York Evning Post”, i të përkohshmeve “Nation”, “Ainslee’s Magazine” dhe”Independent” e deri tek korrespondent i The New York Times”-it në Evropë në vitet 1908, 1909, 1911”.
Berisha tregojë edhe se cili kishte qenë roli i Ministrit Amerikan në Luftën e Parë Botërore, po në Konferencën e Paqes në Paris. Dhe se kush ishte Bernstein shkrimtar!
Këto dhe këndvështrime të tjera të marrdhënieve të shqiptarëve me hebrejtë dhe Amerikën, për shpëtimin 100 për qind të hebrejve gjatë Luftës së Dytë Botërore e më tej tërhoqën dhe ngulafatën për më shumë se 90 minuta, auditorin e shumtë të cilët nga “etja” për të mësuar më shumë nga kjo ligjeratë e shkëlqyer e diplomatit dhe publicistit Mal Berisha – Ambasador i Shqipërisë në Britaninë e Madhe dhe jo rezident në Iraland, bënë pytje shtes dhe morën përgjigje në Institutin e Kerkimeve Hebraike YIVO, ne New York, zoti Berisha, “promovoi” : “Marrëdhëniet shqiptaro-hebrenje dhe Kontributet e Ambasadorit Amerikan në Shqipëri, Herman Bernstein (1876-1935)”

Herman Bernstein & Albanian-Jewish Relations

by

On December 14, 2014, Ambassador Mal Berisha, an IAPS adviser, presented a speech at the YIVO Institute of Jewish Research, highlighting the work of Herman Bernstein, American Minister to Albania (1930–33), and the fact that throughout history and especially during the Holocaust, not one Jew was harmed in Albania. For more on Berisha’s presentation see his website post (Albanian) and click here for his 50-paged brochure on Bernstein (PDF).
Ambassador Berisha’s work on Bernstein intersects with Protestant studies in this way, in Berisha’s words:
“I discovered Herbert Bernstein’s name while I was working on a book about another American, Charles Telford Erickson. The latter refers in his books to the contributions of Herman Bernstein in Albania as the American Minister of that time and also to their friendly relations. It was interesting to learn that when Herbert Hoover was Secretary of Trade, he gave Erickson 10,000 USD from his private account as a donation to the Agricultural School of Kavaja, Albania, on the condition of anonymity. Bernstein was personally interested in the school’s progress. Hoover’s bill of donation was revealed only after both had died, in 1966. The connection between President Hoover and Bernstein was strengthened when the latter wrote a book dedicated to the former, The Man who Brought America to the World …
“In 1919 Bernstein went to Paris with the American Delegation as a journalist. He reported from Paris for many American newspapers. The story of the Paris Peace Conference is very important for Albania and is entirely linked to the position of the United States represented by President Wilson and to the contributions of an American missionary, Charles Telford Erickson. The latter started his missionary work in Albania in 1908, when Albania was part of the Ottoman Empire. After four years of hard work and persecution he was deported by Serbs who had invaded Albania right after Turks left. However, he never ceased working for Albania until he died at 99 years of age in 1966. Erickson was called upon by the Albanian Americans of a patriotic organization, the Pan-Albanian Federation VATRA, to join the Albanian Delegation at the Paris Peace Conference. In Paris, Albania was at risk of being split up and seized by its neighbours, the Greeks, Serbs, Italians and Montenegrins. In this way, Albania was to be shrunk to an insignificant province.
“It was Charles Telford Erickson who informed President Wilson in daily briefs about Albania’s history and why it was facing that situation. Erickson had known the wife of President Wilson, Edith Bolling Galt Wilson, because they both had worked for the International Red Cross. He took advantage of this connection and channeled through her all of the letters he was preparing on behalf of the Albanian delegation. In this way, he succeeded in convincing President Wilson to declare that America would never sign a final document of the Paris Peace Conference if the borders of Albania would be violated. This was the first of the two greatest contributions of the United States towards Albania in twentieth century (the second was the liberation of Kosova in 1999). When we analyze relations between Erickson and the American Delegation led by President Wilson, and between Erickson and Bernstein, we attain a better understanding of how these people worked for Albania. In the thirties they both worked for American–Albanian projects: Erickson as a missionary and Bernstein as a diplomat.”
See the following video interview with Ambassador Berisha about Charles Erickson: 1) Short version with English subtitles, and 2) Full version (Albanian).(

LIKUIDIMI I UDHËHEQËSVE FETARË NË ULQIN (1944-1946)

by

Me rastin e 70-vjetorit të krimeve të komunistëve në Ulqin/
Shkruan: Dr. Nail Draga/Ulqin/
Trajtimi i ngjarjeve dhe personalitetëve që ka të bëj me kohën e Luftës së Dytë Botërore ne lidhje mbi qytetin e Ulqinit dhe të rrethinës së tij paraqet një inspirim të veçantë për çdo individ dhe studiues. E dhëna se nga viti 1941-1944 tokat shqiptare iu bashkangjiten shtetit amë Shqipërisë dhe këtu u vendos administrata dhe pushteti shqiptar me tërë mekanizmin qeverisës paraqiste një sfidë për popullsinë vendore. Por, kjo periudhë kohore ndonse e shkurtër e cila njihet si koha e Shqipnisë është e mbushur me momente dhe ngjarje interesante të cilat deri më tash janë hulumtuar shumë pak. Andaj me ketë rast do të trajtojmë në mënyrë të veçantë rolin e dy figurave fetare si dhe likuidimin e tyre nga komunistët me vendosjen e pushtetit të tyre nga muaji nëntor i vitit 1944.

1.Hafiz Hasan Llunji

Hasan Llunji, i biri i Alushit, myfti dhe myderriz i qytetit, lindi në Ulqin. Ka dy data, vitet 1897 dhe 1900. U rrit dhe u formua në një familje arsimdashëse dhe përparimtare. Ne moshën 13-vjeçare kryen hafizllekun-merr thirrjen hafiz, ndërsa diploma e ti, e lëshuar në vitin 1916/17, dëshmon se ai kreu shkollën dyvjeçare kroate-shqipe të Ulqinit. Më tej dëshironte të vazhdonte shkollimin në mederesenë e Sarajevës. Nga të parët e tij trashëgoj një bibliotekë të pasur me literaturë sa fetare dhe artistike me alfabet arabo-osman. Pasi kreu kualifikimet shkollore, bëri njohuri solide nga lëmi së drejtës trashëgimore të sheriatit. Në këtë lëmë u diplomua dhe u specializua në Shkodër te Sabri Begu, atëbotë kryemyfti i Shkodrës.Gjatë shërbimit në vise të ndryshme si mësues i fesë, ofiçar, myderriz dhe myfti, ka qenë pajtues në disa revista që botoheshin në Sarajevë, në Shkup e sidomos çmonte lart revistën “Zani i naltë” që botohej në Shkodër. Nga ajo revistë informohej për të arriturat e ndryshme në fushëveprimin e tij sidomos për veprimtarinë e shumë emrave të dëgjuar të kulturës dhe të së kaluarës sonë kombëtare.
Gjatë veprimtarisë dhe shërbimit hafiz Hasan Llunji ka shërbyer ne disa vende nga viti 1918-1944. Ka shërbyer në Ulqin, në Krajë, në Anë të Malit, në rrethinat e Tivarit dhe të Tuzit. Ai nuk ka mundur për të qendruar imun ndaj disa dukurive antikombëtare që organizonte pushteti i kohës në Mbretërinë SKS. Kështu në pranverë të viteve 30-ta në Ulqin flitej së do te vinin disa anije turke për të marrë familjet ulqinake të cilat nga skamja ekonomike dhe shtypja nacionale bëhëshin gati për ta lëshuar Ulqinin e për të emigruar në Turqi. Ndaj një veprimi të tillë të strukturave të pushtetit që si qellim kishin shpërnguljen e shqiptarëve nga ky qytet me plot guxim reagoi hafiz Hasan Llunji, duke i bindur bashkëqytetarët e tij për te mos e lëshuar Ulqinin. Nga një qendrim i tillë ai ishte në shënjestër të pushtetit dhe u detyru për një kohë ta lëshojë Ulqinin dhe u vendos në qytetin e Shkodrës, por po ashtu ka qendruar edhe në Durrës, ku pati takime edhe me Mujo Ulqinakun.

Njohja me dom Nikollë Tushën

Sipas shënimeve dhe dëshmive të njërëzve që e kanë njohur dom Nikollën dhe hafiz Hasanin, këto personalitete të ndritura fetare dhe patriotike, që vepronin në Ulqin, për herë të parë ishin njohur në vitin 1927 në fshatin Salç. Në atë kohë hasani sipas dokumenteve, Hasani kishte qenë mësues i fesë së fëmijëve shqiptarë në shkollën serbe të kohës. Por, ne ketë kohë në Salç kishte ardhur për të shërbyer edhe dom Nikollë Tusha. Që të dy kishin një bashkëpunim të admirueshëm që u bënë shëmbull edhe për qytetarët e zakonshëm. Të dy së bashku perveç së ishin në shërbim fetar me disa patriot të Ulqinit vazhduan aktivitetin kombëtar.
Me vendosjen e pushtuesve gjatë Luftës së Dytë Botërore në Ulqin në prill 1941 këto udhëheqes fetarë së bashku me disa atëdhetarë të tjerë iu bashkuan Mustafë Alibegut figurë e njohur atdhetare nga Ulqini i cili ne popull njihej me emrin Cafo Begu. Familja Alibegu, me tradita detare dhe tregtare, ishte me orientime të qarta kombëtare. Kjo familje ka dhënë kontribut të madh, sa në fushën kombëtare at edhe në atë arsimore, në lqin dhe më gjërë. Ai së pari ishte detar, pastaj tregtar dhe anëtar i disa partive, me kohë edhe kryetari i komunës së Ulqinit. Ne kohën e Karagjorgjeviqëve ishte kryetar shumëvjeçar i komunës së Ulqinit, senator në oborrin mbretëror dhe deputet. Gjatë LDB, Cafo Begu ishte sërish kryetar komune në Ulqin, pastaj deputet e më vonë përfaqësues i shqiptarëve të Malit të Zi në parlamentin shqiptar. Ishte anëtar i Këshillit të Lartë të Regjencës të udhëhequr nga Mehdi Frashëri, Fuad Dibra, lef Nosi, me kryetar Rexhep Mitrovica. Ne ketë staf ai do ta lidhë aktivitetin në Ulqin, gjithnjë i ndihmuar nga shokët e tij dhe bashkëpunëtorët më të ngushtë: dom Nikollë Tusha, hafiz Hasan Llunji e shumë të tjerë.

Tokat shqiptare i bashkohen shtetit amë Shqipërisë (1941-1944)
Fillimi i Luftës së Dytë Botërore solli ndryshime edhe ne hartën politike të ballkanit. Kështu pushtuesit e rinjë italian u angazhuan për të përmirësuar gabimin e mëparshëm duke ia bashkangjitur tokat etnike shqiptare nën Mal të Zi shtetit shqiptarë te kohës nga muaji prill i vitit 1941. Një veprim i tillë ishte një surprizë e këndshmë jo vetëm për dom Nikollen dhe hafiz Hasanin dhe Cafo Begun por për të gjithë popullin shqiptarë.
Ne rrethana të reja politike dhe shoqërore nga viti 1941-44 Ulqini ishte nënprefekturë e Shkodrës. Nënprefekt ishte Luigj Lufi, me origjinë nga Mirëdita i cili kishte te kryer fakultetin e historisë, ku përveç gjuhës amtare dinte edhe tre gjuhë të huaja. Truproje e tij ka qenë Rrok Shkreli. Zyrat e nënprefekturës kanë qenë afër Ranës në shtepinë e Bidin Selitës ku është sot pushimorja e pensionerëve. Gjatë kësaj kohe ne Ulqin për të parën herë vendoset administrata në gjuhën shqipe, hapet shkolla shqipe “Skënderbe” me arsmitarë vendas por shumica ishin nga Shkodra ndërsa drejtori i saj ishte shkodrani Jahja Domnori. Ne qytet ka funksionuar edhe gjykata, xhandarmëria, ushtria ku të gjithë ishin shqiptarë. Komandanti i qytetit të Ulqinit ishte Gjon Zefi Ivanaj.
Ne rrethana te reja ne një shtet të ri këtyre dy figurave të nderuara fetare në pranverën e vitit 1941, iu bashkohen edhe qytetarët vendas si Selë Lamoja, Cuf Brahushi, Hodo Alibegu, Rifat Alibegu, Riza Sula, Tahir Nikeziqi e shumë të tjerë. Nuk ka dilemë se ngritja e Flamurit Kombëtar Shqiptar me 14.6.1941 paraqet ditën dhe datën me të shënjtë për popullin shqiptarë ne krahinen e Ulqinit. Atë ditë u mblodhen para kishës së Shën Zefit(Mal të Bardhë) rreth 5000 qytetarë pa dallim feje e krahine.
Ja si përshkruan ketë moment historik Rrok Shkreli: ”Atë ditë ishte mbledhur popull i madh nga Ulqini, Ana e Malit, Kraja, Shestani…. Erdhen edhe krerët e iu bashkuan popullit, dom Nikollë Tusha, Cafo Begu, dom Ivo Bellashi, hoxhë Llunja, Lush Paloka, Dedë Gjo Nikë Delija, Selë Lamoja me të birin Elezin, Rexhep Dollari e shumë ulqinakë me ta.Së pari ka mbajtur një fjalim të fuqishëm atdhetari dom Nikolla, pastaj ka folur Cafo Begu e ne fund dom Ivo Bellashi në kroatisht pasi ishte kroat…Pas kësaj kemi kërkuar një shkallë për të hypur në kompanjel të kishës, shkallën e ka sjellur Kolë Lucë Ndoja që asokohe iu binte kambanave të kishës. Flamurin e kishte dom Nikollë Tusha, i cili ia dorëzoi Cafo Beg Ulqinit e ky ia dha Dedë Gjo Nikë Delisë; shkallët i solli dhe i mbeshteti fort për mur të kishës Kolë Lucë Ndoja, kurse Dedë Gjoni ma afroi mua shtizën e Flamurit, të cilin e valëvita disa herë në ajër e kjo ndezi zemrat e të pranishmëve, pastaj e vendosa dhe e shtërngova mirë në kompanjol.
Me rastin e ngritjes së Flamurit u ndez gazmendi liridashës e atdhetar ashtuqë të gjithë së bashku i kënduan Flamurit këto vargje:

O Flamur ti kuq e zi
po valon një bukuri
për Shqipni e për liri
në Kosovë e Çamëri
me gazmend e hijeshi
për të shtrejten këtë liri.

More djelt e Traboinit,
të Shestanit e t’ Ulqinit
banju bashkë e lutni i festë
për kufinin që u kanë hjekë,
shkoi kufini ku a kenë motit
n’ Sutorman e n’ Qafë t’ Kokotit “.

Gjatë tërë kësaj ko deri në vitin 1944 ne Ulqin edhe pse kanë pasur kërcnime dhe akuza nga qarqe të ndryshme këta dy figura fetare të nderuara ishin shëmbull me sjelljen, komunikimin dhe bashkëpunimin me popullin. Te dy dilshin vazhdimisht së bashku. Ishte kjo një shoqëri dhe tolerancë që nuk ishte ne favorin e individëve dhe qarqeve të ndryshme antishqiptare. Ata u gëzuan shumë kur ne vitin 1943 mësuan nga Cafo Begu për formimin e Lidhjes së Dytë të Prizrenit. Ishin te bindur se ajo forcë politike dhe ushtarake do të ndikojë në realizimin e aspiratave shqiptare për bashkimin e trojeve shqiptare me shtetin amë Shqipërinë. Ne ketë drejtim ai grup veprimtarësh ulqinakë shkrinë tërë energjinë rreth organizimit të punës lidhur me formimin dhe forcimin e Komitetit të Lidhjes së Dytë të Prizrenit në Ulqin, në përpilimin dhe në sistemimin e dokumentacionit të tij.

Burgosja dhe pushkatimi

Bëhet më dije se më 24 nëntor 1944, Ulqinin e vërshuan njësitë lokale partizane. Me të hyrë të tyre fillojnë mënjëher ndjekjet, maltretimet, burgimet dhe vrasjet. Një pjesë e veprimtarëve nuk u gjet në Ulqin, një pjesë arratiset, e frikësuar nga hakmarrjet që tashmë ishin bërë skena të ditës, ndërsa një pjesë mbetet në Ulqin.
Ne grupin e atyre që mbeten në Ulqin ishte edhe hafiz Hasan Llunji. Natën e 26 nëntorit nga OZNA arrestohet në shtëpinë e tij dhe dërgohet ne një burg të improvizuar të tyre në Ulqin. Aty gjen edhe tre ulqinakë të tjerë të cilët i kishin burgosur më parë: Hodo beg Bushatin më të birin Ahmetin, notër i Gjykatës së Ulqinit dhe Rafo Goranën, oficier aviacioni. Këtu e turturojnë mizorisht duke iu kërcnuar me pushkatim. Kërkonin të fliste për aktivitetin dhe shokët e tij. Përkohësisht hafiz Hasanin e lëshojnë pasi nuk siguruan prova për akuzen që ia ngarkonin, por nuk vonoi shumë dhe e burgosen përsëri. Organet e OZN-ës përmes spiunëve të tyre përfundimisht realizojnë qellimin e tyre, sepse ata i detyrojnë për të mbledhur nënshkrime nga populli për gjoja krimet që ka bërë ky gjatë kohës 1941-1944. Dhe ne një gjyq të improvizuar në Ulqin, në mbeshtetje të nënshkrimeve të mbledhura, organet e OZN-ës gjoja në emër të “gjyqit të popullit” dhanë fjalen e tyre përfundimtare- deportimin e tyre në Cetinë, në vazhdimin e hetuesisë.

Ende ne varr të përbashkët

Por, me datën 15 dhjetor 1944 katër të burgosurit me duar lidhur: hafiz Hasan Llunji, Memin Resulbegu, punëtor i gjeodezisë, Caf Canka dhe Zyhdi Fici, me roje të maskuara dhe të armatosur përcilleshin gjoja drejt Cetinës që atje t’iu shqiptohej denimi përfundimtar. Dhe ne drejtim të Tivarit pranë fshatit Braticë arriten ne një kthesë ku iu ishte venë prita, ku i pushkatuan të gjithë.
Ne vendin qe sot quhet “Laku i Hoxhës” i varrosen ne një varr të përbashkët. Edhe sot janë mu ne atë vend pa asnjë shenjë dalluese, edhe pse e kanë merituar të zhvarrosen dhe të varrosen me ceremoni të veçantë.

2. Dom Nikollë Noga-Tusha

Ne sajë te të dhënave biografike që disponojmë Nikollë Noga-Tusha ka lndur në Shirokë(Shkodër) në vitin 1895. Sipas kërkesës së tij, nga kushrini dom Pjetër Noga(Tusha), mbasi kreu shkollen fillore në vendlindje u dërgu në Itali në Sarzana, ku kreu gjimnazin dhe filozofinë, ndërsa më vonë në Gjenova kreu teologjinë. Është shuguruar për meshtar në vitin 1919. Meshen e parë e tha në Genazzano tek shenjtorja e Zojës. Pasi erdhi ne Shqipëri u emëru famullitar në Dush të Pukës dhe më vonë në Qelez. Ne ketë kohë në Shqipëri u krijuan rrethana të reja shoqërore dhe politike sepse ne vitin 1924 ne pushtet vie Fan Noli i cili ne dhjetor të ati viti përmbyset nga Zogu. Ne këto rrethana së bashku me dom Gjon Gazullin organizuan opoziten popullore për rrethin e Pukës.

Largimi nga Shqipëria si kundërshtar i pushtetit

Pushtetarët e rinjë nuk e lanë të qetë sepse ai cilësohej sipas tyre kundërshtar i pushtetit andaj ndiqej nga xhandarmëria. Ne një situatë të tillë që u bë e papërballueshme nga xhandarmëria e Zogut detyrohet me lanë vendin e tij dhe gjen strehim ne Arqipeshkvinë e Tivarit. Më pas emërohet famullitar në Kllezën Poshtë(1927-1933). Por përveç së ishte famullitar ne ketë fshat ne mungesë të priftërinjëve ne vitet 1931-1934 ka administruar edhe famullin në breg të Bunës në Shëngjergj. Për kontributin e dhënë si meshtar i zellshëm nga Selia e Shenjtë në vitin 1933 i jepet titulli Imzot, latinisht “Monsinjor” në vitin 1933, që d.m.th. kapelan i Papës. Ne pragun e Luftës së Dytë Botërore, dom Nikolla shërbeu në Salç. Ne vitet 1940-1945 me shërbim ishte ne Ulqin në kishen e Shën Zefit.
Gjatë kohës së luftës ishte përkrah Cafo Begut dhe të gjitha forcave atdhetare duke përkrahur pushtetin e ri dhe bashkimin e tokave shqiptare shtetit amë Shqipërisë.
Me datën 14 qershor 1941 ishte ndër organizatorët për ngirtjen e Flamurit Kombëtar Shqiptar në kishën e Shën Zefit në Ulqin. Ai këtu mbajti fjalimin e rastit. Ishte ky një moment historik për ketë qytet sepse Flamuri kombëtar valvitej për herë të parë.

Ndjekja ndaj figurave kombëtare

Vendosja e pushtetit komunist ne Ulqin me 24 nëntor 1944 për figurat kombëtare ishte fatale sepse atyre iu pengonte çështja kombëtare shqiptare dhe ngirtja e kësaj vetëdije tek masa e popullit ne ketë mjedis. Andaj te ndodhur ne një situatë të tillë figurat kombëtare u detyruan të shpërndahen sepse filloi ndjekja e tyre. Kështu dom Nikolla e detyru me u largu nga Ulqini dhe u strehu te kushërini i tij në fshatin Juban afër Shkodrës. Por, as këtu nuk ishte i sigurtë sepse sigurimi shqiptarë i cili kishte bashkëpunim të ngushtë me ate jugosllav, zbuloj qendrimin e tij dhe pasi e arrestoj iu dorëzoj jugosllavëve.Ishte ky një rast i jashtëzakonshëm ku shtetasi shqiptarë iu dorëzohet organeve të ndjekjës së një shteti tjetër.
Por, një veprim i tillë nuk është për çuditur sepse për pushtetarët e rinjë parësore ishte orientimi ideologjik e jo ai kombëtar.Ngjajshëm kanë vepruar edhe me Hodo Alibegun të cilin e burgosin në Shqipëri dhe e sjellin në burgun e Tivarit, ndërsa më pas të dy i sjellin në burgun e Ulqinit. Pas hetuesisë së rëndë, u mbajtë gjykimi publik në sallën e hotelit “Jadran” të Ulqinit.

Procesi gjyqësor dhe pushkatimi

Me qellim që ta komprometonin para masës, dom Nikollë Tushës, ne petk fetar, i jepej në dorë makina e shkrimit që ta barte nëpër rrugët e qytetit deri në sallën e gjykimit. Nga disa fëmijë të porositur përjetoi fyerje derisa kalonte rrugës. Gjyqi këta dy patriotë i dënoi me nga 20 vjet burg të rëndë. Pas shpalljes së denimit dom Nikollë Tusha dhe Hodo Alibegu dërgohen për të vuajtur denimin në burgun e Cetinës. Atje ne burgun Bogdanovkraj pati qendrim burrëror, por pikërisht për ketë qendrim dom Nikollë Tusha edhe pushkatohet më 4 nëntor 1946, në Bjellashka Papretina. Po ashtu janë pushkatuar edhe Hodo Alibegu nga Ulqini, Vasë Filip Mirdita nga Pistulli, Ali Beqir Bajrami nga Krytha, Merush Halil Omeri nga Krytha, Ali Veli Kalimani nga Kalimani, Lekë Maci Perkolaj, Vukë Pjetër Malaj, Gjon Zef Malaj nga Shestani etj. Ende sot nuk dihet gjë për ështrat dhe varrin e tyre.

Përfundim

Me vendosjen e pushtetit të ri te quajtur komunist nga fillimi u dëshmu se kemi të bëjmë me një sistem të diktaturës ku fillimisht filloi me ndjekjen e figurave kombëtare dhe nacionaliste e po ashtu edhe me burgosjen dhe likuidimin e tyre. Pjesëtarët e pushtetit gjatë LDB ne nënprefekturën e Ulqinit me ne krye kryetarin Cafo Begun-Alibegaj u larguan nga qyteti duke dalur ne mal e qendruar kaçakë për disa vite, ndërsa disa te tjerë u burgosen dhe u denuan me gjyqe te improvizuara me burg dhe pushkatim. Ne sajë të autoritetit që kishin dy figurat fetare te Ulqinit hafiz Hasan Llunji dhe dom Nikollë Tusha u pushkatuan.
Nuk ka dyshim se mekati i tyre nga pushteti komunist kishte të bënte me ngritjen e Flamurit Kombëtar Shqiptar ne Ulqin me 14.6.1941 si dhe ngitjen e vetëdijes kombëtare të populli shqiptar i kësaj krahine. Pushtetarët e rinjë diçka të tillë nuk mund ta përballonin sepse pushteti i tyre ishte me plot demagogji dhe se premtimet e dhëna gjatë luftës i mohuan me të përfunduar ajo. Ishte ky një mashtrim perfid dhe gënjeshtër transparente që dëshmohet me shumë argumente te kësaj kohe. Sepse pushteti i ri komunist dëshironte te mos degjohej zëri i shqiptarëve të cilët deshironin të jenë të barabartë si te tjerët, sepse atyre iu konvenonin individ anonim dhe servil ne shërbim të tyre.
Nuk ka dilemë se trajtimi kompetent i kësaj periudhe kohore meriton një qasje të veçantë sidomos për personat të cilët janë denuar, persekutuar dhe likuiduar vetëm së ishin shqiptarë dhe kishin bindjet dhe pikëpamjet e tyre politike e shoqërore.
Dhjetor 2014