Nga Gjon Frani Ivezaj, historian/

Shqiptarët me stoicizëm i kanë rezistuar stuhive të përbindshme të hordhive pushtuese, që kanë synuar nënshtrimin e maleve dhe banorëve kreshnikë autoktonë ilir-arbërorë. Nga burimet historike, mësojmë se luftrat ose kryengritjet më të njohura të Grudës janë ato që janë zhvilluar gjatë periudhës së viteve 1565-1575, 1883 etj. Por nga ana e tjetër, nuk duhet harruar edhe Kryengritja liridashëse të shekujve të mëvonshëm, në të cilën kulmon ajo e vitit 1911, ku malësorët nënshkruan historinë e lavdishme të popullit shqiptar. Vendosmëria e shqiptarëve malësorë për të qëndruar deri në fund alarmuan si Fuqitë e Mëdha të kohës ashtu edhe Perandorisë Otomane, që ishte në fazën e kalbërizmit dhe tjetërsimit të plotë në brëndësi të saj.

Populli ynë ka luftuar për të mbrojtur kombin, gjuhën, traditat, zakonet, fenë, kulturën, dëshmitë e vijimsisë së artit dhe kulturës etnike. Nga ana e tjetër më të gjithë mjetet dhe format e saj, pushtuesit shumëshekullorë otoman, kanë synuar jetëgjatësine e sundimit të përjetshëm, duke u munduar hap mbas hapi të asimilojnë kombin tonë. Ata e kanë filluar me shkatërrimin e qyteteve të hershme dhe të lashtë në kulturë, duke u munduar të bënin turqizimin e tyre. Me qëllim që të largonte rrezikun e shpërthimit të Kryengritjes antiosmane në Malësi, Porta e Lartë shpalli në verën e vitit 1875 se nuk do ti përseriste më ekspeditat ushtarake për vendosjen e pushtetit të saj në krahinat e panënshtruara asaj. Por ky vendim, me të cilin Perandoria Otomane vuloste fundin e periudhës së Tanzimatit në trojet shqiptare, nuk e ndryshoi gjendjen e mjerueshme të Malësisë. Por kur interesat e atdheut kërkonin flijimin dhe pushkën engrehur për Shqipëri, fatosat e lirisë të Malësisë menjëherë u rreshtuan në betejat e përgjashme kundër çdo pushtuesi të trojeve tona dhe ndër shekuj ishin mmburojë e herkut e atdhedashurisë. Gjithënjë ushtria otomane është përpjekur për të shuar zjarrin e luftës për liri të popullit shqiptar dhe në vecanti tek malësorët kreshnikë. Më konkretisht në Grudë, sipas burimeve historike me ardhjen e Vuksan Gelës, krijohet një emër shumë më i njohur i Grudën kreshnike. Trimëria, besa dhe burrëria u bënë pjesë e jetës së kësaj krahinë famëmadhe, duke ripërtërirë edhe më shumë këto vlera të pasurisë shqiptare. Gruda u bë epiqendra e luftrave për liri dhe pavarësi, duke shkruar me zjarrin e pukshkës historinë e lavdishme të krahinës dhe vetë Shqipërisë askohe.

Pasardhësit e kësaj dere të njohur për trimëri dhe patriotizem qe shkruan histori me gryken e pushkes ishin prijësit e idealeve të lirisë kundër kolonizatorëve turq, si: Precë Vuksani dhe Bacë Vuksani që ishin nga gjaku dhe themelet e Vuksan Gelës së famshëm në histori. Ata mbetën një shpatë e fortë e mprehtë kundër hordhive barbare turke, duke i prirë malësorëve në shumë luftra dhe beteja të përgjashme në mbrotje të trojeve etnike shqiptare. Prijësi i Grudës Prec Vuksani, sipas dëshmive historike të Imzot Simonit, ishte gjithnjë në krye të betejave përkrah trimave të tjerë malësorë. Historiani tregon se si ky prijës legjendarë në vitin 1790 ishte tmerre i ushtrive turke, tek luftonte ballë për ballë dhe trup me trup me forcat turke. Mbas shumë përpjekjeve e luftrave, Precë Vuksani ra dëshmor në mbrojtje të trojeve tona në Kalanë e Rozafatit të Shkodrës. Gjaku i tij u bë dritë dhe burim frymëzimi në luftrat e tjera të njëpasnjëshme, që do të bënin malësorët e Grudës dhe gjithë Malësisë kundër ushtrive turke.

Historiani Imzot Simoni  (PP013, fq. 20), e përshkruan figurativisht dhimbjen dhe trimërinë e këtij prijësi të dashur në të gjithë Malësinë.

Ndër të tjera ai vargëzon si një rapsod popullorë:

“Kur ra gjaku i ktij fatosi,

N’kalan e Rozafatit

U dridh toka e ra termeku

Ushtuen malet e l’kundet deti…”

Edhe pse vdekja heroike tronditi gjithë Malësinë, flamuri shqiptar nuk ra në tokë, por ishte vëllai i tij Bacë Vuksani ai që do të vijonte dhe mbante lart ne dore flamurin e Gjergj Kastriotit me nder e lavdi shembullore. Ai mori pjesë në shumë beteja, si në luftën e Lezhës kundër ushtrisë otomane turke, në luftën e përgjakshme të Shkodrës, Vranës etj. Ai në luftimet trup me trup me ushtrinë turke, ra heroikisht në fushën e betejës në Kalanë e Spuzhit të vitit 1797. Prej derës së trimave të shtëpisë së Precë Vuksanit lidën edhe më vonë figura më legjendare të maleve kreshnike të Malësisë. Prej kësaj votre heroike lindi parardhësi legjendar Smajl Martini Ivezaj i Grudës heroike.

Qysh në fëmijëri ai u ushqye nga prindërit e tij fisnik me dashruinë për tokat shqiptare, respektin dhe traditat e të parëve të derës kreshnike. Ai i dëgjonte dhe mbante në kujtesë të gjithë ngjarjet historike të lavdishme të treguar në odat e burrave nga të gjithë antarët e familjes së tij, miqtë dhe personalitetet e shquara të kombit shqiptar, që kanë bujtur dhe ishin miq e kësaj dere bujare dhe fisnike.

Kështu burimet historike tregojnë se Smajl Martini Ivezaj ishte qysh në moshën 18-vjecare një prijës trim i malësorëve të Grudës, duke mbajtur me nder dhe lavdi emrin e bajraktarit të Grudës e mirënjohur në histori dhe krahinën e Malësisë. Smajli mori pjesë në shumë luftra clirimtare kundër pushtuesve turq. Të tilla janë luftrat në Shkodër, lufta e Vranës, lufta në Shipshanikut dhe rrethinat e kalasë së Deciqit, lufta e Bukovikut që u bë në Rugovë të Kosovës, në luftën e Plavës dhe Gucisë, luftën e Pejës, kryengritje e përgjashme në tokën e Maqedonisë kundër Sadri Aga Pashës etj., etj. Ai iste në ballë të kryengritjeve liridashëse.

Fatosat e lirisë gjatë shekujve kanë luftuar burrërisht për ti bërë ballë forcave turke të armatosura deri në dhëmb. Shqiptarët luftuan të shtyrë nga ideja kombëtare, gjë që bëri të mundur që opinioni europian të shikojë dhe ndryshoj mendim për shqiptarët, që po i bënin ballë ekspeditave ndëshmimore të ushtrive mizore turke. Fitoret e shqiptarëve kundër ushtrive turke patën jehonë të madhe në shtypin ndërkombëtar. Ata forcuan edhe më tej bindjen se shqiptarët malësorë ishin të zotë të mbronin vetë trojet e tyre pa ndihmën e askujt, mbasi ata ushqeheshin nga dashuria për atdheun e tyre, që ishte dhe mbeti motivi më frymëzues i të gjithë malësorëve. Kështu Fuqitë e Mëdha, Perandoria Otomane u detyruan pas përpjekjeve pa rezultat të hiqnin dorë nga vendimi i Kongresit të Berlinit në lidhje me tokat shqiptare, çka shënon një fitore të re të diplomacisë që korrën shqiptarët në arenën ndërkombëtare. Këta fatosa të lirisë ishin luftëtarët më të shquar, njerëz bujar, shtëpia të njohur në gjithë Malësinë, shquheshin për urtësi, njerëz të besës dhe nderit, mikpritësa dhe zemërmirë. Ata u mësuan edhe fëmijëve nipërve, mbesave dhe gjeneratave të tjera që erdhën mbas shembullit të tyre heroik historinë e lavdishme të Malësisë kreshnike të shkruar me zjarin e pushkës së lirisë. Smajl Martini Ivezaj (Bajraktar i Grudës), njeri ndër luftetarët më të mëdhenj që pati Malësia, i cili luftoi krejt jetën kundër turqve, rreth vitit 1883 arrestohet në Shkodër nga turqit dhe për dënim e syrgjynojnë në Diari Bekir, ku nuk u kthye kurrë më dhe as nuk i dihet vorri.

Smajlit i mbetën dy djem në betejat kundra pushtuesve të huaj.

Shqiptarët u lidhën më shumë se kurrë mes vedit në mbrotje të trojeve etnike shqiptare, vatrave të trashëguar brez mbas brezi nga të parët e tyre.

Kjo derë zëmadhe, ka nxjerrë trima si heronj kombëtarë, duke kulmuar me Tringën e famshme legjendare, Sokol Bacin e pamposhtur në luftra e beteja të përgjakshme për liri e pavarësi, Smajl Martinin Ivezaj e mirënjohur në të gjithë Malëisinë për besë, urti, trimëri dhe pushkë e ngrehur për Shqipëri, ashtu sikurse edhe Dedë Nikë Ivezaj Bajraktarin e Grudës, Zef Martinin Ivezaj etj., heroina kombëtare shqiptare Tringa e Smajlit, që ishin dhe mbetën ndera e historisë së lavdishme të Malësisë dhe e gjithë Shqipërisë gjatë shekullit XVII, XVIII, XIX dhe XX.

Udhëheqësit malësorë duke qënë të parët në frontin e luftës treguan gatishmëri pë rtë mobilizuar forca të ndryshme nga krahinat e malësive dhe fiseve të njohura, sipas zakonitu zotuan të mobilizonin të gjithë burrat e aftë për armë në mbrojtje të tokave amtare. Porta e Lartë asnjëherë nuk u pajtua më këtë gjendje gatishmërie për luftë të malësorëve kundër ushtrive të tyre pushtuese. Tringa është vajza e tij sokoleshë, pra Tringa e Smajlit ose Tringa e Grudës e cila krah për krah me burra luftoj gjithnjë pa u trembur me armë në dorë kundra armikut, që kishte zaptuar trojet tona shqiptare, që gjithnjë janë larë me gjakun e shenjtë të martirëve të lirisë. Precë Vuksani dhe Bacë Vuksani ishin princat e Grudës, të cilët heroikisht luftonin kundër ushtrisë mizore otomane turke. Simbas një Ipeshkvit të Vnecias Toni Assgazino, që shkruante për qëndresën e banorëve vendas malësorë gjatë luftrave liridashëse të vitit 1780, ndër të tjera ai përmend me shumë respekt edhe bajraktarët e Grudës: Bacë Vuksanin Ivezaj dhe Precë Vuksanin Ivezaj, që u dalluan në mbrojtje heroike të kalasë së Rozafatit në qytetit antik të Shkodrës. Ne vitin 1835 Smajl Martini Ivezaj i vuri gjoksin me heroizëm të paparë mbrojtjes së Kalasë dhe Kishës rrëzë kalasë që njihet edhe sot me emrin “Zoja e Shkodrës”. Edhe pse ajo kishë ishte pothuajse tërësisht e shkatërruar nga invazioni turk, sipas autorit të sipërcituar, Smajl Martini Ivezaj, ishte një trim i spikatur, duke u dallua për shpirtin atdhetar në mbrotje të tokave, objekteve të kultit kristian autokton dhe monumenteve të kulturës të trashëguar brez mbas mbrezi.

Vetë historiania Gradizhinia në vitin 1836-1837 përshkruan luftrat kreshnike të malësorëve të Malësisë, ku në ballë të betejave ishte Smajl Martni Ivezaj bajraktari i Grudës. Ai u dallua për guximin dhe trimërinë në përleshjet e përgjakshme kundër hordhive barbare turke që prej shekuj mbanin të pushtuar tokat shqiptare. Malësia e Madhe deri me 1576 mbante lidhje të mira dhe të ngushta me Venedikun. Janë të njohura përsonat historik që mbanin qëndrime të tilla dhe mbeshtetëshin në Venedik si Anaro Hoti, Vuksa Gela, Vuksa Gjeca. Poashtu, deri me atëherë Malësia mbante lidhje edhe me Dinastitë e Ballshajve dhe Cernovekaseve të etnosit shqiptarë. Vendimi i padrejtë Stambollit ngriti sërisht në këmbë malësorët liridashës. Plava e Gucia u bënë arenë e përleshjeve për liri dhe pavarësi kombëtare. Meqenëse Plava dhe Gucia bënin pjesë ne vilajetin e Kosovës, barrën e drejtimit të organizmit të luftës liridashëse për mbrojtjen e tyre e mori përsipër Komiteti Ndërkrahinor i Prizrenit, i cili nga ana e vet formoi një shtab ushtarak të posaçëm me në krye Ali pashë Gucinë.

Nga ana e vet Porta e Lartë u kërkoi Fufive të Mëdha të dërgonte në Plavë e Guci një komision ndërkombëtar për t’u bindur mbi vështirësitë që ajo gjente tek shqiptarët e egërsuar nga padrejtësitë e Kongresit të Berlinit. Porta e Lartë provoi por pa dobi që të binte zemërimin e ligjshëm të malësorëve, duke i detyruar që të hiqnin dorë nga qëndresa e mëtejshme duke u premtuar familjeve shqiptare kompensim toke ne vende të tjera, a thua se Shqipëria ishte çiflik i sulltanëve të Stambollit, që mund ti shisnin dhe shpërndanin si të donin ata. Por shqiptarët nuk u lëkundën nga vendimi i tyre kombëtar mëse i drejtë. Kryeprifti i Grudës dhe i gjithë Malësisë Imzot Karlo Della Mirandella, do të organizojë në brigjet e lumit Cem besëlidhje në mes maleve dhe do të hapi shkollën e parë në gjuhën shqipe në Priftë të Grudës. Edhe pse Porta e Lartë dëshironte të asgjesonte institucionet e kultit kristian në trojet tona, Vuksan Gela me bijtë e tij i vunë gjoksin mbrotjes së vlerave materiale dhe shpirtërore etnike shqiptare të lënë trashëgim nga të parët tanë.

Turqit nga ana e tyre bëjnë përpjekje të vazhdueshme për të ndaluar gjatë shekujve të kolonizimit të tyre çdo nismë e aksion kulturorë dhe përparimtarë të gjuhës dhe traditave etnike shqiptare. Malësorët ishin të besimit katolik deri me ardhjen e turqve, atëherë fillon me dhumë dhe përmes takses së gjizes përhapja e besimit islam, që u shoqërua me dhunë, vrasje, masakrime, syrgjenime të besimtarëve aktoktonë të ritit katolikë, që nuk e pranuan konvertimin e fesë katolike të të parëve të tyre.

Kishat katolike shqiptare kryesore që ishin dhe janë edhe sot vlera dhe monumente kulturore dhe fetare tradicionale të malësorëve janë: Kisha e Grudës (më e vjetra) Kisha e Shën Mhillit në Dinoshë, Kisha në Arzë, Kisha në Brigje të Hotit, Kisha në Triepsh, Kisha në Selcë, Kisha në Bajzë, Kisha në Tuz etj. Me 1880-1881 në Vrane, Gruda do të fitoj e përsëri dallohet luftëtari i lirisë Smajl Martini, që ishte bajraktar i nderuar i Grudës. Në luftën e përgjashme që Smajl Martini Ivezaj bëri në Shkodër, ai kishte pranë vetës edhe bij të tjerë trima të malësisë. Ndër të tjerë mund të përmendim: Mat Hasani Ivezaj, Pllumb Gjeka Kalaj, Prelë Marashi Ivezaj, Tomë Kolë Gjoni Sinishtaj, Prek Gjoruka Ivezaj, Smak Deda Ivezaj etj., etj., prej fiseve të Grudës kreshnike, të cilët luftuan të udhëhequr nga kryetrimi legjendar Smajl Martini dhe bajraktarë të tjerë, si: Dedë Nikë Bajraktari Ivezaj, Zef Prelë Marashi Ivezaj, Tom Zoli Ivezaj, Pjetër Nika Ivezaj, Major Dodë Nikollë Zefi Ivezaj, etj. Etj., prej fiseve të Grudës që treguan heroizëm shembullorë në mbrotje te tokave shqiptare. Me 1883 dhe 1886 gjyqi ushtarak i sulltanit do të dënojë një numër të madhë të krerëve të Hotit dhe Grudës për shkak se po prishnin synimet grabiqare të Perandorinë Turke. Me i njohuri nga të dënuarit ishte luftëtari trim antiturk Smajl Martini Ivezaj që do të internohet me krerët e Grudës në Diari-Bekir Turqi. Rapsodi popullor për trimërinë dhe dhimbjen që ndjenin trojet tona për udhëheqësin e shquar Smajl Martinin Ivezaj, ndër të tjera do të vargëzojë kështu:

“Po vijn shqypet per hava

N’oborrin e Smajlit paskan ra

Sa shpejt Smajli n’kamb asht cua

Kan nis shqypet me lot me lotua

A je Smajlo princi i Malcis

Shpata e Shkodres e e Shqypnis

Kem ardh Princo me tu ankua:

Pse nuk mundena token shqiptare me flutrua?!

Sa shpejt Smajli asht ngushtua

Edhe shtypeve ua drejtua:

Po ua nap besen e Zotit

E pasha gjakun e Kastriotit:

Sa te jetë gjall Smajli n’Malci

Nuk la anadoll t’Turkis

As nuk nuk la sllav t’Serbis

Per me shkel tokat e Shqypnis.”

Disa nga krerët e Malësisë do të marrin pjesë edhe në Lidhjen e Prizrenit në Qershor 1878. Të tillë ishin: Smajl Martini Ivezaj, Dedë Gjon Luli, Baca Kurti etj.

Me vendimin e Xhibales (komisionit turk për Malësi), sipas Arqipeshkvit shkodran me mission shpirtëror në Athinë të Greqisë historianit Pjetër Arben Teodori (ACC.PO, fq. 117), në vitin 1856 Malësia e Madhe ndahet në dy pjesë: Triepshi dhe Koja do të hyjnë me Cetinë, kurse pjesa tjetër e Malësisë: Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati dhe Shkreli mbetën nën ndikimin e vezirave te Shkodrës. Prijësi i malësorëve apo bajraktari i mirënjohur për besë burrëri, luftra dhe urtësi në kuvendet e burrave Smajl Martini Ivezaj, kur filloi kuvendi duke parë synimet mashtruese të përfaqsusve turq për coptimin e Malësisë atëherë në shenjë proteste doli menjeherë nga mbledhja, duke u shprehur se: “Nuk kishte qenë dhe s’do të jetë kurrë për copëtimin e trojeve tona të shtrenjta të lënë trashëgim nga të parët tanë.”

Revulucionin e xhonturqeve në vitin 1908, malësorët do ta perkrahin, duke shpresuar se ai do të sjellë demokracinë, jetë e lirë, perparim, realizimin e të drejtave nacionale-etnike, hapjen e shkollave në gjuhën shqipe etj., por nuk ndodhi ashtu. Turqit, nëpër mes misionarëve të tyrë e tradhtuan “reformën xhonturke” dhe malësorët për të realizuar të drejtat e veta, sikurse do të shprehet Faik Konica, “filluan luftën kundër shumë ujqëve”, jo të sigurt se ushtarakisht do të fitojnë, por do të terhjekin vëmendjen e Europës, dhe mbas themelimit të Komitetit Nacional Shqiptarë në Podgoricë në shkurt 1911, në krye të së cilit vëndoset trimi i vendosur Sokol Baci Ivezaj dhe Kolë Sokol Baci Ivezaj (sekretar) dhe bashkëpunëtorët e shquar, si: Dedë Gjon Luli Dedvukaj, Nikollë Soga, Luigj Gurakuqi etj. Kryetari i Komiteti Sokol Baci Ivezaj për s’afërmi bashkëpunonte me patriotët e nderuar të kombit shqiptar, si: Patër Gjergj Fishtën, Dom Ndre Mjeden, Imzot Jak Serreqi, Patër Bona Gjeçaj, Isa Boletinin, Ismail Qemali, Dodë Brajçin, Mehmet Shpendin etj.

Elez Osmani, Prishtinë-New York, 2024/

Nëse, një parathënie e një libri e shkruar nga autori, ka për qëllim të tërheqë vëmendjen lexuesit, duke ofruar informacion në lidhje me përvojën krijuese, njohuritë që ofron, ose frymëzimin që i ka dhënë tema që ka trajtuar, si dhe kontekstin historik të materialit që ka shfrytëzuar për hartimin e veprës, më duhet të them që në fillim, se nuk i kisha as parapërgatitjen fillestar për hartimin e kësaj vepre. Nuk e kisha as si ide. Mirëpo, nëse një parathënie shkruhet nga autori, që të tregojë rrugën që ka ndjekur për hartimin e saj, atëherë mund të them, se jo kot, rasti është mbret i botës, kanë thënë të mençurit. Falë kësaj rastësie, sot kam nëpër duar një material të tërë, kryesisht një letërkëmbim madhështor, por edhe krijimtari origjinale, të njërit nga atdhetarët që kanë lënë gjumë për historinë e popullit shqiptar. Fjala është për veprën e gjithanshme të Vasil Germenjit.

Një ditë, derisa banoja në Brox të Nju Jorkut, më telefonon Muharrem Krreku, i cili ishte nga Juniku, por që banonte dhe punonte si kontraktor në Long Island të NY. Nga ana tjetër e telefonit, më thotë :”O dajë, jam duke e meremetuar një bodrum të një shtëpie, këtu në Long Island. Pronarja e shtëpisë më thotë, se çdo mbeturinë ta gjuaj në kontejner. Duke punuar, po shohë disa letra, gazeta, libra të vjetër, të gjitha në gjuhën shqipe, Janë disa kuti të mbushura me materiale të ndryshme. Çka të bëj? A janë me interes që të ruhen’’?

Pasi e dëgjova, i them shkurt: ‘‘Mos i hedh’’! Pastaj vazhdova, ‘‘nëse nuk t’i zë makina, mund të vijë edhe unë e t’i marrim’’. ‘‘Jo, më thotë, mos u merakos se e kam kamionin e vogël me vete dhe kam mjaft vend. Në mbrëmje t’i sjellë në shtëpi’’. Të gjitha ato materiale m’i solli në Bronx. Në ndërkohë, i paketova në kuti të plastikës, kurse pas një kohe, i ngarkova në makinën time, të cilën po e dërgoja në Kosovë. Kështu, të gjitha ato materiale shkrimore, nga porti i Nju Xhersit, me anije i nisa për në portin e Durrësit. Pas një muaj, anija kishte mbërritur në Durrës. I mora dhe i vendosa në shtëpinë time, në Prishtinë. Në pushimet e verës, kur u ktheva në Kosovë, fillova t’i shfletojë, t’i kontrollojë, në mënyrë që të njihesha me lëndën e atyre shkrimeve. Në këtë mënyrë, e kuptova se ai ishte “arkivi” i Vasil Germenjit. Unë, në të vërtetë, as që e dija se kush ishte Vasil Germenji. Ndoshta e kisha dëgjuar vetëm si emër. Pasi kisha shfletuar mjaft shkrime nga ai material, kisha marrë njohuritë e përgjithshme nga tërë ajo lëndë shkrimore, e thirra në telefon Z. Idriz Lamaj, ish- gazetar i ‘‘Zërit të Amerikës’’, por edhe njohës i mirë i mërgatës shqiptare të asaj periudhe. I fola për çka bëhej fjalë. Sa mund ta përfytyroja përmes bisedës, Idrizi ishte gëzua shumë nga kjo gjetje e rastësishme. I erdhi aq shumë mirë, që kishte shpëtuar, së paku një pjesë e atyre shkrimeve nga tërësia e dokumentacionit të Vasil Gërmenjit, me të cilin, më thoshte se kishin punuar një kohë bashkë. Por, po ashtu, nga ato që i tregoja, ishte i befasuar me faktin se si kishin përfunduar “shkrimet “ dhe puna tij në Long Island, kur dihej se Vasil Germenji kishte vdekur në Florida!

Në fillim e pyeta: ‘‘Është një përkthim nga gjuha frënge, nga Vasil Germenji me titull “Gjashtë muaj histori e Shqipërisë”, si thua ke njohuri se a është botuar’’? Pas pak më thotë, ‘‘Nuk më kujtohet, por po do të interesohem çka mund të gjejë’’. Në ndërkohë i them që të mos merrej fare me atë punë, ngase ‘‘materialin’’ do të ta kthejë që të merresh ti me të, sepse, jo vetëm e njeh mirë këtë materie, por edhe keni punuar bashkë, si dhe keni zhvilluar të njëjtën veprimtari.

Idrizi me thotë shkurt: ‘‘Unë nuk kam mundësi fizike që të merrem me te. Përvishu punës për ta ndriçuar figurën e Vasil Germenjit. Do të më kesh për krahë. Do ta kesh ndihmën time të vazhdueshme. Pasi ke punuar në Programin Dokumentar të TVP-së, ke përvojë si hartohen dokumentarët, andaj jam i bindur se tërë atë dokumentacion do ta sistemosh mirë’’. Idrizi me ”lëshoi në det dhe më tha, noto’’.

I hyra punës. Fillimisht në ndarjen e gazetave dhe të revistave, sigurisht numrat që ishin, pastaj fillova sistemimin e letrave të shumta nga tërësia e letërkëmbimit të tij. Pastaj bëra radhitjen e shkrimeve, të komenteve dhe të raporteve të ndryshme të tij, të shkruar në gjuhën shqipe, në gjuhën angleze dhe në gjuhën frënge.

Duke u marrë me gjithë atë krijimtari të Vasil Germenjit, ndava mendjen që në këtë botim të përfshihen këto përmbajtje:

1. Punime të shkruara për Vasil Gërmenjin,

2. Shkrime autoriale, disa nga ato shkrime të tij,

3. Poezitë e tij, të shkruara dhe te radhitura në një fletore xhepi,

4. Pjesë nga ditari i tij, si dhe

6. “Gjashtë muaj histori e Shqipërisë” Perkthimi i Shënimve te gjeneralit Descoin

5. Letërkëmbimin e tij vetëm në gjuhën shqipe, me personalitete te ndryshme të kohës kur kanë vepruar. *

Letërkëmbimi i tij ishte pjesa me e vështirë që të redaktohej. Ishin letra të shumta që mbërrinin deri në njëmijë faqe, si të dërguara personave të ndryshëm, por edhe të marra nga ata. Ishin të shkruara kaherë, në shumë vende të dëmtuara nga dhëmbi i kohës, kurse shumë nga ato ishin të shkruara me dorë. Do të thotë, kishte vështirësi që të radhiteshin. Një ditë, duke biseduar me ish kolegun Sabit Jahën, redaktor i shumë botimeve, ia tregova edhe hallin tim. Më tha se do të krijonte kontakt me një punëtore që ishte e angazhuar në Akademinë e Shkencave dhe të e Arteve të Kosovës, e cila merrej edhe me këtë punë. Ndoshta ka mundësi të merret me këtë punë. I tregova se janë shumë dorëshkrime, por të vështira që të radhiten. Pas një kohe biseduam me zonjën Mirëlinda Latifi, e cila pranoi të merrej me këtë punë, të cilën e ka kryer me sukses, për çka e falënderoj me shumë respekt.

Në tërësi, materialin e rishkruar dhe të përpunuar ia dorëzova sërish , z. Idriz Lama, që ta kontrollonte dhe ta redaktonte, por edhe ta plotësonte me ndonjë të dhënë nga “arkivi” i tij, nga publikimet e tij që mund t’i kujtoheshin. Studiuesi i zellshëm, Idriz Lama, këtë punë e ka bërë me kënaqësi të veçantë, edhe pse i lodhur nga mosha, por edhe nga shëndeti i lig. Disa ditë kemi punuar edhe në shtëpinë e tij, ku bashkëshortja e tij, zonja e nderuar Alma, na ka pritur, na ka nderuar dhe na ka respektuar ashtu si i kishte hije një zonje mikpritëse dhe shumë bujare. Në asnjë rast, nuk e kishte mërzi, që ia mbushnim shtëpinë me letra e dosje të ndryshme, por na shpesh edhe na jepte kurajë për punën që bënim. *

Ky libër, lexuesit shqiptar do t’i japë informacion shtesë dhe të ndryshëm mbi historinë tonë. Lexuesi do ta kuptojë një pjesë të historisë sonë, që nuk e kemi ditur dhe që nuk na e kanë mësuar, edhe përkundër faktit se personazhi kryesor i këtij libri, si dhe personazhet e tjerë, me të cilët ka bashkëvepruar janë pjesë e qenies sonë kombëtare. Të gjitha këto figura të historisë sonë, mjerisht të anatemuar, të ndarë, të izoluar nga procesi i përgjithshëm i zhvillimeve historike në jetën tonë kombëtare.

Prandaj, në këtë libër, ka informacione mbi personazhet, shkruhet dhe flitet për shumë ngjarje që kanë ndodhur para fillimit të Luftës së Dytë Botërore, por edhe pas saj, kurse pjesëmarrëse kryesore ishte Mërgata shqiptare, e cila me angazhimin e saj, me punën e palodhshme në shërbim të kombit, ka zënë vendin e merituar në elitën ndërkombëtare në tërësinë e proceseve kundër komuniste, andaj edhe janë pjesë e historisë se përgjithshme botërore.

Në anën tjetër, përveç fakteve historike lidhur me veprimtarinë madhore të mërgatës sonë, në libër ka edhe informacione të shumta dhe të ndryshme, që shpalohen përmes këtij letërkëmbimi. Ky letërkëmbim vinte dhe shkonte nga shumë shtete të botës, nga aty ku secilin nga këta mërgimtarë e kishin përplasur dallgët e jetës. Prandaj, këto letra, në një mënyrë, përmbushin rrjedhën e rrëfimit të ngjarjeve historike.

Kam bërë përpjekje që lexuesit ta kuptojë se nuk jemi bërës të historisë, por ne jemi pjellë e historisë, kurse historia është e rëndësishme, edhe për faktin se edhe ne, një ditë, do të kthehemi në të kaluarën.

Të mësuarit dhe të kuptuarit e ngjarjeve që kanë ndodhur në historinë tonë, lexuesit i ndihmon të ketë edhe një aspekt tjetër të informacionit për atë që ka ndodhur dje, si dhe për ngjarjet që ndodhin aktualisht, por mbase edhe të ngjarjeve që do të ndodhin në të ardhmen!

Përmbajta që është përfshirë në këtë libër është një mundësi më shumë, që lexuesi të njihet edhe me anën tjetër të rrjedhës së ngjarjeve historike, të zhvillimeve të ndryshme në jetën tonë historike, në mënyrën e bërjes politikë, por edhe në zhvillimet e përgjithshme shoqërore. Pra, jepet një pasqyrë e të gjitha atyre ngjarjeve që janë zhvilluar jashtë hapësirave të ndryshme shtetërore ku jetojnë shqiptarët e sotëm.

* Vlenë te theksohet se në shtëpin e tij ne Bronx, Z.Idrizi,ruan dokumentcionin te shumtë,me me vlerë të kësaj natyre,ndonëse një pjesë i ka dhuruar “Vatrës” , Arkivitit te Kosovës ,dhe publicistëve dhe studjuesve të ndryshem.

* Materialin e mbetur do ja dorëzoj Arkivit të Kosovës.

Instituti Albanologjik i Prishtinës,

Prof. Dr. Emin Kabashi

Këshilltar shkencor

(Fjalë për veprën e Elez Osmanit kushtuar Vasil Germenjit)

Përkufizimi

Jeta historike e popullit shqiptar, herë ka pasur vetëm njërën anë të ndriçuar, herë tjetër ka mbetur nëpër arkivat e botës, kurse të shumtën e herëve është mohuar ndriçimi i tërësishëm i periudhave historike, i ngjarjeve që janë zhvilluar, andaj edhe shumë veprimtarë të çështjes kombëtare kanë mbetur ose të panjohur, ose janë njohur pjesërisht. Një fat të këtillë e ka pasur edhe figurua shumë planesh e atdhetarit me traditë, Vasil Germenjit. Ishte nip i Themistokli Germenjit, andaj ngjarjen e parë që e kishte vëzhguar nga afër në shtëpinë e tij, ishte Kongresi i Manastirit, i vitit 1908, që kishte zhvillua punimet në hotelin e familjes së tij. Po ashtu, siç del edhe nga letërkëmbimi që ka studiuar Elez Osmani, prof. Ai ishte njohës i mirë i të gjitha rrethanave që kishin ndodhur në Shqipëri, që para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore, si dhe rrethanat që ishin krijuar pas ardhjes në pushtet të sistemit komunist shqiptar.

Letërkëmbim që dëshmon rrugën historike të popullit shqiptar

Çka dëshmon letërkëmbimi i Vasil Germenjit? Cila ishte gjendja e mërgatës shqiptare, sipas këtij letërkëmbimi? A kishte mundësi që shqiptarët të merreshin vesh për të ardhmen e atdheut? Dua të besoj se këto janë dilemat kryesore të tërësisë së shpëtuar të letërkëmbimit të Vasil Germenjit, me të cilin është marrë Elez Osmani. Po ashtu, në shumësinë e interesimeve të Vaasil Germenjit, përherë dhe kudo, siç thuhej, me bukë, apo pa të, përherë në vend të parë ishte çështja e Shqipërisë etnike, ashtu siç e kishte mësuar nga i ungji dhe babai, por edhe nga tërë Rilindja jonë kombëtare. Kudo që shqiptarët, me veprimin e tyre, me punën dhe angazhimin e tyre, bënin diçka të mirë për atdheun e tyre, Vasil Germenji ishte ai që i inkurajonte, ai që gëzohej për secilën fletushkë, gazetë, apo revistë që dilte në gjuhën shqipe. Në shtrirjen e përgjithshme të interesimeve të tij, siç del nga ky letërkëmbim me të cilin është marrë Elez Osmani, Vasil Germenji me vetëdijen më të lartë kombëtare, gjithë veprimtarinë e tij, gjithë angazhimin e tij intelektual, gjithë veprimtarinë në institucione të ndryshme ndërkombëtare, ia kishte kushtuar lirisë së Shqipërisë, duke kërkuar nga mërgata shqiptare, kudo që ishte ajo, që të mos lodhej asnjëherë për të qenë në shërbim të atdheut. Qoftë edhe vetëm për këtë aspekt të vepre së tij madhore, ajo ka merituar kaherë të njihej nga shqiptarët, ka merituar të jetë botuar deri tashti, siç edhe do të duhej të ishte pjesë e edukimit të gazetarëve shqiptarë nëpër të gjitha këto periudha kohore. Kësisoj, do të shlyhej një obligim i madh kulturor ndaj veprës së Vasil germenjit, por edhe ndaj mërgatës shqiptare në përgjithësi.

Kërkesat e Vasil Germenjit për mundësinë që shqiptarët të merren vesh në mes vete

Lexuesi i këtij letërkëmbimi që e ka sistemuar dhe e ka përgatitur me përkushtim dhe njohuri, Elez Osmani, përveç aq shumë angazhimeve të Vasil Germenjit për të ndriçuar aspekte të jetës historike të popullit shqiptar, janë edhe kërkesat e tij, për mënyrën dhe mundësitë e pajtimit të shqiptarëve për të ndihmuar atdheun si të bashkuar. Në letërkëmbimin e Vasil Germenjit shumë shpesh gjendet edhe një kërkesë, që mund të përmblidhet në synimin e tij për të pajtuar anët e politikës shqiptare në shërbim të atdheut. Si e ka konceptuar Germenji këtë kërkesë, sipas gjasësh, për pushtetin aktual të Shqipërisë së asaj kohe, por edhe për mendimin e shumë partive politike të mërgatës shqiptare, ishte e pazbatueshme. Ishte e tillë për faktin, se Germenji kërkonte të hiqeshin nga përdorimi nga dorë ligjesh të shtetit, të liroheshin të gjithë të burgosurit politikë, të mundësohej kthimi i mërgimtarëve në atdhe, si dhe të krijoheshin marrëdhënie të mira me SHBA. Marrë të tërësi, letërkëmbimi i Vasil Germenjit shtrihet në të gjitha anët e jetës shoqërore që zhvillohej në atdhe, por edhe në të gjitha vendet ku ishte vendosur mërgata shqiptare. Kurdo që ka rastin të ketë në dorë ndonjë botim të kësaj mërgate, Vasil Germenji e përgëzon me aq përkushtim, sa përkufizohet me gjuhën e rilindësve tanë, kur bëhej një shërbim në të mirë të atdheut. Puna që ka bërë Elez Osmani në mbledhjen, sistemimin, fillimisht në ruajtjen e këtij letërkëmbimi është me vlerë të paçmueshme, qoftë edhe për faktin se e gjithë veprimtaria e tij është pjesë e historisë së mërgatës shqiptare, rrjedhimisht është pjesë e historisë sonë kombëtare.

Përfundim

Duke shfletuar me kujdes punën e Elez Osmanit në përgatitjen dhe shqyrtimin e letërkëmbimit të Vasil Germenjit, na vjen në mendje mësimi i lashtësisë shqiptare, se kushdo që vë një gur në kalanë atdheut, kryen një obligim moral ndaj tij, por mbi të gjitha bëhet shkollë për të ardhmen e mendësisë së shqiptarëve, se secila punë në shërbim të atdheut, vlerësohet nga brezat që vijnë. Letërkëmbimi i Vasil Germenjit e dëshmon në tërësi këtë kërkesë, sepse na mëson edhe anën tjetër të historie shqiptare, e cila pa marrë parasysh paragjykimet e mundshme, është në shërbim të lirie së atdheut, është në shërbim të çështjes së madhe kombëtare, e cila nuk është e plotë pa Kosovën dhe viset e tjera që janë lënë jashtë gjeografie së atdheut nga Fuqitë e Mëdha të kohës. Qoftë, edhe vetëm për këtë porosi të madhe që del nga letërkëmbimi i Vasil Germenjit, meriton shqyrtim, studim, analizë dhe mbështetje të përhershme.

Dr. Ervin Kujtila/

Sondazhet e realizuara në fortifikimet prehistorike të Orenjës dhe Zdranjshit të luginës së Shkumbinit, mundësuan njohjen më të plotë të zhvillimit kronologjik të jetës së tyre. Kështu në Orenjë u përftuan të dhëna stratigrafiko-kulturore që e mbështesin zhvillimin e jetës në këtë vendbanim, në 3 faza kronologjike të emërtuara Orenjë I-II-III, përkatësisht të lidhura me Bronzin e Hershëm, Bronzin e Vonë dhe periudhën e vonë antike. Ndërsa në fortifikimin e Zdranjshit, u fiksuan dy faza kronologjiko-kulturore zhvillimi, Zdranjsh I dhe II, që i referohen përkatësisht periudhës së Bronzit të Hershëm dhe asaj të Bronzit të Vonë.
Bazuar në materialin arkeologjik, rezulton se jeta në qytezën e Orenjës ka kaluar në tre faza, që dallohen nga intensiteti dhe karakteri. Faza e parë është periudha e Bronzit të Hershëm. Faza e dytë i përket periudhës së Bronzit të Vonë dhe faze e tretë periudhës së Antikitetit të Vonë.
Qeramika e fazës Orenjë I dhe Zdranjsh I, ndryshon në aspektet më kryesore të saj nga qeramika e shtresës pasardhëse të Bronzit të Vonë, pavarësisht se disa nga format dhe dekoret e kësaj të fundit do të ruhen edhe gjatë kësaj faze. Teknikisht enët e fazës Orenjë I dhe Zdranjsh I, nuk shquhen në përgjithësi për ndonjë cilësi të lartë punimi. Shumica e fragmenteve të enëve, qofshin të mëdha ose të vogla i përkasin kategorisë së qeramikës së zakonshme apo trashanike.
Lënda arkeologjike e periudhës së hershme të Bronzit e gjetur përfaqësohet nga një numër relativisht i vogël enësh të fragmentuara. Disa nga format e qeramikës së Bronzit të Hershëm përsëriten ose zhvillojnë më tej forma të tjera në periudhën e Bronzit të Vonë. Format më karakteristike të qeramikës së Orenjë I dhe Zdranjshë I, janë: tasa me buzë të sheshta ose të shtrira nga jashtë, enë me buzë të prerë pjerrtas, të cilat janë gjetur edhe në zona të tjera të Shqipërisë si në Kukum I, Ganjollë I, Maliq, Zagorë, Shkodër etj.
Enët e punuara me brumë të mirë dhe pjekje të plotë. Balta ka ngjyrë të errët, që shkon nga kafe në të kuqe dhe gri në të zi. Enët janë lyer me një shtresë ajke, pa shkëlqim. Fundet janë të sheshta dhe shkrihen harmonishëm me trupin e enës. Vegjët janë shiritore vertikale. Zbukurimet përfaqësohen kryesisht nga shiriti i thjeshtë në reliev me shtypje gishti, thimthat e vegjël plastikë.

Materiali arkeologjik i grumbulluar dhe analiza tipologjike e tij çojnë në disa përfundime të përgjithshme të karakterit kronologjiko-kulturor të vendbanimit.
Fortifikimi i Orenjës dhe Zdranjshit është banuar në disa periudha të ndryshme historike.

Faza e parë, që do ta pranonim si faza Orenjë dhe Zdranjsh I, i përgjigjet periudhës se Bronzit të Hershëm. Gjetjet në sasi relativisht të pakta mendojmë se dëshmon se vendbanimi është shfrytëzuar në një periudhë të kufizuar kohe. Kultura e zbuluar në Orenjë dhe Zdranjshë I inkuadrohet mjaft mirë brenda territorit gjeografik të Shqipërisë, ku u zhvilluan kultura të kësaj periudhë si Ganjollë I, Kukum I, Gajtan I, Shkodër Ia etj.

Teknika e punimit, format dhe zbukurimet e qeramikës në aspektin e tyre kryesor e afrojnë këtë kulturë dhe me atë të zbuluar në Maliq IIIa-b, Sovjan V, Shkodër Ia-b, Manasdren I. Disa elemente dekorative, pavarësisht nga dallimet krahinore, vendosin lidhje kulturore me krahinat tona në very dhe jug të Shkumbinit. Kultura Orenjë dhe Zdranjshë I duket se u zhvillua në kontakte të afërta dhe me kulturën e Maliqit dhe të veriut të Shqipërisë, me të cilën ajo do të lidhet më shumë në saje të pozitës gjeografike të këtyre vendbanimeve.

Fortifikimet e kësaj periudhe ndodhen zakonisht në pika dominante të zonave baritore, larg rrugëve të komunikimit. Planimetria e këtyre fortifikimeve i përmbahet tipit eliptik. Zakonisht hyrja gjendet në pjesën më të ulët të kreshtës, ku realizohet komunikimi me zonën përreth. Qeramika e zbuluar në Orenjë dhë Zdranjsh, format dhe dekori i saj i datojnë këto fortifikime në periudhën e Bronzit të Vonë.
Fortifikimet prehistorike të periudhës së Bronzit të Vonë në luginën e Shkumbinit lidhen kryesisht me karakterin mbrojtës të tyre, si vendbanim dhe vendstrehim për banorët dhe për pasurinë e tyre. Ato janë të vendosura në zona të brendshme të territorit, larg rrugëve kryesore të komunikimit si në Orenjë dhe Zdranjsh dhe Lleshan. Këto fortifikime janë të vendosura në afërsi me kullotat që lidhen me ekonominë baritore. Shembuj të ngjashëm janë konstatuar në fortifikimet e kësaj periudhe në Shqipëri dhe jashtë saj, sidomos në rrafshnaltën e Glasinacit.

Fortifikimet mbrojtëse në të gjitha rastet, janë ndërtuar mbi bazament natyror, direkt mbi tokë të virgjër ose mbi shtresa shkëmbore, domethënë ato janë pa themel. Ndërtimi i këtyre mureve është bërë me gurë të mbledhur në sipërfaqen e terrenit ose nxjerrë nga shtresat shkëmbore sipërfaqësore. Fortifikimi është ndërtuar me gurë të vendosur në muraturë të thatë të papunuar fare. Gurët janë të përmasave të tyre natyrore. Në fasadë fugat janë të pambushura dhe rrallë me ndonjë gur të vogël. Blloqet e gurëve janë të një madhësie mesatare e të mëdhenj, me përmasa (0.40 x0.70 m). Lartësia maksimale e ruajtur e fortifikimit prehistorik arrin në 0.80 – 1.20 m. Gjerësia maksimale e ruajtur është 1.80 – 2.20 m. Në fasadë fugat janë të pambushura dhe rrallë me ndonjë gur të vogël. Fasada anësore zakonisht paraqitet e mbuluar nga dherat.

Fortifikimet prehistorike të luginës së Shkumbinit formojnë një sistem të organizuar mbrojtës të kësaj lugine. Karakteristikë e përbashkët e tyre është vendosja në pozita strategjike dhe dominante, pranë kullotave natyrore dhe kontrolli i rrugëve kryesore të komunikimit. Një karakteristikë tjetër e përbashkët shënohet nga skema e njëjtë apo e ngjashme planimetrike eliptike dhe në ndonjë rast edhe oblike, linja e murit nuk ka kthesa, kënde apo kulla, element që do të shfaqen në fortifikimet e mëvonshme. Muret rrethuese ruhen në një lartësi të vogël, ato janë ndërtuar me gurë mesatarë dhe të vegjël të papunuar.

Karakteristikë për fortifikimet prehistorike të Bronzit të Vonë është planimetria e tyre në trajtë eliptike. Fortifikimi ndjek linjë të përkulur, pa kënde e kthesa (Orenjë, Zdranjsh, Lleshan).

Sipërfaqja e tyre varion nga 2 ha (Zdranjsh) deri në 2.5 ha (Orenjë). Fortifikimi është ndërtuar në anën e cila është më pak e mbrojtur që lidhet me pjesën tjetër të zonës me një qafë. Hyrja e fortifikimit zakonisht gjendet pjesën më të ulët të fortifikimit e cila bën të mundur komunikimin me zonën përreth. Perimetri i fortifikimeve është afërsisht 600 m, ndërsa gjatësia e fortifikimit prehistorik të ruajtur është 236 – 251 m.
Lidhur me raportin hapësinor të vendbanimeve prehistorike dhe tipin planimetrik të fortifikimeve të Bronzit të Vonë në luginën e Shkumbinit mund të themi se:
a.Tipi kryesor planimetrik është vendbanimi brenda fortifikimit; ky tip planimetrik aktualisht ndeshet vetëm në fortifikimet e Orenjës dhe Zdranjshit, të verifikuar nëpërmjet sondazheve arkeologjik. Në këtë tip planimetrik mund të përfshihen edhe fortifikimet e tjera si: Bërzeshta, Qukës Skëndërbe, Lleshani.
b.Tipi planimetrik i vendbanimit jashtë fortifikimit. Ky tip nuk është ndeshur në periudhën e Bronzit të Vonë nga kërkimet tona në këtë luginë. Ai duket se shfaqet në periudhën arkaike, siç dëshmojnë të dhënat nga Qyteza e Selcës së Poshtme në Mokër dhe vendbanimi i Belshit.
Kultura e periudhës së Bronzit të Vonë e zbuluar në këto vendbanime prehistorike, me analogjitë e saj kulturore është e orientuar kryesisht nga Shqipëria e Veriut dhe grupi kulturor Glasinac-Mat.

Marenglen Kasmi

Historian/

Kemi në duar e po promovojmë sot vëllimin e dytë të librit për Fan Nolin, botim i UET Press, të autorit Ilir Ikonomi. Libri është titulluar “Rebeli”. Një titull provokues, i cili padyshim nxit kërshërinë e lexuesit për brendinë e tij.

Së pari dua të uroj autorin, z. Ikonomi, për veprën e tij të radhës dhe i uroj njëherazi atij suksese për hartimin e vëllimit të tretë, për të risjellë pranë lexuesit edhe më të plotë jetën dhe veprën e ndoshta personazhit historik më interesant të kombit shqiptar, Fan Noli.

Në këtë vëllim autori ndalet në vitet 1920-1924 dhe e ka ndarë librin në tre kapituj, të titulluar përkatësisht “Në terren të vështirë 1920-1922”, “Pushtete të brishta 1922-1923” dhe “Gjashtë muaj kryeministër 1924”.

Ndonëse titujt e çështjeve të trajtuara në kapituj të japin përshtypjen e zgjedhjes së rastësishme sipas dokumentacionit që ai mund të ketë pasur në duar dhe që në vetvete ato mund të trajtohen edhe si tematika të pavarura, në tërësinë e tyre lexuesi arrin të bëjë një lexim kronologjik të ngjarjeve, zhvillimeve kryesore e veprimtarisë së Nolit, çka sigurisht që është meritë e shkrimit të zhdërvjellët dhe gjuhës sa zgjedhur e të përmbledhur, që autori e zotëron me mjeshtëri.

Libri është shkruar në një gjuhën të qëruar, çka është përsëri një tregues i artit të të shkruarit të autorit, që fatkeqësisht në botimet e sotme shpesh është përjashtimi e jo rregulli.

Ky botim trajton Nolin si politikan, drejtues shteti e reformator, ndonëse historia tregoi që mendimet dhe vizionet e tij demokratike liberale më së shumti mbetën në kuadër të një programi politik, i cili për shumë arsye nuk arriti të realizohej, madje vlerësuar sot në retrospektivë as që mund të ishte e mundur të arrihej në tërësinë e tij, në një Shqipëri sikurse ishte ajo e viteve 1920.

Noli qëndroi në Shqipëri realisht jo më shumë se dy vjet e gjysmë. Ndaj, me të drejtë Ikonomi shkruan se “gjatë kësaj kohe të shkurtër betejat e tij ishin komplekse, prandaj i tillë është edhe ky libër”.

Ky është një libër ndryshe, si nga përmbajtja, trajtimi por edhe stili i të shkruarit, ku gërshetohet gazetari me historianin. Sigurisht që një gazetar me përvojë e i sprovuar si Ikonomi arrin që duke i ndërthurur me zotësi të dyja gjinitë, të sjellë një botim të qëndrueshëm, i cili në trajtimin e tij dhe mënyrën e ndërtimit të librit sfidon, ndoshta fjala më e saktë do të ishte provokon, historianët që merren me këtë periudhë por edhe lexuesin, duke nënkuptuar se edhe Fan Noli, ashtu si çdo personazh historik e qenie humane, duhet parë me ngjyra, e jo bardh e zi.

Parë në këtë këndvështrim, ky botim edhe më interesant, kur autori përpiqet të na tregojë Nolin nëpërmjet detajeve, herë të njohura e herë të panjohura, duke sjellë ngjarje, takime, bisedime e qëndrime të mbajtura nga diplomatët e huaj ndaj tij apo hera-herës duke i vendosur përballë edhe personazhe të tjerë, si për shembull Ahmet Zogun, me qëllim që lexuesi të jetë në gjendje të krahasojë e nxjerrë përfundime. Këtu mund të themi se gazetari dominon ndaj historianit.

Trajtimin më të zgjeruar në libër e merr pikërisht kapitulli i tretë, Noli kryeministër.

Sa më sipër, unë po ndalem në fjalën time vetëm në disa çështje që autori rreket t’u japë përgjigje në libër, çka ai e nënvizon edhe në pasthënien e botimit, nëse për ngjarjen e qershorit bëhet fjalë për një revolucion, kryengritje a puç ushtarak.

Ikonomi shtron atë qe e quan pyetjen e provës: “A sollën ngjarjet e qershorit 1924 ndryshime të tilla që të linin gjurmë në shoqërinë shqiptare, apo ishin thjesht një rebelim ushtarak, i shoqëruar me një ndryshim të përkohshëm pushteti? A e zgjidhën ato pronësinë mbi tokë, problemin më të mprehtë shoqëror me të cilin po përballej Shqipëria e varfër e asaj kohe? A e reformuan ato sistemin gjyqësor dhe atë legjislativ”? Më tej, autori shton se “siç mund të kuptohet nga faktet e paraqitura në këtë libër, fjala revolucion do të ishte e ekzagjeruar për lëvizjen e qershorit, nëse marrim si pikë referimi përmbysjet që kishin bërë epokë, si ato në Francë, Amerikë, Rusi ose gjetkë”.

Në një mënyrë të përmbledhur mund të thuhet se autori e trajton këtë ngjarje si një komplot të organizuar nga opozita ndaj qeverisë së kryeministrit Vrioni, i cili u vu në zbatim pas vrasjes së Avni Rustemit, çka autori thekson se “opozita ishte e përgatitur të mos e lëshonte nga dora deri sa të kishte nxjerrë të gjitha përfitimet e mundshme politike”.

Duke e njohur vështirësinë e trajtimeve biografike, e sidomos për figura historike komplekse, ajo çka autorin e ndihmon në arritjen e një objektivizmi historik të pëlqyeshëm është metodologjia e zgjedhur, e cila në shkencën e sotme moderne historike perëndimore konsiston në dallimin ndërmjet historisë përshkruese dhe shkrimit strukturor të historisë. Nëse në biografishkruarje ndiqet metodologjia e parë, atëherë rezultati shkon më tepër në drejtimin përshkrues dhe paraqiten më tepër detaje të brendshme të personazhit por që qëndrojnë gjithmonë në rrafshin një dimensional, pavarësisht shumëngjyrësisë së tij. Nëse ndiqet metoda e dytë, e cila është padyshim më e pëlqyeshmja, më e qëndrueshmja shkencërisht dhe më e përhapura ndër historianët biografë, atëherë personazhi historik trajtohet në pikëpamje strukturore, pra shumëdimensional dhe i pa shkëputur nga konteksti kohor ku ai vepron me të gjitha veçoritë e saj.

Pa dashur të keqkuptohem, pasi si historian jam duke folur për një libër historik të shkruar nga këndvështrimi i një gazetari dhe pa dashur po ashtu aspak të ul vlerat e këtij botimi, duhet pikësëpari të theksoj se të shkruash për një figurë të madhe si Noli, pa dyshim që është një sfidë e madhe dhe Ikonomi i ka dalë ballas me sukses kësaj sfide.

Por po ashtu nuk mund të rri pa thënë që ndoshta do kishte qenë e nevojshme që në libër të bëhej edhe një analizë e situatës politike, ekonomike e shoqërore të Shqipërisë së këtyre viteve, çka në thelb është jo vetëm çelësi për të kuptuar të gjitha këto zhvillime, e sidomos rolin e Nolit në tallavanë politike të Shqipërisë asokohe. Po ashtu, ky është një kriter i pashmangshëm metodologjik në hartimin e një biografie politike.

Nga ana tjetër, autori ndalet gjatë në përshkrimin e marrëdhënieve ndërkombëtare të Shqipërisë në vitet 1920-1922, ku theksohet fort roli i Nolit si politikan, diplomat e patriot në lidhje me problemet e Shqipërisë.

Në vitet 1920-1925 u ndërruan 12 qeveri, me nëntë kryeministra. Janë vitet e destabilitetit të madh politik e shoqëror, ende shumë larg një situate politike të konsoliduar. Më tej, ekonomia shqiptare ishte në gjendje të mjeruar. Si pasojë e sundimit të gjatë osman, hendeku ekonomik ndërmjet shtresave të shoqërisë ishte më tepër se i madh. Situata e keqe e të mbjellave, e sidomos në vitet 1922-1924 për shkak të kushteve të këqija natyrore e kishin rrënuar tërësisht ekonominë bujqësore. Sidomos fshatarësia ishte pa bukë dhe e mbytur në borxhe. Pa folur për gjendjen agrare, ku pjesa më e madhe e tokave të punueshme ishte e përqendruar në një numër të vogël njerëzish, një pasojë kjo e drejtpërdrejtë e politikave sunduese osmane.

Po ashtu, të pakënaqur ishin edhe shtresat e ndryshme qytetare, përfshirë edhe nëpunësit e shtetit, ushtrinë, xhandarmerinë etj., të cilët kishin muaj pa marrë pagën. Një përpjekje e qeverisë Vërlaci për të ulur tonet me opozitën, duke marrë dy përfaqësues të saj në qeveri, u trondit nga vrasja e Avni Rustemit, i cili ishte shndërruar në një simbol të atdhetarisë dhe të demokracisë në sytë e shumë shqiptarëve. Kjo ngjarje solli mbylljen përfundimtare të gjithë kanaleve të komunikimit politik ndërmjet forcave të ndryshme, çka i lëshoi vendin konfliktit të armatosur.

Sa më sipër, kryengritja e qershorit nuk mund të thjeshtohet në një puç ushtarak, pra thjesht në një çështje pushteti, duke i mohuar kësaj lëvizje përmbajtjen demokratike, e cila në fakt ishte një vazhdim i revolucionit kombëtar të 1920, por me një ndryshim thelbësor. Tashmë jo për të rifituar pavarësinë kundër pushtuesit të huaj por për të rrëzuar rendin feudal mesjetar, me qëllim demokratizimin e vendit.

Kjo lëvizje demokratike, ku pa dyshim spikaste roli i Nolit, ishte në fakt pjesë e të njëjtave lëvizje, me të njëjtën përmbajtje, që vendet e tjera perëndimore i kishin zhvilluar kohë më parë, sigurisht me veçoritë e tyre. Për arsye që dihen, kjo lëvizje erdhi në Shqipëri e vonuar në kohë. Synimi i saj ishte përdormi i pushtetit politik për zgjidhjen e problemeve ekonomike e shoqërore që qëndronin para vendit. Çështja kryesore ishte zgjidhja e situatës agrare, për të cilën ishte direkt e interesuar forca kryesore e kryengritjes, fshatarësia.

Pa dyshim që përmbysja e qeverisë së Nolit i dha një goditje të rëndë përpjekjeve të forcave demokratike për të nxjerrë Shqipërinë nga kthetrat e feudalizmit dhe për ta futur atë në rrugën e demokracive perëndimore, të përparimit ekonomik e shoqëror. Disfata e revolucionit të qershorit ndërpreu po ashtu përpjekjet për konsolidimin e një shteti demokratik dhe i hapi rrugë ndërtimit të një shteti autoritar nën drejtimin e Ahmet Zogut, fillimisht si republikë presidenciale e më pas si Monarki.

Së dyti, duke dashur përsëri të qëndroj në rrafshin metodologjik, një nga pikat e forta të autorit në këtë botim është përdorimi i burimeve historike.

Noli është ndoshta një nga figurat historike më të trajtuara. Përveç shkrimeve të shumta që ai vetë ka lënë, është trajtuar gjerë e gjatë e tërë veprimtaria e tij si, publicist demokrat, orator e njohës i mirë i fjalës shqipe, politikan me një potencial të fuqishëm, i cili ju kushtua jo vetëm mbrojtjes së interesave kombëtare por ashtu edhe luftës për ndërtimin e demokracisë së shtetit të ri shqiptar.

Ikonomi ka përdorur një bibliografi të pasur, çka padyshim përbën një vlerë të padiskutueshme të këtij botimi. Në këtë pikë, procesi i kritikës së burimeve historike është i pa shmangshëm, madje një element metodologjik thelbësor.

Autori i referohet shpesh qëndrimeve të ministrave të huaj në Shqipëri, e kryesisht atij britanik e amerikan. Referuar Ikonomit, por edhe botimeve të tjera, bie në sy që shpesh raportet e qëndrimet e ministrit britanik Aires ndaj situatës në Shqipëri e Nolit janë të diskutueshme, pasi dihen interesat që Anglia kishte në këtë kohë për nëntokën shqiptare dhe marrëveshjet që ishin arritur me Ahmet Zogun para se ai të largohej. Kësisoj, këto qëndrime nuk duhen marrë si të mirëqena e jo gjithmonë të besueshme.

Vetë Noli ka deklaruar më vonë se “zoti Aires arriti të bindë të gjithë ç’ishin rreth meje se reformat agrare ishin një inovacion i rrezikshëm bolshevik”. Sikurse edhe vetë autori arrin në përfundimin se “dihej që legata britanike me ministrin Eyres favorizonte Ahmet Zogun dhe kishte antipati për Nolin”. (f.275).

Së treti dhe së fundmi, Ikonomi trajton edhe çështjen e legjitimitetit të qeverisë dhe njohjes ndërkombëtare të saj.

Qëndrimi i distancuar i shteteve të huaja ndaj qeverisë së Nolit është i kuptueshëm. Madje edhe vetë Noli, sikurse z. Ikonomi shkruan, do t’i thoshte ministrit anglez në Tiranë se “… e kuptoj plotësisht se nuk mund të pritet që qeveria britanike të njohë një qeveri, e cila ka ardhur në pushtet me mjete jokushtetuese. Për këtë nuk shqetësohem, sepse e di që njohja do të vijë sapo ne ta meritojmë “. (f. 280)

Megjithatë bashkëpunimi nuk mungoi. Me të drejtë autori arrin në përfundimin se asokohe praktikat botërore të njohjes bazoheshin në përvoja tashmë të konsoliduara. Asnjëherë dhe në asnjë rast nuk kishte pasur njohje të shpejta të qeverive të ardhura me revolucion popullor. Britania e Madhe e kishte njohur qeverinë e dalë nga revolucioni portugez i 1909 një vit më vonë. Po kaq vonë kishte njohur edhe qeverinë kineze të dalë nga revolucioni i vitit 1912. Pra, njohja e qeverive të kësaj kategorie pasonte vetëm kur stabilizohej jeta politike në vend dhe krijoheshin të gjitha institucionet kushtetuese. Parë në këtë këndvështrim, njohja apo mosnjohja e qeverisë së Nolit nuk mund të shikohet si një arsye kryesore për rënien e qeverisë së Nolit. Sigurisht që huaja e mohuar për Nolin nga Lidhja e Kombeve do të kishte pasur një ndikim pozitiv në qeverisjen e tij.

Z. Ikonomi shkruan që në sytë e qeverive europiane ekzistonte mendimi se “që nga rilindja e saj në vitin 1920, Shqipëria nuk kishte bërë ndonjë përpjekje serioze për të zgjidhur vështirësitë e veta të brendshme dhe kishte dhënë pak prova se ishte vërtet e interesuar për të luftuar korrupsionin e për të vënë rregull në financat e veta.” (f. 302).

Po e mbyll duke cituar z. Ikonomi, i cili në fund të librit shkruan se “Përsa i përket Nolit personalisht, koha e shkurtër, gjatë së cilës ai përfaqësoi vendin në Lidhjen e Kombeve ose punoi në Shqipëri, pati sa suksese aq edhe zhgënjime. Nga disa bashkatdhetarë, ai do të mbahej mend si luftëtar dhe orator i zjarrtë i nacionalizmit shqiptar, që frymëzonte shpresë me programin e tij për ta çuar vendin përpara. Të tjerë do ta kujtonin si njeriun me ide të mëdha e progresiste, por që nuk e njihte mirë Shqipërinë dhe nuk iu përshtat dot rrethanave, prandaj dështoi politikisht. Gjithsesi, historia e tij flet shumë për malet e vështirësive që duhej të kapërcenin ata udhëheqës, të cilët dëshironin të sillnin ndryshime në një vend të prapambetur dhe konservator si Shqipëria”.

E përgëzoj edhe njëherë autorin për punën e bërë. Ky libër do të shërbejë padyshim si një bazë e mirë për studimin dhe njohjen e mëtejshme të figurës më gjeniale të shqiptarisë, Fan Nolin.

Librit i uroj udhë të mbarë dhe presim me shumë interes vëllimin tjetër!

(Marrë nga Gazeta Liberale)