Profesor Gjon Frani Ivezaj  /

Në burimet e hershme historike dhe dokumentet arkivore ku  historianë e kronikanë vendas dhe të huaj apo personalitete  të jetës politike e shoqërore si studiues, albanologë e  shkrimtare, thuhet se Gruda ishte një qendër shumë e  rëndësishme e Shkodrës antike. Gruda si fis përmëndet që  nga fillimi i shekullit XIV dhe ka prejardhje ilire, kjo e  vërtetuar dhe e argumentuar edhe nga historianët dhe  studiuesit shqiptare e të huaj. Në burimet e shkruara me këtë fis njihemi përmes verës dhe shkrimeve të misionarit të  madh Italian Atë Domeniko Pazi (1847-1919) i cili flet për të  parin e fisit Vuksan Gel Gjon Gruda. Sipas tij, fisi i Grudës, është i ardhur nga Basumt e Postribës të Shqipërisë së Veriut (Shkodër), të cilët ne shekujt XV-XVI u vendosën në malin e Grudës së sotme kreshike, për të shkruar një histori të lavdishme përmes grykës së pushkës e për të ba emër të madh në malësi e më gjërë. Bijtë e Vuksan Geles, punuan dhe ndërtuan shtëpitë e tyre në formë kulle me fringji në malin e Grudës. Falë aftësive dhe mençurisë së tij i pari i vendit (krahinës) u bë atdhetari i shquar Vuksan Gela i  Grudës. Gruda si fis në fund të shekullit XV përfshihej në  nahijen e Zhablakut dhe kishte 80 shtëpi. Ndërkaq emërtimin në vetë Nahija e Grudës, e ka marrë në vitin 1485, kurse më 1497 nuk përmendet në defterët osmanë si nahije. Simbas burimeve historike, kisha e Grudës, ka një histori legendare ndër shekuj.  Kjo vërtetohet edhe fjalët e kryeipeshkevit të Tivarit imzot  Vinçenc Zmajeviku tek libri Kuvendi i Arberit  1703, fq. 35, botim i shtëpisë botuese “Shpresa” Prishtinë  2003.  

Ai përshkruan se në Dinoshën e Grudës përveç ndërtimeve  të hershme urbane që njihej si qytetza, ekziston kisha e  shën Mhillit, themelet e të cilës i përkasin shekullit V.  Edhe studiuesi dhe albanologu italian Ermanno Armao, duke  u bazuar ne nje hartë te lashte (te dy hartografëve të  shekullit XVII, shkruan: “… Kemi te bejmë me kishën e lashte  të fisit të Grudes kushtuar shën Martinit ipeshkev, e ndërtuar  nga Eterit Françeskanë me 1646 dhe qe ishte diroccata,  (shenim i përkthyesit), në vitin 1671 kur ate Gaspari  ishte ne kalim.”  

Kisha e rindërtuar më vone me nje mjeshtri te  

mrekullueshme, gendet ne nje vend te veçuar ne bregun e  djathte te lumit te Cemit, ne katundin Priften, qender e  katolikëve te Fisit, 320 metra mbi nivelin e detit. Po ashtu ne  nje vizite baritore te ipeshkevit te Shkodres Pal Kamsi ne  vitin 1756,përshkruan se Gruda kishte 106 shtëpi me 744  banore te ritur, me 200 luftetare te pushkes, 68 femije te  krezmuar ate vit 17 femra e 18 mashkuj dhe 6 martesa.  Ndersa nje relacion jeter mbi misionet e Shkodres i dates 13  gusht 1758, shkruar prej prefektit apostolik at Michelangelo  da Taranto, nënvizon faktin se ne Grude, eshte rrite numri i  katolikeve, qe martohen, simbas ritit te kishes sẽ shenjte. Te  gjitha trevat arberore rane ne sundimin e plote te mizorise se  osmanëve dhe sllave te pa shpirte, te cilat, kaluan nje kalvar  te pashembullt krimesh dhe masakrash antinjerezore per  shekuj me radhë, duke u munduar ti shuajne shqiptaret,  gjuhën, fene, zakonet, dhe traditat e tyre, pra tu sllavizoje  cdo gje te identitetit te paster shqiptare.  Burimet e hershme historike tregone letrat e kryeipeshkevit  te madh imzot Pjetër Bogdani, te datës 28 gusht 1670, ku  pershkruan vuajtje e torturat e besimtareve katolik te Malësise  e të  Shkodres, ne te cilën ai i lutet Kongregates se Shenjte, qe te  caktohen dy misionar te Eterve të Reformuar; njerin në Rrjoll  e tjetrin ne Grude.Mali, Bajraku apo Fisi i Grudes, ka qene  vazhdimisht edhe ne vemendjen e shumë studiuesve  dhe albanologe te huaj, te cilët Grudën e shohim si njerin  nder gjashte kuvendet kishtare, që bënin pjese ne  Prefekturën Apostolike te Kastratit me 1500 banore katolik  ne vitin 1850. Per shumë dekada kisha e famullia e Grudës  njihet nen emrin e shenjtorit ilir shën Martinit.  Ne historine e kishes, shkruhet se shën Martini kishte lindur  nga prinder ilir, ku babai i tij kishte qëne oficer në ushtrine  romake, dhe ne fillim vete shën Martini kishte marre pjese si  ushtar (kalores), por pa vonuar u ishte kushtuar rregullave  kishtare dhe ne vitin 370 zgjidhet ipeshkev i Toursit ne  France. Predikimet dhe kontributi ne jetën meshtare e  ungjilltare te shën Martinit qene aq te mëdha ne  France sa kishin sjellur mrekulli, te cilat u njohen edhe nga  vete kisha kristiane.  Francezët e vleresuan dhe besuan aq shume shën Martinin,  sa kur u nda nga jeta toksore me 11 nëntor te vitit 397  embrapa i kushtuan rreth 3600 kisha famulltare, si dhe me  emin e tij u identifikuan 240 fshatra e qytete. Mbretërit  Frances e njohen edhe si Patron te tyre.  Ne ate hohe françeskanët prej Grude ushtrojnë sherbime  fetare në Hot, Triesh, Koje dhe kudo ne Malsi të Madhe. Prej  vitit 1638 deri ne vitin 1903. Aty kanë sherbyer 46 misionar  Kroat e italian. Qe nga viti 1903 e sot kanë sherbyer  kryesisht meshtare shqiptare. Duhet theksuar se gjate  tallazeve te historise, kisha e Grudes u djeg nga ushtria  barbare sllave (malazeze) dhe turke, qe sulmoi Malësine, e  cila me heroizem te pashoq i rezistoi me stoizem dhe armë  ne dorë, duke mos iu nenshtruar pushtuesve mizore.  Simbas, patër Anton Harapi O.F.M, i cili bën një pershkrim  brilant per këto troje, nder te tjera thote: “Me heroizem te  madh, malësorët e Grudës i ruajten gjithnje shtepinë e zotit  dhe trojet e veta. Gruda, ne mesin e ketyre ngjarjeve te stuhishme historike, luftrave dhe perpjekjeve per liri e  pavaresi, u be qendra e te gjithe luftarve dhe rezistences me  arme ne duar, duke treguar giithmone heroizem dhe  perkushtim të madh, e ideale te trashiguera per mbrojtjen e  tokave, fenë dhe Atdheun e te parëve te tyre. Malësorët e  Grudës, historikisht u bene balle te gjitha sulmeve pushtuese  barbare, si turque, sllavëve etj., që kishin per qëllim  pushtimin, nënshtrimin dhe asimilimin e trojeve tona  stërgiyshore nder shekuj dhe historikisht dihet se trimat e  paharruar te Grudës ishin patriotet: Vuksan Gela, Smajl  Martini Ivezaj, Nike Martini Ivezaj, Dede Nika Ivezaj, Mat  Hasani Ivezaj, Zef Martini Ivezaj, Zef Prel Marashi Ivezaj,  Prel Marashi Ivezaj, Smak Deda Ivezaj, Kolë Zefi Ivezaj,  Bacë Vuksan Ivezaj, Preç Vuksani Ivezaj, Vuksan Preçi  Ivezaj, Sokol Baci Ivezaj, Tringe Smajlja Ivezaj, Mehmet  Murati Gjokaj, Baca Kurti Gjokaj, Zef Miliqi Lulgjuraj, Gjeke  Gjoni Sinishtaj, Ujkë Mati Ivezaj, Lucë Gjeloshi Lulgjuraj,  Mark Gjeku Lulgjuraj, Kolë Marku Lulgjuraj, Maxha Grishi  Bojaj, Mirash Luli Bojaj, Paloke Gjoka Vulaj, Ujke Dushi  Kalaj, Tomë Kole Gjoni Sinishtaj, Pllum Gjeka Kalaj, Preke  Gjon Ruka Ivezaj, Halil Haka Nikaj, Ali Zeku Pepaj, Marash  Dashi Kalaj, Pretash Leci Sinishtaj, Selman Juku Dukaj, Nike  Smaka Ivezaj, Pjeter Nika Ivezaj etj.,  

Sikurse Gruda burra me nam e me za kane pase te gjitha  Malet e Malesise nder ta permendet edhe Ule Marku me  djalin e tij Prekë Ulin, që lanë nder dhe krenari ne Grudë dhe  Malesise tone legendare. Per malësorin kreshnik dhe te pa  trembur Preke Uli Gjokaj, gjithnje liria dhe mikpritja, sipas  traditis se hershme shiptare ishte dhe ishte sot gjeja me e  shtrenjte. Ai dhe brezat mbas tij vijuan te ecin ne rrugën e  tradites athetare dhe patrotike te te pareve te tyre.  Malesia jonë, nder shekuj eshte shquar per figura te ndritur,  ge kane bërë emër te mire ne te giithe krahinën, ku ato  jetuan dhe vepruan, duke shkruar me arme ne dore histori te  lavdishme per trojet etnike shqiptare.  Per shkak te luftrave te njepasnjeshme, kunder serbo  malazezëve dhe Perandorise Islame Osmane, shume  malesore te krishtere, u detyruan qe te shperngulen nga  trojet e te parve te tyre shume shekullore e u vendosen ne  vende te ndryshme banimi, ku kishte vetem shqiptare.  Keshtu Ule Marku Micakaj, u detyrua nga Bekajt e Trieshit te  Malësise së Madhe të shperngulet e te vendoset ne Dinoshe  te Grudes, në grykën e Malit Tojeq.  

Këtu malësori fisnik dhe trim Ule Marku aty gjeti 20-30 shtepi  malësore te besimit islam. Sipas te dhenave, qe janë  transmeruar brez mbas brezi, mendohet se Ule Marku ka  ardhur ne Dinoshë rreth vitit 1850. Vellezërit muslimanë  malësore te zones e deshtën dhe e nderuan giithmone  bashkeatdhetarin e tij te fshatit te tyre. Ai aty gjeti ngrohtesi,  mikpritje dhe bujari tradicionale shqiptare. Te gjithë  malësorët pa dallim feje luftonin kunder pushtuesve shumë  shekullore otoman dhe serbomalazez, që kërkonin te  neshtronin dhe mposhtin popullin shiptar.  

Ule Marku ne Tojeq të Dinoshes gjeti nje shtepi katolike e  ardhur nga fisi Lucaj prej deres se katundit Delaj (Trieshit)  me emin Gjoke, e cila me vone eshte islamizuar me dhunë  nga pushtuesit turq. Ata sot quhen familja e Jusuf Gjokës.  Shumë vite me vone ata kanë levizur ne zonat e banuara ne  Tojeq, Dinoshe, po ashtu nga Luhari ka ardhur nje shtëpi  katolike me mbiemrin Puraj, e cila edhe ajo eshte e  islamizuar nga turqit me force.  Ne kete menyre ka ardhur edhe nje familje prej fisit Dukaj te  Trieshit, e cila edhe ajo shte islamizuar. Prej kesaj familje sot  ishte shtëpia e Selman Jakut (Dukaj). Po këtë rruge ka  ndjekur edhe nje familje prejfisit të Lulgjurajve te Grudës, të  cilët edhe ato jane islamizuar, sikurse edhe te tjerët me pare.  Pra, sikurse shihet keto familje ndryshojne vetëm emrat dhe  asnjehere mbiemrat, duke ruajtur keshtu vijimsinë e te  krishtere te rrinjeve te lashta te familjeve te tyre.  Kulla e Ulë Markut, ka qen e mirenjohur nder shekuj per urtësi, mikpritje, besë, atdhedashuri. Trimat e  kulles, kane qene gjithnje ne balle te luftrave per liri dhe  pavaresi te trojeve etnike shqiptare.  

Nê nje mjedis tê ri shqiptar Ulë Marku, filloi te punoj dhe jetoj  pagesisht, mes vëllezërve muslimanē shqiptaré.  Pas disa vitêve ai martohet dhe krijoi familjen e vet. Aty Ulë  Markut i lindën dy djem dhe disa vajza. Djali i pare Gjoni lindi  në vitin 1858, kurse djali i dyte Preke Uli lindi ne vitin 1860.  Ne te gjithe Malesinë e Madhe kjo familje e re mes  shqiptarêve tê mirë gjithmone ishte e nderuar dhe  respektuar e merituar.  

Ata brez mbas brezi luftuan me pushke ne dore kunder  pushtuesve te njepanjeshme, që prekën herë pas here tokat  shqiptare. Ulê Marku 21 vjeç, ishte njê djale azgan e trim si  zana, dhe mori pjese ne kryengritje anti osmane dhe kunder  synimeve grabiqare te malazezëve. Ai ishte nje punetor i  palodhur,ku me duart e tij te arta ndertoi nje kullê prej guri dy  katëshe me frenxhi, qẽ ngjasonte me nje kështjelle  ushtarake te kohës, per tu mbrojtur nga pushtuesit otoman e  serbo malazezët. Uli, ishte nje burre i hijshem, i gjate si lisat  e maleve tona, i zgjuar per nga natyra, i urte e i matur ne  biseda me malesorët, fjalepake,njeri i beses, trim si zana,  bujar nẽ shpirt e me zemër, dhe si gjithmone nje dere e  njohur per mikpritje shqiptare etj.  Ai mori pjesë ne shume luftra liridashëse, që Malesia zhvilloi  nder shekuj, si nẽ luftën e Dinoshes, Shkodres, Grudes etj.,  kur nẽ ate kohẽ Gruda udhëhiqej nga trimat legendare si  trimi i famshem Smail Martini i Grudës. Në vitet 1880-1881  Ule Marku ishte bashkuar me trimat e tjere malësore dhe  kishte dale ne balle te luftes se Dinoshës dhe Grudës kunder  ushtrise serbo malazeze.  Aty per orë te tera u be nje lufte e pergjakshme,  ku shkjete humbën shumë ushtare dhe armatime luftarake.  Udheheqësi dhe kryepriresi i malësoreve kreshnik ishte trimi  legendar Smajl Martini Ivezaj.  

Lufta zgjati deri nẽ mbrëmje. Smajl Martini me djemtë e  Grudës i dha ikjen ushtarëve malazeze. Ne orët e vona te  mbrêmjes Bajraktari i Grudës Smajl Martini urdheroj  luftetarët e Grudës te gjithe të bashkohen, duke merrê me  vete te dekurit dhe te plagosurit rënde, per t’i derguar tek  kisha e shën Mhillit nẽ Dinoshe.  Ne ate lufte te pergjakshme u varros trimi i malëve Ule  Marku vendin e quajtur ne Shtigje, ku po zhvillohej lufta.  Ai ishte goditur nga plumbi i armikut, i cili i kishte thyer  kembën. Ule Marku, ishte shume i lodhur. Ai ecte zvarrê nga  plagët e pergjakura. Ne giysme te rruges ai u ndal për te  pushuar se nuk mund te levizte mẽ tej. Ule Marku, per ortê  têra kishte derdhur shume gjak. Ai u ndal nẽ afersi te nje  shkembi me pushke nẽ dore. Ushtria e luftarëve malesore te  Grudes,duke u terhequr poshte aty gjen ushtarin trim Ule  Markun e plagosur shumẽ rënde, i cili, po humbte gjak nga  plaga e rênde. Atij i afrohet trimi Murat Mehu Gjokaj prej  Mileshit. Murati, duke qene errësire e pyet se fare po bën  ketu. Ai i pergjigjet se jam plagosur (varrue), më  ka ra pushka e me ka thy kembën dhe s’mundem te levizi.  Trimi Ule Marku, i thote Murat Mehut: “Shko tek shokët, se  une kam pushken dhe fisheke boll.Nese kthehen shkijete,  une e paguaj vetën.” Trimi Murat Mehu i Gjokajve te  Mileshit, vinte nga nje dere e madhe e mirenjohur ne te  gjithe krahinëne Malesise per pushke dhe mikpritje. Murati,  duke e pare gjendjen e rënde te bashkëluftetarit Ule Markut,  i cili, po vazhdonte te humbte shumë gjak, i thotë se nuk  mund te ik dhe dua te gendroj me ty ketu. Ai e merr ne krah  bashkëluftetarin e tij te plagosur rënde dhe me pushke ne  dore ngadale e ngdale e con deri tek shtëpia e tij. Luftari dhe  trimi si zana Murat Mehu, menjehere kthehet dhe shkon tek  kisha e shën Mhillit, ku ishin bashkuar ushtria e malesoreve,  te plagosurit dhe te vrarët. Ai u tregon atyre për plagosjen e  rënde te trimit Ule Markut.  Bajraktari i Grudes Smajl Martini, menjehere ngrihet ne  këmbe, e falënderon nga zemra trimin e varrosur Ulë  Markun dhe burrerinë e trimërinë e Murat Mehut. Ne  mëngjez herët, bajraktari Smajl Martini sẽ bashku me luftarin  trim Murat Mehu dhe 12 luftare te tjere te Grudes shkon  mënjehere ne kullën e luftarit trim Ule Markut. Bajraktari i  Grudes, gjate takimit e rifalenderon Ulin, per trimëime ne  lufte dhe gjakun e derdhur per tokat shiptare dhe liri, dhe i  deshiron jete te gjate dhe sherim te shpejte. Nga burimet  historike, mesojmë se prej kesaj dere ka lindur edhe djali i tij  i famshëm Preke Uli, i cili, ka treguar gjithmone heroizem te  pashoq per qeshtjen kombëtare. Preka, merrte pjese ne  luftrate me malësore dhe Malesi, kunder armiqève  shekullore serbo malazezëve dhe ushtrise aziatike turke, per  liri dhe pavaresi dhe ekzistencën e trojeve etnike shqiptare.  Fjala e tij perhapet kudo ne trojet etnike shiptare deri ne  Kosovë.  Duke hulumtuar me shume kujdes per kete figure te  rëndesishme te historise shiptare, mësojme se për Preke  Ulin nga Dinosha, kemi mundur te gjejme artikuj interesant,  ku midis te tjerëve ka shkruar edhe pajtuesi i gjaqeve,  simboli i paqes dhe miresise mes shiptarëve Prof. Anton  Çeta, ku ai nder te tjera vlereson: “Prekë Uli ishte. symbol i  bashkejeteses vellazerore mes katolikeve e muslimanëve te  Grudës.  

Ai per te mos koritur katundin, rrezikon jetën nga ushtarët  malazez, te cilët nje dite tek e gjejne Prekën coban me dele  se bashku me cobaneshen Bibe Keqja i thonë: “Prej kah je?”  Dhe Preka u pergjigjet prej Dinoshet.  Malazezët e pyeten a je musliman apo katolik!?  Jam katolik, u thote Preka.  

Ushtarët, deshtën me e vertetu këte gja e i thone nese je  katolik ban kryq!  Prekê Uli u thote: “Nuk u duhet ju kjo  

gja, mem detyru mue me ba kryq!” Ata (malazeze) i thone  prap: “Ose ban kryq ose te vrame, mbasi ti nuk na ke kallzue  te vertetën, se ndoshta nuk je katolik!”  Dhe tre ushtaret ia kthejne pushken.  Cobaneshja Bibe Keqja i thote: Ban kryq se te vrane, se ti  perdite ban kryq disa here. Por ai ia kthen le te mẽ vrasin.  Nuk baj kryq qe te mos thone se e bame nje musliman me  ba kryg (pasi ne Dinoshe jane shumica muslimane, me  perjashtim te pak shtëpive katolike).  

Tre ushtaret malazezé e pané se nuk po mujshin me e  detyrua me ba kryq ketë grudas, ndaj ulen armët e  shkuan.” (Anton Cetta, “Nga folklori yne”, Volumi III,  Prishtine, 1995, f. 151- 152).  Prekë Uli, ishte pjesétaré i kryengritjes se flamurit  kuq e zi, ne Malësi më 6 Prill 1911 në istikamin e Deçiqit.  Kulla e Preke Ulit eshte djegur dy here ne vitetet 1918 dhe  1921 prej ushtrisé malazeze, sepse ishte nje kulle  legjendare me luftrare trima. Ne kohën e formimit te shtetit  federal te Jugosllavise, popullit shqiptar i digjinin shtepite,  rrestoheshin njerezit pa faj, vriteshin njerezit pa pasur asnje  faj. Preke Uli, mbajti mbiemrin Micakaj deri nẽ vitin 1921 në  Tojeq te Dinoshës. Kështu me 12 mars të vitit 1921 prej  turturave te veshtira, qe i beri ushtria malazeze mbi popullin  shqiptar, u bashkuan ato shtepia qe kishin ardhur nga viset e  tjera dhe binë një mbledhje qe të bashkohen te gjithe 6 a 7  shtëpite dhe te formojne nje fis, te cilët mê vone  fillojne tê quhen Gjokaj, simbas Gjokës, i cili, kishte ardhe i  pari ne keto vise ne Tojeq te Dinoshës. Keshtu u krijua fisi i ri  Gjokaj, te cilët sot si shqiptarët muslimane dhe katolike e  mbajne këte mbiemër me respekt.  Kjo gjë u bë për me ra ne sy te armiqeve, sepse ata jane nje  fis i madh etj. Preke Uli, gjate gjithe jetes sẽ tij ka treguar  heroizem, nder dhe respekt, duke e nderuar dhe respektuar  e gjithe Malesia, duke mbetur ne analet e historise sone  kombëtare. Dera e Preke Uli Gjokaj, ka qene e njohur  historikisht edhe nga banorët e qytetit, si njerez te pushkes,  nderes, besës, trimërise, odes se kuvendeve te burrave,  lahutes e çiftelise, ne te cilën jane perjetuar goje me goje  historité e lavdishme të Hotit e Grudës, ne lufte kundër  pushtuesve shumeshekullore turq. Atdhetari e luftetari i  njohur Preke Uli Gjokaj, ishte nje dere e forte dhe me ze ne  te gjithe trevën ne fjale. Ai shquhej edhe bujari dhe mikpritje  ndaj miqve dhe kalimtarëve tëndryshëm vendas dhe te huaj.  Aty gjetën menjeherë ngrohtësi e bujari tradicionale  malesore, besë dhe bujari, ndihme dhe integrim te shpejte  në ambientin e ri, ku u vendosën keto miq te rinj të Grudës.  Me pushtimin e trojeve tona ne vitin 1571, simbas kronikave  historike, pothuajse te gjithe barqet(breznite) e Malisise sẽ Veriut, bënë levizje (migrime), nepër shumë vende gjate  kohes, kur qyteti verior Shkodra po kalonte çastet e hidhura  nga mësymjet e te huajve. Shgiptarët dhe ne vecanti  malesorët e Grudes, rroken perhere pushkën né mbrojtje te  trojeve te tyre stërgiyshore, duke qene nje pengesẽ serioze  per pushtuesit turq. Shpesh familjet e tyre shtoheshin me  djem, që sipas konceptit te malesorëve do te thoshte  asokohe se kishte me te për pushke, per t’i bere balle  pushtuesve osmanilinj, qe në Malesi gjithnje gjetën  kundershtimin me te ashper me arme ne dore, pakenaqsine  dhe ndjenjn e larte te kundershtimit dhe mosnënshtrimit ndaj  zgjedhës sẽ huaj. Ndër shekuj, per malësorin gjithnje liria  ishte gjeja mẽ e shtrenjte.  

Krenaria e malesorëve mbijetoi ndër shekuj. Kjo mirënjohje u  njoh gjithnje me fisnikêri nga prijesi i pare i Grudes Vuksan  Gela me kater djemte e tij.  

Patriotizmi i madh i treguar me shembuj konkret nga Vuksan  Gela i Grudës dhe sokolat trima e fiseve te tjera, u shpreh  tek mbrotja me vendosmëri, qe ata i bëne atdheut e fesë se  të parëve te tyre, ndër shekuj, ne mënyrë qẽ kishat tona  shiptare te mos kthehen ne minare tẽ xhamive turke. Prej  derës Micakajve (të Trieshit), sot Gjokajt e Tojeqit (Grudës),  gjate shekujve kanë dalur burra me ze ne te gjithe trevën e  jashte saj, te cilet tradicionalisht janë shquar për vyrtytet e  

hershme shqiptare, si: besa, trimeria, atdhedashuria, zbatimi  me perpikmeria i kanunit, urtia, oda e burrave, mikpritja me  zemër dhe bujari, per te gjithe miqte dhe kalimtarët e  thjeshte, qẽ kanë bujur ne kete kulle fisnike plot njerez te  ndershem e bujar. Malësorët trima dhe fisnik Ule Marku, e  Preke Uli, ishin dhe mbetën figura te mëdha te kombit  shqiptar, te cilet, tene jetën e tyre luftuan me arme nẽ dore  ne mbrojtje te trojeve etnike shiptare.  

Ule Marku, iu bashkëngjit patriotêve te shquar, qẽ aso kohe  veronin ne qytetin e lashte te Shkodres dhe trevave tẽ Malësise sẽ Madhe. Ule Marku, gezonte respekt ne te gjithe  vendet ku ai shkonte, sepse kishte besë, burrêri, trimëri,  bujari, ndërshmëri, ishte njeri i fjales, nderit, respektonte  kanunin e maleve tona kreshnike, ishte njeri i urte dhe  shume i mençur në zgjidhjen e probleme te treves se tij,  luftoi pa reshtur per ndergjegjesimin e malesorëve per liri  dhe pavaresi kunder Portës sẽ Lartë tê Perandorise Islame  Osmane.  

Gjakderdhja, ishte dhe mbeti nje plage, qē e ndihmoi edhe  me shumë pushtuesin turk te jetonte mẽ gjate né trojet tona,  sepse malesort dhe ne terësi shume krahina shqiptare, ne  vend qe te luftonin turkun ia kishin drejtuar gryken e armeve  shtëpive ne hasmeri. Ulë Marku, ishte bashkekohës i trimit  legendar Smajl Martinit, qẽ ishte Bajraktari i Grudes, i Çun  Mules te Hotit, Pec Petanit të Shkrelit e te Keq Turkut te  Kelmendit etj. Ai me armën ngjeshur mori pjesë ne luftrat më  te përgjakshme te popullit shiptar, ne kryengritjet e  njépasjeshme qe u zhvilluan ne Malesi, te tilla si: Lufta e  Spushit, kunder taborreve mizore turke, u dallua si nje luan i  vërtetë ne Betejën e Deçiqit ne vitin 1890, në Luftën e  Plavés dhe Gucise etj. Shtepia e njohur e Preke Uli Gjokajt  të Tojeqit (Triesh), Grudës xori burra me fame, ze dhe bese,  ndere, fjale, trima e azganë, që me shembullin personal  shkruan historine e krahines permes flakes sẽ barutit te  pushkêve te tyre, duke qene perhere ndera dhe krenaria e  perhershme për Malesi dhe trojet etnike shqiptare. 

QSPA/

Lamberc e nisi studimin e shqipes si dialektolog, duke mbledhur materiale gjuhësore në terren më 1913-1914 gjatë një udhëtimi studimor në Itali. Ai i ka kushtuar vëmendje të veçantë dialekteve arbëreshe e ndarjes dialektore të shqipes, folklorit dhe kulturës popullore shqiptare. Fryti i parë i kësaj pune është skica “Albanische Mundarten in Italien”, e shoqëruar me një hartë që tregon shpërndarjen e ngulimeve arbëreshe. Në këtë skicë sintetike ai bën një paraqitje të përmbledhur të historisë së formimit të ngulimeve arbëreshe të Italisë, tregon me hollësi ç’ishte bërë deri atëherë, për mbledhjen dhe studimin e të folmeve të tyre dhe thekson rëndësinë e studimit të këtyre dialekteve për historinë e gjuhës shqipe, sepse ato paraqesin mbetjet e fundit të shqipes mesjetare.

Ai mori pjesë në rolin e specialistit në zhvillimin e punimeve të Komisisë Letrare Shqipe dhe të vendimeve që mori ajo për çështje të gjuhës së përbashkët e të rregullave të drejtshkrimit të saj. Ai ka lënë reth 60 dorëshkrime në të cilat paraqet të dhëna mbi folklorin e folkloristikën, mitologjinë, etnologjinë, gjuhësinë, letërsinë, historinë etj. Studimet themelore në fushën e kulturës popullore janë “Die Volkspoesie der Albaner”, 1917 (“Poezia popullore shqiptare”), “Albanische Märchen und andere Texte zur albanischen Volk-skunde”, 1922 (“Përralla shqiptare dhe tekste të tjera nga folklori shqiptar”), “Albanien erzhält”, 1956 (“Shqipëria rrëfen”), “Die Volksepik der Albaner”, 1958. (“Epika popullore shqiptare”), një studim i hapët për ciklin shqiptar të kreshnikëve. Pas vdekjes u botua punimi “Mitologjia shqiptare” në veprën kolektive “Ëörterbuch der Mythologie”, 1969. Në fushën e sintaksës ka botuar një monografi për periudhën hipotetike të shqipes “Die hypothetische Periode im Albanischen” (1914). Pas Luftës II Botërore, mbajti kursin e gjuhës shqipe në Universitetin e Lajpcigut dhe hartoi një varg librash për mësimin e shqipes, një antologji të letërsisë shqiptare me përkthim gjermanisht e me një hyrje për gjuhën shqipe (1948, dy vëllime) dhe një kurs të gjuhës shqipe në tre vëllime (Fjalor shqip-gjermanisht, Antologji shqipe, Gramatikë, 1954, 1955, 1959). Ka përkthyer dhe botuar të plotë gjermanisht veprën e Gj. Fishtës “Lahuta e Malësisë”, si edhe dramën “Toka jonë” të K. Jakovës. Për kontributin e tij në fushën e studimeve albanologjike është dekoruar me “Urdhrin e Flamurit”.

https://fjala.al/…/maksimilian-lamberc-albanologu…

Nga Albert Vataj/

E pabesueshme por e vërtetë. Gjithçka është e gostitur si prej një dore të plotpushtetshme. Ylli i fatit të Mehmet Aliut ishte ylli që shndriti një prej qytetërimeve më të famshme të botës që po rrezikohej të shtypej nën peshën e varfërisë. Dinastia shqiptare që nis me korçarin Muhamed Ali pasha për të sosur me pinjollin Mbretin Faruk, riktheu botës Egjiptin madhështor të faraonëve dhe piramidave.

Ndoshta bota nuk e njeh si të tillë, por etapa e famshme e rizbuluimit të një qytetërimi siç ishte ai faraonik dhe piramidave daton pikërisht në periudhën kur Egjipti sundohej nga shqiptarët.

Dora d’Istria: Mehmet Aliun e mbërtheu një pasion i tillë për Francën, sa mund të thuhet se Rilindja e perandorisë së Faraonëve të lashtë, është pasojë e një aleance franko-shqiptare!

Konsulli francez, Mourriez: E pyeta një ditë Mehmet Aliun pse aq shpesh ai thoshte se ishte shqiptar. Ai m’u përgjigj: “I tillë jam dhe gjuha ime është shqipja. A nuk më kini dëgjuar kur u flas rojeve!… Shqiptar jam e shqiptar do vdes, ndonëse u përpoqa të bëhem egjiptian i mirë!

Fan Noli: Mehmet Aliu ishte vërtetë fetar, por aspak fanatik dhe ky fakt vendimtar e bënte të hapur ndaj ideve perëndimore, sepse prej fanatizmit nuk vjen asgjë e mirë. Mendim ky i shkëlqyer, i vërtetuar plotësisht nga historia dhe i hedhur tej me neveri nga iluministët francezë të shekullit të 18-të dhe nga vetë revolucioni francez”.

Historia e Mehmet Ali pashait të Egjiptit është një histori e jashtëzakonshme e një djali që lindi në Zëmblak të Korçës në vitin 1769. Familja e tij u shpërngul hershëm në Kavalla të Greqisë, qytet i ndërtuar nga Aleksandri i Maqedonisë për kujtim të kalit të tij. Mehmet Aliu ishte i 17-ti nga fëmijët e zëmblakasit, Ibrahim Agai, të cilët vdiqën njëri pas tjetrit.

Sipas legjendës, detyrën e parë publike Mehmeti e përmbushi kur ishte vetëm 18 vjeç. Një fshat aty afër nuk paguante taksat. Ai shkoi me 10 vetë të armatosur dhe kërkoi të takojë katër të parët e fshatit. I futi në xhami dhe iu premtoi se nuk do të dilnin gjallë nëse fshati nuk paguante taksat.

Në Egjipt shkoi ushtar i thjeshtë i Portës së Lartë, por shpejt u bë komandant dhe me kohë pasha. Udhëhoqi Egjiptin drejt përparimit, pavarësimit, shtet-krijimit dhe krijoi dinastinë mbretërore shqiptare pavarësisht se nuk dinte të shkruante dhe të fliste gjuhë tjetër përveç shqipes të cilën nuk e shkruante gjithashtu.

Në ditët kur Napoleon Bonoparti pushtoi Egjiptin i cili që nga koha e Sulltan Selimit kishte qenë pjesë e pandashme e perandorisë osmane, Mehmet Aliu, ashtu si edhe shumë myslimanë të tjerë, shtetas të perandorisë u ngrit për të mbrojtur këtë tokë të perandorisë osmane nga këta kolonizator të rinj.

Në krye të një batalioni me shqiptar, Mehmet Aliu marshoi drejt Egjiptit, ku pas përpjekjeve të ndryshme luftarake me francezët më në fund, Egjipti u çlirua nga zgjedha Bonaparte. Pas çlirimit të Egjiptit dhe mosmarrëveshjeve të ndryshme civile, më në fund në vitin 1805 Mehmet Aliu më këshillën e sheikut të Azharit, morri fermanin nga Sulltani për tu bërë guvernator i Egjiptit së bashku me titullin Pasha.

Duke parë situatën e prapambetur të Egjiptit të asaj kohe, Mehmet Aliu ishte ai që filloi zhvillimin e vendit dhe të vetes së tij. Një hov të madh, drejtuesi shqiptar i Egjiptit i dha bujqësisë, industrisë e tregtisë, duke rritur mirëqenien në popull.

Në Aleksandri, Rozet, Damiet e gjetkë, nisën të ndërtoheshin fabrika të mëdha, ndërsa francezët jepnin mbështetjen. Më tepër se njëmijë anije përshkonin Nilin.

Kështu, qyteti i faraonëve nisi të zbulohej. Misione francezësh u morën me arkeologjinë. Më 1822, Çampollion gjeti dhe zbërtheu alfabetin e hieroglifëve, duke kurorëzuar një punë të nisur që më 1798-n.

“Gjithë mbretnija e Mehmet Aliut është nji punë e rrallë dhe e çuditshme në historinë e botës, është nji varg triumfesh të papreme, nji rradh fitimesh të luftës e të diplomacisë, prapa të cilave mbeti i habitur historiani”, shkruan në librin e tij, Aleksandër Xhuvani.

Më 1824, si rrjedhojë e kryengritjeve të barbarëve në Greqi, Sulltan Mahmudi i II-të që nuk mund ta shtypte dot këtë rebelim grek, thirri në ndihmë Mehmet Aliun, i cili duke çuar në krye të kësaj ekspedite djalin e tij, Ibrahim Pashën, arriti që të shuajë dhe shtypë revoltat në Greqi. Si rrjedhojë e kësaj fitoreje, Mehmet Aliu u shpërblye nga Sulltani që të bëhej edhe guvernator i Kretës. Fuqitë e mëdha (Britania e Madhe, Franca, Rusia), duke parë shtrirjen e gjerë që Mehmet Aliu pati që nga Sudani e deri në Kretë, më 1827 dërguan armatat e tyre për të luftuar Ibrahim Pashën, të birin e Mehmet Aliut, i cili pas përplasjes me fuqitë e mëdha u thye, dhe u detyrua që të lëshojë shtypjen e terrorizmit grek. Ai la në fushën e betejës 93 anije lufte.

Më parë, ai dhe i biri i tij Ibrahimi, ata kishin shkatërruar lëvizjen vahabiste që kishin pushtuar Mekën dhe Medinën. Ata madje arrestojnë liderin e shtetit vahabist, Abdullah bin Saud, i cili do të ekzekutohet në Stamboll.

Pas betejës tjetër të vitit 1839 që e fitoi, djali i Mehmet Aliut, Ibrahim Pasha, i cili theu Ushtritë osmane, në Konia të Anadollit, filloi marshin për në Kostandinopojë, ku sipas shumë historianëve, ambiciet e Mehmet Aliut ishin që ai të bëhej Sulltan i shtetit Islam. Por, duke parë forcën dhe vitalitetin e Mehmet Aliut, fuqitë e mëdha e ndaluan dhe kërcënuan sërish Mehmet Aliun, që të mos avanconte më tej.

Pas kësaj përpjekjeje të fundit, Mehmet Aliu u tërhoq në Egjipt, ku atij iu njoh e drejta e Khedivllëkut mbi Egjipt (lloj mbretërimi), nga ku gjenerata e nipërve të tij udhëhoqi deri në vitin 1952.

Më 2 gusht 1849, Mehmet Ali Pasha vdiq në Aleksandri. Trupi i tij u mbështoll me një shall kashmiri, në kokë i vunë festen tuniziane dhe shpatën e tij. Arkivoli u përcoll nga 22 sheikë, që lexonin vargje nga Kurani deri kur mbërriti në xhaminë e Alabastrs në Kajro, ku u varros. Kjo ishte historia e shqiptarit nga Kavalla, që s’dinte shkrim e këndim, por që mundi brenda pak vitesh ta transformojë Egjiptin apo Misirin e prapambetur në një port të ndërveprimit të kulturave evropiane dhe egjiptiane.

Ismail Pasha është pasuesi i Mehmet Aliut që mbahet si modernizuesi i Egjiptit. Ai sundoi nga viti 1863 deri më 1879.

Ai ishte udhëheqësi që themeloi shërbimin postar, modernizoi ushtrinë duke e kthyer atë në një ushtri bashkëkohore, bëri ndërtimin e hekurudhave. Por ajo që mbahet si vepra jo vetëm më e madhe në Egjipt, por në mbarë botën, ishte ndërtimi i Kanalit të Suezit: një kanal artificial detar, me një gjatësi prej 163 kilometrash – nyja që lidh hemisferën perëndimore dhe atë lindore të tokës. Kanali i Suezit ka rëndësi të madhe strategjike, për arsye se është rruga më e rëndësishme e tankerëve detarë për furnizimin e Evropës me naftën e Lindjes së Afërme. Kanali i Suezit është hapur në vitin 1869. Kostoja e lartë e ndërtimit të këtij kanali detyroi Ismail Pashën t’ua shiste kanalin anglezëve, të cilët e ndërruan me koncesion.

I fundmi i dinastisë së Mehmet Aliut ishte mbreti Faruk, i rrëzuar nga froni prej kryengritjeve nacionaliste.

Më 1952-shin kohërat ndryshuan në Egjipt. Nacionalistët nuk pranonin më të drejtoheshin nga dinastia e mbretërisë. Revolucioni i udhëhequr nga gjenerali Abdul Naser e rrëzoi dinastinë me gjak shqiptar. Më 26 janar 1952 ndodhi një djegie e pjesshme e qytetit të Kairos dhe më 23 korrik, kur Faruku ishte në Aleksandri, grupi komplotist “Oficerët e Lirë” me në krye gjeneral Naguib morën nën kontroll Kairon.

Mbreti Faruk emigroi në Itali dhe vdiq në Romë në vitin 1965.

See insights and ads

Create Ad

Like

Comment

Share

NIPAT PRESIN PREJ NESH NJË SHQIPNI TË LUMTUM. 

AT PJETËR MËSHKALLA APOSTULLI I LIRISË, NË PËRVJETORIN E VDEKJES!  

Në një ditë korriku, të nxehtë,data 28 korrik, vjeti 1988 në Shkodrën e traumatizuar nga krimet e komunizmit, në Shkodrën kryeqytetin e krishtërimit shqiptar u hap lajmi si rrufeja se At Pjetër Mëshkalla, heroi i fjalës së lirë, gjikanti i fesë e i kulturës shqiptare, simboli i martirizimit të kishës katolike e të popullit të vuajtur shqiptar,Trimi, dëshmitari, mbrojtësi i të drejtave njerzore në diktaturë, i madhi dhe i pavdekshmi At Pjetër Mëshkalla jezuiti shqiptar ndrroi jetë në qytetin e lindjes dhe kulturës ku u edukua e i shërbej me vendosmëri deri në fund, ku fitoi besimin, guximin dhe ku i la një pasuri kulturore e kombëtare jo vetëm Shkodrës por të gjithë shqiptarëve! Sot ne të mbijetuarit e diktaturës e kujtojmë këtë figurë madhore jo vetëm të kishës, por të kombit shqiptar, me një krenari, që ky personalitet i vetëm, e luftoi revolucjonin ideologjik antifetar të viti 1967.

At Mëshkalla i përket brezit të intelektualëve shqiptar të shekullit njëzet, që me stojcizëm dhe trimëri përballuan diktaturën ma çnjerzore mbas luftës së dytë botërore duke u bërë udherrëfenjës i të vërtetës, i besimit në Zot Krisht, i demaskimit të propagandës të komunizmit.

Kur përfundoi 25 vite burg politik, ai ishte 76 vjet. Ai kishte një mendje të freskët, gojën shpatë ndaj padrejtësisë, kur e lypte rasa, fjala e tije ishte mjaltë, bisedat joshëse e tij, sa nuk bahej të shkëputeshe prej tije me orë të tana. Shkodra, por dhe mijëra shqiptar që e kishin njohur në kampet e burgjet politike, pa dallim besimi fetar u piklluen e u trishtuan në zemrat e tyre,  për humbjen e atdhetarit të flakët dhe të të  vendosurit idealist, dijetarin, mendje ndriturin, dhe intelektualin e palodhur për unitetin e shqiptarve. Ushtarin e zdathun të krishtit, luftëtarin e paepur të demokracisë. Mësuesin e pavdekshëm të rinisë, kundërshtarin e pathyeshëm të diktaturës. 

Lavdi në jetë të jetve o Patër i madh që jetove e sakrifikove për atdheun tënd, për besimin tënd, për dashurinë njerzore që përçove me besimin tënd! Jemi krenar me kontributin tënd si në besimin në Zot, në krijimtarinë tuaj kombëtare, në kulturën e dijen tënde që jua përcolle brezave për vitet që jetove e punove për Shqipërinë.

Por  profecit tuaja që i transmetove në kohën e errësirës kur mungonte drita dhe liria, janë  dhe sot  aktuale dhe të domosdoshme për ndërtimin e breznisë së re shqiptare. 

Ato thënja nuk fshihen nga kujtesa kombëtare.

29 Prill1967 në ballafaqim me ideologjinë komuniste në Institutin pedagogjik të Shkodrës ai foli për breznitë që po formohen me edukimin komunist të rinisë shqiptare. Ai do të ju drejtohej ideollogve komunistë me argumentin e tij filozofik “ Po atë efekt kan ba fushatat e çfrenueme  diskretiduese antifetare zhvillue me të gjitha mjetet e propagandës tuaj.

 Si përgjigje populli ka mbushë kishat dhe xhamiat deri në çastin e mbylljes  së tyne. Ç”ë vlerë ka atëherë qëndrimi i një pakice të pandërgjegjshme e  të friksueme  me lloj lloj presionesh? 

Sidomos  pjesa e friksueme  me kërcnime, presione, premtime e pushime nga puna, pëson torturën ma të madhën, sepse e lidhun  nga kafshat e bukës, shtrëngohet  me mohue me gojë atë që beson: dhe kështu fushata që po bahen me formue një brezni të “njeriut të ri” nuk është as më pak e as më shumë vetëm një brezni “Pa kurajo civile, pa burrni, opurtuniste, servile tu prish karakterin e shqiptarit në dam të atdheut.”A nuk kemi sot prezencë, profecinë e Tijë,  një shoqëri të tulatur, servile pushteti dhe edukim nënshtrimin ndaj pushtetit politik  partiak???”

Ata që i nënvlerësuan aso kohe thanjet e tije, sot mbas 68 vitesh  po i shohim të gjitha parashikimet në realitetin e sotëm shqiptar:” Apo shkombëtarizohet Shqipnia siç e kishte parashikuar i madhi i të mëdhenjve At Pjetër Mëshkalla, politikanët postkomunistë nuk i patën këto profeci të tije në ndërtimin e shtetit të së drejtës, por ndoqën ideologjinë e forcës së pushtetit komunistë me sundu dhe jo me sjell demokraci. Shqipëria 34 vite që nuk ndërton demokracinë, por një diktaturë të korruptuar dhe një shoqëri të degraduar pa moral. Fatkeqësi kombëtare për humbjen e fisnikërisë e mos ndërtimin e shtetit të së drejtës, Shqipëria akoma është nën diktatin e ideologjisë enveriste!

Guximi i At Pjetër Mëshkallës që i drejtohehej Kryeministrit sadist Mehmet Shehu duhet të jetë sot “moto” e kundërshtive të padrejtësisë që ban pushteti dhe politika në Shqipëri gjatë këtyre 34 viteve. Ja si i shkruan Patër Mëshkalla kryeministrit sadist në kulmin e zhdukjes së besimit fetar!

Letër e At Pjetër Mëshkallës S.J.

                  Drejtua

Kryetarit të Këshillit të Ministrave 

  Mehmet Shehu Tiranë!

Shkëlqesë, Pardje, me 3-IV-1967, ora 19, pjesa ma e madhe e klerikëve katolikë që gjendët sot në Shkodër, kjemë thirrë në Sallën e Kandit të Kuq të Komitetit Ekzekutiv. Na u komunikue, ndër tjera, se do të denonconim gjithëshka kishim, me përjashtim të teshave personale të domosdoshme të veshjes dhe të fjetjes, pse të tjerat të gjitha ishin të popullit dhe popullit duhët t’i kthehen; dhe se nuk do t’ushtronim asnjë sherbim fetar, as edhe privatisht: Këte e ka vendosë populli. 

Mendova të drejtohem me këte letër Shkëlqesës s’Uej, për me i çfaqë mendimin tim, jo ndryshej, por si njeriu njeriut. Sa për libra të mij, gjana kishtare etj., le të vinë e t’i marrin kur të duen: nuk asht e para herë që unë dal në rrugë të madhe. 

Por unë dëshiroj të çfaq disa mendime në përgjithësi: Dorëshkrimet janë pronë e shenjtë dhe e paprekëshme e Autorit, në mos i dorëzoftë ai vetë e në mos kjofshin kundra Sigurimit të Shtetit. 

Sa për pasuni të tjera, as bujarija e burrnija e popullit, as ligji natural ma elementar nuk e pranon që një gja që asht falun njëherë njaj përsoni o njaj enti të caktuem, të kërkohet rishtas prej dhuruesit si gja e tija. Spekullimet e shpërdorimet goditen. 

Dhe, e vërteta asht se populli, pothuejse në çdo vend e ka përcjellë priftin e vet (të mirë o të dobtë) me vaj, si përfaqësuesin e fesë së vet.  Një hije e zezë ka ra mbi popull kur ka pa tue u mbyllë Kishat, tue u rrëzue kumbonaret, e sidomos tue u lejue të viheshin në lojë përsonat dhe gjanat fetare, tue fye kështu thellë ndjenjat kaq të shenjta të besimit.  Po atë efekt kanë ba fushatat e çfrenueme diskredituese antifetare zhvillue me të gjitha mjetet e propagandës. Si përgjegje populli ka mbushë Kishat deri në çastin e mbylljes së tyne. Çë vlerë ka atëherë qendrimi i një pakice të pandërgjegjëshme o të frikësueme me lloj lloj presionesh? 

Sidomos pjesa e friksueme me kërcnime, presione, premtime e pushime nga puna, pëson torturën ma të madhën, sepse e lidhun nga kafshata e bukës, shtërngohet me mohue me gojë atë që beson; dhe kështu fushata që po bahet synon me formue një brezni pa kurajo civile, pa burrëni, opurtuniste, servile, tue prishë karakterin e Shqiptarit në dam t’Atdheut. Njerëzit kane frikë m’u takue, m’u përshëndetë rrugës me miq që janë në sy o të “prekun”. E kush po di se cilët janë! –Flitet shumë për Inkuizicionin e sot 500 vjetëve, dhe jo fort objektivisht. Po për këte të Shek. XX-të? Vi tash tek unë. Unë vijën e tanë jetës sime nuk mund e ndryshoj, por do ta vazhdoj derisa të kemë frymë. Pengesa e jashtme e forcës madhore do të bajë në mue vetëm atë efekt që ban guri o dheu që pengon rrjedhën e ujit: Populli më njeh dhe e din mirë si kam shkri jetën për té. 

Unë them se, me këte luftë kundra fesë neve, edhe po diskreditohemi faqe botës, së cilës i kemi dhanë premtime solemne për liritë dhe të drejtat njerëzore në Shqipni. Kur në vj. 1945, në Tiranë, me 8 mars, unë u takova me Juve, Shkëlqesë, se kishem ndigjue prej komunistëve fjalët: “Këte Kishë do ta bajmë kinema”; Ju m’u përgjigjët: “Kjo asht propagandë armiqësore!”.

Me të vërtetë, as anmiku ma i tërbuem i Pushtetit s’ka muejtë me u ba një propagandë ma anmiqësore në 22 vjet, sa i keni ba vetit. 

Nuk më ka shty me Ju shkrue, Shkëlqesë, as urrejtja, as ambicioni, as interesi, por vetëm ndërgjegja, e vërteta dhe e mira. 

Krytarit të Kësh. të Ministrave                                       Me nderime 

          Mehmet Shehu                                                 Pjetër Mëshkalla 

   në Kryeministri – Tiranë                    meshtar katolik i Shoqënisë Jezuit          5 Prill 1967.

Po të lexojsh këtë dokument që i dërgohej një krimineli siç ishte Mehmet Shehu me pushtet apsolut, çpërgjigje do të na jepshin sot këta moderatorë, analistë, televiz , sahanlëpirsa të pushtetit politikë mbeturina të enverizmit, se Shqipëria nuk pati disidencë siç pati europa juglindore!  Po cili disident europian, apo botëror mundej me ju drejtu një xhelati në mbrotje të besimit dhe Atdheut?. Kujtesa është formë e vetëdijes së një kombi a një populli. E kjo letër e Padër Mëshkallës është sot kujtesa që duhet ruajtur për breznitë, por duhet futur në kurikulumet arsimore për të mbrojtur të vertetën dhe historinë e kombit. Pushtetmbajtsit tanë mediokër gjatë këtyre 34 viteve e rrënua këtë kujtesë historike duke përdorur heshtjen një element kriminal për të luftuar sistemin e demokracisë.

Padër Mëshkalla do të takohej me kriminelin Mehmet Shehut në burgun famëkeq të Burrelit  dhe do ti jepte këtë përgjigje :“Na jemi nën dhe, e ju mbi dhe, por na jemi ma të fortë se ju.”

 E cili disident europian apo botëror mund të kishte guximin , trimërinë e At Mëshkallës përball xhelatëve!?

 Me 19 korrik 1967 në sallën e gjygjit ai do të deklaronte “Ju më dënoni sa të doni, mua nuk keni ça më bani, unë prap se prap do të dal , sepse ju shpejt keni me mbaru , mbasi do të keni hangër shoshojnë e aty është fundi i juaj” Ju kishat rranoni, por toka nuk lot! Dhe Prof. Arshi Pipa do të i shprehte mirënjohjen mbas 5 vitesh që kishe ndrrua jetë dhe mbas 45 vitesh që u kthyen në Shkodrën e tije të dashtun.“Në kjoftë se kam shpëtue nga burgu i Burrelit e jam sot gjallë , i detyrohem lutjeve të njerzeve  si Padër Mëshkalla e të tjerve  të cilët kujtoi se kanë kontribue në determinizmin e fatit tem. Prandaj mijëra të burgosur politikë që kan jetuar me At Mëshkallën në birucat e dhomat e izolimit do ta quanin “Ëngjëll i birucave.”

Meriton shumë ky njeri i madh, që nuk vdiq në tortura, sepse nën mbrotjen e Zojës së bekueme  siç shkruan ai vetë: Mes xhixhave që më lëshojshin sytë , mu duk se se pashë në vegim Zojën e Papërlyeme : O Zojë , më ndihmo me i bajtë torturat-iu luta- më forco mos të ligshtohem me ruj me dorën tande.. ndoshta askush nuk e beson , por asht fakt  që gjatë hetuesisë  hangra vetëm një shputë, Çprej asaj dite që iu pshteta Zojës, nuk më preku ma kush prej tyre  me dorë.

 Sa vetë ke shpëtua nga dëshprimi e vetvrasja ndër ata burgje e kampe të tmershme o At i shejtë!

Përvjetori i vdekjes tënde At Mëshkalla na sjell në vemendje  fjalën e Papa Gjon Palit II në sheshin  Skënderbej  1993 “ Drama juaj , shqiptar të dashtun , zgjon interesin e mbarë kontinentit europian, dhe është e domosdoshme që Europa të mos ju harroi.”    

Besim Ndregjoni i dhuron Shenjterise se tij Papa Franceskut origjinalin e Letres se Pader Pjetër Meshkalles drejtuar Kryeministrit sadist Mehmet Shehu!

Padër Mëshkalla ndaj vepres tënde të ndritur unë me 25 tetor 2023 ja dorzova  letrën tënde që ja dërgoje Kryeministrit xhelat Mehmet Shehut, Shenjtërisë së tijë Papa Françeskut, dhe sot që shkruaj për përvjetorin e kalimit në amshim tuajn ndjehem krenar që kreva një detyrë ndaj  heroit të fjalës së lire! Ndaj jush si gjikanti i fesë, dhe kulturës. Dhe i tregova Atit të shejtë sakrificën heroike të klerit shqiptar në mbrotje të besimit fetar, Kleri katolik Shqiptar është krenari e heroizmit të të gjith krishterve të botës, por mbi të gjitha është simboli i krenarisë shqiptare.

 E këtë simbol e lartësoi Patër Mëshkalla me vepren e tijë. Po e mbyll këtë kujtesë për përvjetorin tënd At me fjalët e studjuesit, biografit tuaj të nderuemit shkodranit të palodhur Fritz Radovani:

“Për të gjithë qytetarët e Shkodrës dhe mbar popullin shqiptar, jeta dhe vepra e Padër Mëshkallës mbetet simboli i atdhetarizmit,besës, burrnisë, fesë, trimnisë, bujarisë fisnikërisë shqiptare  dhe nderës ndaj Flamurit tonë kombëtar.

Besim NDREGJONI 

Arben Iliazi/

Gjatë pushtimit nazi-fashist të Greqisë, një pjesë e njerë zve politikë dhe oficerëve në Greqi hynë në shërbim të pushtuesit. Edhe kleri i lartë grek, me në krye kryepeshkopin e Athinës e të Greqisë , i shërbeu pushtuesve, duke respektuar kështu një traditë të hershme të kishës greke e cila, në shumicën dërrmuese të rasteve, i ka pritur me lule pushtuesit që kanë shkelur tokën greke. Nuk është rastësi që ish-komandanti i armatës në Shqipėri, në luftën italo-greke, Gjeorgjio Çolakoglu, u bë më vonë kryeministër i qeverisë kuislinge. Ishin po ato forca ushtarake që kryen masakrat kundër popullsisë së pafajshme çame, e cila u masakrua dhe u dëbuan me dhunë nga vatra amtare. Ishin repartet e gjeneralit të ushtrisë greke, N.Zerva me shokë, që vranë 2900 çamë të pafajshëm dhe 450 burra i vdiqën në tortura. Prandaj, Kuvendi Popullor i Republikės së Shqipërisë e ka shpallur 27 qershorin si dita e genocidit ndaj popullsisë çame.

Se kush ka bashkëpunuar me okupatorin nazist e sqaron historiani i njohur Apostolos Vakalopulos në librin “Historia e Greqisė Moderne”, botim i Horvathit 1991. Për këtë çështje ky akademik grek, në faqen 275 të librit të sipërcituar, shkruan: “Gjermanët ditën të përfitonin nga kundërshtitë dhe rivalitetet ndërmjet grekëve. Duke studiuar me gjakftohtësi situatën psikologjike, vuajtjet, pasionet, ambiciet e disa personaliteteve greke, vunë në zbatim, me shumë shkathtësi, të pavdekshmen strategji “përça e sundo”, duke shtuar kështu mosmarrëveshjet ndërmjet grekëve, në dobi të tyre. Populli grek u nda, njëra palë denonconte palën tjetër si tradhtare dhe kështu u çfarosën grekët, në çastin kur dukej në horizont fitorja dhe pushtuesi bëhej gati të linte vendin tonë“. Pra, se kush është fajtor për bashkëpunimin me gjermanët, na e sqaron ky historian i dëgjuar grek. Në fq.270, A.Vakalopulos pohon: “N.Plastiras, sapo mori fuqinë, vuri në veprim Traktatin e Varkizės (12 shkurt 1945), që shpallte armëpushimin dhe lejonte kthimin e vendit në jetën normale. Në Greqi, shumë bashkëpunëtorë të armikut u bënë spekullatorë të popullit grek, duke qenë përgjegjės para tij. Ata gjetėn rast dhe u bënë nacionalistë dhe shtylla të regjimit”. Rivendikimet e popullit u asgjësuan. Më 18 maj të vitit 1945, në Athinë, në gjyqin e Kryeministrit grek Ralis, Çolakoglu dhe disa bashkëpunëtorëve të tjerë në shërbim të nazifashistëve, prokurori Papradakis vuri nė dukje gjatë pretencës së tij, se pushtuesit kishin pushkatuar në Greqi 10000 vetë, shkatërruar 70000 shtëpi dhe 883 katunde. Me fakte tė pamohueshme u provua se batalionet e sigurimit të Kryeministrit kuisling, Ralis, shokët e tij dhe organet që kishin krijuar për të famshmen mbrojtje të vendit, kishin luftuar pa mëshirë kundër rezistencės greke. Ralis dhe Tavularis, ky i fundit, ministër i Brendshëm i asaj kohe në qeverinë e Ralisit, nënshkruan urdhrin e turpshėm, ku thuhej: “Policia dhe xhandarmëria greke të vihen nėn urdhrin e nazistėve gjermanë ”.