Përparim Rama mbështetë Marshin “Drejtësi, jo politikë” më 17 shkurt

30 janar – Përfaqësuesit e platformës “Liria ka Emër”, Eliza Hoxha dhe Ismail Tasholli, janë pritur në takim nga kryetari i Komunës së Prishtinës, Përparim Rama, i cili u ka dhënë mbështetje për Marshin “Drejtësi, jo politikë”, që do të mbahet më 17 shkurt në Prishtinë, në mbrojtje të vlerave të luftës çlirimtare.

Hoxha dhe Tasholli e kanë njoftuar kryetarin Rama me aktivitetet në kuadër të fushatës së mobilizimit qytetar për këtë Marsh.

Përfaqësuesja e platformës, Eliza Hoxha e vlerësoi mbështetjen institucionale që po merr marshi nëpër Kosovë.

“Mbështetja nga kryeqyteti është dëshmi se kjo kauzë i përket ndërgjegjes qytetare. Marshi “Drejtësi, jo politikë” është thirrje paqësore për drejtësi të paanshme dhe për respektimin e së vërtetës sonë historike”, tha Hoxha.

Edhe përfaqësuesi tjetër i platformës, Ismail Tasholli theksoi rëndësinë e mobilizimit gjithëpërfshirës.

“Ky Marsh nuk është kundër drejtësisë, por kundër politizimit të saj. Më 17 shkurt marshojmë si qytetarë, për dinjitetin e luftës çlirimtare dhe për drejtësi joselektive”, tha Tasholli.

Kryetari i Komunës së Prishtinës, Përparim Rama tha se lufta e e UÇK-së ishte luftë e drejtë e lindur nga populli.

“U bëj thirrje të gjithë qytetarëve të Prishtinës t’i bashkohen masovisht Marshit për drejtësi, në shenjë solidarizimi me çlirimtarët që po mbahen padrejtësisht në Hagë”, shtoi Rama.

Platforma “Liria ka Emër” do të vazhdojë takimet dhe aktivitetet në tërë komunat e Kosovës, me synimin e një mobilizimi sa më të gjerë qytetar për Marshin e 17 shkurtit në Prishtinë, nën moton “Drejtësi, jo politikë”.

Në 90-vjetorin e lindjes së Ismail Kadaresë.

(Në dialog me interpretimin e Ndriçim Kullës në shkrimin me titull “Perandoritë letrare të veprave të Ismail Kadaresë”)

Besim Muhadri, Nju Jork

Photograph: Murdo Macleod/The Guardian, 2005

1. Proza e Kadaresë dhe problemi i hapësirës

Në studimet mbi prozën e Ismail Kadaresë, hapësira narrative është trajtuar kryesisht si vend i historisë kombëtare ose si terren alegorik i pushtetit totalitar. Megjithatë, një lexim më i thelluar i veprës së tij tregon se hapësira nuk funksionon thjesht si sfond i ngjarjeve, por si strukturë aktive e kuptimit. Në këtë kuadër, interpretimi i Ndriçim Kullës mbi konceptin e “perandorive letrare” ofron një këndvështrim të vlefshëm për të kuptuar logjikën e brendshme të zgjerimit hapësinor në prozën kadareane.

Kulla, duke u mbështetur në reflektimet eseistike të vetë Kadaresë, e sheh veprën e tij si ndërtim të një gjeografie imagjinare që i kapërcen kufijtë realë të Shqipërisë, pa e humbur lidhjen me përvojën historike të saj.

2. Shkrimtari nën diktaturë dhe strategjia e zhvendosjes hapësinore

Një element thelbësor për të kuptuar prozën e Kadaresë është konteksti i diktaturës komuniste, brenda së cilës ai krijoi pjesën më të madhe të veprës së tij. Siç vëren Kulla, shkrimtari nën diktaturë gjendet përballë një raporti të dyfishtë pushteti: nga njëra anë, pushteti politik real; nga ana tjetër, pushteti i brendshëm i artit.

Në prozën e Kadaresë, ky tension përkthehet shpesh në zhvendosje hapësinore: Perandoria Osmane (Pallati i Ëndrrave), Mesjeta ballkanike (Kështjella), Italia pasluftës (Gjenerali i ushtrisë së vdekur), apo hapësira mitike dhe atemporale (Kronikë në gur). Këto zhvendosje nuk përbëjnë ikje nga realiteti shqiptar, por strategji estetike për ta universalizuar përvojën e shtypjes dhe për ta mbrojtur diskursin kritik përmes alegorisë.

3. Perandoria letrare si strukturë narrative

Sipas konceptit të “perandorisë letrare”, madhështia e një vepre nuk matet me shtrirjen e saj gjeografike reale, por me koherencën dhe intensitetin e botës narrative që ajo krijon. Në këtë aspekt, proza e Kadaresë shfaq një ambicie të qartë për ndërtimin e një universi të vetin, ku hapësirat historike dhe gjeografike funksionojnë si variante të së njëjtës matricë pushteti.

Ndryshe nga perandoritë historike, perandoria kadareane nuk ndërtohet përmes pushtimit fizik, por përmes përshkrimit, simbolizimit dhe mitizimit të hapësirës. Kjo e afron Kadarenë me autorë si Kafka apo Orëell, por njëkohësisht e dallon prej tyre përmes përdorimit të historisë dhe mitit ballkanik si lëndë narrative.

4. Rreziku estetik dhe “dimri rus” i shkrimtarit

Kulla i jep rëndësi metaforës së Kadaresë për shkrimtarin si “Napoleon në dimrin rus”, duke e interpretuar zgjerimin hapësinor si rrezik estetik. Në prozën e Kadaresë, ky rrezik përballohet përmes disiplinës së rreptë narrative dhe ekonomisë simbolike. Hapësirat e largëta nuk përshkruhen kurrë në mënyrë etnografike apo turistike; ato shfaqen gjithnjë si skena të pushtetit, frikës dhe kontrollit.

Kjo e dallon Kadarenë nga autorë të tjerë që kanë tentuar zgjerimin global të hapësirës narrative, por kanë rënë në sipërfaqësi përshkruese. Tek Kadareja, çdo territor i ri i përket së njëjtës logjikë narrative.

5. Imagjinata si formë njohjeje: rasti i hapësirave të pashkelura

Një aspekt i rëndësishëm i analizës së Kullës lidhet me faktin se Kadare përshkruan me bindshmëri hapësira që nuk i ka përjetuar drejtpërdrejt. Ky fakt ka nxitur diskutime në kritikën letrare, por Kulla e interpreton atë si dëshmi të një imagjinate që funksionon si instrument njohjeje.

Rasti i Pallatit të Ëndrrave është paradigmatik: kryeqyteti osman shndërrohet në sintezë të çdo kryeqyteti totalitar. Po ashtu, në Gjenerali i ushtrisë së vdekur, Italia pasluftës shërben si hapësirë e kujtesës kolektive dhe e absurdit historik, më shumë sesa si vend konkret gjeografik.

6. Pozicionimi i këtij leximi ndaj kritikës ekzistuese

Në krahasim me kritikat ideologjike që fokusohen në marrëdhënien e Kadaresë me regjimin, qasja e Kullës – dhe interpretimi që buron prej saj – zhvendos vëmendjen drejt mekanizmave estetikë të veprës. Ndryshe nga kritika strukturaliste që thekson mitin dhe arketipin, këtu fokusi vihet te hapësira si formë pushteti narrativ.

Ky lexim gjithashtu plotëson qasjet komparatiste ndërkombëtare, duke e parë Kadarenë jo vetëm si shkrimtar të alegorisë totalitare, por si ndërtues të një universi letrar me ambicie perandorake.

7. Përfundim

Në përfundim, interpretimi i Ndriçim Kullës ndihmon për ta kuptuar prozën e Ismail Kadaresë si një projekt të qëndrueshëm estetik, ku hapësira, historia dhe pushteti ndërthuren në një gjeografi imagjinare të mirëstrukturuar. Brenda një studimi të gjatë mbi prozën kadareane, ky këndvështrim shërben si hallkë lidhëse midis analizave tematike, historike dhe teorike, duke e vendosur veprën e Kadaresë në një dialog të vazhdueshëm me traditën e letërsisë botërore.

Më gjerësisht, koncepti i “perandorisë letrare” lejon të shihet se universaliteti i Kadaresë nuk buron thjesht nga temat që trajton (tirania, frika, absurdi, kujtesa), por nga mënyra se si këto tema organizohen hapësinorisht në një sistem narrativ koherent. Hapësirat e tij, sado të largëta apo historikisht të ndryshme të duken, janë variante të së njëjtës arkitekturë simbolike, ku pushteti tenton të bëhet absolut dhe individi mbetet gjithnjë në gjendje pasigurie ontologjike dhe morale.

Në këtë kuptim, Kadareja nuk ndërton thjesht romane të veçuara, por një hartë letrare që zgjerohet gradualisht, duke përfshirë epoka, perandori, qytete reale e imagjinare, dhe duke i nënshtruar të gjitha të njëjtit regjim kuptimor. Kjo hartë nuk është neutrale: ajo është një mënyrë për ta menduar historinë nga perspektiva e viktimës, për ta demaskuar pushtetin përmes metaforës dhe për ta shndërruar përvojën shqiptare në një paradigmë të lexueshme globalisht.

Prandaj, leximi i Kullës nuk është vetëm një kontribut në kritikën kadareane, por edhe një ftesë për ta rimenduar marrëdhënien midis letërsisë dhe hapësirës si kategori estetike dhe politike. Ai na nxit të shohim se si, në kushtet e kufizimit ekstrem të lirisë, shkrimtari mund të fitojë një lloj sovraniteti tjetër: atë të krijimit të botëve, të perandorive simbolike që nuk i nënshtrohen dot as censurës dhe as kufijve gjeografikë.

Në këtë mënyrë, proza e Ismail Kadaresë shfaqet jo vetëm si dëshmi historike e një epoke represive, por si një formë rezistence estetike afatgjatë, e cila vazhdon të prodhojë kuptim përtej kontekstit që e lindi. “Gjeografia imagjinare” e tij mbetet, kështu, një nga shenjat më të dallueshme të modernitetit të kësaj vepre dhe një nga arsyet kryesore pse ajo vazhdon të lexohet dhe të rishqyrtohet në horizonte kritike gjithnjë e më të gjera.

Veri Talushllari/

Edhe sot, pas 85 vitesh, kur tregon atë ngjarje, Qemane Kadiasi-Hajdarasit i dridhet zëri dhe herë herë i shkojnë lotë. Qemaneja është tezja ime, motra më e vogël e nënës sime, Parizes, dhe unë dhe ime motër, Egla, që kemi ardhur nga Amerika ta takojmë, i kërkojmë t’na tregojë për tragjedinë e familjes së nënës sonë siç e ka dëgjuar dhe përjetuar. Ajo vetë ishte vetëm disa muajshe kur ndodhi ngjarja, dhe plagën reale dhe atë shpirtërore i ka mbartur në trup e në shpirt tërë jetën e saj. Kur e goditi copa e predhës ishte në djep, dhe askush nuk u kujtua të merej me të në atë llahtarë, ndërsa gjaku i rridhte nëpër oborrin e shtëpisë. Të mëdhenjtë që i shpëtuan goditjes vrapuan pas më të rriturve të vrarë e të plagosur, të përhapur nëpër shtëpi. Por si i thonë, jetëgjata nuk bëhet jetëshkurtër, dhe tezja ime e mirë, me një kujtesë të mrekullueshme, e rrethuar me një tufë djem e vajza, nipër e mbesa, është ulur e tregon:

-Po ç’të të them more bir. Ishte janar atë ditë. Janar i ’41së. Mesditë. Kishim ngrënë drekë dhe sejcili merej me diçka. Babai, Izeti, po rregullonte opingat ulur në mes të odës, nënia, Pemja, lante rrobat në oborr me një sy mbi mua në djep, mamaja juaj, Parizja, dy vjeç e ca fëmijë, luante, Perifani, vëllai, 12 vjeç djalë ishte në odën tjetër e të tjerët aty përreth. Kishim shtëpi të mirë, të madhe për atë kohë, dykatëshe. Faqen që shikonte nga Mali i Tomorrit e kishin lyer me gëlqere. Nga që dukej së largu, grekët e morën në shenjë.

-Po grekët ku ishin?- e pyes.

-Grekët mor bir ishin ca te Hani i Xhipe Shahinit në Kodovjat të Gramshit, por kishte dhe në Ermënj… Shtëpinë tonë e morën si shenjë, se ta thashë, dallohej që larg. Goditën dhe në Çorrotat, u vra e ëma e Njazi Çorrotatit mu në vatër. Vetë Njaziu mbeti sakat, me një krah të prerë. Pasi goditën në Çorrotat, ata qenër ju kthyen fshatit tonë, Zhepës. Ra predha drejt e mbi çatinë e shtëpisë sonë or të keqen tezja, për atë tmerr e llahtarë që s’ka gojë ta rrëfejë. Baba Izeti vdiq në vend, mbase më shumë nga tymi e pluhuri, se trupi nuk ju prish. Vëllait, Perifanit i ra copa e predhës në kokë, po nuk vdiq aty. Edhe unë e motra, mamaja juaj, u gjakosëm, unë në ije,Parizja në pulpën e këmbës. Të tjerët, nëna Peme, dy vëllezërit, Avniu dhe Iljazi, xhaxha Selmani me hallo Xheken dhe djemtë, shpëtuan.

-Po të këqiat nuk mbaruan aty mor bir-vazhdon tezja mes lotësh. -Babain nuk mund ta varrosnin në varrezat e fshatit, se grekët, po të shikonin grumbull njerëzish, u a hidhnin predhën pa një pa dy. Kishin frikë kur shihnin shumë njerëz bashkë, se mos i sulmonin. Po edhe për terror, donin ta frikësonin popullin, ta bënin vendin pjesë të Greqisë. Prandaj babain e varrosën si mundën. Tani halli ishte të shpëtonin djalin, Perifanin. Spitali ushtarak grek ishte matanë malit, përtej Gurit të Prerë, në Rosover. Halli të çon edhe te hasmi or të keqen, dhe nënia me djalin në krah vajti, por doktorët grekë nuk ishin njerëz, ishin katilë, nuk kishin zemër., nuk e mjekuan djalin. U ngjitën në Qafën e Gjarpërit dhe zbritën në Kovaçanj, ku ishte spitali tjetër i ushtrisë greke. Po edhe aty doktorët më katilë. Njëri tha që “Nuk e zë me dorë pa ardhur e ëma te unë!”.

-Po pse, ç’e donte Neken?!- pyeti me naivitet njëri nga të vegjlit. Neke i thoshim gjyshes ne dhe fëmijêt tanë.

-Po ishte e re, e bukur more bij. Asaj ditëzezës i luante mëndja e kokës nga hallet që i ranë, burrin të sapo varrosur, djali po i vdiste, në shtëpi kish lënë një tufë fëmijë në qiell të hapur, dy vajzat e vogla të plagosura, ai maskara e kish mëndjen te qejfi. Dhe e la djalin të vdiste. Aty, në Kovaçanj dhe e varrosën,. Vonë, pas lufte e morëm.

Por ishte grua e fortë gjyshja dhe stërgjyshja juaj. Jo çdo njeri bën atë që bëri ajo. Vetë burrë vetë grua, si i thonë fjalës, i vuri shpatullat shtëpisë, na rriti dhe na martoi me nder e sakrifica. Por në ato vite kishim dhe xhaxhain, Selmanin, ishim një zjarr, një vatër, një magje, kafshitën bashkë e ndanim. Kishte vëllazëri, kishte njerëzillëk në ato kohra.

– Po më tej?- e shtyjmë bisedën ne më të mëdhenjtë, që sigurisht kemi dëgjuar për këto ngjarje të dhimbshme, por nuk i kemi askund të shkruara apo të regjistruara.

-Nënes sonë nuk ju mbyllën ato ditë hallet or ju paça! Se lufta vazhdonte. Vëllai ynë i madh, Avniu, nuk mund të ndahej nga shokët, u lidh me partizanët, e një natë, ndërsa furnizonin çetat me municion, u vra. Pas lufte u shpall dëshmor i Atdheut, por nënes dhe gjithë shtëpisë ju shtua dhe një vdekje, një dhimbje, po ju pre dhe një krah pune, atëherë kur shtëpia kish aq nevojë për të. Po prapë nëna Peme nuk e uli kokën, nuk u dorëzua.

I dashur lexues. Këto ngjarje kanë ndodhur 85 vjet më parë, por plagët e atyre krimeve që grekët kanë bërë mbi tokën tonë, mbi popullin tonë.

Rafael Floqi/

Çdo janar, Shtetet e Bashkuara ndalen për një ditë dhe kthejnë vështrimin drejt një figure që nuk i përket vetëm historisë amerikane, por ndërgjegjes universale: Dr. Martin Luther King Jr. Kjo ditë nuk është vetëm një kujtim i një lideri të madh të të drejtave civile; është një thirrje morale që na rikujton se drejtësia, barazia dhe dinjiteti njerëzor nuk arrihen asnjëherë përfundimisht, por duhet të mbrohen e ringrihen brez pas brezi.

Martin Luther King ndryshoi Amerikën jo përmes fuqisë së armëve, por përmes fuqisë së ndërgjegjes. Ai nuk ishte thjesht një orator brilant; ai ishte ndërtues i një etike të re politike—një etike që i vendosi dashurinë, jo urrejtjen, në qendër të lëvizjes shoqërore. Në kohën kur segregacioni ishte i ligjëruar dhe racizmi i institucionalizuar, King pati guximin të besonte se Amerika mund të arrinte idealet e saj, se Kushtetuta dhe Deklarata e Pavarësisë nuk ishin dokumente të zbrazëta, por premtime për të gjithë.

“I have a dream” nuk ishte thjesht një frazë poetike; ishte një akt politik. Ishte shpallja e një vizioni për një shoqëri ku fëmijët e bardhë dhe të zinj do të luanin bashkë pa frikë; ku njeriu do të gjykohej sipas karakterit, jo ngjyrës së lëkurës; ku Amerika do të çlirohej nga kontradiktat e veta morale. Ky vizion, edhe sot, mbetet busull morale në një botë të trazuar, ku ndarjet racore, ekonomike dhe kulturore marrin forma të reja.

MLK Day është gjithashtu një ditë reflektimi për rolin e protestës paqësore. King e dinte se dhuna nuk ndërton institucione të qëndrueshme. Ai e dinte se hakmarrja nuk mund ta zëvendësonte drejtësinë. Udhëheqja e tij, në marshimin e Selmës, në Montgomery, në fjalimet para Senatit dhe në kishat e jugut, tregoi se protestat paqësore kanë një forcë transformuese më të madhe se çdo revoltë.

Në këtë ditë, ne kujtojmë jo vetëm triumfet, por edhe çmimin e paguar. Martin Luther King e dha jetën për kauzën që besoi. Por martirizimi i tij nuk e zbehu lëvizjen—përkundrazi, e bëri më të fortë. Ai e kuptoi se njeriu nuk është i plotë nëse jeton vetëm për veten e tij; jetëgjatësia morale e një kombi matet me aftësinë për të mbrojtur më të pambrojturit.

Sot, në një epokë të globalizuar dhe të polarizuar, MLK Day na vë përballë disa pyetjeve thelbësore:

A po ecim drejt barazisë apo po kthehemi pas në ndarje?

A jemi të gatshëm të dialogojmë me tjetrin apo izolohemi në kampet tona ideologjike?

A i shërben fuqia njerëzve apo njerëzit janë bërë peng i fuqisë?

Këto pyetje nuk janë vetëm amerikane; ato janë universale. Edhe komunitetet shqiptaro–amerikane, si çdo komunitet imigrantësh, kanë përfituar nga rruga që hapën MLK dhe lëvizja për të drejtat civile. Pa këtë lëvizje, Amerika nuk do të ishte vendi i mundësive që njohim sot. Prandaj, kjo ditë është edhe dita jonë.

Martin Luther King na mësoi se ndryshimi nuk nis me qeveritë, por me njerëzit; nuk nis me ligje të mëdha, por me gjeste të vogla; nuk nis me urrejtjen e armikut, por me fitimin e mikpritjes së tjetrit. Ai na la një trashëgimi të thjeshtë, por të jashtëzakonshme: shpresën. Shpresën se çdo epokë mund të përmirësohet; shpresën se e drejta mund të mundë padrejtësinë; shpresën se dashuria është më e fortë se frika.

Në Martin Luther King Day, ne nuk përkujtojmë një njeri të vetëm, por vlerat që ai mishëroi. Kjo ditë na kujton se demokracia është një projekt i përhershëm, një punë e përditshme, një betejë jo për të triumfuar mbi dikë, por për të fituar lirinë e përbashkët. Dhe mbi të gjitha, na kujton se çdo ëndërr e madhe fillon me një zë të vetëm—zërin e një njeriu që guxon të thotë të vërtetën.

Në fund, MLK Day na fton që ëndrrën e tij ta bëjmë pjesë të realitetit tonë: të punojmë për një shoqëri më të drejtë, më njerëzore dhe më të bashkuar. Sepse ëndrra e Martin Luther King-ut nuk është e së kaluarës; ajo është detyra e së ardhmes.

Hysen S.Dizdari /

17 JANAR 1468 – 17 JANAR 2026 – NË KUJTIM TË 558 VJETORIT TË VDEKJES SKËNDERBEUT – NË KUJTIM  TË 390 VJETORIT TË  VEPRËS: SKËNDERBEU –APOLOGJI

Prof.Dr. Moikom Zeqo ka thënë: “DIJETARI MË I MADH SHQIPTAR I SHEKULLIT XVII ËSHTË PADYSHIM FRANG BARDHI.”

Frang Bardhi , me veprën e tij, “APOLOGJI E SKËNDERBEUT”, e vitit 1636 ju kujton , studjuesve  e historianve : Se kur shkruan vepra mbi historin e një përsonaliteti apo një kombi, duhet të mbeshtetur, në  dy  parime themelore që kanë rëndësi vendimtare  për vertetësinë e veprës tyre në fushën e historisë :

PARIMI I PARI : NË METODËN  E KËRKIMIT SHKENCORË 

PARIMI I DYTË: NË TË  VERTETËN  SHKENCORE

Frang Bardhi ( 1606 – 1643) ,lindi Nënshatë (Kallmet) të Zadrimës në vitin 1606 , në një famijle me tradita të larta ,atëdhetare, patriotike dhe fetare. Në fillim u shkollua në kolegjin e Loretos në Romë , pastaj në vitin 1633 vazhdoi studimet – si i pari student shqiptar – në Kolegjin Urban të Propagandës Fide në  Romë, ku kreu studimet e thelluara, në filozofi e teologji dhe ku  thellojë njohuritë në gjuhët  latinishtë  e italishtë. Pasi u doktorua në teologji u emërua ipeshkëv i Sapës. 

Në vitin 1635 botoi në Romë fjalorin e parë të gjuhës shqipe, Fjalor latinisht-epirotisht(shqip) me 5640 zëra. Fjalori përmban 5000 fjalë të përkthyera në shqip, e shtojca në fund, kurse pjesa shqipe përmbledh rreth 2500 fjalë.

Në vitin 1636 , me kërkesë të  bashkëatëdhetarve të tij,brenda 15 ditve shkroi Kryevepren e tij në  mbrojtje të origjinës shqiptare të Heroit tonë Kombëtar, Gjergj KastriotiSkënderbeu: “Skënderbeu- Apologji”.

Në vepren e tij : “Skënderbeu- Apologji”, Frang Bardhi duke u mbeshtetur në argumente shkecorë e burime historike të kohës Skënderbeut, të shek XV-XVI, të cilat vertetojnë origjinën e pa diskutueshme shqiptare të Skënderbeut, hedh poshtë , fletushkën e priftit sllav, Tomeo Markoviçi, (peshkopi boshnjak)  i cili u përpoqë të mohonte origjinën ARBËRORË-SHQIPTARE, të Heroit tonë Kombëtarë ,Gjergj Kastrioti Skënderbeu , duke e qujtur sllav. 

Në vepren e tij:“Skënderbeu- Apologji”, botuar në vitin ,1636, në Romë , përkthyer në gjuhën shqipe nga ,Stefan I. Prifti ,botim i tretë 1999.

Frang Bardhi në f-91 thekson:

“Por unë nuk e quaj pa vend të them edhe diçka , për familjen ,atdheun dhe origjinën e Skënderbeut ose Gjergj Kastriotit.Duke u mbeshtetur, pra në autorë shumë të sprovuar, e të dëgjuar, unë do të provojë,(që kundeshtari të skuqet t,i dalë përpara numrit të madh të historianve fort të shquar), se familja e Kastriotve në Epir apo Arbëri dhe se Kastriotët nuk e kanë fillin e tyre nga i biri i Vukashin Marganaviçit.Gjithashtu unë do të provojë nga autorë të ndryshëm me vlerë dhe nga mendimi i përgjithëshëm i epiriotve apo i arbërorve se Joani (Gjoni), prindi i Skënderbeut ka lindur nga kjo familje shumë e vjetër dhe se prandaj ne duhet të pohojmë se ai është i ndryshëm nga Juanis Margnavçi.”

Frang Bardhi , për të vertetuar  shkencërisht , origjinën shqiptare – arbërore të familjes Kastriotve dhe të  Heroit tonë Kombëtarë ,Gjergj Kastrioti Skënderbeu , u mbeshtetë në burimet historike të dijëtarve, historianve, shkrimtarve, mbretërve ,  princave  të shekullit , XV e  XVI ,por edhe në kujtimet përsonale të Papa Piu –II.

MË POSHTË PO JAPIM  BURIMET HISTORIKE,ORIGJINALE KU U MBESHTETË ,DIJETARI I MADH I SHEK.XVII, FRANG BARDHI, PËR  VEPRËN E TIJ:“SKËNDERBEU- APOLOGJI”, E VITIT 1936.

BURIMI-PARË 

VOLATERRANI (1451-1522)-Humanist italian(Babai i tij, sekertarë i Papa Kalisit-III-dhe Papave pasues) 

Frang Bardhi, theksonë në, f-92-93

 “Më pëlqen sigurisht që ta nis nga Volaterrani , i cili shkurt, dhe por shumë qartë i dëshmon këto të gjitha.Ky autor kur bënë përshkrimin e Maqedhonisë dhe të pjesëvet të saj, nga të cilat e para thotë se është Arbëria shperhet kështu në Gjeografinë e tij: 

“Tri sidomos familje i zotëronin të gjitha këto vende bashkë me Epirin (për të cilin do të flas më poshtë) Këto familje ne i pamë të gjitha të mërguera në Romë.Komnenët (Aranitët),që rrjedhin nga një fis stamollitësh, zotëronin  vendet bregdetare, Durrsin, Vlorën, e shumë të tjera.Nga kjo familje Araniti vdiq në paqë dhe i pa cënuar, por bijtë e tij u dbuan. Ndër këta Konstadini, burrë hero në pamje e në trimëri, u ftua në juridiksionin subalpin të Italisë.

Familja e dytë është ajo e Kastriotve, nga të cilët  Joan (Gjoni) Dibra ose Dobrensi zotëronte Trojën (Krujën) dhe disa vende të tjera më përbrenda.”Pastaj Voltarreni vazhdon të tregojë shumë gjëra të tjera lidhur me këtë familje (ku pohon se Skënderbeu është pasëardhës i Pirros dhe i emrit Alëksandër). dhe përmend si familje të trëtë atë të Dhesprotvetë.”

BURIMI I I DYTË 

MARIN BARLETI  (1450-1513) 

Humanist i shquar shqiptarë i Shek XV. Frang Bardhi, theksonë f-95-96:

Këtyre mund tu shtojmë edhe Barletin i cili flet kështu në librin e parë , kur prek origjinën e Skënderbeut: 

“ Gjatë kësaj kohe në Epir, -që të mos kujtoni se dëshërojë të zgjatem fort me historitë e hueja,-shquhej ndërmjet mbretërvë të vegjël dhe princërve të tjerë , emri mjaft fisnik i Joan (Gjon) Kastriotit , për sundimin e tij si në qytete të tjera , si në Krujë veçanarisht.Dhe meqenëse nuk e quaj me vend që fisi i Skënderbeut të mbetet krejt i  pa njohur, por edhe s,kam ndërmend që të përshkruaj tërë vargun e të parve të tij, do të jem i kënaqur të prek vetëm një gjë ,se krerët e fisit Kastriotve kane rrjedhur nga EMATIA, prej një dere fusnike dhe ka sunduar në Epir njëkosisht me lavdi e fatëbardhësi.Mbi këta të gjithë siç fillova të tregojë , ishte veçanarisht Joani (Gjoni), ai spikati për urtësi, rëndësi e shpirt madhësi të paepur , pastaj edhe për virtyte të tjera, se edhe për bukurinë e rrallë të trupit , në ja vlen në këtë rast ta përmendim edhe këtë veti.”

BURIMI I I TRETË 

SEBELIKU (Lat, Sabelicus)- (1436-1506) 

Emëri i vertetë, Merkanton Koçi. Historian italian i Shek.XV. 

Frang Bardhi, f-101-102, theksonë:

Sebeliku  në librin e 9-të, “ Histori e Venedikut” ka  këto fjalë: 

“Pasi kaloi në Arbëri,(d.m.th.sulltan Murati), e sulmoi Skënderbenë më fort se kurrë. Thonë se ky i fundit ka qënë trim me armë dhe pas Pirros, i cili luftoi me romakët në Itali, Arbëria se ka pas shokun e tij.Babai im Joan Koçi ,i cili në moshë shumë të re kishte qënë , ushtarë me rrogë në luftën e Kalabrisë nën trimin Robert Orbinin, e kish zakon të më tregonte se e kishte parë këtë arbërorë, i cili me gjashtëqind kalorës ishte hedhur në Apuli në emer të mbretit Ferdinant, të luftoi krah çveshur herë me heshtë , herë me shpatë të përdredhur, të plagosë e të vrasë në betejë aq shumë njerëz, sa as gjithë skuadra që kish pas, duke i kallur tmerrin armikut.Ky(Skënderbeu), si e shtiu përsëri në dorë principatën e Arbërisë, e mbrojti atë sa ishte gjallë kundër turqve me shumë pak njerëz ,duke treguar kështu, një trimëri të madhe e të pashoqe.

Me vete mbante gjashtëqind kalorës të zgjedhur dhe thuajse kurrë nuk përdorte një numer më të madh.Me këta shpesh herë i theu dhe i bëri të merrnin arratinë ushtritë turke, që ishin shumë më të mëdha në numer.”

BURIMI I KATERT

JOAN BAPTISTA PIGNËN-Historian Italian i Shek.XVI

Frang Bardhi,në,f-104, theksonë: “Por nuk mund të lë pa përmendur këtu Joan Baptista Pignën , i cili në librin e Historisë të princërve “atesitë”, pikërsishtë në librin 8 shkruan kështu”: 

“Por në një gjendje kaq kritike zbriti në Bari në kohën e duhur , Gjergj Kastrioti i mbiquajtur Skënderbe. Ky mbasi kishte bërë armëpushim për një vit me turkun armikun e përhershëm të tij, me nxitjen e pontifikut dhe të Insubrinit, nxori në kontinentë disa legjione dhe 700 kalorës epiriotas…Pastaj ai e mbrojti me trimërinë më të madhë këtë krahinë nga sulmet e turqëve dhe Krujën e fortifikuar.

Dërmoi Sinamin, Isuf Bregun, Karaxha Begun, Sheremetin, Ballabanin, Jakupin , komandant të Sulltanit. Mehmetin i  cili e rretheoi për së dyti Krujën e detyroi të largohet me turpë.”

BURIMI I PESTË 

Kardinali, PETRO BEMBINI (1470 -?) ,Historian italian-Shek.XV

Frang Bardhi, në f-105, theksonë: 

 “Ja se sa unanimisht Skënderbeu thirret e konsiderohet ARBËRORË apo EPIRIOTAS, kardinali Petro Bembini burrë i madhërishëm, në librat e  “Historisë së Venedikut” e quan (Skënderbeun) EPIRIOTAS, e  Tuberonin dalmatas dhe Tuberonin raguzian, të dy abatë, të cilët nuk dëshuan ta quanin ARBËRORË.Po lë gjithashtu mënjëanë , shkrimtarë të tjërë të pa numert e të shquar italjane  e poetë si Joan Batista Marinini…”

BURIMI I GJASHTË

 MARGARITA SARROKI (1560 -1617)

Poete e shquar italiane e Shek.XVI-Frang Bardhi, në f–105, theksonë:

 “Grueja fisnike Margarita Sarroki e cila ka hartuar me shumë mjeshtëri një poemë (libërëzë), për lavdin e Skënderbeut, ku e quan vazhdimisht kryetrimin tonë ARBËRORË.”Bot.1-1606 e Bot.2-1623

[Poetesha italiane ,Margarita Sarroki(1560 -1617) në vitin,1606 shkroi një poemë prej 23 këngësh për Skënderbeun, të cilën e ka titulluar: “Scanderbeide” d.m.th  “Këngët e Skënderbeut”.Ajo u frymëzuar nga trimëritë e kryetrimit dhe  me këtë poemë, ajo  e ka vendosur, emrin e saj të pavdekshëm, në  letërsinë, italiane e botërore.(H.D)]

BURIMI SHTATË:
GJERGJ BARTOLDI- Humanist i Shek, XV, Nga -Praga

Frang Bardhi, në f–107, theksonë:

 “Ky autor, pra, ndërsa po shkruan në hyrja të vepërzës së tij, për Skënderbenë flet kështu për prindin e tij Joan (Gjonin): 

“Babai i Skënderbeut, Joan(Gjon) Kastrioti ka qënë pric i shkëlqyer i Epirit dhe i Arbërisë.Ky e ka origjinë e tij nga fisi bujar dhe mbretërorë  i mbretit të Epirit- Pirro dhe është zot i shumë qyteteve të Epirit dhe të krahinave të tjera, ndër të cilat Kruja ka qënë veçanarisht e dalluar për fuqinë dhe qëndresën e saj.”

BURIMI TETË:

JOAN TARKOGNATI ( ?-1566)- Historian Italian i  Shek.XV- Frang Bardhi, në f-108, theksonë:

“ Pas këtyre po shtojë edhe Joan Tarkognati, i cili, në pjesën e dytë të librit të 17 –të  “Historisë së botës”, kur shkruan për veprat e sulltanit të turqvet , thotë kështu për Joanin (Gjonin)prindin e Skënderbeut: “Edhe Murati gjithash,  pat sulmuar shpeshherë hungarezët dhe vllahjanët. E mbasi bëri shumë deme në Bosnje e në Arbëri, pushtoi atje Krujën, qytetë i fortë e përshtatur, të cilin thonë se e mori nga Joan (Gjon) Kastrioti, zot i Arbërisë, bashkë me tre bijët e tij, me qëllim që të sigurohej se Joani (Gjoni) nuk do t,i dilte nga besa që i kishtë dhënë dhe se do ishte kështu partizan i tij i devotshëm.”

BURIMI NËNTË: 

PAPA  PIU-II- (Nxjerrë nga kujtimet-bashkëkohës 

i Skënderbeut)-Shek.XV 

Frang Bardhi, në f-113-114 , theksonë:

 “Po ju le të dëgjojmë, nëse ju pelqen dëshminë e shënuar të  vetë  Skënderbeut, i cili në përgjigjëjen që i bënë , Princit të Tarantos, Joan Antonit i shkruan kështu për origjinën e fisit të vet, sipas kujtimeve të PAPA-Piu-II”:  [Pjesë nga letra e Gjergj Kastriotit,H.D]                               

“Gjergji zot i Arbërisë, i dërgonë përshëndetje Joan Antonit, princit të Tarantos….Unë e mbajë mend mirë se ai ka qenë mbreti yt,(Alfonsi) ,përse i biri nuk ja zënka vendin babës për ty? Baben e ke adhuruar dhe të birin kërkonë ta rrëzosh ? Kush ta dha këtë fuqi? Mos vallë thonë se të përket ty apo pontifikut të Romës të caktojë mbretërit e Siqelisë? 

Unë kam ardhur të ndihmojë kundër pabesisë tende dhe kundër tradhtive të pa numerta të parësisë së tij Ferdinantin, birin e mbretit në fjalë , sepse ky është mbret i proklamuar nga Selia  apostolike…Pastaj ti e përbuzë fisin tonë dhe arbërorët i quan bagëti.Sipas zakonit tënd, ti flet me përbuzje dhe duket se nuk e njeh origjinën e fisit tonë.Të parët tanë kanë qenë EPIROTAS, nga ata ka dalë  ai PIRROJA me emër, sulmin e të cilit me zi  mundën ta durojnë romakët dhe i cili pushtoi me armë Taranton e shumë vende të tjera të Italisë…s,ke sesi vë përballë epiriotve burra trima, tarantinër, këtë farë të qullosur njerzish, të lindur vetem për të zënë cironka. Në thënçë se ARBËRIA është pjesë e Maqëdhonisë, atëhëre të parët tanë i njeh shumë më fisnik ,sepse ata nën ALEKSANDRIN u futen deri në Indi dhe nënshtruan të gjitha fiset, që u dilnin përpara , me lehtësinë më të madhe…..” 

BURIMI  DHJETË – MARIN BARLETI

Humanistë  shquar i shek.XV-të, Frang Bardhi, në f -123, theksonë:

  “Siç del qartë nga Barleti, dhe  nga priviligjet e familjes imperjale të Flav Engjillit, ky princ shumë i fuqishëm përdorte një shqipe dykrenare  mbi një fushë të kuqe. Këtë  stemë Skënderbeu e pat prej të parve dhe stërgjyshërve të tij.”

PËRSHËNDETI SHQIPTARËT, KUDO NDODHEN NËPËR BOTË, ME NJË PJESË TË POEMËS TË  CITUAR NGA FRANG BARDHIT NË  VEPRËN :“APOLOGJINË E SKËNDERBEUT” , BOTIM -1636

TE QUAJTUR “BETEJA E HERKULIT ME SKËNDERBEUN” , E POETIT TË SHEK. XV, GJON JAKOV RECINI, ( ME ORIGJINË DALMATE):

SKËNDERBEU EPIROTAS FLUTURON,

ME FORCË TË MADHE SI STUHI,

DUELIN E ASHPËR E FITON,

KRENAR, ZEMËRFATOS AI.

KALIN E PAPËRMBAJTSHËM MBAN,

SKËNDERBEU I LINDUR NGA EPIRI,

HERKULIN KUNDËRSHTAR PËRBALLË,

E SHIGJETON ME SYTË PREJ YLLI.

AI PARZMORE PREJ LËKURE KA,

SHIGJETË, SHTIZË E HARK GJIGAND,

TEK HERKULI I TEBËS NJË TOPUZ HATA,

E HEDH AI ME FURI QË LARG.

LITERATURA:

-Dhimitër Shuteriqi, “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850”, Prishtinë 1978.

-Frang Bardhi: Apologji e Skënderbeut , botim,1636

-Frang Bardhi: Apologji e Skënderbeut , botim,1968

-Frang Bardhi: Apologji e Skënderbeut , botim,1999

-Frang Bardhit, Fjalori, botim, Prishtinë 1983.

-Dhimitër Shuteriqi, “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850” Prishtinë 1978.

– Tonin Çobani, “Frang Bardhi dhe relacionet e tij”, Shkodër 2006.

– Dhimitër Shuteriqit :Të dhënat për këta fjalorë janë nxjerrë nga “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850”, Prishtinë 1978.

Fund me, 16 Janar 2026