Besnik Fishta/

Në historinë e komunikimit postar gjatë luftes se ftohtë, një zarf i thjeshtë mund të bëhet një dokument i vogël historik. Një zarf i qarkulluar në vitin 1968 nga Gjermania Perëndimore drejt Shqipërise, ne qytetin Shkoder, ngre një pikëpyetje intriguese: si mundi të kalonte censurën e një shteti të izoluar ideologjikisht, nese ne te kishte simbolika te papranuara nga regjimi komunist? Në pamje të parë ai duket thjesht një zarf postar (Fig1) me disa pulla, por në të vërtetë imazhet e tyre përmbajnë një ngarkesë të fortë simbolike dhe politike. Në to ndërthuren tre simbole të rëndësishme: katër figurat që konsiderohen “etërit e Evropës”, se dyti portreti i Karl Marks dhe se treti simboli i çelësit në pullat “Europa”, që përfaqëson idenë e bashkimit evropian. Kjo ndërthurje e bën zarfin jo vetëm një objekt filatelik, por edhe një metaforë të historisë politike të Evropës së shekullit XX.

Në anën e perparme të zarfit shfaqen katër personalitete që lidhen me projektin e integrimit evropian: Konrad Adenauer, Robert Schuman, Alcide De Gasperi dhe Winston Churchill. Ata janë figura që pas Lufta e Dytë Botërore promovuan pajtimin dhe bashkëpunimin ndërmjet vendeve të Evropës Perëndimore. Përmes iniciativave të tyre lindën institucionet e para të integrimit evropian, që më vonë çuan në krijimin e Bashkimi Evropian. Në një kohë kur Evropa ishte e ndarë në dy blloqe ideologjike, këto figura përfaqësonin modelin politik të demokracive perëndimore. Në të njëjtin zarf gjendet edhe portreti i Karl Marks-it, filozofit dhe mendimtarit që konsiderohet themeluesi i teorisë komuniste. Për një shtet si Shqipëria e viteve gjashtëdhjetë, ideologjia e të cilit mbështetej në marksizëm-leninizëm dhe udhëhiqej nga Enver Hoxha, figura e Marks-it ishte plotësisht e pranueshme dhe madje e respektuar. Kjo krijon një kontrast interesant: në të njëjtin zarf bashkëjetojnë figurat simbolike të integrimit evropian dhe figura teorike e komunizmit. Në një kuptim të gjerë, zarfi përmbledh dy tradita të mëdha të mendimit politik europian, atë të demokracisë liberale dhe atë të kritikës revolucionare të kapitalizmit.

Simbolika e tretë e rëndësishme është çelësi në pullat “Europa”. Kjo seri e organizuar nga administratat postare evropiane simbolizonte komunikimin dhe bashkëpunimin ndërmjet vendeve të kontinentit. Çelësi përfaqësonte metaforikisht “hapjen e Evropës”, mundësinë për të kapërcyer kufijtë politikë përmes komunikimit kulturor dhe postar. Në një zarf që drejtohej drejt një vendi të izoluar si Shqipëria e asaj kohe, kjo figurë merr një kuptim edhe më të fortë simbolik. Zarfi vetë bëhet një lloj çelësi që lidh dy botë të ndara nga ideologjia dhe politika.

Këtu lind pikëpyetja kryesore: si e kaloi ky zarf kontrollin e censurës? Në Shqipërinë komuniste posta ndërkombëtare shpesh kontrollohej nga organet e sigurisë. Çdo material i dyshimtë, veçanërisht ai që vinte nga vendet perëndimore, mund të ndalohej ose të analizohej me kujdes. Megjithatë, është e mundur të imagjinohen disa situata që mund ta kenë lejuar kalimin e tij.

Një mundësi është që punonjësi i censurës të mos i ketë njohur menjëherë figurat e katër liderëve evropianë. Për një punonjës që nuk ishte i specializuar në historinë politike të Evropës Perëndimore, portretet e tyre mund të dukeshin si figura të zakonshme historike. Një mundësi tjetër është që prania e portretit të Karl Marks-it të ketë krijuar një lloj “garancie ideologjike”. Duke parë figurën e themeluesit të teorisë komuniste, kontrolluesi mund të ketë supozuar se zarfi nuk përmbante një mesazh të dyshimtë politik.

Por mund të imagjinohet edhe një skenar më njerëzor. Punonjësi i censurës, duke parë një zarf të dërguar nga jashtë dhe të mbushur me pulla të ndryshme, mund ta ketë konsideruar atë thjesht një dërgesë filatelike pa ndonjë rëndësi politike. Në fund të fundit, filatelia ishte një pasion i përhapur dhe shpesh shihej si një aktivitet kulturor më shumë sesa politik. Ndoshta për një moment ai ka hezituar, ka vështruar figurat, ka menduar nëse duhej ta ndalte apo jo, dhe më në fund ka vendosur ta lejojë të kalojë.

Nga ana tjetër, edhe dërguesi i zarfit mund të ketë vepruar me finesse diplomatike. Është e faktuar që ai ishte pervecse një filatelist i apasionuar, edhe një diplomat karriere nga Gjermania Perëndimore, i cili ka shërbyer në disa shtete, përfshirë Italinë dhe vende të tjera evropiane, deri ne Lindjen e larget. Zgjedhja e pullave mund të ketë qenë një kombinim i zgjuar midis interesit të tij filatelik dhe ndjesisë së hollë diplomatike. Vendosja e portretit të Karl Marks bashkë me liderët e Evropës Perëndimore krijonte një lloj balance simbolike që e bënte zarfin të mos dukej provokues për një regjim komunist, duke ofruar gjithashtu një arsye të pranueshme që ta kalonte kontrollin e censurës.

Për marrësin e zarfit, i cili ishte një filatelist shqiptar, ky objekt kishte një kuptim shumë më të thellë. Në një vend të izoluar ku kontaktet me botën e jashtme ishin të kufizuara dhe ku miqësia politike zyrtare mbështetej kryesisht tek Kina, një zarf i ardhur nga Evropa Perëndimore ishte më shumë se një dërgesë postare. Ai ishte një dritare e vogël drejt një bote tjetër. Filatelisti që e merrte këtë zarf ndoshta nuk shihte vetëm vlerën e pullave si objekte koleksioni. Ai mund të shihte në to një lidhje simbolike me qytetërimin europian, me historinë dhe kulturën e një kontinenti me të cilin Shqipëria kishte pasur lidhje të thella në të kaluarën. Përmes pasionit të filatelisë dhe përmes korespondencës me koleksionistë të huaj, ai ruante në mënyrë të heshtur një marrëdhënie kulturore me botën përtej kufijve ideologjikë.

Kështu, ky zarf i vogël merr një kuptim shumë më të madh se funksioni i tij postar. Ai bëhet një dëshmi e mënyrës se si kultura, pasionet personale dhe komunikimi njerëzor mund të kapërcejnë kufijtë politikë. Ai tregon se edhe në periudha izolimi të fortë, ekzistonin ura të vogla që lidhin njerëzit me botën përtej. Në fund, pyetja nëse ky zarf e kaloi censurën rastësisht apo falë një kombinimi të zgjuar simbolesh mbetet e hapur. Por pikërisht kjo pasiguri e bën historinë e tij edhe më interesante. Ai mbetet një kujtesë se ndonjëherë edhe një objekt i vogël si një zarf postar mund të mbajë brenda vetes një histori të tërë për politikën, kulturën dhe dëshirën njerëzore për të komunikuar përtej kufijve.

Arben Iliazi/

Ishte 17 marsi i vitit 2004 kur piktori Artan Shabani, me një emocion të papërshkrueshëm, do të takonte Papa Gjon Palin e Dytë dhe do dialogonte me Shenjtërinë e tij, teksa i dhuronte pikturën që kish realizuar për Nënë Terezën. Më kujtohet mirë kjo ngjarje, që pati jehonë në shtypin italian dhe në atë shqiptar. Lajmi u botua edhe në gazetën ku unë punoja. Dje u takova rastësisht me Artanin, pas shumë e shumë vitesh. Ai buzëqeshi me qetësi dhe m’u duk si një pelegrin në orët pa fund të meditimit; spontan dhe i pavarur, por me vështrimin nga fantazmagoria e kësaj bote. Folëm për ekspozitën e Luan Ramës me piktorët francezë të shekullit XIX, për folkloristin e famshëm Fatos Mero Rrapaj, që ende nuk ka një shtatore në Vlorë, për gjeneral Enriko Telinin, të cilit komunistët ia hoqën bustin afër parlamentit, realizuar nga skulptori Odhise Paskali, dhe e shkrinë në fonderi. Çuditërisht, atë bust, asnjë nga pushtetarët e pas viteve ’90-të, nuk u kujtua ta rivendoste atje ku ishte, tha Artani. Pastaj gjithë biseda jonë u zhvillua në heshtje….dhe unë po përpiqem ta zbardh në këto pak rreshta.

***

Piktori dhe kuratori Artan Shabani pati fatin të lindë në Vlorë, në një qytet me traditë të njohur në pikturë, si në të gjitha artet e tjera. Por ai, duke e rrokur brenda tij këtë kujtesë, nuk u bë “dorëzanë” i atyre traditave, por e hodhi vështrimin përtej Adriatikut, duke selitur brenda vetes një art pa rregulla, pa simetri, pa limite, duke e parë botën e larme me një lente tjetër, për të krijuar identitetin e tij në pikturë, përmes një evoluimi të natyrshëm.

Shabani ka punuar për shumë vite në pjesën veriore të Italisë, si në Torino, Venecia, por edhe jashtë këtij territori, në Nju Jork, Londër apo Gjenevë. Karrierën e ka ndërtuar në bazë të punës dhe çdo ditë mëson, me mendje të hapur dhe me thjeshtësi, duke iu qasur një epoke të re të historisë njerëzore.

Kredoja e tij e artit përmblidhet në dy fjali: “Arti karakteristik është i vetmi art i vërtetë. Duhet të hysh në vetvete e jo të dalësh nga vetja”.

Ka pasur fatin e madh të vlerësohet dhe çmohet nga një numër i madh koleksionistësh, profesionistësh dhe dashamirësish të artit, të cilët kanë besuar tek arti i tij dhe vazhdojnë t’i qëndrojnë besnikë.

Pikturat e tij janë blerë nga koleksionistë të njohur e disa të tjera janë në shtëpitë e njerëzve të famshëm.

Teknika e pikturës së Shabanit udhëhiqet nga principe impresioniste të kontrasteve të njëkohësishme dhe dallohet efektivisht për penelata të dendura, ku në variacionet e tonaliteteve thelbësore përkthehet një reaksion ndjenjash dhe force emocionale. Në veprat e këtij autori vërehet një shpërthim vital ngjyrash, (blu, të kuqe, të verdha), të shtrira me lëvizje të fuqishme me një zhvillim të brendshëm, në harmoni dhe në thellësi imagjinate, që shpërfaq në mënyrë tërheqëse ndjenjat dhe idetë, duke na sjellë pamje nga përditshmëria, impresionizmi, abstraksioni, erotizmi, peizazhi etj.

Jo më kot, kritika italiane e ka cilësuar “Një piktor me ndjenjën e ngjyrës”.

Mekanizmi i ngjyrave që përdor Shabani është kompleks nga ana semiotike, me një kontrast të tipit kromatik, duke marrë përsipër të transmetojë në mënyrë të drejtpërdrejtë mesazhin. Për shembull mund të hamendësojmë që kundërvënia ngjyra të lehta/ ngjyra të forta i përgjigjet në planin e përmbajtjes kundërvënies përmasë ultra kokësore/ përmasë tokësore, e kështu me radhë. Ndërlidhjet simbolike dhe gjysmësimbolike tek punët e tij janë të panumërta.

Në korpusin piktorik të Artan Shabanit kategoria topologjike lart/poshtë i përgjigjet në mënyrë mjaft pjellore hapësirës së të shenjtës.

Tablotë e tij paraqesin një solidaritet mes planit kromatik dhe planit eidetik, duke aktivizuar tek ai që e kundron, një pritje më tepër estetike, sa sa referenciale. Edhe në nivel të formanteve eidetikë, në të vërtetë gjejmë vlera semantike analoge me ato që përçohen nga formantet kromatike.

Në shumë raste Shabani ka përdorur edhe monokromatinë, e mbajtur zakonisht me të bardhë, me sfumatura graduale të grisë deri në të zezë, referime dhe trajta të qarta dhe mjaft thelbësore të karakterit te shqiptarit.

***

Në historinë e artit shqiptar, Artan Shabani është ndër të rrallët piktorë i cili, me kaq kurajo, ka mundur të rrokë në vetvete njeriun e sprovave estetike.

Metafora në pikturat e Shabanit është tensioni mes strukturës semantike të gjuhës së artit dhe tablove të realitetit. Dhe është detaji, i cili arrin kompozimin e formës me ngjyrën. Shabani nuk mohon se çdo proces shenjimi në pikturën e tij ndodh brenda një universi kulturor të kuptimit të zakonshëm, në tërësinë e vet, e konotuar si realitet i jetuar.

Bukuria e pikturave të tij është jo vetëm në funksion të asaj që përfaqëson, por të vetë përfaqësimit, sipas terminologjisë semiotike, të pronësive të planit të shprehjes piktorike. Në pikturën e Shabanit mund të lexohen edhe historitë dhe ndjenjat e personazheve, metaforat e tëheqjeve apo lajkave në gjendjet nderëse (tensiva) dhe forike (të provokuara) nga imazhi mbi kundruesin, por mund të lexohet edhe magjia e një pëlhure dhe gjysmëngjyre. Pikturat shprehin në një mënyrë të vetën subjektivitetin dhe ndërsubjektivitetin, pasi nuk kanë një sistem përemëror dhe deikse hapësinoro-kohor, por ato mund të shprehin po aq mirë marrëdhëniet e thënies përmes marrëdhënieve të caktuara hapësinore. Për shembull perspektiva bën që të përkojë pozicioni i syrit të piktorit me atë të cilitdo që e sheh veprën më pas. Edhe loja e vështrimeve është një mënyrë për të riaktivizuar marrëdhënien unë – ti mes piktorit dhe kundruesit. Për shembull në pikturat historike, që Shabani i ka punuar me shumë pasion, ngjarja historike është paraqitur me shumë “objektivitet”, si të zhvillohej në këtë moment, por brenda këtyre pikturave është gjithnjë një personazh që sheh përtej skenës, për nga kundruesi i pikturës, dhe ka funksion të përfaqësojë subjektin e receptimit. Ai është “dëshmitari” i ngjarjes dhe, si i tillë, duket sikur i thotë kundruesit real: “Shihe, shihe mirë atë që nuk do të mund ta shohësh më”.

Vihet re një kiazëm i çuditshëm në reflektimet e këtij autori, që evokon përvojën shqisore mbi botën, në një trampolinë drejt kuptimeve të dyta, që frymëzohen edhe nga identiteti dhe mitologjia shqiptare.

Artisti, ashtu si të gjithë njerëzit, është “rob” i prejardhjes së tij. Deri në skutat më të fshehat të botës së tij të brendshme, ai është i brujtur nga mitet, nga historia që trashëgon, nga gjuha që flet, nga shoqëria që e ka lindur. Tradita ka prioritet ndaj mendimit dhe ndjenjës. Artan Shabani i përket trashëgimisë së tij historike, etnokulturore, para se t’i përkasë vetvetes. Edhe artisti Shabani nuk mund ta shkëputë jetën shpirtërore nga bashkësia ku ai ka rrënjët, nuk mund ta shkëpusë veten nga konteksti i vet, të dalë nga sfera kombëtare, të mendojë e të krijojë pa dëshmuar, aty për aty, tërësinë nga e cila ka lindur. Në koleksionin e tij mund të gjesh edhe qilimë të pikturuar, nga koha e gjyshes së tij çame, që i ruan në shtëpi.

Në shumë biseda publike Artan Shabani i referohet vendlindjes së të parëve të tij, Çamërisë, vuan dramën e saj dhe predikon frymën për të dalë mbi çdo kufi shoqëror dhe historik për “këtë kauzë kombëtare” që, sipas tij, “mbahet në hije nga agjendat diplomatike dhe politika e jashtme diletanteske”.

–

BIOGRAFIA:

Artan Shabani lindi në Vlorë në 27 Qershor 1969. Studioi violinçelin dhe me pas, në moshën 11 vjeç, ju përkushtua pikturës. Mori diplomën e parë kur ishte 18 vjet në Shkollën e Arteve në Vlorë. Në fillim të viteve 90 shkon në Itali e më vonë në Francë dhe Spanjë, ku punoi në projekte të ndryshme me muzeume, galeri, koleksione dhe bienale dh u bë i njohur dhe bashkëpunon me galeri të ndryshme si në

Torino, Monte Carlo, Nice, Hollandë, Atibe , ndërsa pikturat e tij bëjnë pjesë në koleksione private në Itali, Francë, Spanjë , Amerikë, Kanada, Japoni dhe Australi, etj.

Disa gazeta dhe kritikë të artit shkruanin se pikturat e tij ndodheshin në duart e koleksionistëve private, si në Itali, Francë, Spanjë, USA, Kanada, Japoni, Australi etj. Shabani është piktori i parë shqiptar, që ka hapur më shumë se 110 ekspozita në shumë vende të botës, si në në Itali, në Francë, Gjermani, në Principatën e Monakos, Në Spanjë, Rumani, Stamboll etj.,

Moment i shënuar ishte rasti kur prezantoi një ekspozitë personale në Këshillin e Europës, Strasburg.

Në vitin 2002 çeli një ekspozitë personale në Galerinë Kombëtare të Arteve në Tiranë, të titulluar “Ngjyrat e Mesdheut”, ku solli mbi 53 punime, kryesisht mbi gjininë e peizazhit. Është i njohur cikli i pikturave ” Homo Balkanicus”, si dhe cikli muzikaliteti në pikturë.

Një nga punët më të mira nga cikli « Mediterraneo » gjendet në koleksionin permanent te Pohjanman Muzeumit ne Finlandë. Nga cikli “muzikaliteti në pikturë, një punë shumë e spikatur gjendet në koleksionin privat te familjes Aimer Mecenates.

Artan Shabani fitoi çmimin e parë të arteve në festivalin e gjashtë të “Contemporary Painting” in San Remo (IM), Itali, dhe gjithashtu nje çmim tjetër, “International Art Exhibition in Roquebrune”, në Francë. Artan Shabani është themelues i “The Promenade Gallery” (2007) një galeri e artit bashkëkohor. Kjo galeri prezanton emra të njohur si Anri Sala, Pipilotti Rist, Rosa Barba, Fikret Atay, Lucie Fontaine, etj. Gjithashtu në vitin 2009 ka qenë kurator i pavionit të Shqipërisë dhe Kosovës, në Bienalen e Pragës. Artan Shabani në vitin 2013 emerohet drejtor i Galerisë Kombëtare të Arteve në Tiranë.

Piktura E A. Shabanit në galerinë Roma, të Sirakuzës

Kritiku sirakuzian, Korado Di Pietro thotë: “Aftësia për të përdorur me menccuri efikasitetin e materies nuk vjen asnjëherë e mangët në punët e piktorit Shabani, i cili jo rastësisht, arrin që të shprehë në mënyrën më brilante kompozimet e arrira, ku gjurma e mishëruar e ngjyrave ekuilibrohet me madhështinë e vlerave vizuale”.

Arben Iliazi/

Nga biseda me të mbijetuarin e gjenocidit grek në Çamëri, 95 vjeçarin Avdul Sulejmani.

Luftrat, masakrat, dëbimi nga vendlindja, nën tytat e armëve dhe grykave të topave të një ushtrie gjakatare- terroristo-pushtuese, kanë mbetur të memorizuara në gjithë qënien e atyre çamëve që janë ende gjallë.

I mbijetuari i gjenocidit, 95 vjeçari Avdul Sulejmani, me banim në Durrës, ku ka punuar mësues i gjuhës dhe letërsisë shqipe për 35 vjet, jeton brenda kujtimeve, me shpresën se një ditë e kaluara e camëve do të ketë të ardhme, do të shndërrohet në shpresë.

Lindur në vitin 1931 në fshatin Varfanj të Gumenicës, xha Avduli i kujton mirë momentet kur mbërriti ushtria greke për të filluar masakrat, pasi i pa me sytë e tij kur ishte gati 14 vjeç.

Ai i ka gjithashtu të freskëta në kujtesë ato që kanë ndodhur në Çamëri. “Para se të hynin pushtuesit italianë në Greqi më 1940, çamët nga mosha 16-75 vjeç meshkuj u internuan në ishujt e Egjeut, pa e njohur pushtuesin. Midis të internuarve ishte edhe babai im. Kur filluan masakrat në qershor të vitit 1944, unë, së bashku me familjen time ishim në fshat. Na thanë erdhi ushtria greke, e komanduar nga Napoleon Zerva, dhe zuri Paramithinë. Dy javë përpara 27 qershorit, Metropoliti i Paramithisë, mori disa krerë të Paramithisë për të biseduar në mal me zervistët për të kthyer normalitetin. Garant për këtë takim u fut vetë Metropoliti, ku pjesëmarrësit morën grancinë se nuk do të pësonin gjë, por të rrinin të qetë.

Zervistët nuk pyetën kur hynë brenda, Rrini, mos ikni, u thanë paramithiotëve, jemi vëllezër, kemi kaluar mirë. Kështu që nuk iku njeri. Hëngrën dhe pinë gjithë natën. Të nesërmen, zervistët mblodhën burrat dhe filluan masakrat, i therën, vranë, bënë masakra që as gjermanët nuk i kanë bërë. Me sa u mor vesh më vonë, Zervistët kishin rënë dakord me komandën gjermane dhe i lejoi komanda gjermane të nisnin masakrat. I pari që vranë ishte Myftiu i Paramithisë”, shprehet Avdul Sulejmani, dëshmia e gjallë e masakrës ndaj Çamërisë.

Avdul Sulejmani vazhdon të tregojë mes lotësh masakrat ndaj shqiptarëve të Çamërisë dhe thotë i mallwngjyer: Sikur qiellin ta bësh letër dhe detin bojë nuk do të mjaftonte për të shkruar mynxyrat që kanë parë çamët nga gjenocidi grek. “Mbi 300 gra i futën në një shtëpi burg… Disa grave shtatzana u çanë barkun dhe u nxirrnin fëmijën. Burrat i çonin në shkollë, aty ishte vendi ku i mblidhnin dhe i torturonin. I vrisnin, i digjnin të gjallë. I bënin copa-copa dhe i varnin në çengela. Pastaj i hidhnin nga dritarja. Vrasjet ishin me armë të ftohta, me thika zakonisht”.

Zervistët hyë në fshatrat tona dhe filluan vrasjet në masë. Ndërsa ushtria e Zervës po afrohej, së bashku me gjyshen, tre vëllezërit dhe motrën, lamë pas vendlindjen tonë, ikëm nga Varfanji në Filat, e më pas në Lops dhe, më në fund, zbritëm në fushën e Konispolit…Kishim vetem ca qilima, që i hodhëm përsipër si strehë.. hapëm gropa septike…krijuam banjo…por shpejt vërshuan semundjet, vdekjet…morrat. Tentuam të shpëtonim nga vdekja e sigurt…Me shumë mundim mbërritëm në Gjirokastër. U nisëm më këmbë nga Gjirokastra në Fier, duke ecur me ditë të tëra… Atje na futën në një kazermë…Pastaj erdhëm në Durrës, ditën që hidhej kryqi në ujë, më 6 janar 1945. U vendosem në Plazh, te vilat e tregtarëve. Por shpejt na hoqën andej dhe na çojnë në Rashbull. Babai merrej me tregti. Shkonim në Kavajë, Shijak. Te Shkëmbi i Kavajës bënim dru…

Ëndërra më e madhe e çdo shqiptari të Çamërisë, në moshën e tij është të shohë edhe njëherë shtëpinë në Çamëri, thotë xha Avduli, gjatë bisedës që patëm. Çamët e moshuar nuk lejohen të kalojnë kufirin grek. Greqia nuk i njeh pasaportat tona. Dhe shteti e qeveria shqiptare heshtin! Pasi tentova disa herë nga kufiri Shqipëri-Greqi dhe nuk u lejova nga autoritetet greke vetëm se në pasaportë shkruhet vendlindja ime Varfanj, unë e realizova ëndërrën time pas 73 vitesh, falë emisionit “Le Iene”, disa vjet më parë, në tetor 2017, duke shkuar në shtëpinë time në Çamëri, nëpërmjet Italisë, me rrugë detare. Në shtëpi ndjeva rrahje zemre shumë…Tani le te vdes rehat…

Të mbijetuarit e gjenocidit nuk janë të përjetshëm. Çdo vit ikin në amshim. Kur ikën në amshim një plak çam është një copëz histori që digjet. I fundit që kam intervistuar në Nju Jork, dy muaj para se të ndërronte jetë, ishte ish kryetari i Shoqatës Çamëria në vitet 1997-2000, Hilmi Saqe, që e kish përjetuar tragjedinë me sytë e një fëmije 8 vjeçar. (Hilmi Saqe: Amerika më ktheu në shtëpinë time në Çamëri – Gazeta Dielli, 12 korrik 2024)

Vështirësia më e madhe në kuptimin e tragjedisë çame rrjedh nga paaftësia jonë për të bindur publikun të besojë të pabesueshmen. Zyrtarët grekë fshihen pas gishtit, duke u justifikuar ende me të ashtuquajturin “bashkëpunim të çamëve me gjermanët”. Krimet ndaj çamëve i tregojnë vetë, me gojën e tyre, historianët, shkrimtarët dhe intelektualët grekë, si Jorgos Margaritis, Jani Sharra, Niko Zhango, Dhimitri Mihallopullo.Të vërtetën për masakrat na e zbulon, dashur padashur, edhe kronisti i Napoleon Zervës, Miridhaqi. Vetë grekët pranojnë 500 partizanë çamë formuan Batalioni IV “Ali Demi” në përbërje të Regjimentit XV të Ushtrisë Nacionalçlirimtare Greke (EAM).

Duke sjellë në vëmendje të opinionin këto dëshmi me vlerë të jashtëzakonshme, ne bindemi dhe besojmë më shumë te arsyeja historike e popullsisë çame dhe pasojat e tmerrshme që sjell racizmi dhe shpërthimet nacionaliste. Krimet janë pjesë e kujtesës kolektive të botës demokratike. Ndërsa kujtesa është baza e personalitetit individual të popujve. Për krimin duhet të vlejnë të njëjtat norma e standarde ndëshkimi për të gjitha vendet ku kanë ndodhur ato.

Asnjë teori e së Drejtës ndërkombëtare, asnjë teori e humanizmit dhe ekzisencës njerëzore, nuk mund të mohojë dot Çamërinë dhe të drejtën e popullit të saj. Asnjë qeveri greke apo shqiptare, asnjë forum i lartë ndërkombëtar, nuk mund t’i shmanget hijes së vet.

Një projekt kriminal i padënuar është më i rrezikshëm se një organizatë terroriste. Të drejtat e çamëve dhe vuajtjet e tyre nuk mund të shtyhen për më vonë. Çamët u dëbuan andej, pasi ishin bashkëkombës të padëshiruar.

Gjenocidi grek ndaj popullsisë çame nuk duhet të harrohet kurrë. Harresa që prek një brez, prek gjithë kombin apo etninë shqiptare, dhe është shumë e dëmshme. Duke kujtuar gjenocidin dhe duke dënuar masakrat greke ne ngremë lart ndjenjën e krenarisë sonë kombëtare, dinjitetin tonë njerëzor, origjinën tonë, e cila, sipas të gjitha dëshmive, na tregon se nuk kemi qenë një popull që thjesht shtriu kokën për t’u flijuar në tehun e kamës zerviste.

Çamëria, pavarësisht gjenocideve të pësuara, pavarësisht nga kryqëzimi kulturor etnik, ka mundur të ruajë identitetin e saj dhe të dalë fitimtare ndaj historisë, pasi ka preferuar gjithmonë faljen dhe jo hakmarrjen, ka ushqyer gjithmonë frymën e barazisë dhe mirëkuptimin me popullin grek. Zgjidhja më e keqe qëndron pikërisht në fshehjen e historisë kur, në mënyrë fatale, ajo mohohet si vlerë, që mund t’i bashkojë popujt dhe jo t’i lerë të ndarë dhe në armiqësi. Historia mund të jetë vetëm një krijim i përbashkët i njerëzve të lirë.

Arben Çejku/

Ky është artisti Muhamet Kërpaçi, një piktor i shquar dhe mjaft i dashur për mijëra shqiptarë dhe turistë të huaj, që e vizitojnë çdo ditë në studion e tij të vogël – një kthinë bazamentin në këndin e pallateve Agimi, aty ku kryqëzohet bulevardi “Bajram Curri” me rrugën “Ibrahim Rugova”. Në këtë kryqëzim emrash të personaliteteve të shquara kombëtare, midis Rugovës dhe Bajram Currit, merr kuptim simbolik edhe origjina kuksiane e vetë Muhametit, i cili me artin e tij ka bërë dhe po bën krenar këdo që e njeh! Kaloj shpesh në studion e piktorit të mrekullueshëm, veprat e të cilit janë prezent në çdo cep të botës, duke ndihmuar artin shqiptar të bëhet i njohur gjithnjë e më shumë!

Në këtë studio modeste, artisti i palodhur, është mikpritësi i mijëra turistëve, të cilët dëgjojnë me endje rrëfimet e tij të shtrira në sy kohë, në dy shekuj me sytë tek piktura e radhës. Ai është një dëshmitar i kohës që shkon dhe krijues i kohës që vjen!

Karikaturisti i dikurshëm, ka bërë një revolucion artistik brenda vetes, duke gjetur shtegun e ngjyrave të tij unike dhe kompozimin shprehës, i cili të befason edhe kur është në formën e peisazhit, portretit apo formave të tjera kubiste me të cilat autori shpeshherë provokon. Me kaçurrelat e bardha dhe portretin simpatik, shpesh herë më nxjerr mallin e piktorit të famshëm shqiptaro-francez, Omer Kaleshi, të cilin e kam takuar disa herë. E njëjta pastërti dhe dashamirësi në portretin e një fisniku malësor, e njëjta qetësi dhe mprehtësi fjale, i njëjti shikim depërtues tek objektet përreth dhe ngjyrat e freskëta në telajo dhe, secili në stilin e tij, ka gjetur vetveten! I ndjeri Kaleshi, dallohej për stilin e tij të veçantë në pikturimin e kokave, kurse Kërpaçi, ka gjetur veten tek një gurgullimë ngjyrash të freskëta e të forta, duke gërshetuar me kujdes ekspresionizmin me realizmin.

Si në një furkë, në telajon e tij, ai tjerr ngjyrat nga njëra pikturë tek tjetra, duke sjellë gjithnjë diçka të re, pa tejkaluar stilin e tij unik!

Nga duart e Kërpaçit kanë dalë me qindra e mijëra portrete të figurave historike dhe kombëtare të kombit shqiptar, të cilat janë shpërndarë në të gjithë botën.

Ambasadori i artit shqiptar, Muhamet Kërpaçi, është një nga artistët bashkëkohor më të njohur në botë, por modestia e tij dhe neglizhenca tradicionale e institucioneve të kulturës, e kanë lënë në hije vlerën e krijimtarisë së tij. Për fat të keq, ne kemi traditën e një vlerësimi “post-mortum” për krijuesit dhe artistët, por së paku në rastin e Kërpaçit atë e mbajnë gjallë mijëra mesazhet, që i vijnë nga ata që kanë blerë veprat e tij dhe u gëzohen nga aty ku i kanë ekspozuar!

Personalisht, sa herë më jepet mundësia ndalem dhe shkëmbej dy fjalë me këtë artist të jashtëzakonshëm, i cili më nderon duke ma lënë penelin që edhe unë të guxoj të lë një gjurmë të vogël në veprat e tij, siç ndodhi me këtë autoportret të tij. Uroj që një ditë Kukësi, por edhe Tirana dhe të gjithë ne që e njohim, ta nderojmë artistin tonë, i cili merr fuqi nga çdo fjalë e mirë që i thuhet dhe nga cdo mik të ri që takon.

Muhamet Kërpaçi nuk është aty për të bërë karrierë dhe as për t’u bërë i famshëm, por duket sikur na ka zënë pritë si një dëshmitarë i kohës që iku, i kohës që jetojme dhe asaj që projektojmë për nesër! Me shikimin e tij të çiltër dhe depërtues, sa herë flet, na merr në provim ndërgjegjen tonë, sinqeritetin tonë dhe mbajtjen e fjalës së dhënë!..

Si një artdashës dhe mik i piktorit, mendoj se qasja ndaj tij dhe artit të tij të veçantë, na fton për një reflektim qytetar, institucional dhe kombëtar, në drejtim të vlerësimit dhe promovimit të veprës unike të këtij artisti të madh, i cili ka në karrierën e tij dhjetra ekspozita brenda e jashtë vendit. Jo vetëm mesuesit e shkollave, por edhe artistët si Muhamet Kërpaçi, e meritojnë sot urimin e përzemërt: Gëzuar 7 Marsin Maestro!

Rafaela Prifti spoke with Dr. Nevenka Tromp, University of Amsterdam, The Netherlands

“Silence is no longer the primary narrator of history. Is the world ready to listen now?”

Interviewer: Your review of Di Lellio and Kraja’s the Strongest Link acknowledges the shortcomings of the traditional legal system, as a structured disembodiment that overlooks the social, emotional and physical realities of women in wartime rape cases. The gender-neutral laws maintain a gender hierarchy and fail to account for differing experiences, i.e. wartime rape cases. Why is this such an important issue for women and the legal system or the need for reforms?

Dr. Nevenka Tromp: The book revisits the legacy of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia (ICTY) through one of its most ethically fraught terrains: the prosecution of sexual violence in the Kosovo war. Twenty years after the death of Milošević in 2006, the Kosovo indictments have produced very thin convictions for rape, although sexual assault is recognized as a war crime. More specifically, the story of Teuta, a protected witness and a survivor who faced Slobodan Milošević in The Hague, exposes the gap between legal truth and lived truth. Their work becomes both a historical reckoning, legal normative issue, and a philosophical opening toward what is known as a feminist approach to justice: a justice that listens, recognizes, and holds trauma as truth.

Interviewer: You described the story of Teuta, a protected witness and survivor, who testified and faced Slobodan Milošević in the Hague, as an “act of existential defiance.” In a legal system driven by physical evidence, what stands out about her assertion of truth?

Dr. Nevenka Tromp: It marks a shift of the meaning of truth from the evidentiary to the ontological. When Milošević, who was allowed to cross-examine her in the Hague, asked Teuta for proof beyond her word, she replied: “I did not come here to lie. That happened. In a courtroom defined by the rules of traditional retributive justice, women’s bodies are often treated as crime scenes to be mapped out..” She wasn’t just providing data for a conviction; she was asserting her existence against a system and a perpetrator that denies her truth. This is what we call the “justice of recognition

Interviewer: The Strongest Link highlights a painful paradox: Prosecutors “begged” Teuta to testify because their case depended on her pain, yet offered little emotional protection. Is international law inherently extractive when it comes to female trauma?

Dr. Nevenka Tromp: Unfortunately, yes. As Di Lellio and Kraja illustrate, survivors frequently felt their stories weren’t their own; they were mediated, translated, and “repurposed” into legal arguments. The system lives off this trauma to build its cases, yet it rarely grants the survivor authorship over their own narrative. A feminist approach to justice does treat trauma merely as “fuel” for a verdict but allows facilitating it with a sensitivity that prevents re-traumatization.

Interviewer: You have linked this work to the “Age of Witness Evidence,” tracing back to the Eichmann trial. How do the testimonies in The Strongest Link evolve our understanding of what a trial is supposed to achieve?

Dr. Nevenka Tromp: In the Eichmann trial, trauma entered the courtroom as a historical record. In The Strongest Link, the testimonies of survivors carry a transformative effect. For example, Teuta mentioned feeling “liberated a little,” only for the pain to return. This tells us that justice isn’t a “closure” or a door that slams shut. It is a continuance. It is the ethical act of “hearing trauma into being” so that silence is no longer the primary narrator of history.

Interviewer: How does the “Fourth Wave of Feminism” defined by movements like #MeToo—change how we read the stories of Kosovo’s women twenty years later?

Dr. Nevenka Tromp: The Fourth Wave has been instrumental in moving sexual violence from “private shame” to “global public discourse.” What Di Lellio and Kraja have done is emancipate these stories from intimate hiding places and place them on a deliberative global stage. By allowing the survivors testimonies to be a participatory narrative, we are not just looking for a “guilty” verdict; we are looking for a public archive where the survivor’s agency is restored.

Interviewer: Given that Kosovo indictments have resulted in very few convictions for rape despite it being a recognized war crime, does The Strongest Link offer a different kind of “conviction”?

Dr. Nevenka Tromp: It offers a moral and historical conviction that the law failed to provide. If we measure justice only by “thin convictions,” we fail the survivors. This book serves as a record of “deliberative justice.” It makes the truth audible and archived. Even if the legal gates didn’t swing wide enough, the publication of these voices ensures their truth is heard “wide and loud.” The question remains, as the authors suggest: Is the world finally ready to listen to what it couldn’t hear twenty years ago?

Thank you for the interview!

The Strongest Link: An Oral History of Wartime Rape Survivors in Kosovo (Oxford Oral History Series)