Hisen Berisha/

(Ky mekanizëm (DHS)nuk mbyllet nga Kosova, as nga institucionet e saj, por nga arkitektura ndërkombëtare që e krijoi, Këshilli i Evropës. A do të mbeten në funksion si mekanizëm i pafund për gjykimin e luftëtarëve dhe të luftës për liri?)

Procesi në Dhomat e Specializuara në Hagë po hyn në fazën e fundit. Dhe Kosova po afrohet drejt një momenti që nuk është vetëm juridik, por historik.

Sepse në bankën e të akuzuarve nuk janë vetëm Hashim Thaçi dhe Kadri Veseli. Në peshoren e drejtësisë, është vetë ideja e çlirimit. Në peshore është vetë shteti i Kosovës dhe historia e tij e lirisë.

Kjo gjykatë nuk u ngrit si produkt i një drejtësie universale që funksionon mbi parimin e ligjshmërisë. Por, u ngrit si produkt i një kompromisi politik ndërkombëtar, dhe si pasojë e një arkitekture të ndërtuar mbi raportin e Dick Marty-t, (pretendimeve të sherbimit sekreret serb, prokurorisë serbe e ruse), mbi presionin e Këshillit të Evropës dhe mbi një logjikë evropiane që kërkoi “balancë” jo me Serbinë agresore, por mbi shpinën e Kosovës dhe lirisë sonë.

Le ta themi pa ekuivoke, shteti i Kosovës u detyrua të krijojë një gjykatë të jashtme për të gjykuar themeluesit e vet. E kjo është anomali shtetërore. Është plagë politike. Një padrejtësi historike e paketuar si drejtësi. Dhe kjo plagë nuk mund të fshihet duke e cilësuar ketë Tribunal me termin “drejtësi tranzicionale”.

Dhomat Speciale nuk janë tribunal universal. Është evidente se janë tribunal selektiv.

Një gjykatë e ndërtuar vetëm për njërën palë.

Vetëm për shqiptarët.

Vetëm për gjykimin e luftës çlirimtare.

Ato Dhoma janë produkt i një kompromisi politik ndërkombëtar.

Ndërsa Serbia, agresori shtetëror, makineria e masakrave, e përdhunimeve, e deportimeve, mbetet jashtë peshoreve.

Kjo gjykatë nuk u ngrit për më shumë se 13 mijë civilë të vrarë, mbi 1600 të zhdukur, varrezat masive nëpër Serbi, komandat e shtabet e ushtrisë, policisë e kriminelëve ordiner (të liruar nga burgjet e Serbis) që masakruan civil e dogjën Kosovën.

Jo! Këto Dhoma, u ngrit sepse duhej një “balancë politike”.

Sepse Kosova nuk guxonte të dilte e pastër në histori.

Sepse liria duhej relativizuar.

Ky është absurdi moral i shekullit.

Një gjykatë e ndërtuar jashtë Kosovës, me ligje të veçanta, me procedura të veçanta, me target të veçantë.

Pyetja nuk është vetëm se,

“A kanë bërë gabime individët?”

Pyetja është më e rëndë,

A po gjykohet UÇK-ja si ide?

A po shndërrohet lufta çlirimtare në dosje kriminale?

A po kthehet agresori në palë simetrike me viktimën?

Sepse nëse UÇK, futet në mjegull juridike, atëherë, liria bëhet “gabim”, pavarësia bëhet “kompromis”, shteti konsiderohet “aksidental”, e “projekt i përkohshëm” dhe Serbia del palë e barabartë.

Ky është synimi i vërtetë i këtij procesi.

Sepse rreziku më i madh nuk është vetëm një vendim dënues mbi pretendime të stisura nga ZPS në Hagë, por pasoja politike që mund të prodhojë ai.

Një dënim që kriminalizon luftën për liri dhe UÇK, do t’i shërbente Serbisë dhe Rusisë si argument për ta rikthyer çështjen e Kosovës në instancat ndërkombëtare, madje edhe në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë, me synim rihapjen e debatit mbi pavarësinë.

Kjo do të ishte goditje jo vetëm ndaj individëve, por ndaj vetë legjitimitetit të shtetit të Kosovës.

Kjo është padrejtësi strukturore.

Sepse kemi një gjykatë që nuk u ngrit mbi universalitetin e parimit të ligjshmërisë, por mbi selektivitetin si dogmë juridike, që duke pretenduar drejtësinë më të madhe, prodhon padrejtësinë më të madhe.

Dhe këtu lidhet gjithçka me të tashmen, specialjen dhe logjikën e shtetit të cunguar.

Sepse sot, ndërsa Specialja po shkon drejt fundit, Kosova po shtyhet drejt Asociacionit.

Po shtyhet drejt autonomisë territoriale, politike të komunave me shumicë serbe.

Po shtyhet drejt Planit Franko-Gjerman dhe Marrëveshjes së Ohrit me vetmenaxhimin si e drejtë të një komuniteti (serbëve) për të jetuar autonom apo i pavarur brenda territorit të shtetit të Kosovës. Pra drejt të njëjtës logjikë për Kosovën si shtet i negociueshëm.

Kosovën si projekt i cunguar.

Kosovën si kompromis i përhershëm.

Specialja ishte veç preludi.

Asociacioni është akti i radhës.

Nëse drejtësia është e verbër nga paragjykimi politik, ajo nuk zgjedh komb.

Por ky proces, fatkeqësisht, është perceptuar si pjesë e një projekti më të madh, me synim jo vetëm gjykimin e individëve, por relativizimin e luftës çlirimtare si akt themelues i shtetit.

Dhe tani, teksa kjo seancë po shkon drejt përfundimit, shtrohet dilema më e rëndë se, a po e përmbushin Dhomat Speciale misionin e tyre, po e mbyllin një padrejtësi, apo ajo nuk do të ketë kurrë fund?

Sepse sipas Ligjit të vetë Dhomave të Specializuara, ky mekanizëm nuk mbyllet nga Kosova, as nga institucionet e saj, por nga arkitektura ndërkombëtare që e krijoi, Këshilli i Evropës.

Pra edhe epilogu nuk është sovran.

Dhe kjo e bën plagën edhe më të thellë, një proces i imponuar si “drejtësi”, që rrezikon të mos përfundojë kurrë realisht, por të mbetet në funksion si mekanizëm i pafund për gjykimin e luftëtarëve dhe të luftës për liri.

Prandaj fundi i procesit nuk është fundi i betejës për dinjitetin e Kosovës.

Nëse Specialja vazhdon si tribunal permanent kundër një historie të tërë çlirimtare, atëherë kjo do të ishte padrejtësia më e madhe, në emër të drejtësisë selektive.

Kosova nuk duhet të heshtë, nuk duhet ta presë fundin e këtij procesi si spektatore.

Jo kundër drejtësisë, por kundër selektivitetit.

Jo kundër gjykimit të krimeve, por kundër gjykimit të një historie të tërë përpjekjesh për liri.

Heshtja sot është pranim.

Dhe një gjykatë që ndërtohet vetëm për njërën palë nuk sjell drejtësi. Por një mesazh se liria nuk falet, dhe se lirinë po e paguajm dy herë.

Asnjë shtet nuk mund të ecë përpara duke e mbajtur luftën çlirimtare në bankën e të akuzuarve.

Sot, jo vetëm Thaçi dhe Veseli janë në bankën e të akuzuarve, në peshore është Kosova dhe historia e lirisë sonë.

Dhe pyetja që do të mbetet për dekada në ndërgjejen tonë dhe të drejtëdisë ndërkombëtare është se, a ishte kjo drejtësi? Apo ishte kompromis politik mbi kurrizin e një populli që e fitoi lirinë me gjak?

Sepse një shtet që detyrohet të gjykojë çlirimin e vet, nuk është thjesht në proces gjyqësor, është në proces të rishkrimit të vetvetes.

Një shtet që i shpalli luftë Zotit dhe ende nuk i ka kërkuar falje njeriut.

Nga Frank Shkreli

Shkurti i vitit 1967: kur Shqipëria komuniste i shpalli luftë Zotit.  Në shkurt të vitit 1967, regjimi komunist i Enver Hoxhës ndërmori një akt ekstrem e të pashembullt në botë: i shpalli luftë fesë dhe vetë Zotit. Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory | Shkodra | Facebook. Kisha e xhami u mbyllën, u shkatërruan ose u shndërruan në magazina e stalla.  Klerikët u burgosën, u internuan, u vranë e u poshtëruan, në kundërshtim me ligjet në fuqi. […] “pse, ligjet tona do të na ndalojnë neve që të djegim në zjarr dhe t’i zhdukim ato nga faqja e dheut?” (Enver Hoxha). Me dekret ideologjik, besimi u shpall “armik i popullit”, ndërsa Shqipëria u vetëquajt “shteti i parë ateist në botë”, një akt zyrtar ekstrem i paparë në botë.  Frank Shkreli: Shkurti i zi i vitit 1967, kur Shqipëria komuniste i shpalli luftë Zotit | Gazeta Telegraf

Nuk ishte thjesht luftë kundër institucioneve fetare, por një përpjekje për të çrrënjosur ndërgjegjen shpirtërore të njeriut shqiptar dhe zhdukjen e identitetit kombëtar. Një revolucion barbar kundër traditës, kujtesës dhe lirisë së brendshme ndërgjegjësore të shqiptarëve, në përgjithësi.  Një akt dhune, pra, jo vetëm kundër lirisë së fesë, por kundër lirive bazë universale të njeriut të njohura botërisht, përfshir Organizatën e Kombeve të Bashkuara, anëtare e të cilës ishte edhe Shqipëria komuniste. 

Ajo që nuk u tha kurrë , zyrtarisht, ishte se Zoti nuk u mposht kurrë. U plagosën njerëzit, u shkatërruan tempujt, por megjithëkëtë, besimi mbijetoi në heshtje, në shtëpi dhe në zemra të shqiptarëve. Shkurti i vitit 1967 shënon pra, një nga kapitujt më të errët të historisë shqiptare, momentin kur shteti shqiptar dhe mbarë shoqëria, e dehur nga ideologjia komuniste sllavo-aziatike, i shpalli luftë Zotit. Një dëshmi kur pushteti absolut frikësohet nga shpirti i lirë, ai përpiqet të burgosë edhe qiellin, duke e shpallur besimin në Zot si armik të popullit.  Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory | Shkodra | Facebook — Ky përvjetor (shkurt,1967) — aq i errët dhe i hidhur që është si krim kundër njerëzimit — fton, detyron, moralisht, të mos harrojmë. Por, për më tepër, na kujton të mos pranojmë harresën si pajtim i këtij brezi të shqiptarëve me krimet e regjimit komunist. Ky përvjetor nuk fton Jo për urrejtje, as për hakmarrje, por fton për ndërgjegje dhe përgjegjësi morale, njerëzore dhe kombëtare.  Sot 35-vjet pas shembjes së Murit të Berlinit — njëkohsisht, kujton nevojën urgjente të këtij brezi të klasës politike në Shqipëri për t’u përballur me të kaluarën komuniste duke dënuar, më në fund, zyrtarisht, krimet e komunizmit, nepërmjet një ballafaqimi të sinqert me të kaluarën komuniste, përfshir krimet kundër fesë dhe Zotit, jo vetëm me parula boshe, por nepërmjet një akti zyrtar shtetëror siç kanë bërë shumica e vendeve ish-komuniste me akte ligjore, si një paralajmërim që historia plot vuajtje e Kombit shqiptar, të mos përsërisë më periudha të tilla barbarizmi si ajo e vitit 1967.  

Për më shumë se 3-dekada, shteti dhe qeveritë shqiptare gjatë këtij “tranzicioni” të pafund, me heshtjen e tyre zyrtare, duket se mbrojnë gjithnjë narrativën e Enver Hoxhës për krimet e regjimit të tij kundër fesë, që arrijtën kulmin në vitin 1967.  Po, pse atëherë Shqipëria zyrtare sot druhet nga kjo e vërtetë historike?!  Frank Shkreli: Nuk mund të hesht për krimet e komunizmit! | Gazeta Telegraf – Në të vërtetë, bota është më mirë e informuar se vet shqiptarët — sidomos brezi i pas 90-ës – se çfarë ka ndodhur në shkurt të vitit 1967 dhe më vonë në Shqipërinë komuniste — një traumë e vërtetë në historinë moderne shqiptare. Atyre ngjarjeve u kushtohet pak ose aspak hapësirë në diskursin publik të brendshëm.

Është interesant fakti – për të mos thënë deri diku edhe hipokritik – se pothuaj të gjithë presidentët dhe kryeministrat e Shqipërisë “post-komuniste”, kanë vizituar Vatikanin, disa herë, përfshirë vizitën e fundit të para disa ditëve të Kryeministrit Edi Rama me Papa Leonin e XIV – shpesh të shoqëruar nga përfaqsues të feve kryesore të shqiptarëve.  Megjithëkëte, heshtja e tyre zyrtare për këtë plage të harruar të historisë së krimeve kundër fesë dhe Zotit në Shqipërinë e Enver Hoxhës, ka qenë dhe vazhdon të jetë mbytëse. Ndonëse flitet ndonjëherë rrallë, me gjuhën e Ramiz Alisë, për “gabimet e së kaluarës” në lidhje me krimet fetare, fjala krime nuk përemendet as nuk merret përgjegjësi, zyrtarisht, në emër të shtetit dhe të Kombit. Frank Shkreli: Kërkohet dënimi i “Krimit të Apologjisë” të Komunizmit në Shqipëri | Gazeta Telegraf 

Gjatë viteve, në mënyrën më njerëzore e vulllnet mirë jam përpjekur me disa dyzina artikujsh modest —Frank Shkreli: A po përjetësohet e keqja e komunizmit në Shqipëri? | Gazeta Telegraf  — t’a sjell në vëmendjen e publikut shqiptar rëndësinë që ka dënimi zyrtar i krimeve të komunizmit dhe përballimi me të kaluarën e diktaturës së komunizmit në atë vend. Një çështje kaq me rëndësi për drejtësinë, lirinë, demokracinë dhe paqën shoqërore në Shqipëri, një vend që duket se nuk po gjen as paqë as drejtësi shoqërore dhe politike, midis grindjeve dhe mosmarrveshjeve politike ndër-shqiptare, për më shumë se tre dekada, “post-komunizëm.”

E them përsëri se kam drojë se, në mungesë të përballimit zyrtar-shtetëror, me të kaluarën komuniste, koha po tregon se është vështirë që në Shqipëri të arrihet paqa, drejtësia shoqërore dhe politike pa dënimin zyrtar të krimeve të komunizmit të regjimit komunist-enverist dhe pa distancimin zyrtar nga e kaluara komuniste, siç kanë bërë shumë ish-shtete komuniste në Evropë. Kjo është dhe mbetet një përgjegjësi e enteve shtetërore: Kryeministrit, Presidentit, Kuvendit Akademisë së Shkencave, e tjera. Prandaj po e sjell këtë përvjetor edhe njëherë në kujtesë publike sepse për fat të keq, shkurti i vitit 1967 vazhdon të mbetet një histori e harruar por e hidhur shqiptare dhe një plagë që gjakosë gjithnjë ndërgjegjen e Kombit. Një shtet që në shkurtin e vitit 1967, zyrtarisht, ndaloi fenë dhe i shpalli luftë Zotit — sot më shumë se 50-vjet më vonë — refuzon gjithnjë të shprehë pendesë dhe t’i kërkojë falje shqiptarëve. Të gjitha vizitat e përfaqsuesve politikë shqiptarë në Vatikan gjatë 35-viteve të kaluara e deri në ditët e sodit, nuk e fshijnë këtë turp shtetëror. Bini në fije, o njerëz! Nuk është vonë!  Në emër të shtetit, nderoni historinë, kërkoni falje, kujtoni dhe nderoni viktimat e shkurtit të vitit 1967 dhe të gjitha viktimat e komunizmit gjysëm shekullor në Shqipëri, se heshtja e vazhdueshme nuk u bën nder!

Frank Shkreli

       Fotot janë marrë nga faqja e Muzeut —  Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory | Shkodra | Facebook  — Një kujtesë e errët dhe e hidhur e krimeve të diktaturës komuniste në Shqipëri!

Krime prej “talebanësh” të regjimit komunist duke shembur kishat e xhamiat në Shqipëri pas fjalimit famëkeq të Enver Hoxhës, “T’i djegim me zjarr…”, 6 shkurt, 1967

Me Historianin e Muzeut, “Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës, Z. Pjerin Mirdita në Shkodër, shtator, 2023 — Frank Shkreli: Shkodra, vendi i dëshmisë dhe kujtesës! | Gazeta Telegraf

PËR — “Lutje”, kamera, turizëm politik dhe dështime politike të importuara.

Nga Frank Shkreli 

Çdo vit, pothuajse pa përjashtim, politikanë nga Tirana dhe Prishtina zbarkojnë në Washington për të marrë pjesë në të ashtuquajturin “Mëngjesi Kombëtar i Lutjeve”, (National Prayer Breakfast). Këtu e kam fjalën për të gjithë dhe pa dallim, dmth – pjesëmarrës të pozitës dhe opozitës – sepse në frymën e pa-anësisë, autoritetet amerikane në bashkrendim me Fondacionin që organizon këtë tubim vjetor, ftojnë në këtë tubim përfaqësues politikë — pa dallim dhe pa preferencë politike nga shumë vende të botës, 2-3 mijë veta – përfshir trojet shqiptare, përfaqsues të pozitës dhe opozitës politike, por edhe përfaqësues nga, shoqëria civile e ente të tjera, përfshir ato fetare. 

Që nga viti 1953, Mëngjesi Kombëtar i Lutjes ka bashkuar liderë, miq dhe pjesëmarrës nga i gjithë spektri politik amerikan dhe ndërkombëtar për një qëllim të vetëm dhe të thjeshtë – lutjen!  Frank Shkreli: Fuqia e lutjeve | Gazeta Telegraf – “Tubimi është një mundësi për anëtarët e Kongresit amerikan që të lutën së bashku për Amerikën, Presidentin e Shteteve të Bashkuara dhe liderë të tjerë kombëtarë dhe ndërkombëtarë, në frymën e dashurisë dhe pajtimit, ashtu si e mësoi Jezusi i Nazaretit 2,000 vjet më parë. Çdo president i Shteteve të Bashkuara, pa marrë parasysh partinë ose bindjen fetare, ka marrë pjesë që atëherë. Të gjitha besimet janë të mirëpritura.” National Prayer Breakfast – The purpose of National Prayer Breakfast Foundation is to organize and allow members of the United States House of Representatives and the United States Senate to host an annual National Prayer Breakfast.

Ky pra është qëllimi i këtyre tubimeve kombëtare/ndërkombëtare në Washington për të gjithë të ftuarit në Mengjesin e Lutjeve, përfshir përfaqsuesit politikë e fetarë të Kombit shqiptar, si çdo vit më parë, ashtu edhe këto ditë në Washington. Nuk dua të përmend emra sepse ky shënim nuk ka në shënjestër asnjë politikan/e aktual, ose parti politike, qoftë në Shqipëri, qoftë në Kosovë.  Kam venë re se për dekada që kam punuar e jetuar në Washington, e njëjta ka ndohdur sa u përket pjesëmarrësve shqiptarë në Mengjesin e Lutjeve: e kanë përdorur këtë takim, jo aq shumë për lutje, por më shumë si një rast për promovimin politik të vetes dhe të partive plitike që ata përfaqësojnë, duke menduar gabimisht se Mengjesi i Lutjeve është një tubim zyrtar shtetëror. Gati pa përjashtim, pjesëmarrësit politikë shqiptarë në këto tubime kthehen në atdhe me valixhe plot fotografi, deklarata pompoze dhe tituj propagandistikë që ata vet shpërndajnë në rrjetet sociale dhe në mediat mbështetse të tyre në atdhe, në përpjekjet për ta “shitur” këtë event ceremonial si një sukses madhor diplomatik, për ata si individ dhe për partitë e tyre. Kthehen n atdhe edhe deklarata pompoze dhe propagandë të gatshme për konsum të brendshëm, sikur të kishin firmosur traktate shtetërore. Në realitet, nuk kanë firmosur asgjë.  E vetmja gjë që mungon sivjet, është vizita tek VOA, normalisht e doemosdoshme për politikanët shqiptarë në Washington gjatë viteve, për tu intervistuar nga redaksia shqip e Zërit të Amerikës.

Por sa për informacion për të gjithë ata, që gjatë tre dekadave të fundit, për të cilët e kam fjalën, për pjesëmarrsit pra të partive politike shqiptare këtë vit dhe në të kaluarën, realiteti i këtyre tubimeve vjetore është më i thjeshtë dhe e vërteta ndoshta pak më e hidhur. Nëqoftse mendojnë se pjesëmarrja e tyre në Mengjesin e Lutjeve dhe fotografitë me zyrtarë të lartë amerikan me shtërngim duarsh është një dëshmi influence politike, atëherë ata gënjejnë veten, por edhe më keq gënjejnë zgjedhsit shqiptarë tëcilët ata përfaqësojnë. E vërteta është se Mengjesi i Lutjeve është një ngjarje simbolike, fetare dhe publike, ku marrin pjesë mijëra të ftuar nga e gjithë bota, shumica pa asnjë rol vendimmarrës në politikën amerikane. Nuk është pra takim diplomatik as zyrtar, në asnjë kuptim të fjalës.

Por, ashtu si në të kaluarën, elita politike e Shqipërisë dhe Kosovës edhe sot këtë ritual lutjesh po e shndërrojnë në një instrument mashtrimi politik për publikun vendas. Realiteti është se Shqipëri, politikanë që flasin për “partneritet strategjik me SHBA-të” përdorin Washingtonin si sfond, ndërsa në Tiranë drejtësia mbetet e politizuar, korrupsioni mbrohet nga pushteti zgjedhjet kontestohen dhe institucionet përdoren si zgjatim partie.  Në Kosovë, ndërkohë, politikanët që predikojnë “vlera perëndimore” bëjnë selfie në Capitol Hill, ndërsa në Prishtinë: përçahen institucionet, tensionohen raportet me aleatët, relativizohet përgjegjësia shtetërore, politika e brendshme sundohet nga populizmi dhe konfrontimi politik.  Pra me gjithë fotografitë me buzqeshje të shkrepura me zyrtarë amerikanë për albume private fotografishë, sin ë Tiranë ashtu edhe në Prishtinë, Washingtoni përdoret si dekor legjitimiteti, jo si burim parimesh.

Ironia është e thellë: shkojnë për t’u lutur në SHBA, por nuk qeverisin me etikë në shtëpi. Mund të luten ndoshta në grup me të tjerët për bekim ndërkombëtar, por shmangin llogaridhënien kombëtare në vendet e tyre.   Amerika, nga ana tjetër, megjithe as ajo nuk pretendon se është e përsosur, nuk e matë miqësinë me foto, as me pjesëmarrje ceremoniale.  Washingtoni zyrtar, në përgjithsi, e matë miqësinë me respekt për sundimin e ligjit, për funksionim të institucioneve, për ndarje të pushteteve dhe për mbrojtje të lirisë dhe të dinjitetit njerëzor, Prandaj, për derisa këto vlera mungojnë në Shqipëri dhe Kosovë, çdo “pushtim” i Washingtonit për Mëngjesin e Lutjeve mbetet një shfaqje e zbrazët propagandistike—një lutje publike për të fshehur dështimet politike në shtëpi. Është hipokrizi, gjoja të lutesh në Mengjesin e Lutjeve në Washington, nëse qeveris kundër vlerave që përfaqëson Amerika.

Edhe njëherë pra, Mëngjesi i Lutjeve në Washington nuk është diplomaci shtetërore as nuk është takim zyrtar i Shtëpisë së Bardhë. Por mbi të gjitha nuk është dëshmi e mbështetjes amerikane për politikat e e njerës apo tjetrës qeveri në Tiranë e Prishtinë. Por është një tubim kombëtar/ndërkombëtar, simbolik, ceremonial, ku ftohen mijëra njerëz nga e gjithë bota—politikanë, klerikë, biznesmenë, aktivistë, shumica pa asnjë peshë reale në vendimarrjen amerikane.

Frank Shkreli

Nënë Tereza duke folur në Lutjen e Mengjesit, 3 shkurt, 1994 e rrethuar nga Presidenti Bill Clinton, Zëvëndës Presidenti Al Gore dhe udhëheqës të Kongresit amerikan

Dr. Nikollë Loka/

Osmanët shfrytëzuan fuqinë bashkuese të fesë për të integruar grupe të ndryshme. Mileti i parë i themeluar zyrtarisht ishte ai ortodoks në vitin 1454, pasuar nga armenët në 1461 dhe hebrenjtë në 1839, të cilët u përfaqësuan nga një udhëheqës i zgjedhur nga komuniteti hebre i Stambollit në 1453. Secili milet jomysliman kishte të drejtën të përfaqësonte anëtarët e tij para gjykatës osmane dhe të vetëqeverisej brenda. Ata kishin të drejta për të mbledhur taksa, gjykuar dhe rregulluar jetën e anëtarëve të tyre, për sa kohë këto të drejta nuk binin ndesh me ligjin islam dhe strukturën e ndjeshme të qeverisë myslimane(Hupchick, 2001:134). Sipas mendimit të pranuar gjerësisht, pas pushtimit osman, shoqëritë indigjene të Ballkanit u lanë pa elitën e tyre sunduese, e cila ose u detyrua të largohej nga vendet e saj, ose u shkatërrua nga osmanët. Në këto kushte, Kisha përfaqësoi strukturën e vetme të mbetur që ishte në gjendje të administrojë çështjet e përditshme të popullsisë jo-fetare(Kursar, 2013:98).

Osmanët nuk bënin dallime mes besimtarëve ortodoksë grekë, bullgarë, serbë, maqedonas apo rumunë, duke i grumbulluar të gjithë në një milet të vetëm. Megjithatë, autoritetet myslimane ishin të vetëdijshme për dallimet etnike mes këtyre grupeve. Kjo bashkësi, megjithatë, përfaqësonte një unitet fetar më shumë se sa etnik(Detrez, 2015: 3; Yılmaz, Erdem , 2020: 2564).

Konceptit i sistemit të miletit ishte një burim ankesash për qeverinë osmane, fuqitë evropiane dhe komunitetet jo-myslimanë. Për qeverinë osmane, ai ishte një pengesë për osmanizimin, pasi mbante fuqinë e komuniteteve jo-myslimane urbane, klerit dhe liderëve lokalë të komunitetit. Po ashtu, për intelektualët jo-myslimanë, sistemi i milletit e pengonte lindjen e vetëdijes kombëtare dhe zhvillimin e një kulture etnike dhe sekulare mes individëve që ndanin të njëjtën kulturë, gjuhë dhe komb (Karpat, 2011: 173;Yılmaz, 2020: 2565).

Nëse, siç mendojnë shumica e historianëve, vetëdija kombëtare në Ballkan filloi të formohej në fund të shekullit të tetëmbëdhjetë dhe gjatë shekullit të nëntëmbëdhjetë, lind pyetja se cilin identitet kishin njerëzit para kësaj periudhe. Ata identifikoheshin kryesisht me grupe etnike, fetare, lokale ose profesionale, si shqiptarë, bullgarë, grekë, myslimanë, katolikë dhe të tjerë. Këto forma identiteti kolektiv mund të bashkëjetonin dhe nuk përjashtonin njëra-tjetrën, dhe në varësi të situatës dhe pranisë së “tjetrit të rëndësishëm”, një prej këtyre identiteteve mund të merrte dominance(Gaitanos, 2022: 60-61). Në periudhën midis shenjave të para të identitetit modern kombëtar në Ballkan, nga vitet 1780 deri në fillimin e shekullit të njëzetë, kur të gjitha nacionalizmat e mëdha ballkanike (përveç atij shqiptar) ishin tashmë të formuara dhe të konsoliduara, ekzistonin dy lloje identitetesh që zhvilloheshin paralelisht: identiteti etno-religjioz (proto-kombëtar) mes fshatarëve dhe identiteti kombëtar mes grupeve të patriotëve(Markovich, 2013: 246-247).

Edhe pse shumica e historianëve priren ta pranojnë fenë si faktor vendimtar të formimit të komuniteteve në periudhën para-kombëtare, historiografia ballkanike, dhe sigurisht jo vetëm ajo, vazhdon ta trajtojë të kaluarën nga një këndvështrim pak a shumë etnocentrik ose kombëtar(Detrez, 2015: 1-2). Identitet, i bazuar në përkatësi etnike dhe fetare, mund të vendoset në kuadër të studimeve mbi nacionalizmin modern, veçanërisht në teoritë e Anthony Smith mbi etnitë. Siç e diskuton Victor Roudometof, “grekët, shqiptarët, bullgarët, serbët dhe rumunët në Ballkanin Osman mund të konsiderohen etnitë e këtij rajoni dhe ata ishin të vetëdijshëm për dallimet e tyre etnike”(Karpat, 1985; Mpalta, 2006; Gaitanos, 2022: 60).

Fillimet e reformave të Tanzimatit përkojnë me revolucionet kombëtare që ndikuan në strukturën dhe marrëdhëniet e mileteve, duke përfshirë ndryshimin e pozitave të tyre në skenën politike. Revolucioni grek shënoi rënien e botës fanariotike dhe bëri që osmanët të rishikojnë privilegjet e miletit rum, duke përmirësuar pozitën e mileteve të tjera, veçanërisht të armenëve, dhe duke njohur për herë të parë miletin katolik. Përveç krijimit të mileteve protestant dhe katolik, shpërbërja e miletit ortodoks shpërtheu me formimin e kishave kombëtare si në Greqi, Serbi, Rumani dhe Bullgari(Gaitanos, 2022: 68). Kishat “nacionale” ortodokse që u formuan gjatë sundimit osman, e ruajtën pushtetin e tyre, falë rolit që iu ishte caktuar në sistemin e miletit dhe u bënë mbështetëset kryesore të lëvizjeve nacionaliste, që filluan nën ndikimin e huaj, veçanërisht atij rus(Baskin,1994:308)

Shqiptarët ishin kombi i fundit ballkanik që u prek nga nacionalizmi. Lëvizja e tyre u pengua seriozisht nga organizimi shoqëror osman i mileteve. Për më tepër, si autoritetet osmane ashtu edhe Kisha Ortodokse në jug kishin arsyet e tyre për ta shtypur zhvillimin e arsimit dhe kulturës në gjuhën shqipe. Teksa për nacionalizmat e tjerë të Ballkanit, feja si një faktor i unfikimit të popujve, ka luajtur një rol pozitiv, në rastin e Shqipërisë, feja padyshim ka luajtur më tepër një rol përçarës(Clayer, 2012:138). Brenda një sistemi të tillë, grupi më i madh i shqiptarëve – myslimanët ishin konsideruar nga Porta e Lartë si turq, ndërsa shqiptarët ortodoksë, që nuk e patën kishën e tyre kombëtare, siç e kishin grekët, bullgarët apo serbët, dhe si të tillë i takuan kishës greke, apo sllave u konsideruan nga Stambolli dhe Patrikana si grekë dhe nga kishat serbe dhe bullgare përkatësisht si serbë dhe bullgarë. Shqiptarët katolikë, nga ana tjetër, u njohën më në fund si milet dhe formalisht përfaqësoheshin nga patriarku armen(Demjaha& Peci, 2016:16).

Pra, autoritetet osmane i identifikuan shqiptarët vetëm sipas fesë, duke eliminuar të gjitha konsideratat e përkatësisë etnike. Duhet theksuar se identifikimit si pjesë e një mileti i mungonte plotësisht kuptimi territorial, i lidhur me konceptin evropianoperëndimor të kombit(Hupchick, 2002:134). Mbështetur edhe në konceptin osman të sistemit të mileteve, komunitetet etnike nuk kishin kufij gjeografikë, prandaj çdo komunitet kulturor i konsideronte si të vetat të gjitha territoret, bashkësia fetare e të cilit përbënte shumicën. Si rezultat, pasi Perandoria Osmane filloi të shpërbëhej, nacionalistët grekë filluan t’i rivendikojnë territoret e Shqipërisë së Jugut si të tyret, pasi sipas tyre “banoheshin nga ortodoksë”. Me të njejtin argument, serbët i pretenduan në pjesët veriore territoret e banuara me shqiptarë(Demjaha& Peci, 2016:16).

Është e qartë, se derisa sistemi i mileteve ka ofruar një tokë të frytshme për grekët, serbët dhe bullgarët, për krijimin e shteteve të tyre kombëtare me mbështetjen e drejtpërdrejtë të kishave përkatëse, për nacionalizimin shqiptar ai ka paraqitur një pengesë serioze. Vetëm shkëputja radikale nga ky sistem bëri të mundur ndryshimin e paradigmës që u mundësoi tri komuniteteve fetare shqiptare të shiheshin si një komunitet kombëtar i veçantë, i ndarë nga grekët, latinët dhe turqit, dhe jo si grek, latin apo turk me tipare të tjera gjuhësore(Demjaha& Peci, 2016:16).

Ndërkohë që Perandoria Osmane dhe fqinjët shovinistë ballkanikë këmbëngulnin që Shqipëria të ndahej në bazë të linjave fetare, për rilindësit shqiptarë ishte vendimtare t’i tejkalonin ndasitë fetare, duke këmbëngulur për një identitet sekular të përbashkët të shqiptarëve, bazuar në “unitetin kulturor dhe gjuhësor”. Prandaj sekularizmi u bë tipari kryesor i Rilindjes Kombëtare shqiptare.

Rilindja Shqiptare, si lëvizje sekulare, promovoi bashkimin e shqiptarëve mbi bazën e gjuhës së përbashkët, duke e theksuar unitetin kombëtar përtej ndarjeve fetare. Ajo ishte themelore për zhvillimin e identitetit të përbashkët dhe krijimin e një shteti të pavarur shqiptar.

Shkrimtari francez Kamil Paganel* në veprën e tij “Histoire de Scanderbeg, ou turks et chrétiens au XVe siècle”, botuar në Paris në vitin 1855 nga shtëpia botuese ‘Didier’, sjell këtë letërkëmbim mes sulltan Mehmetit I dhe Gjergj Kastriotit-Skënderbeut (ff. 301-305):

«…Megjithatë, duke filluar të kuptonte se një kundërshtar i tillë nuk mund të nënshtrohej me forcën e armëve, Mehmeti përdori dinakërinë. Një ambasador u nis me dhurata të bollshme dhe letrën e mëposhtme:

“Unë, Sovrani i Madh, Emiri i Madh, Sulltan Mehmet Beu, biri i Sovranit të Madh dhe Emirit të Madh Sulltan Murat Beut, për Skënderbeun, Princin e Arbërve dhe Epirotëve, përshëndetje.

Nuk njoh miqësi më të përzemërt, i dashur Skënderbe, se ajo që lind nga intimiteti i gjatë; sidomos kur kjo lidhje u krijua në rini, mes nesh, kur ti ishe peng në oborrin e tim eti, dhe të dy jetonim së bashku si vëllezër.

Prandaj, kur mendoj për ato gëzime të ëmbla të fëmijërisë sonë, kur kujtoj shërbimet e tua të shkëlqyera, gjithçka që ke bërë për lavdinë e Shtëpisë së Osmanit, për madhështinë e Perandorisë sonë, të kem ty për zemër dhe ta dëshmoj këtë më duket një detyrë e ngutshme.

Asgjë nuk do të më kënaqte më shumë, e thërras Zotin si dëshmitar, sesa të të shihja përsëri më në fund, dhe të shijoja praninë tënde për do kohë. Në qoftë se disa nga trupat e mia kanë guxuar kohët e fundit të pushtojnë mbretërinë tënde dhe të kryejnë veprime luftarake atje, unë i dënoj; ato kanë vepruar pa urdhin tim, dhe fitoret e tua, ndëshkim i drejtë për guximin e tyre, nuk më kanë zemëruar.

Por le ta lëmë këtë mënjanë, për t’u kthyer te marrëdhëniet tona të vjetra; një lidhje e shenjtë dhe paqësore le të na pajtojë përgjithmonë. Pra, ja bazat e mundshme të aleancës sonë, të cilat po t’i paraqes, duke e ditur mirë se nuk i takon atij që kërkon paqen të përcaktojë kushtet e saj.

Kërkoj që t’i lejosh të kalojnë nëpër tokat e tua trupat e mia, që shkojnë për të luftuar kundër venedikasve; së dyti, që të më japësh, si peng, djalin tënd Gjonin, i cili do të trajtohet si fëmija im; dhe së fundi, që nënshtetasit tanë të mund të tregtojnë lirisht midis tyre.

Nëse pranon, eja të më takosh në siguri të plotë: pritja do të jetë e denjë për rangun tënd. Po të jap besën dhe fjalën time si sovran, se do të ruaj me besnikëri një paqe të pacënueshme me ty; qysh tash e tutje vendi yt nuk do të shqetësohet nga armët e mia ose nga askush tjetër. Për më tepër, nëse ke ndonjë pyetje ose dyshim për të sqaruar, drejtohu, me besim të plotë, Mustafait, të dërguarit tim. Dhënë në qytetin tonë perandorak të Konstandinopojës, më 6 maj, në vitin 1461 nga lindja e Jezu Krishtit.”

Kjo letër, kaq miqësore në formë, por kaq tinëzare në përmbajtje, pasi u lexua në Këshill, të gjithë – princat, zotërit dhe kapedanët – ranë dakord se një hap i tillë nga një monark kaq i fuqishëm, ishte tejet i lavdishëm për Skënderbeun. Sa i përket kushteve të traktatit, dy të parat u refuzuan njëzëri; vetëm e treta, që kishte të bënte me lirinë e tregtisë, u pranua.

Ja përgjigjja e miratuar në këtë drejtim:

“Gjergj Kastrioti, i mbiquajtur Skënderbe, Princ i Epirotëve dhe i Arbërve, ushtar i Jezu Krishtit, për Mehmetin, sovranin e Turqve, përshëndetje.

Kemi marrë, i përndrituri princ, letrën tënde, plot me shprehje të miqësisë sate. Të ndarë prej kohësh nga njëri-tjetri, kjo dashuri e ndërsjellë, thua ti, ishte si e fjetur dhe dëshiron ta zgjosh nëpërmjet një aleance të ngushtë.

E pranoj me kënaqësi propozimin, por jo të gjitha kushtet. Kështu, si aleat dhe mik i venedikasve, nuk mundem, pa thyer besën e dhënë, pa shkelur mbi dinjitetin tim, të të lejoj të kalosh për t’i sulmuar ata.

Sa i përket dhënies peng të djalit tim, për ta bërë atë një nyje të një lidhjeje të re midis nesh, zemra e një ati dhe e një nëne nuk mund ta pranojë një sakrificë të tillë mbi vete; ai është fëmija i vetëm që Zoti na ka dhënë, dhe është ende kaq i vogël! Përveç kësaj, do t’i shkaktohej një dëm i pariparueshëm nëse nuk edukohet me zakonet dhe në fenë e vendit të vet. Tani mbetet klauzola në lidhje me tregtinë e lirë midis dy vendeve: këtë, unë dhe i gjithë Këshilli im e miratojmë plotësisht, sepse të dy popujt do të gjenin përfitim të barabartë në të.

Ti më fton edhe të vij për vizitë, me besim të plotë, për të forcuar mes palëve një miqësi që ka vuajtur kaq gjatë: faleminderit, princ i shkëlqyer, për mirësinë tënde. Fatkeqësisht për mua, ky udhëtim për në Konstandinopojë, ky qëndrim që më sjell ndër mend kaq shumë kujtime, s’është i mundur nga kërkesat e qeverisjes sime; sepse s’do të mund të përkujdesesha mjaftueshëm për këtë popull krenar arbëror, kaq të zjarrtë, kaq të paepur, kaq të paduruar për paqe.

Por kjo [vizitë] është vetëm një kënaqësi e lënë për më vonë, dhe unë do të vij sapo të jetë e mundur.

Nga kampi ynë, 1 qershor 1461”»

* Fan Noli thotë në Parathënie të librit të tij “Historia e Skënderbeut” se ka përfituar shumë nga vepra e Kamil Paganelit.

Përktheu nga frëngjishtja: Luket Hasaj