Kulture – Page 149 – Dielli

KURRË S’ËSHTË VONË PËR KRIMIN…DHE PËR DËNIMIN E TIJ…

July 8, 2022 by s p

Visar Zhiti/

Një shtesë: Çfarë tha poeti që pushkatuan, Trifon Xhagjika.

Nuk është faji vetëm i kriminelëve shtetërore, por dhe i shtetit që i do dhe i përdor, dhe i klimës kriminale që lejon shoqeria e tanishme, të ketij lulëzimi të se keqes.

Po flasin vrasësit…

Atëhere po përsëris ç’kam shkruar diku tjetër:

…Revanshi i se kaluares enveriste tashmë është triumfues, s’ka nevojë të maskohet, gjendet kudo, në mendësi e veprime e qendrime, në lidership, në drejtesi, në media. shoqata dhe letërsi. E përsëris shpesh:

“Që ne ndërtojmë demokracinë me armiqtë e saj në krye, ne ‘ndërtojmë’ kapitalizmin me armiqte tradicionale të pronës vetiake, sot oligarkë vrastarë….”.

Sigurimi famëzi i shtetit është hedhur në sulmin final.

Qëndresa është vetanake, deshperuese, intekektuale, por besoj ka të ardhme, aq sa ç’mund të jemi e mundemi… Sipas Sollzhenicin, individi i përgjegjshëm bën me shumë se shoqatat apo kolektive te ndryshme, te caktuara. Edhe poeti Josif Brodsky diku flet per “disidentë të emëruar”, intelektualë të regjimit.

Atëhere të kujtojmë poetin tonë të madhërishëm, Trifon Xhagjika, që po ta kishte një popull tjetër, shtatoret e tij, theniet e tij do të ishin shesheve e rrugëve, shtëpi muze nuk do i bënin dot, se s’ka patur shtëpi të veten. Ai tha në gjyq, kur e dënuan me pushkatim:

ME JEPNI NJË TOP T’I BIE KOMITETIT QENDROR, T’I BIE SISTEMIT TUAJ!

Trifon Xhagjika harrohet me qëllimi, të tjerë dekorohen sot.

Qendresa, siç duket, do të vazhdojë me vetmitarë, duke bashkuar zërat e vetmive tona që vazhdojnë të perndiqen demo(n)kratikisht.

Me besim te e vertefa, te e drejta dhe morali, te kujtesa kolektive, që s’duhet të mposhten…

Po ato duan njeriun e tyre. Klithmën e poetit tonë Trifon Xhagjika. Të mos lihet vetëm, po të veprojë fjala, guximi dhe dashuria e poetit. Bashkarisht. Me drejtësi dhe mirëkuptim njerëzor. Me ëndrrën Euroatlantike për Atdheun…

I thashë shpejt e shpejt këto, se kur duhet të flasësh patjetër, heshtja është e padrejtë…

Martin Camaj nëpërmjet një letërkëmbimi

June 29, 2022 by s p

Nga Akad. asoc. Stefan Çapaliku/

Ka qenë fillimi i dhjetorit të vitit 1990, ende pa u shpallë i ashtuquajturi “Pluralizëm politik”, kur radio “Zëri i Amerikës”, fundin e një edicioni lajmesh ia kushtoi një figure krejtësisht të panjohur prej meje, por mendoj se edhe prej të tjerëve, një farë Martin Camaj.

Ishte koha kur radio “Zëri i Amerikës” ndiqej nga i madh e i vogël. Ndiqej nga ato që mezi po prisnin të binte komunizmi, nga ato që nuk donin që të binte komunizmi si dhe nga ato që dëshëronin të dinin paraprakisht sesi do të binte komunizmi.

Aso kohe unë sapo kisha filluar punë në Universitetin e Shkodrës, si pedagog i ri letërsie dhe gjendesha në rrjedha të ngjarjeve me mish e me shpirt.

Elez Biberaj foli bukur gjatë atë natë për këtë malësor shqiptar që na ishte jo vetëm linguist, shef I katedrës së gjuhës shqipe në Universitetin e Mynihut, por ajo që më interesonte mua më së shumti, që edhe shkrimtar dhe posaqërisht poet. Në fund të emisionit u duk sikur zoti Biberaj e ngadalësoi kaq shumë të folurën sa edhe një fëmijë i klasës së parë mund ta merrte shënin adresën e këtij profesori të cuditshëm. Madje nuk gaboi të them se zoti Biberaj e tha dy herë adresën e Martinit, në fillim dhe në fund të emisionit. Unë që aso kohe nuk isha vetëm gjithë sy, por edhe gjithë veshë e shënova ekzaktësisht në një copë letër.

Meqënëse aso “Zëri i Amerikës” kishte nisur t’i ritransmetonte emisionet e mbasdites edhe në darkë, atëhere shënova gjithcka munda. Stacione të jetës së Martinit, tituj veprash e kështu me radhë.

Fati e desh që sendet të lidheshin si të ishin copëza të një pazëlli të lumtur. Martini, sic e mora vesh atë natë, na paskësh studiuar në Beograd fill mbas aratisë. Po a nuk kishte studiuar në Beograd edhe kolegu im i vjetër, ai burri i shkurtë dhe i urtë, që gjendej në zyrën tjetër, në katedrën e gjuhësisë, profesori i gramatikës historike, autori i veprës madhore, “Marrëdhëniet e shqipes me gjuhët sllave”, Safet Hoxha?

Po. Profesori buzëqeshi kur i permenda emrin e Martinit dhe më solli të nesërmen dy libra të hollë “Një fyell ndër male” dhe “Kanga e vrrinit” që ai i kishte me dedikim nga vetë Martini. Profesor Safeti më foli gjatë e gjërë për të, për të dashurën e vet Nina Bogdanovic dhe i vuri pikën kur tha se ata të dy, Martini me zonjushën Bogdanovic qenë cifti më i bukur i gjithë universitetit të Beogradit.

U ngazëlleva pa masë dhe ashtu, i mbushur me entuziazmin e ngajrjeve të dhjetorit u ula të shkruaja një artikull me destinacion shtypn opozitar që sapo qe krijuar në Shqipëri.

Fillimisht i vura titullin artikullit “Martin Camaj – i gjalli, i vdekur”. Mandej provova të gjendesha midis dy tundimeve: ta botoja artikullin menjëherë, pra ta ndaja këtë lajm të gëzueshëm edhe te të tjerët për ekzistencën e një poeti që shkruante ndryshe apo t’ia nisja njërerë atij vetë që ta shikonte dhe mandej, mbasi që ai të binte dakord, ta botoja?

Vendosa këtë të dytën. Diku mbas një muaji ia nisa artikullin bashkë me një letër, në të cilën i shpjegoja se kush isha dhe se pse kisha dëshirë të merresha me të.

Ekzaktësisht dy muaj mbrapa më erdhi kjo letër, të cilën dua të ju lexoj pothuajse të gjithën, përvec një fragmenti në fund të saj, ku ai më lë një porosi përsonale dhe më porositi që kjo të mbetej midis nesh.

Po e citoj:

“Lenggries, 19.3.1991

I ndershmi zoti koleg,

Ju falenderoj për letrën tuej dt. 18.1.1991 dhe syzimin mbi vepren e jetën time. Me vend titulli! Këtu poshtë po marr lirinë t’ju vë në dijeni: Në kolegjin ksaverjan të Shkodrës, ashtë e vertetë qesh edukue, por filozofi e teologji nuk kam studie as në Shkodër, as ngjeti. Andaj besoj, tash për tash mjafton të thuhet se kam studiue në shkollë si sa e sa njerëz tanë e për këtë jam krenar e mirënjohës. Kam lindë në Temal me 1925 në një familje simbas gjendjes së asaj kohe në Malësi mjaft të ngjitun me pasuni rudimentale: në familje nuk na mungoi asgja e nevojshme. Për të dhana tjera krh.biografi të ndryshme në prospekte që po ju nis. Jam i martuem tash afer 25 vjet me një grue gjermane nga Mynihu (dr. med. interniste, fëmijë nuk kemi: për deri sa të jem gjallë, besoj, s’ashtë e domosdoshme të hyhet fort në sferën jetësore të ngushtë).

Jam gezue për letren e syzimin tuej sepse janë të parat sheje nga vendi i ngushte im në lidhje me veprën time. Nga Tirana e vende të tjera ka pasë pyetje dhe perpjekje kontakti qysh me kohë. Mjerisht, për arsye që dihen nuk kam reague. Me interesoi tematika me te cilen merreni. Na këndej e quejmë “shkolla letrare shkodrane” për të cilën u shkrue diçka në revistën “Shejzat” (Le Pleiadi) Romë 1957 – 1974 i së cilës isha kryeredaktor. Edhe unë i përkas kësaj shkolle, sadopak në fazën e parë të krijimtarisë sime (krh. Fazën kosovare). Ndonëse nuk e kam pasë zakon të shprehem mbi veprën time, sidomos me ata të degës së gjurmimeve letrare si jeni ju,

megjithatë po ju rrëfehem disesi nga se dëshiroj të merreni me vepren time letrare edhe për arsye se une jam shumë i sëmurë. Kjo mes nesh sepse ka familje që kujtojnë me të vertete se nuk jetoj!

Kryekreje unë jam lirik, mjaft i vështirë – thonë, me forma e përmbajtje moderne, me faza të ndryshme dhe sigurisht nga shkaku sepse kam pasë kultura të ndryshme, sepse studiova së pari në Belgrad (jo italianistikë vetëm, por romanistikë, teorinë e letersisë, gjuhë klasike dhe slavistikë), një botë e re per ne të edukuem në Shkodër): me pat ba përshtypje simbolizmi rus, por jo letersia e sllaveve të Jugut, surrogat i romantizmit vendas me rrymat letrare përëndimore. Por studimet i kam sosë në këtë vend dhe jam largue andej ne veren 1956. Në Romë ku kam studiue edhe një herë dhe doktorue, jam sjellë në rrethet letrare të këtij qyteti (krh. Hymjen në vepren e fundit PALIMPSEST), ku jam njoftë dhe me autoret emigrantë nga vende të ndryshme lindore, rusë, rumunë, dhe sidomos me poetë Baltikë. Ishim të gjithë anëtarë të një PEN-klubi me ndeje në Londër.

Në 1961 (fillimi i vjetit) u transferova në Mynih, ku jam specializue definitivisht në linguistiken tonë mos m’u shkepute nga letërsia krijuese, nga lirika. Këtu mbeta tanë jeten deri më sot: njohja e gjuhëve të ndryshme shkaktoi dhe zgjanimin e mjeshtërisë, pasunim motivesh e shijesh etj. etj. Vonë kam ra në kontakt edhe me poezine moderne të gjuhës angleze, T.S. Eliot, p.sh, por askush nuk ka ndikue në liriken time ose prozen që mbeshtetet në ghuhen shqipe qe e njoh mjaft mirë në diakroni e sinkroni dhe si permbajtje i kanë rranjët në kulturën tonë, sidomos në mytin e trashëguem, mbete i gjallë (krh. Besimet popullore që janë miksime apo formula të një përvoje mitike).

Letërsia ime nuk është funksionale dmth nën ndikimin e ideologjive apo ideologjive të manipulueme nga njerëz fare injorantë: Nuk due të kem të njëjtin emërtim me kolegët letrarë të kohës sime: për ta due të jem një njeri e asgja tjeter. Si e shihni, nuk jam modest dhe e di se çka kam shkrue dhe nuk pendohem për asnjë varg të shkruem. Përpunoj fort vargun apo shprehjen e jam i dashunuem në gjuhën shqipe, si tingull, formë e shkrueme dhe kuptim shumë dimensionesh.

Këtu po ju mbyll pakëz bibliogarfi letrare. Me postë sendesh të shtypuna po ju nis dhe një bibliografi (jo të plotë), dalë nga një tezë doktorati që u mbrojt në Univ. të Kozencës; në këtë pako po ju nis 6 (gjashtë) vëllimet “varg librash letrare që nuk gjinden, sidomos si komplet, andaj mos i ndani: kështu nuk do të botohen kurrë ma, me këtë veshje tipografike.

Ju përshëndes përzemërsisht!

Martin Camaj

Letra arriti bashkë me plikon e librave, që padyshim ishte dhe është një nga dhuratat më të cmmueshme që kam marrë në jetë. Aso kohe unë kisha një mik të madh, edhe ai poet lapidar, shumë më i vjetër se unë dhe pakashumë bashkëmoshatar me Camajn, Zef Zorbën. Vrapova te ai dhe i lexova letrën. Librat i ndamë. Zorba mori fillimisht poezitë dhe mua më la prozën dhe të tjerat. Mbas dy ditësh ai erdhi dhe më solli dy librat me poezi “Njeriu më vete e me tjerë” dhe “Poezi”, duke më thënë: Asht nji poet i madh.

Por le të kthehemi te letra. Sic shihet letra është shumë intense, e ngjeshur, e thukës dhe me shestime esenciale. Tani, mbas rreth 30 vjetëve, mmundem me nxjerrë si me piskërr disa citate esenciale prej kësaj letre dhe po përpiqem t’i komentoj:

“tash për tash mjafton të thuhet se kam studiue në shkollë si sa e sa njerëz tanë e për këtë jam krenar e mirënjohës”

“për deri sa të jem gjallë, besoj, s’ashtë e domosdoshme të hyhet fort në sferën jetësore të ngushtë”.

“Me interesoi tematika me te cilen merreni. Na këndej e quejmë “shkolla letrare shkodrane”. Edhe unë i përkas kësaj shkolle, sadopak në fazën e parë të krijimtarisë sime (krh. Fazën kosovare)”.

“dëshiroj të merreni me vepren time letrare edhe për arsye se une jam shumë i sëmurë”

“Kryekreje unë jam lirik, mjaft i vështirë – thonë, me forma e përmbajtje moderne, me faza të ndryshme dhe sigurisht nga shkaku sepse kam pasë kultura të ndryshme”

“me pat ba përshtypje simbolizmi rus, por jo letersia e sllaveve të Jugut, surrogat i romantizmit vendas me rrymat letrare përëndimore”.

“njohja e gjuhëve të ndryshme shkaktoi dhe zgjanimin e mjeshtërisë, pasunim motivesh e shijesh etj. etj. Vonë kam ra në kontakt edhe me poezine moderne të gjuhës angleze, T.S. Eliot, p.sh, por askush nuk ka ndikue në liriken time.”

“Letërsia ime nuk është funksionale dmth nën ndikimin e ideologjive apo ideologjive të manipulueme nga njerëz fare injorantë”

“jam i dashunuem në gjuhën shqipe, si tingull, formë e shkrueme dhe kuptim shumë dimensionesh.”

Besoj se cdonjëra prej këtyre tezave të shkëputura nga letra munden me qenë argumente studimesh të vecanta.

Stefan Çapaliku

Tiranë, 28 qershor 2022

www.akad.gov.al

Piktorja gjen optimizmin e jetës përmes ngjyrave, stili abstrakt shkon përtej mendimit

June 27, 2022 by s p

Estela Ruka bashkon mjekësinë dhe artin në një qenie unike, hap në shtator ekspozitën me piktura abstrakte, në Nju Jork

Intervistoi: Eneida Jaçaj Lamçe

Shqipëria vuan plagën e madhe të emigracionit në kushte masive, që nga periudha më e hershme e tranzicionit. Ajka e Shqipërisë ka derdhur “trurin” e saj nëpër botë, për një jetë më të mirë dhe një të ardhme më të begatë. Atje ku shkel këmba e çdo shqiptari, lë gjurmë dhe përshtypje pozitive për ne të gjithë si komunitet, por duke e vendosur kombin në altarin e nderit dhe dijes. Emigrantët shqiptarë nëpër botë, por me shpirt dhe zemër te rrënjët e origjinës, kanë arritur të gjejnë veten duke shënuar suksese të njëpasnjëshme në karrierat e tyre respektive.

Shumë artistë shqiptarë, nëpër botë, kanë lëvruar artin e tyre të bukur, duke depërtuar në ndjeshmërinë e shpirtit të publikut dhe duke dhuruar emocione dhe gëzim të papërshkrueshëm. Arti është ushqimi i shpirtit, i cili ka fuqinë magnetike për të na çuar peshë dhe për të na dërguar të jetojmë një botë krejt tjetër optimiste, me ngjyra, me pozitivitet dhe energji. Arti ka fuqinë të shpërthejë ato skuta të fshehura të mendjes, që kanë aftësi të çlirojnë atë energjinë e cila të shtyn të bësh gjëra të bukura, që nuk i kishe menduar më parë. Arti është hyjnor, profan, i cili e vendos trurin në një lëndinë me gjelbërim, ndërsa drita e udhëheq drejt së panjohurës, ashtu siç shpirti e dashuron qenien dhe universin; është frymë, jetë, dashuri, ngjyra, emocion! Atë e praktikojnë njerëz guximtarë, që arrijnë të shkojnë përtej imagjinatës të së përditshmes, duke jetuar pafundësinë e së bukurës. Qëllimi i artit është të pastrojë pluhurin e jetës së përditshme nga shpirtrat tanë, thotë Pablo Picasso. Por, çfarë e bën bashkë artin me mjekësinë?

Estela Ruka, me profesion mjeke stomatologe, ka emigruar për më shumë se tre vite në Nju Jork, në kryeqendrën e botës, dhe si shumë shqiptarë e ka gjetur shumë shpejt veten. Vajza nga qyteti i njëmijë e një dritareve, ka arritur që në profesionin e saj si mjeke, të cilin e ushtron edhe në SHBA, t’i bashkojë qenies së saj edhe artin pamor të pikturës. Pasi e ka ushtruar hobin e saj në kohë të lirë, Estela ka vendosur të grumbullojë punimet e saj dhe të hapë një ekspozitë në muajin shtator, në Nju Jork. Stili i saj është abstraksioni, pasi ajo i jep mundësi lexuesit të shkojë përtej mendimit dhe imagjinatës, duke i lënë hapësirë të kuptojë pikturën sipas dëshirës së shpirtit. Ajo thotë se piktura i jep qetësi, shkarkon stresin dhe e ndihmon ta shikojë jetën veç me ngjyra. Në një bashkëbisedim, Estela rrëfen emigrimin drejt SHBA-ve, profesionin si mjeke dhe hobin e saj, pikturën. I urojmë suksese dhe frymëzim për më shumë punime të bukra për syrin e shpirtit.

-Përshëndetje Estela! Emigrimi është një plagë e madhe për Shqipërinë, pasi në çdo vend të botës do të takosh shqiptarë që flasin shqipen e bukur, të cilët kanë ndërtuar folenë e tyre të dytë, me shumë mundim dhe sakrificë. Me dhimbje duhet ta pranojmë se ajka e Shqipërisë janë larguar për arsye që dihen tashmë, ndërkohë që me intelektin e tyre mund të rindërtonin atdheun, duke hedhur çdo ditë një gur themeli. Çfarë ju bëri të largoheni nga Shqipëria, dhe si keni arritur të gjeni veten e të integroheni në një shtet të ri, me një kulturë ndryshe?

Përshëndetje, e dashur Eneida! Një pyetje të tillë ka mundësi t’i përgjigjem gjatë e gjerë, pasi tē gjithëve besoj se na dhemb emigrimi, por po i bie më shkurt dhe po ju them se, kurrë s’e kam dashur emigrimin, kurrë s’kam dashur të largohem nga vendi im i bukur, me gjithë problematikat që ka. Kur të tjerët largoheshin nga Shqipëria, unë fillova studimet e larta në Mjekësi, në vitin 1992, Dega Stomatologji. Me këmbënguljen e madhe që të bëhesha dikush profesionalisht dhe t’i shërbeja vetes e familjes, por, sigurisht, dhe vendit tim më mirë. Unë kam vetëm 3 vite e gjysëm që kam emigruar në SHBA; kjo u mundësua nga bashkimi familjar me prindërit, të cilët janë qytetarë amerikanë. Meqë m’u dha kjo mundësi, vendosa të vij për të shkolluar vajzën në të Mesmen, ndërsa në të Lartën këtë vit. Nuk mendova shumë për veten, megjithëse, sapo erdha, gjeta punë në një klinikë dentare.

-Ju jeni me profesion mjeke-stomatologe, të cilin e ushtroni tashmë edhe në Nju Jork, në shtetin ku jetoni. Sa e vështirë ka qenë për ju të përshtasni profesionin tuaj, me kushtet e reja, në një vend të ri, me kulturë dhe gjuhë tjetër?

Profesionalisht, dua të theksoj se mjekët shqiptarë janë tepër të përgatitur, pasi në Shqipëri edhe sot klinikat dentare punojnë me teknologjinë e fundit, ndërsa në USA jo të gjitha klinikat janë të pajisura me teknologjinë bashkëkohore. Për mua nuk ka qenë e vështirë ta gjeja veten në profesionin tim, sa për gjuhën dua të theksoj se gjyshi im ka shkruar një fjalor Anglisht – Shqip, të cilin e botuam në demokraci dhe u shkruajt në kushte buru të Burrelit. Njerëzit e kulturuar dhe intelektualët shqiptarë, e kanë mësuar dhe ushtruar anglishten, (si dhe gjuhë të tjera) shumë e shumë vite më parë, do të thosha. Lulëzimi i gjuhëve në Shqipëri ka qenë shumë më parë, se në kohën e Zogut. Si rrjedhojë, anglishtja, për mua ka qenë detyrë shtëpie që nga prindërit e mi. Kultura e popujve me pak fare ndryshim është pothuajse e njëjtë, sigurisht ndryshojnë traditat, dhe, për mua, më të bukurat janë ato shqiptare.

-Estela, unë doja të ndalesha te pasioni juaj për pikturën. Cila është ajo pikë konverguese, që ka bërë bashkë në një qënie të vetme, mjekësinë dhe artin, te ju? Si e keni zbuluar pasionin për pikturën, dhe sa e rëndësishme është për ju, lëvrimi i fushës së artit?

Arti, te unë, pothuajse ka lindur bashkë me mua, jam marrë me aktivitete artistike që në moshën 7 vjeçare, ku më pas spikata si soliste vallesh, prezantuese e këngëtare në Ansamblin “Mirëdita”. Për mua, arti është jetë ku gjej të bukurën! Mësimet e para në pikturë i kam marrë që në shtëpinë e pionierëve; gjithmonë kam dashur ta ushtroj, por impenjimet e ndryshme e të shumëllojshme nuk më jepnin kohën e duhur. Me ardhjen në USA, ndryshoi një pjesë e madhe e rutinës sime, në pasditet e mia mendova të ushtroj pikturën si diçka e parealizuar brenda meje. Fillova të pikturoj, sidomos në kohën e covid-it, ishte jo vetëm një punë e bukur, por dhe një terapi e shëndetit mendor për të kaluar stresin që përjetonim. Unë e zhvillova pikturën, duke pare video në Pinterest për teknikat, dhe zgjodha teknikën time atë, që më pëlqente më shumë.

-Në cilin zhanër artistik do ta klasifikonit stilin tuaj të të pikturuarit?

Zhanri im është abstraksioni, që do të thotë të tejkalosh mendimin që jep në pikturë, për të lënë shikuesin të mendojë dhe gjejë, sipas mënyrës së tij, kuptimin e pikturës. Nënvizoj këtu se nuk më pëlqejnë punët abstrakte, që shfaqin vetëm ngjyra pa kuptim, si te disa piktorë që shohim rëndom. Çdo pikturë absrakte duhet të ketë mendimin brenda, që mund të zhvillohet në artin pamor. Abstraksioni për mua është më i bukuri. Në lidhje me Stomatologjinë, piktura ndihmon shumë, sepse dentistja në vetvete është shkencë plus art. Nëse do zgjedhim dhe krahasojmë ngjyrën e bardhë, për të përshtatur ngjyrën e çdo pacienti. Dentisti duhet të ketë idenë e ngjyrave, të bardhë me pigment gri , të bardhë në blu, të bardhë në të verdhë, në kafe, etj.

-Cili është piktori juaj i preferuar, që ju frymëzon?

Ka shumë piktorë që mua më frymëzojnë, që nga ata klasikët e deri te miqtë e mi piktorë. Por mua më frymëzojnë ngjyrat dhe gjetja e tyre, përshtatja me njëra-tjetrën, e cila është gjysma e punës në pikturë. Unë kam zgjedhur të jem vetvetja në pikturë, duke qenë shumë optimiste si natyrë luaj me ngjyrat në atë mënyrë që t’ju përcjell optimizëm shikuesit, dhe pse gjendja e një pikture mund të jetë melankolike, dua të shihet në aspektin pozitiv.

-Piktura përcjell gjendjen emocionale apo dëshirën për ta parë veten dhe botën me sytë e shpirtit. Cila do të ishte tabloja e jetës suaj?

Tabloja e jetës sime në pikturë është optimizmi i përcjellë midis ngjyrave, gjetja e të bukurës midis njëmijë halleve që mund të sjellë jeta, dhe ideja për të ecur përpara për të mos u dorëzuar në asnjë moment të vështirë të jetës. Të bukurën duhet ta shohësh që në momentin kur lind dielli, e të jesh falenderus për çdo ditë që Zoti të mbush me frymë. Te një lule e çelur, te gjethet e vjeshtës, edhe te dëbora që zbardh në kohën e vet. Unë shpesh shkruaj dhe poezi për të gjetur veten në fushën e artit. Kam botuar dhe një libër me poezi, të cilin e kam titulluar “ Poezi në Laminor”. Pra, nota në të bukura.

-Ju, në muajin shtator do të hapni ekspozitën tuaj në Nju Jork. Është e parë ekspozitë për ju, që do të hapet në kryeqytetin e botës. Çfarë do të thotë për ju, realizimi i këtij projekti?

Duke qenë se në këto 3 vite punimet e mia janë bërë shumë dhe janë pëlqyer edhe nga miqtë e mi, shikues apo profesionistë, me të cilet konsultohem herë pas here, mendova të hap një ekspozitë në Nyack, salla m’u dha në muajin shtator (shpresoj që deri atëherë, mos të ketë ndryshime), sigurisht duke menduar situatat në të cilat akoma ndodhemi të covid-it. Sigurisht që është e para ekspozitë, por me këtë, dua t’ju them se nuk ka rëndësi se sa vjeç je, unë sapo kam mbushur 57 vjeç, rëndësi ka që të kesh projekte dhe dëshira e ëndrra në vetvete dhe një ditë t’i bësh realitet.

-Si e shihni veten në të ardhmen, në kuadër të pikturës?

Piktura është një nga zhanret e artit që unë pëlqej shumë. Besoj se lidhja ime me pikturën do jetë e gjatë , derisa duart të më punojnë. Gjej veten bukur në të, dhe ju fal gëzim dhe kënaqësi edhe të tjerëve .

-Estela, të uroj suksese në ekspozitën tuaj. Do të dëshiroja të ndanit një mesazh të shkurtër për

lexuesit, në formë këshille zemre.

Ju faleminderit për intervistën! Dua t’i them lexuesit, se populli shqiptar është një nga popujt me gjuhën dhe kulturën më të lashtë të botës, se kultura jonë është e larmishme, se dëshira për të ecur në jetë nuk duhet të shterojë, pavarësisht moshës, se ta shohësh jetën me optimizëm është në favorin tënd dhe të shoqërisë. Çdokush duhet të gjejë veten në bukurinë e gjërave të vogla për të kuptuar se ku do të shkojë me realizimet e mëdha. Mos u dorëzoni kurrë!

DUKE MEDITUAR PËR CAMAJN, KOLIQIN, FISHTËN…

June 25, 2022 by s p

Ernest Marku/

Kardinal Ernest Troshani, nuk është i pari. As Kardinal Mikel Koliqi nuk ishte. Ka qenë gjithmonë një kardinal me mjekër në Kurien e Shenjtë Romake. Që nga fundi i shekullit XV nuk ka munguar asnjëherë. Ky është kardinali që përfaqëson Urdhrin e Shën Bazilit në Italinë e Jugut, urdhër që është gjithë çfarë ka mbetur nga Kisha Unite, e cila lulëzonte dikur në Arbërinë e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut.

Ç’është kjo kishë? Pse nuk flitet për të? Pse dokumentet bizantine heshtin për historinë e Skëndërbeut? Ç’rrezik përbënte kjo kishë për ortodoksinë? Çfarë besimi i përkiste Gjergj Kastrioti, i ashtuquajturi Skënderbe? Përgjigjet e këtyre pyetjeve janë shumë të ndërlidhuara me njëra-tjetrën, si dhe na nxisin të ndjekim fillin e një diskutimi që vjen deri në kohët tona.

HISTORIA

Dy janë momentet historike që hedhin dritë mbi ekzistencën e Kishës Unite: I pari, është rasti i njëqind ushtarëve katalanas, që vijnë në Krujë në mbështetje të Skënderbeut. Në letrën e parë, shkruar para se ushtarët të niseshin për në Arbëri, kapiteni i tyre, pyet nëse është nevoja të marrin prift me vete. Me sa duket, iu dha informacioni se po shkonin në një zonë katolike dhe për pasojë, nuk ishte nevoja të merrnin prift me vete. Mirëpo, në letrën e dytë, po ky kapiten, shkruan nga Kruja: “Na dërgoni urgjentisht një prift. Këta thonë se janë katolikë, po një Zot e di se çfarë katolikësh janë!…”

I dyti, është në kohën e kryqëzatës së thirrur nga Papa Piu II, humanisti italian, Enea Silvio Bartolomeo Piccolomini. Skënderbeu, sapo kishte nënshkruar një armëpushim dhjetëvjeçar me Sulltan Mehmetin dhe nuk kishte asnjë interes që ta prishte atë. Megjithatë, ai e prishi dhe sulmoi Beratin, kurse Papa Piu II vdiq në Ankona disa ditë më pas. Historia flet qartë, se si dështoi kjo kryqëzatë dhe se si Skënderbeu humbi shtatë nga kapedanët më të mirë, duke dështuar ta merrte Beratin, por edhe duke rrezikuar një humbje totale. Ajo që më intereson, është çështja: “Ç’ishte ajo arsye që e shtyu Skënderbeun të hynte në këtë valle?” Pas kësaj ngjarjeje, nuk do të ishte më ai i pari. Zotërimet e tij erdhën duke u rrudhur, humbi shumë kështjella dhe pothuajse rrinte nëpër male. Më 1466 kapiteni venedikas që po organizonte mbrojtjen e Krujës nga osmanët që po vinin drejt saj, nuk ia hapi derën Skënderbeut që të hynte në kështjellë. Disa muaj më vonë, siç dihet, ai vdiq në Lezhë, ku kishte shkuar, në një përpjekje të dëshpëruar për të ringjallur Lidhjen e Princërve Arbër, të themeluar 25 vite më parë.

Në atë kohë, nuk është se kishte një ndarje të qartë midis katolicizmit dhe ortodoksisë. Shumë princër apo mbretër në Ballkan, kalonin nga njëri besim te tjetri; po ashtu edhe papët e Romës, nuk reshtën kurrë negociatat me Kostandinopojën. Më 1437 nisi punën Koncili i Firences, në të cilin do të merrte pjesë edhe Kostandini XI, perandori i fundit Bizantin. Ky koncil vendosi bashkimin e dy besimeve dhe njohjen e Papës si Vikar i Krishtit në Tokë, mirëpo, kur perandori u kthye në Kostandinopojë, ndeshi në kundërshtimin e fortë të bashkëqytetarëve të tij, të cilët ishin nxitur nga patriaku ortodoks i asaj kohe. Ortodoksët e Bizantit e kishin më të lehtë të pranonin çallmën e Sulltanit, se sa tiarën e Papës. Dhe më 1453 Mehmet Fatihu, e pushtoi Kostandinopojën duke e kthyer katedralen e Shën Sofisë në një xhami. Kisha Unite, e cila mbështetej nga Skënderbeu, ishte shpresa e fundit e papëve të Romës, për unifikimin e besimeve të krishtera.

Ja pse ka diskutime të shumta, nëse Gjergj Kastrioti – Skënderbeu, i përkiste besimit katolik apo atij ortodoks! Ai mbante pranë vetes, ipeshkvinj e prelatë katolikë, si i mirënjohuri Pal Engjëlli, por, nga ana tjetër, në Krujë qëndronte edhe një peshkop, i cili i drejtonte besimtarët e tij sipas ritit ortodoks, ndonëse njihte Papën, si Mëkëmbësin e Jezu Krishtit në Tokë. Ky ishte edhe thelbi i Kishës Unite: riti ortodoks dhe njohja e paritetit të Papës. Pranimi i autoritetit të tij, në fakt, e bënte atë pjesë të Kishës Katolike, pasi “katolike” do të thotë “universale”. Në vitet 1462-1463, Skënderbeu u përfshi nga ëndrra e Papa Piut II për çlirimin e Kostandinopojës dhe dhënien fund të shizmës ortodokso-bizantine. Nga kjo ëndërr dhe nga kjo Kishë Unite, ka mbijetuar vetëm Urdhri i Shën Bazilit, i cili u themelua në Italinë e Jugut, mes shqiptarëve të vendosur atje, kryesisht pas vdekjes së Skënderbeut, ndonëse shqiptarët e Moresë, kishin nisur të vendoseshin atje, qysh në mesin e shekullit të XIV. Ja pse kronistët bizantinë, janë përpjekur ta lënë në harresë emrin e Skënderbeut dhe atë të Kishës Unite.

Janë dy shenjtorë të krishterë që nderohen edhe nga myslimanët: Shën Gjergji dhe Shënkolli. Aty ku myslimanët ishin ortodoksë para se të bëheshin të tillë, nderohet Shën Gjergji; kurse në zonën katolike, nderohet Shënkolli. Kjo vijë ndarëse është pak a shumë “Vija e Teodosit”, kurse për territorin aktual të Republikës së Shqipërisë, fare mirë, me vetëm pak pasaktësi, mund të shërbejë si kufi rruga Durrës-Kukës. Mbi këtë rrugë, nderohet Shën Kolli, shenjti të cilit i janë veshur elementë të paganizmit, si shenjti mbrojtës i lumenjve, i cili bashkë me dragonjtë lufton kundër kuçedrës që ka bllokuar burimin e ujit. Jo më kot thonë: “Si i Shën Kolli për çdo va”. Ndërsa, poshtë rrugës Durrës-Kukës nderohet Shën Gjergji. Edhe këtij i kanë veshur elemente të paganizmit, duke e paraqitur si shenjti që vret dragonjtë, të cilët, në këtë rast, na paraqiten si figura negative, krejt ndryshe nga Veriu kriptokatolik. A ka këtu një ndarje kulturore apo teologjike? Nuk e them dot.

B-TË E SHQIPES, MISIONARËT FRANÇESKANË DHE TË TJERËT…

Barleti, Buzuku, Bardhi, Bogdani… Të gjithë shqiptarë katolikë! Pa këta emra, s’kemi çfarë të flasim për letërsi shqipe në shekujt XVI dhe XVII. Pastaj vjen shekulli i errët, ai i XVIII, ku ndihet ndikimi i kulturës osmane në kulturën shqiptare, me letërsinë e bejtexhinjve. Barleti shkuante latinisht, po ku ka më shqip se “Historia e Skënderbeut”. Buzukun e njohim si autorin e parë të një vepre, në gjuhën shqipe, ndonëse Pal Engjëlli e kishte shkruar një “Formulë pagëzimi” në shqip, mbi një shekull më parë. Bardhi përpiqet ta rreshtojë shqipen bashkë me gjuhët e tjera simotra të Europës, pa harruar të shpërthejë në një publicistikë historiko-analitike mjaft prestigjoze, kur tentojnë t’i prekin Skënderbeun, Heroin Kombëtar. Te Budi, kemi ndoshta provën e parë, që edhe shqipja mund të të mrekullojë me bukuritë e saj, kur muza poetike frymëzon pendën e një mjeshtri. Bogdani pastaj, është një kulm më vete, është një mal, pas të cilit pllakos një errësirë mbi njëshekullore.

Ata që do ta çanin këtë errësirë, janë jezuitët në misionet e tyre shëtitëse si dhe prefekturat françeskane. Këta nuk ishin shqiptarë, po italianë, kroatë, gjermanë, boshnjakë etj. Vetëm Leonardo de Martino ishte arbëresh. Ai ishte i pari që provon të shkruajë drama në shqip, pasi në poezi, letrat shqipe kishin njohur edhe Pjetër Zarishin, që ishte prift dioqezan. Ndoshta duhet të përmendim edhe Benediktinët, që ishin pararendës të Fretërve Minorë. Falë këtyre dy Urdhrave, kemi sot katolikë në Shqipëri dhe falë disa pinjollëve të dalë nga këto treva katolike, apo nxënësve të dalë nga Kolegji Françeskan në Shkodër, apo sivllau i tij, Kolegji Saverian i Jezuitëve; letërsia dhe kultura shqipe ka me se të mburret. Ja si shprehet At Amato da Luka, në mesin e shekullit XIX, në një letër për Gjeneralin e Urdhrit Françeskan në Romë: “Katolikët shqiptarë, janë të denjë për të gjitha lavdërimet, sepse kanë qëndruar të tillë nën një qeveri me të vërtetë tiranike, sidomos ndaj të krishterëve; duke u trajtuar si skllevër të vërtetë të osmanëve, në mes të të cilëve u duhej të jetonin…”.

Shekulli XX pastaj, do të sillte një plejadë të tërë, shkrimtarësh dhe artistësh, nga radhët e shqiptarëve katolikë, me një kontribut të pazëvendësueshëm në kulturën shqiptare. Mjaft të përmendim: Fishtën, Mjedën, Nikajn, Abat Doçin, Gurakuqin, Prendushin, Palajn, Kurtin, Koliqin, Camajn, Pashkun, Harapin, Sirdanin, Rrotën, Gazullin, Shllakun… Edhe Konica ka ndjekur Kolegjin Saverian, në rininë e tij. Aleksandër Xhuvani, vinte nga Elbasani në Shkodër, për të marrë pjesë në Komisinë Letrare. Në Kongresin e Manastirit konkuronin tri alfabete, të cilat mbroheshin nga një frat, një prift jezuit, kurse i treti nga Mid’hat Frashëri. Mjeda dhe Fishta, me atë që bënë në atë kongres, i vunë vulën alfabetit që kemi sot, ndonëse të ndihmuar edhe nga rrethanat historike që pasuan. Vetëm Noli, i cili shkëlqeu si pasojë e edukimit të vet skrupuloz, vëllezërit Frashëri që ishin një tjetër diell i shqiptarisë, Lasgushi, Kuteli apo Çabej e ndonjë tjetër që u shkolluan në shkollat austriake të kohës; mund të krahasohen për nga niveli, me produktin kulturor të Shkodrës së katolikëve shqiptarë.

Ajo që është për t’u vlerësuar, në: letërsi, gjuhësi, etnografi, histori, pikturë etj., në Shkodrën e viteve të diktaturës, por edhe më gjerë; ose është produkt ish-nxënësve të shkollës françeskane e jezuite, ose vjen nga bijtë apo familjarët e ish-oficerëve të Sigurimit, të regjimit komunist, të cilët ranë në kontakt me librat dhe dorëshkrimet e klerit katolik. Për këta të fundit, At Konrad Gjolaj na jep një listë goxha të gjatë dhe me emra të mirënjohur.

KATOLIKËT SHQIPTARË TË SHEKULLIT XXI

Ka vetëm një arsye pse katolikët shqiptarë mund të ndihen krenarë: Fakti që qytetërimi europian ku aspirojmë të integrohemi, është ngritur duke u bazuar në qytetërimin greko-romak dhe në vlerat e krishtërimit, kryesisht atij papal dhe luterian. Po t’i referohemi Kadaresë, katolikët shqiptarë janë një popullsi autoktone, me një peshë e rrezatim vertikal kulturor, pa të cilin nuk mund të kuptohej ky komb. Këto rreshta, kombinuar me të vërtetën historike, mund të përkëdhelin sedrën e një katoliku shqiptar, edhe kur është mendjehapur dhe erudit. Por, deri këtu! Të kalosh në ekstazë e të biesh në dashuri me identitetin tënd, pa vënë personalisht asnjë gur, sado të vogël, në murin e kulturës apo të historisë, nuk është gjë tjetër vetëm se një patetizëm i sëmurë, që, nëse nuk është për t’u shëruar, të paktën është për t’u mëshiruar. Nuk ka asgjë më boshe se sa krenaria që nuk ndërtohet mbi arritje personale.

“O sa mirë me kenë shqiptar!”, “Lum na që jena katolikë!” apo: “Vllaznia zemra jonë!”; mund të jenë thirrje të bukura për në stadium, kishë apo altar, por, kushdo që pretendon të na argumentojë vertetësinë e këtyre parullave, ose është delirant i pashërueshëm, ose më keq akoma, nuk i beson as vetë ato që thotë. Të pretendosh se i ke rezistuar pushtimit osman, pse ke arritur të ruash besimin katolik, kur, në të njëjtën kohë, ke ngritur strukturën shoqërore të bajrakut, me imponimin e Perandorisë Osmane; në mos qoftë verbëri arsyetimi, është mendje e sëmurë nga patetizmi, apo e nxitur nga interesi i gërgasit. Nuk po flas për kanunet e kodet, pasi ato janë thelbësisht shqiptare, edhe pse me ndikime të forta nga e drejta romake. Nuk po flas as për familjet princërore shqiptare, as kur këto u përshtaten në kushtet e reja të imponuara nga pushtimi, pasi ata janë princat tanë dhe nuk ka histori të lavdishme pa princa të lavdishëm. Po flas për struktura sociale e ushtarake, me anë të të cilave, Perandoria Osmane kishte ndërtuar skemën e kontrollit të këtyre territoreve.

Vitet e Diktaturës së Proletariatit, i dhanë një goditje të fortë traditave tona të besimit e të normave të bashkëjetesës shoqërore. “Njeriu i ri”, produkt i propogandës së dikaturës, u ndie i braktisur nga idhujt e rremë, në fillim të viteve ’90 dhe në prag të shekullit të ri. Këta njerëz, janë viktima për t’u mëshiruar, por, kur disa prej tyre, zëvendësojnë idhujt e rënë me patriotizmin butaforik apo me “krenarinë e të qenit katolik”; atëbotë ata kthehen në qesharakë, për të mos thënë edhe në delirantë të rrezikshëm. “Nazizmi vdiq, – thotë Berthold Breht, – por mitra që e lindi është akoma e gjallë”.Si mund të flitet për 3000 vjet qytetërim të pandërprerë, në një qytezë që nuk ka as 20 vjet që ka ndërtuar trotuarin e parë, apo që nuk arriti dot të ruante as një bibliotekë nga shkatërrimi.

Të jesh sot intelektual, përfaqësues i bashkësisë së shqiptarëve katolikë, është një përgjegjësi aq e rëndë, sa nuk ka vend as për krenari boshe e madje, as për përkëdhelje sedre. Të çosh përpara, atë traditë historiko-kulturore që përmendëm në pjesën e dytë, kërkon veçse përkushtim të pashembullt e përvujtni të pashoqe. Duhet derdhur shumë kile djersë, për të merituar një gram kreni. Nëmos, heshtni e mos na bani me marre!

HAKMARRJA E DIKTATURËS

Që një grusht katolikësh, rreth e rrotull e brenda Shkodrës, kanë arritur të krijojnë një produkt kulturor, që ua errëson sytë injorantëve dhe anadollakëve të shpërndarë andej-këtej Shqipërisë, kjo nuk do mend, as kalem. Por që të guxojnë të përballen intelektualisht me këto vepra, nuk e kanë parë dot një skenar të tillë, as në ëndrrat e tyre më të bukura. Atëherë, çfarë mbetet?! Mbetet “goditja poshtë brezit”. Ky term i huazuar nga rregullat e boksit profesionist, e përcakton më mirë se çdo gjë tjetër, faullin teknik të pseudostudiuesve, që nuk iu janë tharë akoma lotët për rrëzimin e Diktaturës së Proletariatit.

Janë përpjekur ta bëjnë këtë gjë edhe me Fishtën. Kurse tani po tentojnë ta bëjnë me Koliqin e Camajn. Ani! Vetëm pema me kokrrra, gjuhet me gurë. Kur Koliqi kishte marrë propozimin për t’u bërë Ministër i Arsimit, në qeverinë e kryesuar nga Mustafa Merlika (Kruja); siç tregon ai në kujtimet e veta, kishte shkuar të konsultohej me Fishtën për këtë propozim. Patër Gjergji, pa e mbaruar tjetri fjalinë, i kishte thënë: “Me shkue!”. Mirëpo, Koliqi, i shqetësuar për faktin se si do ta merrnin bashkatdhetarët e tij këtë akt, kërkon një vendim më të pjekur e më të studiuar. Fishta e kishte ndërprerë përsëri, duke i thënë: “Me shkue, se kushdo tjetër qi t’shkoje, ka per t’ba ma keq se ti…per shqiptarët!” Ky është një arsyetim e një logjikë, që vjen prej një personaliteti, i cili nuk e ndan dot veten nga kombi; ai nuk mund të fshihet e të shpëtojë emrin e vet, sa kohë që kombi ka nevojë për të, qoftë edhe duke sakrifikuar emrin e vet. Kujtesa popullore ruan edhe një anekdotë mbi motivet e pranimit e titullit të akademikut nga Fishta. Thuhet të ketë thënë, pak a shumë: “N’kyt moshë qi jam, s’mund t’i baj kombit tjetër sherbim, veç se t’i fali nji akademik … Edhe pse e dij se kan me m’sulmue, posaçe ndoj toskë me mendje prej Rusijet”. Nga e njëjta shkollë mendimi vinte edhe Patër Anton Harapi, i cili, disa vite më vonë, kur do të pranonte të bëhej anëtar i Këshillit të Regjencës në kohën e pushtimit gjerman, do të deklaronte: “Ma mirë t’thonë: gabove, o Atë!, sesa: Ku ishe, o Atë…?”

Të gjithë e dimë se ç’bëri Koliqi në postin i Ministrit të Arsimit, me shkollat shqiptare që u hapën deri në Mitrovicë. Kurse Fishta i detyroi italianët të ndërtonin rrugën Lezhë-Kallmet-Troshan-Nënshatë-Vau i Dejës, rrugë e cila ruhet e padëmtuar edhe sot e kësaj dite. At Zef Pllumi, në kujtimet e veta, tregon se si Fishta t’u jetë drejtuar fretërve të rinj me këto fjalë: “… Por unë ju premtoj ju, se kurrën e kurrës, nuk do ta ul përpara të huajve, rodin e shqiptarit. Me të vërtetë që sot ata na kanë okupuar, si dikur Roma Ilirinë; por unë në konferencat e mia, do t’ua përsëris italianëve pa pushim; se vërtet Roma dikur e ka patur namin e madh, por legjionet ilire dhe perandorët e mëdhenj ilirë, ishin ata që kishin në dorë fatet e Perandorisë Romake. U bëj edhe një premtim tjetër; sapo ato konferenca të përfundojnë dhe gjashtë muajtë të kalojnë, siç e kërkon rregullorja; unë menjëherë, do të kërkoj të vij në Shqipni”. Dhe Fishta vdiq në Shqipëri, diçka më shumë se një vit më vonë. Ajo që bënë me eshtrat e tij, të zbriturit nga mali më 1944, nuk është as më pak as më shumë se ajo që po kërkojnë të bëjnë bijtë e tyre me Ernest Koliqin e Martin Camajn.

Nëse pastaj, do të hyjmë të diskutojmë për vlerat letrare të Fishtës, Camajt, Koliqit etj., nuk më bëhet të shkruaj gjë tjetër për “arkeologët” e arkivave, përveçse të perifrazoj Fishtën:

“… Hajde, hajde, Ali Dervella

po kush t’shtini n’kto punë t’kthella?!”.

Akademik Shaban Sinani: “Moj e bukura More”: këngë ritual apo këngë atdhetare?

June 21, 2022 by s p

-Në kumtesën që prezantoi në Napoli në konferencën ndërkombëtare që u mbajt dje dhe sot më 20 dhe 21 qershor 2022 në Napoli me temë “Napoli, qendër historike me rëndësi kulturore për botën shqiptare dhe Arbërinë, me rastin e dyqindvjetorit të vdekjes së Engjëll Mashit”, akad Shaban Sinani argumenton se dëshira e studiuesve për ta atdhetarizuar përtej kumtit të brendshëm, ka çuar jo vetëm në ndryshimin e përkatësisë tipologjike, nga këngë rituale përshpirtjeje në himn për Shqipërinë, por dhe e ka banalizuar thelbin e këngës “Moj e bukura More”

#AShSh

#UniversitetiL‘OrientaleNapoli

#konferencandërkombëtare

#NapoliqendërhistorikemerëndësikulturorepërbotënshqiptaredheArbërinë

#220vjetoriivdekjessëEngjëllMashit

Moj e bukura More”: këngë ritual apo këngë atdhetare

Nga akad. Shaban Sinani

Për këngën “Moj e bukura More” poetët dhe studiuesit arbëreshë kanë shkruar e dhënë mendime origjinale përgjatë dy shekujve. Ajo është kthyer në shenjë identiteti e mbijetese të arbëreshëve.

Kjo këngë, siç na ka dëshmuar Matteo Mandalà, gjendej e kopjuar edhe në Chodice Chiutino (1708), ndërsa D. Camarda e botoi në librin Appendice al saggio di grammatologia comparata sulla lingua Albanese.

Megjithëse me vetëm shtatë vargje, kjo këngë prej shumë dekadash deri sot gjendet midis dy leximeve: njëri atdhetar e tjetri ritual-fetar.

De Rada, në shenjimin për lexuesin italian të Rapsodive të tij, duke u pajtuar me mendimin e Vincenzo Dorsës, pohon se këtë këngë … in Sicilia, gli albanesi di Palazzo Adriano, cantavanli sul loro monte detto “Delle Rose”; quelli del Mezzojuso sul monte sovrastante; quelli del Contessa e della Piana su i monti rispettivi, S. Maria del Bosco e Pizzutta. In Calabria fanno parte de’ Canti di Russalle o feste patrie antiche, celebrate ne’ giorno di Pasqua.

“Moj e bukura More” ishte një këngë që kishte të kremten e vet, që këndohej për të shoqëruar ritin e mbledhjes së trëndafilave në ditën e rosalia diem, për të nderuar varret e të parëve, të cilët nuk kishin një shenjë diku në viset arbëreshe, por në përfytyrim lidheshin me një vend që quhej More. Qysh prej Dorsës, deri te Candreva, “Moj e bukura More” është kënga që përkujton vendin dove sono sepolti il padre, la madre e il fratello.

Për shekuj me radhë ajo ka shoqëruar ritin e përshpirtjes në varret imagjinare të një prius parenstë fisit, për të cilët dihej se ishin në More. Këtë çështje e ka sqaruar tashmë studiuesi Francesco Altimari.

Për rolin që kanë pasur malet dhe lartësitë në botën arbëreshe në ritualin e rushajave, një e kremte tipike përshpirtjeje, na dëshmon dhe vëllimi poetik i Francesco Crispi-t – Glaviano-s, me titull Mbi malin e truntafilevet (Sul Monte delle Rose) botuar pas vdekjes. Moreja në këtë këngë kujtohet jo si ars patria i arbëreshëve, por si vendi ku duhej të përmbarohej riti i stolisjes së varreve të të moçmëve.

Moreja me Arbërinë nuk janë në të njëjtat raporte si Itaka me Greqinë në poemat antike. Zhvendosja e sforcuar tematologjike prej rrafshit ritual tek ai atdhetar ka bërë që kjo këngë të humbë thuajse gjithë strofën e dytë dhe në mënyrë të rregullt vargun e fundmë:

Mori e bukura Morē

çë t’lē, më se t’ pē!

Atje kam u zonjën mëm,

atje kam u tim’ vellā,

atje kam u zōn tat

të mbuluar nën dhē.

O e bukura Morē

çë t’lē më së t’pē!

II.

Disiplinimi i leximeve, një dukuri që preku për shumë kohë gjithë letërsinë shqipe, duke përfshirë dhe atë gojore, pati çuar deri në ndryshimin e tipologjisë së llojit e nënllojit, jo vetëm në këtë rast.

Kjo këngë gjerësisht u trajtua si një këntik mirëfilli atdhetar. Një arsye mund të ketë qenë ateizmi, që nuk pajtohej me shumë rituale të jetës e të vdekjes. Por arsyeja kryesore ishte se në këto studime përmbajtja atdhetare ishte në krye të hierarkisë dhe ia kalonte çdo përmbajtjeje tjetër. Ky këntik i shkurtër arbëresh u çlirua lehtësisht prej vargut të fundmë: të mbuluar nën dhē, gjithë mbuljuar ndenë dhé, që shpreh thelbin e saj, si këngë kujtimi për të parët e qëmoçëm, varret e të cilëve kanë mbetur larg dhe vajzave arbëreshe nuk u mbetej gjë tjetër veçse lulet e mbledhura t’i mbanin në duar dhe ritin e vjetër ta përmbushin vetëm në mënyrë simbolike.

Moreja i ka shqetësuar studiuesit me një lloj vetëdije mbiatdhetare edhe për shkak të topos-it grek si kujtimi më i përveçëm i arbëreshëve, duke e kuptuar si një emërtim zëvendësues për Arbërinë, si metonimi e saj. Përpjekja për ta lexuar këtë këngë në mënyrë hiperatdhetare nuk ka kursyer edhe emërtimet e përveçme. Në një botim të viteve 1980 në një tribunë dygjuhëshe shqip dhe anglisht që botohej në San Francisco të SHBA, Moreja u zëvendësua edhe gjuhësisht me Madhé, si një formë fonetikisht e shmangur prej Mamadhe, Mëmëdhe (në anglisht përkthehet Motherland).

Në këtë variant Moreja nuk është atdhe i nënkuptuar, por atdheu vetë. Për të përjashtuar çdo interpretim, që mund të lejonte të kuptohej se teksti ishte i përshtatur, botuesi shenjon se prej gjyshes kishte dëgjuar se kënga ishte kënduar nga emigrantët shqiptarë të shekullit të fundmë, ndër të cilët ishte dhe Gjoni.

Teksti shqip Teksti anglisht

Vitet e fundme janë bërë përpjekje për ta rindërtuar këngën “Moj e bukura More” si një trashëgimi gojore jo e arbëreshëve, por e arvanitëve dhe drejtpërsëdrejti si këngë patriotike që këndohet në nderim të Arbërisë, dheut të të parëve.

Kjo poemë, e kthyer në këngë, nuk u përket krijimeve të poezisë gojore të arbëreshëve, por atyre të arvanitasve, thuhet në hyrjen e Antologjisë së poezisë arvanitase, ku ajo është përfshirë si poemë.

Si çdo herë,kur në urdhërin e studiuesve të vërtetë hyjnë me zotësi vullnetarët e shkencës, jo vetëm teksti, jo vetëm gjeneza e tij, jo vetëm autorësia e kronologjia, por edhe çdo gjë tjetër, mund të ndryshohet.

Kështu, në këtë parathënie, shenjohet se poema lindi në vitin 1534, kohë kur rreth 20.000 mijë arvanitas me në krye kapitenin Andrea Doria largohen nga Korona e Moresë në drejtim të Italisë së Jugut. Dhe pikërisht largimit të kësaj mase të madhe të popullsisë arvanitase nga trojet dhe shtëpitë e tyre u kushtohet poema “O e bukura More”, që u kthye në himn për të gjithë popullin arbër:

Petkat e të mirat tona

Na i lamë te Korona

Krishtin na kemi me ne

Oj e bukura More

Thell të plas, me lot ndër si

Na të lipisnjëm, Arbëri!

Petkat e të mirat tona

Na i lam te Korona

Shën Mërinë kemi me ne

Oj e bukua More!

Thell të plas, me lot ndër si

Na të lipisnjëm, Arbëri!

Petkat e të mirat tona

Na i lamë te Korona

Papën na kemi me ne

Petkat e të mirat tona

Na i lamë te Korona

Papën na kemi me ne

Oj e bukura More!

Thellë të plast’, me lot ndër si

Na të lipisnjëm, Arbëri!

Qeti: Shihni jet e re,

Na tha Dorja, zoti Ndre,

Lipim qellnjëm ka do vemi

Se buartim mallin e s’e kemi

Me kët zemër, me këta si

Klajëm keq këtë Arbëri!

Malet tanë me lis e driza

Të bukur sheshe me muriza

Të bukur kroje, të bukur gropa

Oj e bukura More!

Thellë të plast’, me lot ndër si

Na të lipisnjëm, Arbëri!

Qeti: Shihni jet e re,

Na tha Dorja, zoti Ndre,

Lipim qellnjëm ka do vemi

Se buartim mallin e s’e kemi

Me kët zemër, me këta si

Klajëm keq këtë Arbëri!

Ndallandishe e lerë e lerë

Kur të vish ti njatër hjerë

Vjen të vish ti te Korona

Dherat të huaj hare s’kanë

Se s’mbëllin printët tanë

Prindë, luftuat me thik më dorë

Ndërpër shi e ndëpër bore

Ni ju lëm pa një qiri

E pa një vajim. Oj Arbëri!

Të bukur gjerdhe me fallopa!

Jemi e vemi ndë Itali

E më s’ju shomi me këta si!

Luajtim valle nd’atë More

Shtumë kangjele ndë ato hje Klishtë

tona të bukura

Shpizit tona të nderuara!

Ni vjen turku, turku i zi

E tërpron klishë e shpi

E s’gjën më shpit’ e tona!

Më së gjën trima hajdhjar’

Po ngë një qen, çë kloft i vrar!

Kur u nistin gjithë anitë

E dherat tanë iktin ka sitë

Burrat gjithë me një vajtim

Thirrtin grat me një vajtim,

Dil e hana ti, Stihji!

Oj More! Oj Arbëri!

Nën trysni të tilla, kanë ndodhur ndryshime kategoriale, prej nderimit për të parët tek malli e dashuria për atdheun, prej lirikës rituale tek poezia atdhetare. Edhe në poezinë bashkëkohore arbëreshe “e bukura More” zhvendoset nga atje dhe dikur në këtu dhe sot:

E bukura More e sprasme është këtu ku jam.

Këtu kam û zotin tatë, këtu kam û zonjën mëmë

Këtu kam edhe tim vëlla, gjithë mbuluar në këtë dhé.

Moreja nuk është një emërtim zëvendësues për Arbërinë, metonimi e saj, pavarësisht se Moreja ishte land i arvanitëve qysh në shekullin XIII. Kjo këngë nuk ka lidhje me ndonjë vetëdije atdhetare për vendlindjen e humbur, por me kultin e varreve të të parëve.

Dëshira e studiuesve për ta atdhetarizuar përtej kumtit të brendshëm, ka çuar jo vetëm në ndryshimin e përkatësisë tipologjike,nga këngë rituale përshpirtjeje në himn për Shqipërinë, por dhe e ka banalizuar thelbin e saj.