Dr. Bledar Kurti/

“Incluso su firma es una obra de arte.” (Edhe firma e tij është vepër arti.) tha Pablo Picasso për Ibrahim Kodrën. Poeti i madh francez, Paul Eluard, në vitin 1946 e quajti Kodrën “primitivi i një civilizimi të ri.”

Shqipëria ka nxjerrë shumë emra artistësh të cilët kanë arritur suksesin në botë, megjithatë, Ibrahim Kodra mbetet artisti emër-madh më i rëndësishëm shqiptar i shekullit të 20-të. Ai lindi më 22 prill, 1918, në Ishëm, qarkun e Durrësit, ku sot është edhe vendi i tij i prehjes.

Viti i lindjes, pra 1918, njihet zyrtarisht, por sipas burimeve të familjarëve tē Kodrës, viti i tij i vërtetë i lindjes ishte 1914. Arsyeja e ndryshimit të vitit ndoshta ka të bëjë me mundësinë e studimeve në Itali. Për ta fituar këtë të drejtë studimi, pasi hasi pengesë nga ministria e kulturës nën Mbretin Zog, Kodrës iu desh t’i dërgonte një letër Mbretëreshës Geraldinë, shoqëruar me një portret që ai i kish bërë Mbretëreshës.

Sipas burimeve, ishte ndërhyrja e Mbretëreshës, e mahnitur nga talenti i Kodrës, që bëri t’i jepej leja për të shkuar me studime në Itali, ku jetoi e prodhoi rreth 6 mijë vepra, që mbeten një trashëgimi e jashtëzakonshme jo vetëm për artin shqiptar por edhe artin botëror. Figura emblematike e Ibrahim Kodrës konsiderohet ndër më të rëndësishmet në artin e shekullit të 20-të, duke ekspozuar veprat e tij anëembanë botës, në galeritë më presigjoze, përkrah kolosëve të artit, si Pablo Picasso, Henri Mattise, Marc Chagall, Amedeo Modigliani, Salvador Dali, Georges Braque, e të tjerë. Miqësia e tij e ngushtë me Pablo Picasso lindi në Romë në vitin 1948.

Gazeta të kohës shkruanin për Picasso-n bashkë me Kodrën, duke e konsideruar shqiptarin si “postkubisti i fundit në Evropë.” Vetë Picasso e quante Kodrën “Shqiptari im,” jo vetëm nga prejardhja por edhe nga reflektimi i elementeve tradicionalë shqiptarë në veprat e tij, si peizazhi i Ishmit, kostumet popullore, ngjyrat tradicionale, etj. Veprat e Ibrahim Kodrës gjenden në dhomat e Vatikanit, në Dhomën e Deputetëve (Parlamenti Italian) në galeri e muze të njohura, dhe koleksione private në të gjithë botën.

Kodra e vizitoi Shqipërinë në vitin 1973 e më pas në vitin 1996, 1997, 2003, e për t’u kthyer përgjithmonë, sipas amanetit që la, për t’u prehur në vendlindjen e tij, në fshatin Likmetaj në Ishëm. Ai prehet pranë Kalasë së Ishmit, në një peizazh madhështor, ku nderohet nga vendasit dhe vizitorë të shumtë. Por, ka ardhur koha që emri i tij të lartësohet edhe më shumë përmes krijimit të një muzeu apo galerie me emrin dhe në nder të artistit të madh, pasi rrallëherë ndodh që të lindin sërish figura të tilla të cilët mbeten ambasadorë të përjetshëm të Shqipërisë në arenën dhe historinë botërore.

Ishmi, Durrësi, e gjithë Shqipëria, duhet të krenohen me Ibrahim Kodrën. Jeta dhe veprat e tij duhet të mësohen më shumë në shkolla pasi ai do mbetet njē trashëgimi tejet e çmuar dhe e rrallë e artit shqiptar.

Kristaq BALLI

Historia e “modës” në kontekstin e mënyrës së veshjes  është një aspekt i historisë  njerëzore. Që nga  kohët e hershme deri sot grekët, egjiptianët, romakët, europianët, aziatikët e më pas amerikanët visheshin ndryshe,  sipas nevojave  e  traditave të tyre antropologjike, etnokulturore, pozitës shoqërore, kushteve klimaterike, por dhe mundësive aktuale të prodhimit paraindustrial e shkëmbimit  të tyre. Vonë, në kohët modern, moda, në kuptimin e saktë leksikor u konsiderua si shprehje estetike njerëzore posaçërisht në veshje, këpucë, aksesorë, kozmetikë, stilim e parukeri, të cilat janë në funksion të tipareve, imazhit e proporcioneve trupore.

 Rreth kuptimit më specifik e profesionalisht  zejtar të modës, mund të flitet nga gjysma e shek XVIII. Në përhapjen e saj kanë ndikuar në mënyrë të posaçme artet figurative, veçmas piktura, ku mund të merret  si shembëll mbretëresha e Francës Marie Antoinette (1755-1793), e cila nëpërmjet pikturave të figurës e bustit së saj nga piktorë të oborrit me veshje të stiluara enkas për të, u quajt në mënyrë metaforike si “ministre e modës” e asaj kohe. Më pas, lindja, botimi e shpërndarja e massmediave, sidomos e shtypit, dizajnit grafik dhe sidomos shpikja e fotografisë e botimi i tyre në revistat social-kulturore, apo kinematografia e së fundi  mediumet elektronike, kapërxyen kufijtë gjeografikë të shteteve e kontinenteve  dhe sfumuan çdo barrierë konvencionale izolimi. Sidoqoftë, ekziston një datë, një vend  dhe një person të cilëve iu atribuohet fillimi i modës në sensin kontemporan e modern të stilimit të saj. Bëhet fjalë për Çarls Frederik Worth (1825-1895), një stilist anglez, i cili  në vitin 1858, në Paris, qepi etiketën me emrin e tij në veshjet që ai krijonte. Ai themeloi “The House of Worth” (Shtëpia e Vlerës), një nga  shtëpitë më të famshme të modës në atë kohë. Ai konsiderohet nga shumë  historianë mode si babai i saj. Dhe  atdheu i modës është Franca. Por,  në fillim të shek. XX moda i kapërxeu muret francezë thuajse në të gjithë perëndimin europian por edhe në Amerikë e kontinente të tjerë. Gjatë dhe pas Luftës II Botërore Parisi nuk mbeti më qendra globale e modës.  Vetë ajo u globalizua me progresion gjeometrik në të gjitha kontinentet. Sot ajo është kthyer në art, madje edhe në një nga industritë dhe bizneset më të mëdha në botë.

Moda është një shfaqje e idealeve të bukurisë dhe ndryshimit shoqëror, një lojë shprehëse midis përkatësisë dhe dallimit, komunikimit dhe prirjes. Veçoria e vetme e saj e vazhdueshme  është ndryshimi i përhershëm. Në sferën e paraqitjeve të bukura, moda funksionon në një mënyrë parashikuese dhe historike: reflekton ndryshimin që krijon.

Ndërkohë, kur flitet për Showbiz-in (më saktë show-business)  në gjuhën e përditshme merren në konsideratë të gjitha aspektet e industrisë së argëtimit me elementë  kreative (që përfshijnë variete, artistë, aktorë, performues, shkrimtarë, muzikantë, akrobat, striptistë, modele , etj.). Ky zhanër është elaboruar si term mediatik që nga vitet 1850, por hyri masivisht si zhargon në dinamikë në vitin 1945.  Industria moderne e argëtimit është e lidhur pazgidhshmërisht me  industrinë e madhe të modës dhe të dyja kanë fituar edhe  të drejtat e “pronësisë intelektuale”. 

Së bashku këto gjini të një industrie të madhe krijuese dhe konsumatore thithën edhe shumë fotografë e fotoreporterë, një pjesë e të cilëve iu përkushtuan atyre aq thellësisht sa krijuan profilin e tyre profesional fotografik duke u bërë të famshëm në këtë lëvizje të pandalshme social-artistike e komerciale. Midis dhjetra e dhjetra  prej tyre, të tillë si Mario Testino, Steven Meisel, Annie Leibovitz, Richard Avedon, Irving Penn, Patrick Demarchelier, Sumanth Kumar…, etj., u bënë fotografët ikonikë të revistave më të mëdha e më të shitura të modës në botë “Vogue” “Vanity Fair”, “Glamour”, “Harper’s Bazaar”,  “Elle”,  “Marie Claire”, “Cosmopolitan”…, apo të kompanive media-vizuale të mëdha si “Getty Images”, “Flickr”, “Magnum photos”,  etj. Fotografitë e modës janë gjithmonë interpretime, rezultate nga një mizansenë. Ato reflektojnë dhe vizualizojnë ndodhinë e ditës dhe parashikojnë atë të së nesërmes.

Për arsye të përmbajtjes e tematikës  së shumëfishtë social-kulturore të revistës “LIFE” ( e themeluar në vitin 1883) ajo ishte e para medie javore amerikane lajmesh fotografike që dominoi tregun për shumë dekada me maksimumin  13.5 milion kopje të shitura çdo javë në zenithin e saj. Roli i kësaj reviste në historinë e fotogazetarisë konsiderohet kontributi i saj më i rëndësishëm. Kjo ishte mbase edhe arsyeja që “LIFE” rekrutoi disa nga fotografët më profesionistë si Alfred Eisenstaedt, Margaret Bourke-White,  Robert Kapa, Andreas Feininger, Nina Leen, John Loengard, Philippe Halsman, W. Eugene Smith, Ralph Morse, Carl Mydans, Gordon Parks. E, në këtë vorbull të madhe shoqërore e artistike s’kishte se si të mos inkuadrohej edhe fotografi i shquar shqiptaro-amerikan Gjon Mili, studioja fotografike e të cilit për revistën “LIFE” është shumë e ngjeshur. Gjon Mili lëvroi fotografinë e modës dhe  showbizit kryesisht gjatë viteve 1940-1950, pra gjatë dhe pas Luftës II Botërore, kur kjo gjini ishte “zhvendosur” nga Europa në Amerikë e ku gjeti hapësira të reja konsumatore e inovative. 

Ishte koha kur  Amerika kishte dalë nga “depresioni i madh” dhe  shoqëria lëvizte vrullshëm drejt një mënyre më të emancipuar, më të sigurt materialisht e më të sofistikuar nga pikpamja e organizimit social-kulturor. Në fakt, trendi i modës masive gjatë kësaj periudhe përgjithësisht  ishte ai neoklasik, kur njerëzit kishin nevojë që veshjet e  tyre të ishin sa më të lehta, praktike e të çliruara nga aksesorë të tepërt voluminozë, të rëndë e stilizimesh të sofistikuara  baroku. Ato duhej të lejonin lëvizshmërinë, zhdërvjellësinë, thjeshtësinë, lehtësinë, komoditetin e  çlirimin e çdo pjese të trupit. Këtë prirje masive shfrytëzoi edhe Gjon Mili për t’u shprehur sa më denjësisht e individualisht në fushën e modës. Fakti që ai nuk ishte punonjës i akredituar i stafit të revistës  “LIFE” i jepte atij  lirinë e zgjedhjes pa kushtëzime redaktoriale.

Për promovimin e suksesshëm të modës, Gjon Mili synonte tre elementë kryesorë:  gjurmimin e brandeve dhe shtëpive të mëdha të modës, gjetjen dhe zgjedhjen e modeleve të famshme që prezantonin veshjet e aksesorët, si dhe aftësinë profesionale e artistike për ta fotografuar modelin në mënyrë mbresëlënëse, ekspresive duke nxjerrë në pah hirshëm staturën e saj (tij) në funksion të veshjeve që reklamoheshin, pra që edhe fotoja  të ishte spektakulare, estetike dhe artistike. Gjon Mili ishte edhe fotograf studioje edhe fotograf terreni. Për angazhimin e tij në modë ai shfrytëzoi kryesisht studion e tij të madhe e shumë të njohur në ndërtesën e Galerisë së Artit Amerikan në Manhattan, Nju Jork, të cilën për nga shumëllojshmëria e niveli i aktiviteteve krijuese kulturore, fotografi i shquar humanist francez, Henri Cartier Bresson (1908-2004), koleg dhe mik i ngushtë i Gj.Milit, e ka quajtur  “Athίna e Nju Jorkut”.  Shumë personalitete të jetës kulturore, artistike, sportive, showbizit, ashtu si edhe  të modës kishin krijuar aty nga një ngjarje, a histori të veçantë fotografimi e impresioni, madje, ndonjëherë, edhe nën mbikqyrjen e maces vigjilente Blackie, e cila u bë edhe një personazh në një pjesë të fotove të modës.

Në rrethana të ndryshme pune, Gjon Mili u njoh me disa modele të famshme amerikane (midis të cilave edhe me artiste hollivudiane  si Merilin Monroe, Marlene Dietrich, Sofia Loren, Elisabeth Tailor, Juliette Greco, Tanaquil Le Clercq, Samia Gamal, Jane Fonda, etj.),  por takimi dhe bashkëpunimi me supermodelet e yjet fotozhenike amerikane  Dorian Leigh (1917-2008), Elise Daniel, Adrian  Misc, Suzy Parker, Barbara Mullen, Mimi Berry, Florence Dornin, Evelyn Tripp, Sunny Harnett, Cherry Nelms, Brooke Hayward, Suzy Dubel, Jean Patchett, etj., do t’i siguronin artistit fotograf suksesin e merituar dhe promovimin e popullaritetin e ciklve të tij të modës dhe trendeve të dizajnit bashkëkohor. Pjesa më e madhe e fotove (me ngjyra dhe bardh’e zi) u botuan në revistën “LIFE”. Diva e modës Dorian Leigh (1917-2008), me të cilën Gjon Mili pati edhe bashkëpunimin më të suksesshëm, në historinë e profesionit të saj si fotomodele profesioniste  ishte një rast unik e thuajse i pakrahasueshëm për një supermodele. Ishte nga Teksasi, kish studiuar për inxhinieri mekanike, fushë në të cilën punoi për disa vjet. Kur ishte 20 vjeç u martua, lindi dy fëmijë, dhe u divorcua kur ishte 23 vjeç. Në moshën 27 vjeçare për hir të pamjes dhe përmasave trupore iu sugjerua modelingu nga agjencia e njohur “Conover”. Dorian kishte bel ekstremisht të hollë, flokë të zinj dhe sy blu të shndritshëm.  Në fakt, ajo gënjeu për moshën duke u deklaruar si 19 vjeçare (përndryshe nuk do ta pranonin), githashtu nuk tregoi se kishte edhe dy fëmijë. Fotoprova e saj u u vlerësua, u pranua dhe u botua në revistën e njohur të modes “Harper’s Bazaar”. Kështu filloi kariera e saj si fotomodele dhe ajo u shfaq si e tillë në revistat e tjera të njohura si “Vogue”, “Paris Match”, “Elle” dhe  sigurisht në “LIFE” (me foto nga Gjon Mili). Veç Gjon Milit, ajo punonte edhe me fotografët e tjerë të njohur Irving Penn,  John Rawllings,  Cecil Beaton, Richard Avedon,etj. Gjatë gjthë angazhimit të saj në profesionin e modelingut Dorian është shfaqur në kopertinat e më se 50 revistave amerikane e europiane.

Pjesa e fototekës së Gjon Milit kushtuar Dorian Leigh-t, modës e showbizit në tërësi është e gjerë, e larmishme dhe përbën një kapitull të rëndësishëm të krijimtarisë së tij. Gjejmë në të kryesisht fotot e studiuara e kompozuara në studion e tij, apo në ambjentet e punës  të modelingut, si porosi të kompanive të modës, ndeshim fotot e çastit në evente të ndryshme të modelingut, fotografi individuale apo në grup, foto të plota trupore, bust,  por edhe fragmente që paraqitin elementë apo aksesorë të veçantë, “modën e fëmijëve”,  si dhe “foto të rrugës” të shkrepura në befasi e surprizuese. 

Në muajin Mars 1950 ai realizon me Dorian Leigh, “top-modelin e Nju Jorkut qysh në vitin 1944” (LIFE Magazine, March 1950)  guidën me  veshjet të konsideruara si më magjepsëset e vitit 1950, të cilat përfshinin të gjitha stilet e rëndësishme të atyre kohëve të dizajnuara nga mjeshtra e kompani të njohura të modës si Christian Dior, Hattie Carnegie, Alphonse Berge (modeluesi i veshjeve që vetëtijnë e që mund të realizonte në publik një dizajn në 20 sekonda), Jane Derby, Adrian, F.C. Gundlach , Henry Rosenfeld, , Trigere, Mollie Parnis, Monte Sano, Brigance New York, Vera Maxwell, Ceil Chapman, Jean Patchett. Dorian Leigh promovoi me trupin e  saj qindra veshje e aksesorë të shumë llojeve e stileve të të gjitha stinëve, kryesisht brandet më popullore të preferuara nga vajzat e gratë e reja dhe seti fantastik i fotove realizuar dhe përzgjedhur nga Mili u botua në “LIFE” me  sqarime të hollësishme duke i shtuar edhe më popullaritetin supermodeles dhe veshjeve të kohës.

Nga modelet e tjera ai preferoi edhe shumë aktorë e aktore kinemarografie, si Zasu Pitts, Paula Laurence, Celeste Holm e veçanërisht të filmave ku ai ishte fotograf në sheshin e xhirimit ( “Guys and Dolls”, 1955, “Tempest”, 1958, “Porgy and Bess”, 1959,  “Anatomy of a Murder”, 1959, ”Exodus”,1960). 

Veshjet i përkasin, thuajse të gjitha llojeve, të ditës, apo mbrëmjes nga gjysmë-nudo e të tejdukshme e deri tek ato të stinëve të ndryshme të vitit.  Teknikat profesionale e artistike të aplikuara  nga Gjon Mili janë gjithashtu ato të preferuarat e tij, duke filluar nga  klasiket, në ato me lëvizje e me shkrepje të dendura, apo të rralla (dopjo, apo multi-ekspozim) nën ndriçimin stroboskopoik, fotot kundër dritës, apo fotot ku kombinohen proceset e filmimit negativ dhe pozitiv të personazhit në një të vetëm, portrete ku mbizotëron detali i përsosmërisë së portretit femëror nën sharmin e hijeshinë e një aksesori transparent që duket se mistifikon modelin, etj. 

Ashtu si edhe në pjesën tjetër të krijimtarisë, syri dhe fantazia artistike e Gjon Milit janë mbizotëruese. Qasja e thellë ndaj perceptimit të situatës solemne të një brandi të ri, organizimi kompozicinal, gjetja e pozicionit të fotografimit, qendërzimi dhe ndriçimi i detalit më të rëndësishëm në sfond zakonisht të qetë, njëngjyrësh, i bardhë, i zi ose neutral dhe niveli i thellë i mprehtësisë (smart) që vë në dukje edhe elementin më të fshehur të modelit e veshjes, e cilësojnë dhe e dallojnë fotografin për një stil origjinal e të përveçëm profesional e artistik. Modelet duket sikur vallzojnë në ajër duke shpalosur një vizion eterik ritmi fantazie e harmonie. 

 Me fotot  e tij për modën dhe modelet Gjon Mili ka marrë pjesë në disa ekspozita të rëndësishme. E fundit prej tyre është “Fashion Photography from the F.C. Gundlach Collection at Kunnsthalle” në vitin 2012. “Forma e ekspozuar dhe e  muzeizuar e fotografisë së modës bëhet e dukshme si medium i kujtesës, gjë që krijon modën si mit.  Në fund të fundit, fotografia e modës, si një medium i vetë-përfaqësimit të shoqërisë, zbulon zhvendosjen e interesit kulturor nga produktet në marka, imazhe dhe ngjarje”.(January 2,2012 postet by ACTVAdmin)

Në rastin e fotove nga bota e showbizit, Gjon Mili ka një përvojë po aq të suksesshme. Dihet që  ai, pas vitit 1940,  ka qenë ideatori dhe organizuesi në studion  e tij të veprimtarisë muzikore “Jam session”, që përfaqësonte një  show argëtues nokturn informal “nën ritmet e muzikës xhaz, nën avujt e dendur të alkoolit dhe djersës”, ku instrumentistë e këngëtarë të njohur, kryesisht afroamerikanë si Louis Armstrong, Duke Ellington, Lester Young,  Billie Holiday, Eddie Condon, Count Basie, Mary Low Williams, Gene Crupa, Red Callender e shumë të tjerë interpretonin për kënaqësinë e tyre, kryesisht për t’u zbavitur e ku synimi kryesor ishte improvizimi i çastit i motiveve dhe ritmeve me prirje nga më eksentriket e eksperimentueset që mund të shërbenin më pas  si bazë e partiturave të tyre zyrtare. Një  piano, pastaj dy, ishin instrumenti i përhershëm e i palëvizshëm në studion e Gjon Milit.  Nga zhanri show i “Jam Session”,  në vitet 1941- 1944 u realizuan nga Gjon Mili qindra  foto kinetike që do t’i rezistojnë kohrave, një pjesë e të cilave janë të botuara në revistën “LIFE”. Po nga kjo veprimtari u xhirua nga kompania hollivudiane Warner Bross, më1944 filmi muzikor me metrazh të shkurtër  “Jammin’the blues” ku Gjon Mili ishte regjisor, film i cili u nominua një vit më vonë për një çmim Oskar.

Por, në dosjen e zhanreve të larmishme showbizit, Mili ka të depozituara, gjithashtu shumë foto të realizuara në aktivitete të posaçme në institucione, salla të mëdha, hotele, klube nate, kabare, etj. Në ekspozitën e madhe  ”American Photography, 1890-1965: from the Museum of Modern Art, New York” ( Fotografia Amerikane 1890-1965 ë Muzeun e Artit Modern, Nju Jork më 1995 e udhëtoi edhe në Europë gjatë viteve 1995-1997 (Berlin, Amsterdam, Edinburgh, Goteborg, Paris, Valencia, Londër)  ishte pjesëmarrës autor edhe Gj.Mili me foton e tij interesante nga Showbizi të titulluar “Café Society” realizuar rreth vitit 1944.      

 Plot estetikë e art, elegante, sharmante, plot delikatesë e sensualitet,  edhe pse nuk kanë ndonjë përmbajtje me kumt të rëndësishëm historik, ato përbëjnë dëshmi (të kohës) që e kurorëzojnë nga të gjitha këndvështrimet  karierën e një artisti profesionist me cilësi të epërme universale. Fotot e Gjon Milit kushtuar botës së modës dhe showbizit edhe pse nuk janë të studiuara,  të grupuara e sistemuara me vëmendje si të tjerat, ashtu, të shpërndara si kristalet e metalit të çmuar në xeheror, mbeten  pjesë e  “minierës” së trashëgimisë të tij krijuese fotografike në çdo pikpamje profesionale e artistike dhe që zor se i gjendet fundi.  

□ □ □ 

June 19-22 in Boston

6 features, 7 shorts, 4 documentaries and 5 animations from Albania, Kosova , North Macedonia

Stay tuned!

Sokol Paja/

Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro – Amerikanë promovoi në Stamford, Connecticut, antologjinë “Pena e Gruas”. Ky aktivitet patriotik e kulturor bashkoi gratë krijuese, penat e shkëlqyera e mendjet e ndritura të mërgatës shqiptare në Amerikë dhe Kanada. Botuar me sponsorizimin e shkrimtares së shquar të letërsisë për fëmijë, Monda Hamitaj, “Pena e Gruas”, ky angazhim i shkëlqyer letrar është një përpjekje kulturore dhe shpirtërore e krijuesve, poetëve e prozatorëve për të promovuar dhe bashkuar krijueset shqiptare në një lidhje të përbashkët letrare me synim për të mbajtur gjallë e zhvilluar letërsinë shqipe në diasporën shqiptare të Amerikës. Nën prezantimin brilant të studiueses Dr. Yllka Filipi, presidenti i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë z.Adnan Mehmeti në fjalën e mirënjohjes vlerësoi krijimtarinë e penave të arta dhe theksoi se si Shoqatë Shkrimtaresh jemi krenarë për praninë dhe kontributin e grave krijuese ndër vite, një trashëgimi që ka lënë gjurmë të thella në letërsinë shqipe. Pikërisht nga ky realitet frymëzues lindi ideja për krijimin e kësaj antologjie, e cila u bë e mundur falë punës së përkushtuar të secilës autore, por edhe falë mbështetjes së ndërsjellë që kemi ndarë gjatë gjithë kësaj kohe. Përmes kësaj vepre, Shoqata e Shkrimtarëve dëshmon edhe një herë se është një hapësirë krijuese që jo vetëm respekton barazinë, por edhe promovon talentin, nxit bashkëpunimin dhe ndërton ura të qëndrueshme mes brezash, gjinive dhe kontinenteve.

Dr. Yllka Filipi në fjalën e saj theksoi se polidimensionaliteti i figurës femërore në art e letërsi, ka sjellë një mbivendosje kuantike të shtresave e impulseve letrare të përcaktuara nga rrjedha e shekujve. Grimcat shpirtërore të çdo krijueseje grua të mbivendosura në sistemin kohor që rrjedha e shekujve ka formësuar sipas ndryshueshmërisë së gjendjeve është e ngjashme me valët dhe frekuencat e rrezatimit shpirtëror, asociuar kjo me gjatësinë e një vektori universal, dashurisë për krijimin, si mbi/krijesa e lindur për të krijuar jetën. Ashtu si në ëndërr, nën një aureolë shtojzovallesh, veshur në të bardha, me leshërat e derdhura të një drite qiellore, kapur dorë për dore duke hedhur rreth e rreth vallen e metaforave, vijnë poeteshat që nga lashtësia, pa ndryshuar asnjë fije floku, përkundrazi, duke u bërë më të bukura, më të dhembshura, e pothuajse krejt të pavdekshme, njësoj si Perënditë.

Ambasadore Suela Janina vlerësoi kontributin e krijuesve të diasporës, frymëzimin e tyre, përfaqësimin dinjitoz të femrës shqiptare në mërgatë. Komuniteti shqiptar dhe amerikan duhet të njihet me këtë antologji krijuese me vlera, tha ndër të tjera Ambasadorja Janina. Shkrimtari Mëhill Velaj i dorëzoi Dr.Bexhet Asanit titullin Akademik nga Brazili dhe emocionoi të pranishmit me vlerësimet dhe arritjet e shkrimtarëve shqiptarë.

Studiuesja e letërsisë Dr. Arjeta Kotrri Ferlushkaj në fjalën e saj theksoi se antologjia “Pena e gruas” është një libër me mbi 240 faqe dhe numëron si pjesë të sajën 58 autore shqiptaro-amerikane dhe shqiptaro-kanadeze. Të gjitha janë krijuese, por secila e profilizuar në atë që di të bëjë më mirë dhe ashtu e kanë bërë përzgjedhjen se si të përfaqësohen në këtë antologji: shumica e atutoreve tona janë krijuese në zhanrin e poezisë dhe prozës ndërsa pjesa tjetër e tyre janë më afër publicistikës, recensionit, esese apo studimeve. Teksa shfleton librin, të shoqëron një ndjesi shumë e bukur gjithëpërfshirjeje kur sheh shtrirjen gjeografike të autoreve tona: duke filluar nga New York, i cili zë vendin e parë për nga përfaqësimi, për të vijuar me New Jersey, Pennsylvania, Massachusetts, Florida, Connecticut, Illinois, Washington D.C., Idaho, California, Rhode Island dhe Canada. Çdo pjesë e kësaj antologjie është një eksperiencë me vete, unike dhe autentike: disa të gjalla, të ardhura thjeshtë, disa me të heshtura e të matura, e disa të tjera më reflektive. Janë përjetime që vijnë ndryshe: me ngazëllim, me rebelim, me pikëllim, me mund, me sfidë por edhe me shpresë.

Gazetarja e shquar e “Zërit të Amerikës” znj.Laura Konda në fjalën e saj theksoi se antalogjia “Pena e gruas” është një arritje në dy aspekte. Së pari, ajo bashkon gra krijuese, që kanë sjellë në këtë botim emocionet e tyre të fuqishme me ndjeshmërinë e tyre të dyfishtë si gra dhe si poete. Së dyti kjo antologji ka sjellë bashkë gra krijuese të diasporës, duke e pasuruar letërsinë shqipe me përjetimet e origjinale të jetës së emigrantit. Ky është një botim shumë i veçantë, që kam besimin se do të pritet me shumë interes nga lexuesit shqipfolës.

Dr. Iris Halili në fjalën e lexuar nga poetja Ibadete Humolli Tetaj theksoi se tashmë kemi shkrimtare, poete dhe studiuese femra që botohen nga shtëpitë më të mira botuese, lexohen dhe kërkohen nga lexuesi dhe, mbi të gjitha, kemi një autenticitet të shkrimeve që i kalon nivelet kombëtare. Ndonëse letërsia shqiptare fatkeqësisht nuk trashëgoi nga shekujt e kaluar autore të spikatura, sikurse letërsia angelze, franceze apo amerikane, sërisht shkrimtaret shqiptare shkëlqyen në letërsi, pak a shumë në të njëtjën kohë kur edhe letërsia botërore e femrës po prezantohej si fenomen i mëvetësishëm. Si rezultat letërsia e femrës në Shqipëri i takon në zhvillim të njëjtës fazë kohore sikur letërsia femërore në pjesën tjetër të botës.

Poetja dhe gazetarja Kozeta Zylo në fjalën e saj u shpreh se Antologjia me gratë poete më dha muzë, perëndeshën e frymëzimit ku poezitë e tyre janë si petalet e trëndafilta ndër fllade që sjellin qiellin e shpirtit plot dashuri ndër lexues. Penat e argjendta kultivojnë farërat që aq shumë i kanë çmuar dhe shijuar lexuesit ndër vite.

Kur fillova të shkruaja ndonjë varg të thjeshtë qysh në klasën e pestë ndjeja aromën e metaforave sikur nëna ime që kultivonte farërat e luleve sidomos ato të lule mëllagave shëruese që aq shumë i ka çmuar dhe i mbillte nëpër saksi dhe avllitë me pllaka të shtruara nga mjeshtrit e kalldrëmeve. Ja kështu janë dhe poezitë në këtë antologji me lloj lloj lloj trëndafilash, me më të bukurën pasuri natyrore.

Emocionuan të pranishmit me fjalime prekëse, kumtesa dhe deklarata shumë emocionuese:

Ani Gjika

Reshida Çoba

Valbona Ahmeti

Rita Saliu.

*Kronika plotësohet në vijim…

Nga Rafael Floqi/

Pashka është një festë e pasur me rëndësi fetare, histori dhe simbolikë. Në rrënjën e saj, Pashka – e njohur gjithashtu si e Diela e Ringjalljes – është një festë e krishterë që përkujton vdekjen dhe ringjalljen e Jezusit siç përshkruhet në Dhiatën e Re.

E diela e Pashkëve paraprihet nga Kreshma, një periudhë 40-ditore agjërimi dhe lutjeje. Java që çon në Pashkë njihet si Java e Shenjtë dhe përfshin të Dielën e Palmës/Larit, të Enjten e Madhe dhe të Premten e Madhe, ditën kur Jezusi u kryqëzua.

Ndërsa është një festë e krishterë, rrënjët e Pashkëve mund të gjurmohen në traditat e lashta pagane. Zakonet dhe ritualet e ditëve moderne kanë evoluar gjatë shekujve – nga simbolika e vezëve të Pashkëve te miti i lepurit të Pashkëve – dhe përfshijnë festime të ndryshme të vëzhguara në mbarë botën.

Këtu janë pesë gjëra për Pashkët që mund të mos i keni ditur:

Polemika rreth datës

Kredit Vatikani

Një aspekt më pak i njohur i Pashkëve është polemika rreth asaj se kur zhvillohet. Ndryshe nga festat me datë të caktuar si Krishtlindjet, Pashkët, të njohura si një festë e lëvizshme, ndryshojnë çdo vit. Kur bëhet Pashka bazohet në një grup kompleks llogaritjesh që përfshijnë kalendarin hënor dhe ekuinoksin pranveror.

Kjo metodë u krijua nga Këshilli i Parë i Nikesë në vitin 325 pas Krishtit. Megjithatë, mosmarrëveshjet midis besimeve të ndryshme të krishtera se cili kalendar duhet përdorur çuan në debate dhe polemika të vazhdueshme.

Kisha perëndimore ndjek kalendarin Gregorian, ndërsa Kisha Ortodokse Lindore përdor kalendarin Julian, duke rezultuar që Pashka festohet në data të ndryshme nga dy degët e krishterimit. 

Kisha Katolike (dhe shumica e kishave protestante) përdor kalendarin Gregorian, i cili është kalendari që përdorim sot në jetën e përditshme.

Kisha Ortodokse (p.sh., ajo shqiptare,  greke, ruse, serbe) përdor ende kalendarin Julian për datat fetare.  Kalendari Julian është rreth 13 ditë prapa atij Gregorian.

Rregullat për llogaritjen e Pashkës

Të dyja traditat pajtohen në këtë: Pashka festohet të dielën pas hënës së plotë që pason ekuinoksin e pranverës.

Por ndryshimi qëndron te: Katolikët e llogarisin ekuinoksin dhe hënën sipas kalendarit Gregorian.

Ortodoksët e llogarisin sipas kalendarit Julian, dhe gjithashtu kërkojnë që Pashka të bjerë pas Pashkës hebraike (kjo nuk është rregull për Katolikët). Por ndodh si këtë vit që Pashka Katolike bie më 20 prill por edhe Pashka Ortodokse bie më 27 prill.

Lidhja me festat pagane

Ndërsa Pashka njihet kryesisht si një festë e krishterë, traditat e saj janë të ndërthurura me festimet e lashta pagane. Koha e Pashkëve është e lidhur ngushtë me ekuinoksin pranveror, i cili shënon fillimin e pranverës në hemisferën veriore.

Udhëheqësit e hershëm të krishterë e lidhën Pashkën me festat pagane si Ostara, një festë e perëndeshës gjermane të pranverës.

Miratimi i simboleve pagane – si vezët dhe lepujt – thekson më tej këtë shkrirje traditash.

Evolucioni i vezëve si simbol

Tradita e dekorimit të vezëve i ka kaluar krishterimit dhe i ka rrënjët në kultura të ndryshme. Egjiptianët e lashtë, Persianët dhe Romakët shkëmbenin vezë të dekoruara si simbole të pjellorisë dhe rinovimit në pranverën e hershme.

Të krishterët e hershëm e përvetësuan këtë traditë, duke e përfshirë në festimet e tyre të Pashkëve. Me kalimin e viteve, praktika evoluoi, ku vezët u lyen me ngjyra dhe dizajne të gjalla.

Në disa kultura, vezët përdoreshin gjithashtu si oferta për të larguar shpirtrat e këqij ose si dhurata për të sjellë prosperitet. Vezët e Pashkëve mbeten një simbol qendror i festës, të shijuara përmes zakoneve të ndryshme si gjuetia e vezëve dhe garat e rrotullimit të vezëve.

Por pse lepurushët?

Lepuri i Pashkëve, një figurë e lidhur me festën, e ka origjinën në folklorin gjerman. Krijesa mitologjike e njohur si “Osterhase” (lepuri i Pashkëve) besohej se u sillte vezë dhe ushqime të tjera fëmijëve në Pashkë.

Tradita u soll në Amerikën e Veriut nga emigrantët gjermanë duke filluar në shekullin e 18-të dhe evoluoi me kalimin e kohës, me lepurin që u shndërrua në lepur. Ideja e një lepuri që jep vezë mund të duket e çuditshme, por e ka origjinën nga shoqërimi i lepurit me pjellorinë dhe pranverën.

Festimet multikulturore

Përveç respektimit të krishterë të Pashkëve, shumë kultura kanë zakonet e tyre unike. Traditat e Pashkëve, siç u përmend, ndryshojnë në të gjithë botën e krishterë. Shumë prej tyre përfshijnë shërbime të lindjes së diellit ose vigjilje natën vonë dhe gra që mbajnë mbulesë ose kapele për të adhuruar shërbimet.

Për shembull, në Greqi, Pashkët festohen me procesione dhe festa të përpunuara fetare, ndërsa në Spanjë, java që çon në Pashkë – e njohur si “Semana Santa” – shënohet nga procesione.

Në vendet e Evropës Lindore, si Rusia, vezët e zbukuruara në mënyrë të ndërlikuar të quajtura pysanky janë një pikë qendrore e festimeve të Pashkëve çdo pranverë. Gjatë festimeve të Pashkëve në kishat ortodokse ruse, është e zakonshme që adhuruesit të përshëndesin njëri-tjetrin duke thënë “Krishti u ringjall!” Kjo pasohet si përgjigje: “Ai u ringjall me të vërtetë!”

Gëzuar Pashkët !