---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 9 shkurt 2026

“Le Journal de Biarritz et de la Côte Basque” ka botuar, të enjten e 23 dhjetorit 1954, në faqen n°3, historinë asokohe të Dhimitër Zikos, shqiptarit që pikturoj portretin e Winston Churchill-in me kostum bask, të cilën Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

E njihni ?… Dhimitër Ziko, dekorator, portretist dhe poliglot

Dhimitër Ziko është padyshim një nga figurat më të njohura, më të pëlqyeshme dhe më piktoreske në Biarritz-in e sotëm.

Ashtu si shumë nga bashkëqytetarët e tij, ai lindi larg Biarritz-it, në fakt shumë larg, në Tiranë, kryeqytetin e Mbretërisë (sot Republika Popullore) të Shqipërisë. Dhuntitë e tij e destinuan atë për pikturë. Ai udhëtoi për t’u perfeksionuar.

Ai studioi në Shkollën e Arteve të Bukura të Athinës (djepi i Arteve), pastaj udhëtoi nëpër Rusi. Ishte në fillim të revolucionit, udhëtimet nuk ishin të lehta ; për t’u kthyer në Shqipëri, atij iu desh të bënte një devijim nëpër Mançuri dhe Kinë.

Me t’u kthyer në atdhe, ai dizajnoi pullën postare dhe monedhat e para me imazhin e Mbretit Ahmet Zogu, të cilat i siguruan një bursë për të studiuar në Paris. Prej andej, ai shkoi në Biarritz, i punësuar nga Société des Cinémas de la Côte Basque si dizajner posterash. Ai u ndje aq mirë atje sa që vendosi të qëndrojë.

Biarritz-i e përqafoi këtë shqiptar të gëzuar dhe mirëdashës. Po aq sa talentin, miqtë e tij e vlerësonin humorin e tij të vazhdueshëm dhe sinqeritetin. Ziko nuk i fshehu kurrë ndjenjat e tij, të cilat pothuajse i kushtuan shtrenjtë. Ai u arrestua për “vërejtje përçmuese” për ushtrinë gjermane. Por ylli i tij me fat e çoi në burgun Château-Neuf në Bayonne, ku qëndroi për shtatë muaj… dhe ku pikturoi 45 portrete. I mbyllur brenda katër mureve, Ziko gjeti një mënyrë për të siguruar jetesën për familjen e tij. Është e vërtetë që drejtori i burgut francez bëri çmos për të favorizuar bashkëqytetarët e tij, dhe Ziko, francez në zemër, konsiderohej një prej tyre. Ziko nuk e ka harruar. Në Bordeaux, ku punon tani, drejtori i burgut herë pas here merr vizita miqësore nga ish-i burgosuri i tij.

Ziko është piktori i sipërfaqeve të mëdha, skenografisë së teatrit dhe tabelave të mëdha reklamuese që të gjithë në Biarritz e njohin.

Ai më parë firmosi dekorimin e kabaresë “La Venta”, në Kazinonë Bashkiake, dhe Suzanne Raymond gjeti tek ai një bashkëpunëtor të çmuar kur nisi rinovimin e Kazinosë Bellevue.

Si portretist, Ziko zgjodhi personalitete të shquara, duke përfshirë Papa Piun XII, Winston Churchill (me kostum bask) dhe shumë të tjerë. Portretet e tij me bojëra uji (akuarel), të vizatuara dhe të përgatitura me shumë kujdes, janë të jashtëzakonshme për mjeshtërinë e tyre. Në fakt, në akuarel ai jep më të mirën e vetvetes. Ai ekspozoi veprat e para pesë vjet më parë. Njerëzit e njihnin gëzimin relativisht “Rabelais-ien” të Zikos. Ata u habitën kur panë kaq shumë freski dhe poezi të thjeshtë në shprehjen e tij.

Një udhëtar me përvojë, Dhimitër Ziko është poliglot. Kur u vendos në Biarritz, ai fliste rrjedhshëm shqip, frëngjisht, greqisht, rusisht, italisht dhe gjuhë të tjera, të cilave tani u shton edhe gjuhën gaskone. Por ai pranon se pavarësisht përpjekjeve të tij, nuk ka mundur të mbajë mend më shumë se dhjetë fjalë baske.

NËNA TEREZE, SHQIPTARJA QË E MËSOI BOTËN TË DHUROJË DASHURI

(Pjesë nga Hyrja e librit “Shën Nëna Tereze në pullat postare shqiptare”)

Hysen S. Dizdari

Libri album me pullat postare shqiptare kushtuar Nënës Tereze, në botimi i parë doli në vitin 2018. Kanë kaluar 8 vite dhe ky libër është pritur mirë nga lexuesit, në mënyrë të veçantë nga studiuesit e filatelisë dhe koleksionistët e pullave postare shqiptare në Shqipëri dhe në vendet e tjera.

Duke marrë parasysh vlerat e larta morale e njerëzore të figurës së Nënës Tereze, që u bë e njohur në mbarë botën për dashurinë që tregoi për më të varfrit e të varfërve dhe flijimin e jetës për ta, në bazë të kërkesave të shumta të lexuesve, vendosem për ribotimin e tij me rastin e 114 vjetorit e lindjes dhe 8 vjetorit të shenjtërimit të Shën Nënës Tereze.

Gjatë këtyre viteve libri-album “Nënë Tereza në pullat shqiptare” (botimi i viti 2018), ka marrë pjesë në ekspozitat e librit filatelike në shkallë ndërkombëtare dhe është vlerësuar me 3 çmime (medalje):

1-Në ekspozitën, ndërkombëtare: “China-2019 është vlerësuar me medalje-SILVER.

2-Në ekspozitën ndërkombëtare: “Cinisello-Balsamo-2019”, Itali, është vlerësuar me-VERMEIL.

3-Në ekspozitën, ndërkombëtare “Nordia-2019” është vlerësuar me medalje-SILVER.

Në këtë botimin të ri i kam pasur parasysh disa vërejtje dhe mangësitë që ka paraqitur ky libër në ekspozitat filatelik ndërkombëtare, duke marrë për bazë edhe përmirësimet e kritereve të vlerësimit të literaturës filatelike, të propozuara nga Shoqata botërore e autorëve në Filateli (AIJP-anëtar i të cilës është edhe autori i librit).

Me një kujdes janë bërë disa përmirësime të nevojshme, duke marrë parasysh ndryshimet e reja që janë pasqyruar në botimin e ri të katalogun Michel -2024 për Shqipërinë.

Shën Nënë Tereza me misionin e saj shpirtëror, moral e humanitar dhe flijimin të dëshmuar ndaj të varfërve në gjithë botën ka marrë dhe vlerësime të larta nga personalitete të shquara botërore.

Kështu, papa Gjon Pali II, duke e vlerësuar punën dhe flijimin e Nënës Tereze pari thënë:

“SI MUND NE TË HARROJMË GONXHE (ANJËZE) BOJAXHIU, NËNËN TEREZE TË KALKUTËS, BIJEN E POPULLIT SHQIPTARË QË I KA DHANË NDER E SHKELQIM KOMBIT TË SAJ DHE KISHËS KATOLIKE.”

Ish kryetari i SHBA, Bill Klintoni, në vitin 2002 tha:

“NËNA TEREZE ISHTE E PARA QË MË BËRI TË DUA KOMBIN SHQIPTAR DHE TANI NDIHEM SHUMË KRENAR QË PLOTËSOVA NJË DETYRË MORALE, NDAJ SAJ DHE VLERAVE TË LIRISË.”

Më 4 shtator 2016 në Sheshin e Shën Pjetrit në Vatikan, në praninë e 250.000 besimtarëve dhe 15 personaliteteve botërore, u mbajt Mesha e Shenjtë e kanonizimit Shenjtëreshë të së Lumturës Nënës Tereze shqiptare.

Papa Françesku, në Omelinë më 4 shtator 2016 tha:

“NËNA TEREZE NA KA MËSUAR T’I NDIHMOJMË NJERZIT PA DALLIME IDOLOGJIKE, RACE E BESIMI FETAR.”

Shën Nëna Tereze, shqiptarja e famshme, e njohur në të gjithë botën, është bërë shenjtëreshë e dashurisë për njeriun, sidomos për atë të varfrin e më të varfërve; u bë modeli i përsosur i respektit, i moralit dhe dashurisë njerëzore për të gjithë.

PËRSHENDETI LEXUESIT, KUDO NËPËR BOTË, ME KËTË TEKST TË SHKRUAR NGA SHËN NËNA TEREZE ME TITULL:

GJEJ KOHË :

GJEJ KOHË TË MENDOSH – ËSHTË BURIMI I FUQISË.

GJEJ KOHË TË LUTESH – ËSHTË FUQI DHE KJO, MË E MADHJA NË BOTË.

GJEJ KOHË TË QESHËSH – ËSHTË MUZIKË SHPIRTËRORE BRENDA TEJE.

GJEJ KOHË TË LUASH – ËSHTË VAZHDIM I FËMIJËNISË.

GJEJ KOHË TË DUASH ËSHTË DHURATË E HYJNIVE.

GJEJ KOHË TË JEPESH ËSHTË TRIUMFI I DASHURISË.

GJEJ KOHË TË LEXOSH – ËSHTË VATRA E MENÇURISË.

GJEJ KOHË TË SHOQËROSH – ËSHTË RRUGË LUMTURIE.

GJEJ KOHË TË PUNOSH PRAPË – E KE BLERË ARDHËMËRINË.

GJEJ KOHË TË BËSHË MIRË – JANË FLATRAT QË TË ÇOJNË NË QIELL.

Koha kalon dhe mungimi i atyre që skalitën me dritën e pasionit të shpirtit yjet më të ndritshëm të kujtesës sonë, bëhet gjithnjë e më shkundullitës, përherë e më trandës, gjithësisht mungues dhe i pikëllimtë. Por ligjet e jetës janë të rreptë dhe ndarjet me korifej si me të madhin e artit skenik shqiptarë, Kadri Roshi, janë shkëputjet e hovshme nga një cak në një tjetër, janë mgulme për të vështruar tej dhe për të synuar larg, sepse këto epje të shpirtshme krijimi, i shtyten mundësitë tona, i’u bënë urë kapërcimeve.

Sot më 6 shkurt është ditë kujtese për Kadri Roshin, njeriun e bujarshëm dhe aktorin e përmasave të hovshme të përfaqësimit, për atë kapacitet që tregoi me vepër vlerash se sa është e arritshme kur rrugën drejt majës e mat me rrahje zemre. Kanë rendur dhe rendin vite, dhe kohëndarja është mjaftueshëm për të na thirrur në një përshpirtje për të. Kaq mungim është i papërfillshme në një përjetësi, përjetësi që zë e merr në kujtesën e vet të pashuar një rreze që ndriti në çdo ëndje sfide skenike.

Albert Vataj

Arben Iliazi/

Gjithë bota ka dëgjuar për eksodin çam, të mbytur në lot, por nuk ka parë (ose nuk ka dashur të shohë) tragjedinë në sytë e fëmijëve, ku fati vizatoi çdo dhimbje. Poeti Luan Rama, me poemën e shkruar së fundi “Eksodi i “zogjve” të Çamërisë”, promovon sërish një ndjeshmëri tepër të mprehtë ndaj dhembjes në orët e apokalipsit që shpërtheu pas ferrit zervist.

Dashuria e poetit hyn në asocacion të plotë me këtë dhimbje, ku pikturohet një pikëllim i vërtetë dhe i pastër, që klith me gjithë forcën, një fatkeqësi e rëndë, e panatyrshme, makabre. Të rrallë janë poetët shqiptarë, që japin anatominë e dhimbjes në përmasa të tilla:

“Nga shkojnë këta engjëj ? – pyet nata,

ku zëri i mekur i nanave i kërkon

dhe në frymën e fundit

që puthjen s’mundën t’ua japin

puthjen e nxehtë që kanë ende në sy”.

Gjithçka përmbyset mes lotëve e psherëtimave. Ka ndodhur një gjëmë e madhe, një përmbysje e botës, që ka vrarë sytë e fëmijëve, lumturinë e tyre, arsyen e ekzistencës njerëzore.

“Oh, ç’sy të bukur, të vrarë dhe trupa që bien,

filizat këputen nga rruga e gjatë

me kokën e mbetur pas,

këmbët u rëndojnë plumb si të ecin mbi zjarr

harabelë, gushëkuqë, turtullesha përcëlluar

me ëndrrat që u shuhen si yjet në qiell

pikojnë e rrezëllijnë në qelqin e lotit

ku bijen si një shi i nxehtë…”

Nuk ka gjë që mund ta fashitë këtë krim të çmendur, që nuk ndodhi nga rastësia, por u projektua gjatë, pa asnjë shkak, me mllef antishqiptar. Me ëndërrën e fëmijës që fle symbyllur, me një buzëqeshje të ëmbël në buzët e përcëlluara…por që nuk zgjohet dot më, si në një hon zjarri, poeti hedh gjithë dhimbjen e botës, hedh një klithmë nga honi i thellësisë së vet, të krijuar nga trazimi dhe pështjellimi i unit të tij ekzistencial:

“Një fëmijë flë buzë udhës symbyllur

mes yjesh të shuar, kokën pështetur mbi dhé

tek dëgjon përrallën e vjetër të dashurisë

të sakrificës dhe të premtimit,

por ah, më së fundi dielli zhytet dhe bie pa zhurmë në sytë e tij,

ai nuk do të zgjohet më,

s’do ta ngjisë më bregoren e gjelbërt,

në sheshin e fshatit s’do të luajë më

dhe legjendën e pragjeve të etërve s’do ta dëgjojë,

tani gjithçka rënkon përreth

në natën që ka hedhur shaminë e zisë

është kalvari i një jete

honi i madh i gjithësisë”.

Duke mbështjellë të gjitha vuajtjet dhe trazimet, poeti, elegjinë eksodit, kërkon ta shndërrojë në bekim. Himni i dhimbjes shndërrohet në himn sublim për jetën, në një forcë të mrekullueshme dhe vullnet tejpamës, për të thënë që çamët do të ekzistojnë, do rikthehen përsëri në jetët e tyre, do shohin rrezen e diellit, shtëpitë e tryre të djeguara, do luajnë me gjitonët e tryre ortodoksë dhe do kërcejnë vallen e hareshme “Çamiko” dhe “Osman Takën”.

“Fëmijët e eksodit janë fëmijët e barkut tënd

dhe ashtu të xhveshur kanë hiret e Feniksit,

hiret e lulëkuqeve që shndrisin në ballin e hënës

që askush të mos i shkelë më…

dhe ju gurë e shtëpi të djegura që lamë pas

na prisni në ditën fatlume,

vitin tjetër do të kthehemi,

do zgjojmë të vrarët nga gjumi i gjatë

nanat dhe tatat, motrat dhe vëllamët

harabelët që nuk kënduan më.

Që me fluturimin e parë qielli do na njohë

manxurana do drithërojë që larg në fllad,

do trokasim në portën e gjitonit:

– Eja Krisulla të lozim, dhe ti Thanasis, Jorgos,

të vazhdojmë lojën tonë të vjetër

të mbjellim sërish fidanët e ullinjve të dashurisë,

të thurrim kurora dafinash,

zemrat tona janë shegë të hapura

shiheni të kuqen e zemrës sonë,

vallen do ta hedhim përsëri

një çamiko me mandolinë purpuri,

do lahemi përsëri në brigjet e humbura

do ngjisim shtigjet e kështjellave të vjetra

me këngën e Janino-s në gojë

dhe këmbën do vemë në gjoksin e Osman Takës

të kërcejmë dhe etërit t’i zgjojmë,

zogjtë nuk i harrojnë foletë e tyre

që frymojnë ende…

Poema e plotë

Eksodi i “zogjve” të Çamërisë…

—–

– Nga shkojnë këta fëmijë të xhveshur ? – pyet era.

– Janë evlatë çamë që vijnë nga Paramithia,

nga Margëlliçi, Filati, Varfanji e Mazreku,

harabelë të plagosur nga Lopësi e Igumenica,

zogj zjarri të përzhitur gjithë plagë

ikur me erën,

trumba-trumba kapërcejnë lumin e skuqur të Kalamas

dhe çajnë përmes mjegullës e stuhisë,

krahë djegur shkojnë, me kosën e vdekjes pas

mijra zemra zogjsh gulçojnë e dihasin nëpër natë

ndjekur nga çizme ushtarësh

hije e emblema, kolonelësh e mitropolitë

krisma dhe kuaj të harbuar që rendin pas tyre

si në kohë të gjëmës së madhe…

Nga shkojnë këta engjëj ? – pyet nata,

ku zëri i mekur i nanave i kërkon

dhe në frymën e fundit

që puthjen s’mundën t’ua japin

puthjen e nxehtë që kanë ende në sy.

Dikush i përgjumur ka vënë veshin në tokë,

– Ç’bën o Myrto ziu, ngriju !

– Dëgjoj lumin që shkon nën këmbët tona

dëgjoj rënkime e zëra që na kërkojnë

tatat kanë mbetur pa frymë.

– Eja Myrto, orakulli i Dodonës ka kohë që fle

nuk është kohë perëndish e orakujsh,

eja të ndjekim yllin e mëngjezit,

ngriju dhe merre me vete plagën që rrjedh

fytyrën e atit dhe vështrimin e tij të fundit

merre këngën e lumenjve,

elegjinë e të mbyturve që të njomin sytë,

aromën e portokaleve

dhe stuhinë e marrosur që fryn pas nesh,

ngriju dhe ti Safo

merr një grusht dhé

gurrët e varreve që kurrë mos ti harrosh

atë dorë gruri të hambarit do ta mbjellim në kthim

në Tokën e Premtuar

të baltës dhe bukës sonë të bekuar…

Oh, ç’sy të bukur, të vrarë dhe trupa që bien,

filizat këputen nga rruga e gjatë

me kokën e mbetur pas,

këmbët u rëndojnë plumb si të ecin mbi zjarr

harabelë, gushëkuqë, turtullesha përcëlluar

me ëndrrat që u shuhen si yjet në qiell

pikojnë e rrezëllijnë në qelqin e lotit

ku bijen si një shi i nxehtë:

Oh, ç’natë e tmerrëshme!

Na prisni, ju pragje, thonë ata,

ti bajamja ime ku përkundesha gjithnjë

odaja e vjetër, bota e përrallave

si mund ti harrojmë të vdekurit tanë ?

Kështu rrodhi gjaku i marsit

e një vit më pas ai i shtatorit

gulçonin e kullonin ende damarët e Çamërisë

një botë gjaku në sy fëmijësh të vrarë

trëndafilë përzhitur e mavi

koshere kthyer në qivurë

me bletë që s’do riktheheshin kurrë më,

më kot presin lejmonët e partokajtë.

Nga shkojnë kështu evlatët tanë? – pyet hëna

harabelë e lauresha përzhitur me baltën e gjakun

pa mundur të kuptojnë pse pas i ndjekin skifterë të zinj,

ndër gryka kapërcejnë trupa të vrarësh

ku këmisha e shqyer e bakallit të mjerë ,

dergjet tutje si një flamur i mjerë

brumi ka mbetur ende në duart e bukëpjekësit

që bukën s’arriti ta pjekë,

këpucari s’do ti ndreqë më këpucët e botës,

dervishi tutje përpëlitet me fjalët e habisë në fyt :

Zoti im, përse kjo hata ?!

Një fëmijë flë buzë udhës symbyllur

mes yjesh të shuar, kokën pështetur mbi dhé

tek dëgjon përrallën e vjetër të dashurisë

të sakrificës dhe të premtimit,

por ah, më së fundi dielli zhytet dhe bie pa zhurmë në sytë e tij,

ai nuk do të zgjohet më,

s’do ta ngjisë më bregoren e gjelbërt,

në sheshin e fshatit s’do të luajë më

dhe legjendën e pragjeve të etërve s’do ta dëgjojë,

tani gjithçka rënkon përreth

në natën që ka hedhur shaminë e zisë

është kalvari i një jete

honi i madh i gjithësisë.

– Ku shkojnë këta vocrakë të vetmuar? – pyet Ylli i Mëngjesit.

– Nxitojnë për kapur Qafën e Botës,

shkojnë drejt Vërvës, Dishatit, Konispolit e Murzinës

që më së fundi të mbërrijnë në Kllogjer,

në pragun e martirëve

me dritën e fortë të agut në sy

atje ku toka do rënkojë në njëmijë vjet.

– Më së fundi erdhëm nënëmadhja jonë,

ja ku i ke fëmijët e tu,

lulet e tua të marsit dhe shtatorit të plagosur kaq shumë

aromë qumështi e dheu,

ja lulet e tua të zjarrit

lulet e së nesërmes që afrohet,

fëmijët e eksodit janë fëmijët e barkut tënd

dhe ashtu të xhveshur kanë hiret e Feniksit,

hiret e lulëkuqeve që shndrisin në ballin e hënës

që askush të mos i shkelë më,

dhe ju gurë e shtëpi të djegura që lamë pas

na prisni në ditën fatlume,

vitin tjetër do të kthehemi,

do zgjojmë të vrarët nga gjumi i gjatë

nanat dhe tatat, motrat dhe vëllamët

harabelët që nuk kënduan më.

Që me fluturimin e parë qielli do na njohë

manxurana do drithërojë që larg në fllad,

do trokasim në portën e gjitonit:

– Eja Krisulla të lozim, dhe ti Thanasis, Jorgos,

të vazhdojmë lojën tonë të vjetër

të mbjellim sërish fidanët e ullinjve të dashurisë,

të thurrim kurora dafinash,

zemrat tona janë shegë të hapura

shiheni të kuqen e zemrës sonë,

vallen do ta hedhim përsëri

një çamiko me mandolinë purpuri,

do lahemi përsëri në brigjet e humbura

do ngjisim shtigjet e kështjellave të vjetra

me këngën e Janino-s në gojë

dhe këmbën do vemë në gjoksin e Osman Takës

të kërcejmë dhe etërit t’i zgjojmë,

zogjtë nuk i harrojnë foletë e tyre

që frymojnë ende…

Prof. Skender Asani/

Në tryezat e ftohta të Versajës, ku më 1919 diplomacia shpesh ushqehej me paragjykim dhe fuqia me përçmim ndaj kombeve të vogla, fjala dhe prania e Parashqevi Qiriazit u shndërruan në një tronditje morale për arkitekturën e padrejtë të vendimmarrjes ndërkombëtare, aq sa edhe një kundërshtar i deklaruar i Shqipërisë u detyrua të artikulojë një të vërtetë që rrëzonte narrativën kolonialiste: se një komb që lind një bijë të tillë nuk mund të quhet barbar.

Ky pranim, i nxjerrë jo nga simpatia, por nga imponimi i së vërtetës historike, ishte më shumë se një kompliment personal; ishte një akt kapitullimi intelektual përballë qytetërimit shqiptar, i cili, edhe pse i copëzuar politikisht dhe i rrethuar nga interesa grabitqare, dëshmoi se mbart në thelbin e tij kulturë, arsim, dinjitet dhe vetëdije shtetformuese. Në këtë kontekst, Parashqevi Qiriazi nuk qëndron vetëm si figurë historike, por si tezë politike e gjallë, si argument diplomatik i pakundërshtueshëm dhe si sfidë retorike ndaj çdo përpjekjeje për ta delegjitimuar Shqipërinë në skenën ndërkombëtare, duke e shndërruar zërin e saj në emblemë të rezistencës kombëtare dhe në dëshmi se historia shqiptare nuk kërkon mëshirë, por njohje.