Letërsia e hershme shqiptare, që më parë ka folur latinisht, në kontekstin e njohur mesjetar evropian, me “Mesharin” e Buzukut flet shqip. Ai ka hyrë tashmë, në këtë stad të njohjes sonë, si vepra e parë e shkruar në gjuhën tonë, si monumenti më i vjetër i kulturës shqiptare në gjuhën shqipe. Tashmë dihet që për Buzukun dhe jetën e tij personale kemi vetëm të dhënat që nxjerrim nga pasthënia e “Mesharit”. Aty marrim vesh se ishte prift katolik, famullitar i një kishe.

Librin e shkroi apo e shtypi nga 20 marsi 1554 gjer më 5 janar 1555. Ishte nga Veriu, sepse vepra është shkruar në gegërishten veriperëndimore. Nuk dihet as ku lindi, ku punoi dhe ku e shtypi veprën e tij. Edhe në gjendjen në të cilën kanë arritur studimet tona letrare në të gjithë hapësirën shqiptare shumë prej pyetjeve kanë mbetur të hapura dhe pa një zgjidhje përfundimtare. Problemi i parë që është shtruar për diskutim është fakti, a përbën ky libër, të parën vepër në gjuhën tonë. Mendimet e dhëna nga studiuesit pajtohen me mendimin se duhet patjetër të ketë patur një traditë më të hershme të shkrimit shqip. Dëshmi për këtë sillen dokumentet e para të shqipes, pohimi i Brokardit (Guliem Adae) që flet më 1332 për ndryshimin e gjuhës shqipe nga ajo latine, por përdorimin e alfabetit latin në të gjithë libat e tyre.

Arsyetimet e F. Konicës dhe më pas të E. Çabejt e lënë tashmë të hapur për zbulime të reja shtegun në të ardhmen, sadoqë E. Çabej mendon se me trajtën e vet si një vepër e tërë, libri i Buzukut mund të jetë i pari, siç pohon vetë autori. Por Prof. Eqrem Çabej, nisur nga niveli i njohjes shkencore, ka pohuar për të se ai është në të njëjtën kohë një fillim dhe vazhdim i madh.

Studiuesi Rexhep Qosja ka hedhur idenë se është e vështirë me zhvillimin që kishin shqiptarët në trojet e tyre në Mesjetë t’i kenë fillimet e gjuhës së tyre të shkruar dy a më shumë shekuj më vonë se kroatët, malazezët, bullgarët e serbët dhe duke iu referuar supozimit të E. Çabejt, ai pohon “dhe në qoftë fillim, është fillim i madh, dhe në qoftë vazhdim, është vazhdim i madh”. Po kështu një nga problemet më të diskutueshme është edhe ai i vendit të botimit. Disa mendojnë se është botuar diku brenda trojeve shqiptare ose në Shqipërinë Venedikase, të tjerë mendojnë në Itali e më shumë në Venedik ku ishte shtypur edhe “Rrethimi i Shkodrës” i Barletit. Por nuk kanë munguar edhe supozimet që libri të jetë botuar diku në Mal të Zi apo Kroaci. Për vendin ku mund të jetë botuar në Shqipëri është folur për Shkodrën, Durrësin, Tivarin dhe Ulqinin. Më shumë ka të ngjarë që libri të jetë botuar në Ulqin e sidomos në Tivar.

Këto qytete dhe viset përreth ranë në duart e turqve vetëm në 1571 dhe deri në atë kohë, u kishin shpëtuar rrënimeve që pësuan qytetet e tjera. Tivari atë kohë ishte një qendër e rëndësishme fetare e kulturore, seli argjipeshkvie prej disa shekujsh. Në bregdetin e Adriatikut verior në shekullin e 16-të ka pasur tipografi të qëndrueshme por edhe punishte të lëvizshme. Një e tillë mund të ketë qenë në Tivar apo Ulqin. Fshatrat e Krajës e të Shestanit ndërmjet Shkodrës e të Ulqinit, me të folmet e të cilave ka mjaft afri gjuha e Buzukut, ishin në këtë kohë nën protektoratin e Venedikut. Kështu Buzuku mund të ketë punuar nga Kraja e Shestani, pra në Shqipëri, e librin ta ketë botuar në Tivar.

Ky supozim përkon edhe me faktin që diktohet në “Meshar”, se autori Buzuku ka qenë në kontakte kulturore me Venedikun, sllavët e Dalmacisë e të Bosnjes. Nga ana tjetër, arsyetimi se libri mund të jetë botuar në Venedik nuk mund të hidhet poshtë. Nga ky libër i parë i letërsisë shqipe njihet vetëm një kopje, që ruhet në Bibliotekën e Vatikanit. E zbuloi së pari Gjon Nikollë Kazazi nga Gjakova më 1740. Pasi humbi për afër dy shekuj, u diktua sërish me interesimin e arbëreshit Pal Skiroit, më 1910. Kopja e vetme që na ka arritur, është e mangët e jo e plotë. Nga 110 fletë që ka pasur libri ose 220 faqe, me nga dy kolona shkrimi faqja, ka vetëm 94 fletë. Mungojnë ndër të tjera tetë fletët e para ndër to edhe fleta e ballit me titullin, vendin e botimit dhe mundet ndonjë parathënie apo shënim i autorit. Anës kolonave ka të shkruara me dorë nga meshtarë që e kanë pasur në duar, fjalë të shkëputura shqip, latinisht, italisht, emra e fraza të shkurtra. Nga këto shihet se vepra ka qenë në përdorim të gjerë ndër meshtarët e Shqipërisë. Libri përmban lëndë të ndryshme fetare, meshët e të kremteve kryesore të vitit, komente të librit të orëve ose të lutjeve, pjesë nga Bibla, pjesë të ritualit e të katekizmit. Meshari zë afërsisht dy të tretat e vëllimit. Kemi të bëjmë kështu me përkthimin e pjesëve kryesore të liturgjisë katolike, me lëndën që i nevojitet meshtarit në praktikën e përditshme të shërbimit kishtar. Kjo gjë ka rëndësi të veçantë.

Nisma e Buzukut, që merr përsipër përkthimin e pjesëve të liturgjisë, është përpjekje për të futur gjuhën shqipe në kishë. Është fjala për Mesjetën e vonë dhe pragun e Rilindjes në Evropë, kur kjo dukuri shënonte vërtet progres por ende të paligjëruar. Shekulli XVI kur botohej “Meshari” ishte shekulli i Reformës Protestane në Evropë dhe i Kundërreformës që ndërmori Kisha Romane. A ishte “Meshari” produkt apo nën efektet e Reformës, që u përhap në Evropën Qendrore, qe erdhi deri në Kroaci e Dalmaci, apo ishte produkt apo nën efektet e Kundërreformës? Ky problem është shtruar që në vitet ’30 të shek. XX nga dy albanologë të huaj, nga Mario Roque, francez, dhe Giuseppe Valentini, italian. I pari mendon se libri nuk është botuar nën ndikimin e drejtpërdrejtë të Romës, kurse i dyti mendon të kundërtën.

Pas Luftës së Dytë Botërore studiuesit u ndanë në tre grupe: në ata që librin e shohin të jetë shkruar e botuar nën influencën e Reformës (Dh. S. Shuteriqi, I. Zamputi), ose që nuk mbajnë një qëndrim të prerë e pa ekuivoke (M. Domi, I. Rugova) dhe së treti kishte studiues që mendonin se libri i Buzukut është shkruar në pajtim me Kundërreformën (E. Çabej, K. Ashta, etj.). Të parët mbështeten në faktin se me Reformën u bë normë përkthimi në gjuhët e folura popullore të liturgjisë katolike si dhe atë që thotë Buzuku në pasthënien e veprës “Desha me zdritun mendjen e atyne që më ndiglojnë”, sepse sipas tyre zdrtija, ndriçimi i vetëdijes ishte bërthama e Reformës në Evropë. Ndërsa të dytët e shohin veprën në pajtim me Kundërreformën për vetë kohën kur u botua, çfarë koincidon me Koncilin e Trentit që konsolidoi disa lëshime në përdorimin e gjuhëve popullore në shërbesat kishtare, të imponuara nga shtrirja e Reformës, si dhe nga lutja për Papën që nuk mungon në veprën e Buzukut. Që libri u përfshi në listën e inkuizicionit, këta studiues nuk e pranojnë për faktin se ajo listë nuk njihet dhe ruajtja e saj në Vatikan në një kopje të vetme mund të dëshmojë jo ndjekjen e asgjësimin, por përkujdesjen për ruajtjen e saj.

Sidoqoftë problemi është i vështirë për t’u zgjidhur deri në fund. Po pavarësisht nga rrethanat e jashtme, faktorë përcaktues kanë qenë rrethanat e brendshme. Vepra e Buzukut nuk është pa lidhje me këto ngjarje. Jo rrallë në studimet tona është vërejtur iluzioni që kërkon, që shkasin ose origjinën e atyre veprave që shënojnë ngjarje në kulturën tonë kombëtare ta kërkojë diku jashtë trojeve tona.

Përpjekja dhe vepra e Buzukut, e këtij eruditi arbër, pa dyshim që është e lidhur me faktorët e jashtëm, por gjithsesi ato mbeten faktorë dytësorë. Për përparësinë e faktorëve të brendshëm, që hedhin dritë në vazhdimësinë e një tradite më të hershme etnokulturore, flasin edhe vëzhgimet në veprën e Buzukut si dhe pasthenia e veprës, ku ai deklaron se ia ka hyrë kësaj nga dashuria për botën tonë si dhe nga shqetësimi se ende nuk ka në gjuhën shqipe diçka nga Shkrimi i Shenjtë, çka flet më së miri për lidhjen e Buzukut me popullin dhe vendin e vet. Vepra e Buzukut nuk është pa lidhje të brendshme me veprën e humanistëve të tjerë shqiptarë, jo aq për hapësirën gjeografike të veprimit që afron atë me Barletin, Beçikemin nga Shkodra, me Dhimitër Frëngun nga Drishti apo me Marin Segonin që kishte jetuar në Ulqin, sa për elementet humanistë etnokulturorë që i bashkojnë. Por përveç faktorëve të jashtëm, që ushtronin ndikimin përmes ideve humaniste, prania e të cilave vërtetohet tashmë edhe në zonat veriperëndimore dhe sidomos bregdetare të Gadishullit të Ballkanit, tiparet e të cilave gjenden edhe në veprën e shkrimtarit tonë të hershëm, të cilat ia rritin vlerat veprës së tij, vërehen edhe tipare që lidhen me faktorë të brendshëm.

Vepra e Buzukut e krahasuar me veprën e humanistëve të tjerë zbulon lidhje dhe vijimësi edhe në një plan të brendshëm si vazhdim i afirmimit të personalitetit të popullit tonë, i vetëdijes së tij. “Meshari” me lëndën liturgjike që përmban, që hyn në ritualin kishtar, i hartuar dhe i botuar në një truall ku krishtërimi roman ndeshej me ortodoksinë bizantine, në rrethana et trysnisë së fesë që sillte pushtuesi osman, përfaqësonte pa dyshim prirjen historikisht progresive për një kishë në gjuhën shqipe, çfarë shprehë krahas të tjerave edhe atë shtysë të brendshme për institucionalizimin e mvehtësisë së kombësisë. Si e tillë vepra e Buzukut nuk lindi në një truall të zbrazët, jo vetëm nga pikëpamja gjuhësore, por ajo që ka rëndësi më tepër është se vepra lindi si produkt i ndjenjave dhe vetëdijes së formuar të etnosit. Libri i Buzukut është shkruar në alfabetin latin të tipit gjysmë gotik që përdorej në Italinë Veriore. Por autori përdor edhe pesë shkronja të posaçme për tinguj të shqipes që nuk i ka latinishtja. Këto pesë shkronja ngjasojnë me shkronja të alfabetit cirilik të sllavëve të jugut. Studiuesit mendojnë se alfabeti i përdorur nuk duhet të jetë krijuar prej tij, sepse autori nuk flet për vështirësi në krijimin e tij. Ai duhet të ketë ndjekur një traditë më të vjetër, së cilës mundet t’i ketë sjellë modifikime.

Sido që të jetë, ai është i pari, me sa dimë deri tani, në një gjurmët e traditës së vjetër, nis një traditë të re të shkrimit shqip, tashmë në një vepër të tërë. Ndjenjat patriotike të Buzukut dallohen jo vetëm në përpjekjen për të futur gjuhën shqipe në shërbesat fetare por edhe në vetë idenë dhe realizimin e të shkruarit të një libri shqip në rrethanat e shekullit të parë të robërisë turke.

Ato dallohen edhe përmes tekstit të librit, por edhe të pasthënies që shpreh bindjet e shkrimtarit. Ai në tërë librin e tij tregon se është i frymëzuar nga dashuria për gjuhën shqipe dhe popullin e vet. Librin, siç shprehet në pasthënie, e ka shkruar duke parë se nuk kishte në shqip ndonjë gjë të përkthyer nga Shkrimet e Shenjta dhe nga dashuria që ndjente për bashkatdhetarët për të ndritur mendjet e tyre. “U Dom Gjoni, i biri i Bdek Buzukut, tue u kujtuom shumë herë se gluha jonë nukë kish gja të ndigluem në Shkruomit të Shenjtë, nësë dashunit së botës sanë, desha me u fëdiguë, përsa mujta me ditunë, me zdritunë pak mendjet e atyne që të ndiglonjinë”.

Ndër lutje ka vënë një uratë me të cilën i drejtohet Zotit për të ruajtur Shqipërinë prej murtajës “Gjithë popullinë e krështenë ndë Arbanit atë murtajet largo, Ty të lusmë o Zot”. Është për t’u dalluar dhe ajo që ndër meshë ka përfshirë meshë që u përkasin shenjtorëve që ishin popullorë në Shqipëri si Shën Mëhilli, Shën Gjergji, Shën Qurku etj.

Vepra e Buzukut është vepra e parë e letërsisë sonë, prodhimi para saj nuk njihet. Ajo na shfaqet me një gjuhë të punuar, me fjalor relativisht të pasur dhe me ortografi të stabilizuar e konsekuente, rezultat i traditës të mëhershme letrare të shkrimit shqip dhe i mjeshtërisë së autorit. Buzuku me sa kuptohet, sipas studiuesve, ka punuar mbi tekste latinisht, italisht e serbo-kroatisht. Përkthimi i pjesëve të Biblës, që përmban, nuk ishte një punë e lehtë. Me gjithë vështirësitë, përkthyesi ia ka dalë në krye të japë shpesh një përkthim të lirë, pa ngurruar të bëjë edhe ndonjë ndryshim në tekst. Shkruan rrjedhshëm, pa ndërtime të ndërlikuara. Me përmasat që ka kjo vepër e Buzukut ai është dokument i rëndësishëm i gjendjes së shqipes në atë kohë, me tekstin në llojin e vet, ai na flet në mënyrë të gjallë për përpunimin e gjuhës së folur në gjuhë të shkruar por në të njëjtën kohë edhe për përpunimin e saj letrar në shprehjen e teksteve të shenjta. Ai ka ditur të nxjerrë nga thesari i gjallë i shqipes mesjetare atë që i nevojitet dhe me brumin vetjak të saj të gatuajë një lëndë si ajo e “Mesharit”. Në stilin e tij që është stili i kohës por edhe i karakterit të tekstit fetar, ai shpesh merr liri shprehjeje. Dallohen tek Buzuku fjalitë e ngjeshura me çifte sinonimesh si dhe me kundërvënie stilistike si dhe me mjaft togje të qëndrueshme.

Interesant na del shkrimtari në stil të tij dhe në mënyrën se si disa shprehjeve u jep formë pyetjeje dhe anasjelltas, por edhe në monologët e dialogët e zhdervjellët tipikë për stilin bisedor-letrar. Studuesit kanë hulumtuar mbi bazën e metodës krahasuese për përcaktimin e poezive origjinale dhe të përkthyera në veprën e Gjon Buzukut. Siç del nga shqyrtimi i lëndës që përmban libri, vërejnë studuesit, nuk mund të flitet për ndonjë tërësi të teksteve liturgjike, por vetëm për pjesë të tëra të tyre. Në këtë seleksionim të tekstit burimor kanë gjetur shprehje shija e përkthyesit të shkolluar dhe krijues që mbështetet në poetikën e tij mbi tekstet më të bukura liturgjike të kohës, duke përfshirë këtu psalmet, himnet, uratat dhe “Kangët”, siç i ka quajtur edhe vetë Buzuku si “Kanga e Zojsë” etj. Seleksionimi i Buzukut është bërë në dy drejtime, se pari ka të bëjë me ato poezi dhe urata që ishin në përdorim dhe ishin pronësuar në popull, së dyti seleksionimi ka të bëjë me zgjedhjen sa më të ngushtë të himneve, psalmeve dhe të prozës biblike.

Këndimi festiv i poezisë së kultivuar popullore kishtare (që do të lëvrohet më pas nga Budi dhe Variboba) në letërsinë e shkruar fillon me Buzukun. Konstatimet e E. Çabejt se: “të parët rudimente të një poezie në literaturën shqipe i gjejmë që më 1555 te Gj. Buzuku” studiuesit tashmë mbi bazën e krahasimeve tekstologjike, i kanë shtuar dhjetra poezi të kënduara nga ai vetë, të përkthyera, të përshtatura e të formësuara gjuhësisht. Në këtë rast autori i “Mesharit” vetëm sa ka bërë mbarështimin edhe përgatitjen e tyre për shtyp. Shumë prej tyre kanë qenë tekste të përsëritura në popull, dhe nuk mund të quhet tekst i përkthyer prej tij, siç ndodh me tekstin: “O Mëri hirlplote. Ama e përmëshirëshme ti neve n’armikut na defendo, n’ditët së mortesë sonë ti neve na përze. E bekuar je ti ndër gjithë grat, e bekuam frujtëtë e barkut tit”. Lutja “Lavdi i qoftë Atit, e Birit e Shpirtit Shenjtë” si dhe një formësim prej natyre të letërsisë popullore ka lutja “O ati ynë…”. Sado që këto këngë dhe urata nuk janë origjinale të Buzukut mbasë as përkthime të tij, por janë tekste mjaft karakteristike.

Përveç pasthënies, dhe të atyre pjesëve ku evokohet “Arbani” sikur dhe ato tekste ku jepen udhëzime për kryerjen e disa ritualeve fetare që janë tekste origjinale të Buzukut, poezitë dhe lutjet origjinale të Buzukut janë pak. Mund të veçohet dy lutje, ku hyn vetë si personazh. Është me rëndësi fakti se në to ai lutet për veten dhe për të gjithë njerëzit e tij, të qarkut të tij, që me siguri nuk kanë figuruar në librat e rrethit evropian. Po riprodhojmë njërën nga këto lutje të kthyer në gjuhën e sotme:
“Përze oratetë e mi
O Zot i të gjallëvet e i vdekunet
Shelbuesi i gjithëve
qi ti z do mortnë e të gjallinjë
ndiejmë u ty të lus
e m’i a fësë mua Dom Gjonit
E muo shkatrërro të shkruomitë
e gjithë mëkatet e mive
E ty t’u pëlqeym
përze oratetë e mi
qi u m ty përda
Zot, për muo
e për gjithë njerëzit të mi
n gjakut sim.
e për miq të mi
e për anëmiqt të mi
për të gjallët
porsi për të vdekunitë” (“Meshari”, fleta XIX)

Përveç tri fragmenteve të “Këngës mbi këngët”, të njezeteshtatë psalmeve të përkthyera nga teksti burimor latinisht dhe të dhjetëra uratave, ai ka përkthyer edhe disa himne në një përkthim të lirë. Nga poezitë e përkthyera kuptojmë se Buzuku nuk është një përkthyes i rëndomtë, por poet i frymëzuar. Talenti i tij shfaqet sidomos në poezinë “Kënga e Zonjës” (“Meshari”, f.XX). Duke patur parasysh rregullin që diferencat në strukturë në mes të tekstit biblik dhe letërsisë së mirëfilltë të Mesjetës kanë qenë gati të papërfillshme, është konteksti historik që i jep vlera letrare përkthimit të autorit tonë të hershëm, në një kohë kur Bibla konsiderohej një korpus vlerash të mirëfillta estetike. Veprimi i Buzukut për t’u sjellur shqiptarëve pjesë të Biblës, veprës më të përkthyer në rruzullin tokësor sot, për atë kohë shënonte një akt të madh civilizues, emancipues letrar e kulturor. Siç ka vënë në dukje filologu më i madh, prof. Eqrem Çabej në parashtrimin e prozave të ungjijve, por sidomos në ato të sakramenteve të shenjta, Buzuku përdor shumë fjalë dhe shtesa nga vetja. Kështu po të shihen pjesët që bëhen për pagëzimin apo për martesën në kishë, Buzuku ka krijuar dialogun duke përdorur si emër shembulli, emrin e vet. Në prozën origjinale të Buzukut ne gjejmë proza që ngjajnë me proverba popullore. Kështu është për shembull shprehja e Buzukut që në qoftë se shqiptarët do të jenë të devotshëm, do të zgjaten të vjelat deri në kohën e korrurave dhe të korrurat deri në kohën e të mbjellave. Kjo mënyrë të shprehuri metaforike flet për kulturën gjuhësore por edhe filozofike e letrare të autorit.

Buzuku është shkrimtar dhe krijues i mirëfilltë. Një përkthyes jo i zakonët. Vepra e tij është më shumë se fetare, liturgjike, është më shumë se vepër gjuhësore. Ajo është me vlera të jashtëzakonshme e të pazëvendësueshme jo vetëm në rrafshin e shqipes së kultivuar, por edhe në rrafshin më të gjerë të albanologjisë e të studimeve krahasuese ballkanike, po aq dhe me vlera letrare.
Gjon Buzuku është padyshim një nga kolosët e kulturës shqiptare. Ai është nismëtar i madh. Emri i parë i Bibliotekës së Gjuhës Shqipe “Meshari”, është monument kulturor, filozofik e fetar i një populli që do të sfidonte perandori të Lindjes e të Perëndimit. Ai është shprehje e vetëdijes së civilizuar të identitetit gjuhësor dhe kulturor etnik të shqiptarëve.

Prof.Dr.Fatbardha Fishta Hoxha
Dergoi: Besnik Fishta

Julika Prifti/

Më të shumtët e fëmijëve i duan prindërit e tyre, por disa jo vetëm i duan po edhe i adhurojnë ata. Unë hyj në kategorinë e dytë. Adhurimin për babanë e kam ndjerë që kur isha vajzë e vogël. Atëherë nuk mund ta kuptoja përse-në.

Babai ishte shkrimtar i njohur kur linda unë. Kishte botuar disa vëllime me tregime të suksesshme, por ende nuk i kishte shkuar mendja të shkruante përralla apo pjesë për fëmijë. Kjo mua nuk më shqetësonte asfare. Ai më lexonte libra e revista për fëmijë, më recitonte fabula e gjë a gjëza që gjithnjë më linin të kënaqur. Profesioni i tij mua nuk më çudiste e as më mahniste. Ajo që më mrekullonte ishte mënyra si m’i lexonte librat apo revistat për fëmijë. Zëri i tij me diksion të qartë ndryshonte për çdo personazh dhe ata bëheshin të vërtetë, bëheshin si njerëzit, të cilit unë i njihja. Në atë botë unë isha pjesëtare me të gjitha të drejtat. Fjalët nga interpretimi i babait dilnin nga libri, e merrnin jetë, historitë nuk ishin më thjesht rreshta në letër, ato vinin në dhomë dhe në mendjen time i shikoja si një film, ku kisha pjesë edhe unë.

Një nga librat e preferuar ishte Keci që dinte të numëronte deri në dhjetë. E di se prej tij mësova shpejt të numëroj deri në dhjetë e të kërkoja “dhjetë lekë për pasta-sy”. Libër shumë i dashur u bë edhe Aventurat e Pifit, qenit qimekuq që ishte tamam si njeri apo fëmijë, shumë i zgjuar, besnik, dhe kurdoherë i gatshëm të ndihmonte familjen. Edhe unë doja të isha si ai. Një episod i librit më bëri shumë përshtypje. Pifit, që ishte “dora e djathtë e teto Agatës, zonjës së shtëpisë,” iu dha detyra të qëronte patate për drekë. Pifi iu fut punës me qejf e dëshirë, si gjithnjë. Por nga zelli i madh qëroi të dy thasët me patate që ishin në qilarin e shtëpisë. Në Ilustrim shikoja sesi patatet e qëruara ishin bërë “kukumal” dhe Pifit i dukeshin vetëm duart, në njërën ende mbante thikën dhe te tjetra pataten e fundit që po e përfundonte së qëruari. Gjëja e parë që më çuditi ishte sesi Pifi vazhdonte punën pa parë fare, i mbuluar nga grumbulli i madh i patateve, dhe teta Agata që nuk po e shihte më Pifin.

Por ky imazh, në vend të efektit komik, për mua që shkoja në kopsht në Shqipërinë e mesit të viteve ’60, ku pjata duhej pastruar megjithëse gjella nuk të pëlqente dhe, ku hedhja e ushqimit konsiderohej “krim”, më shqetësoi shumë. Ç’do bëhej tani me ato thasë patatesh të qëruara? A mund t’i hante familja prej katër vetash e Pifit, më shumë se një tenxhere edhe sikur patatet të skuqeshin, ashtu siç më pëlqenin mua? Patatet do të kalbeshin e do të shkonin dëm. Edukatoret na e kishin bërë të qartë se “Partia e pushteti nuk lejonin shpërdorimin e ushqimit”.

Nuk mund të hiqja nga mendja thasët me patate që do të hidheshin në plehra dhe nuk më zinte gjumi. Isha aq e shqetësuar sa më vinte për të qarë. Ia shfaqa babit shqetësimin tim. Ai nuk më tha se kjo ishte vetëm një histori, një trillim fantazie, një e pavërtetë. Ky do të ishte një shpjegim i shpejtë, një dalje nga situata. Por babai e dinte se ky “shpjegim” do më bënte t’i shihja librat me një sy tjetër. Me buzëqeshje, ai më tha të mos merakosesha se patatet e mbetura do t’i çonin në mensë ose në restorant, aty ku venë të hanë shumë njerëz dhe asnjë patate nuk do shkonte dëm. “E mban mend Hotel Krujën kur ishim në verë? Sa njerëz uleshin në restorantin atje?” e konkretizoi ai shpjegimin. “Shumë,” u përgjigja unë. “Po mensën e studentëve të mjekësisë e ke parë?” “Po, e shoh gjithmonë nga ballkoni anash rrugës.” “E pra, i ke parë vetë sa studentë hyjnë aty për të ngrënë,” më kujtoi ai.

Këto ishin fakte reale që i kisha parë me sytë e mi. Kështu patateve iu gjet vendi dhe mua më kaloi shqetësimi dhe fjeta e qetë.

Babi me bënte të ndihesha mirë, të ndihesha e zgjuar, dhe e “madhe” duke më lejuar të shprehja lirisht ndjenjat e mendimet që më pushtonin mendjen. Fëmijët mund të jenë të vegjël e nuk shqetësohen për pagesën e qirasë, të ushqimeve, të veshmbathjes për pjesëtarët e familjes, etj., por kjo nuk do të thotë se bota e tyre është pa probleme.

Pikërisht, një problem i madh më detyroi një ditë të bëja një deklaratë të fortë se “unë në Kopshtin nr. 6 nuk do të shkoja kurrë më.” Edukatorja, Zoica, më ra me një shpullë në këmbën që gaboi në kërcim, duke ma skuqur lëkurën e duke më turpëruar përpara gjithë grupit të valles. Vatja në kopsht kishte me vete rrezikun e ndonjë dacke tjetër. Prindërit u duk se e kuptuan situatën po problemi ishte se ku do të rrija unë kur ata ishin në punë e Loreta në shkollë? Të më mbyllin vetëm në shtëpi – siç propozova unë, nuk u pranua sepse po të binte ndonjë zjarr unë nuk kisha rrugë shpëtimi. Atëherë babi tha: “Edukatore Zoica bëri gabim që të dha një dackë në këmbë e për këtë duhet të më kërkonte të falur, ashtu siç kërkoja edhe unë kur bëja gabim. Dakord?” Zgjidhja nuk më pëlqeu shumë, por nuk mund ta refuzoja.

Ne vajtëm në kopsht dhe pas bisedës së babit me të, edukatorja më kërkoi të falur. Po kjo u bë në zyrën e saj se ajo ishte edhe drejtoresha e kopshtit. Grupi i valleve, përpara të cilëve unë isha turpëruar, nuk dëgjoi asgjë. Kërkimi i faljes nga ana e saj nuk ishte i sinqertë e unë e ndjeva këtë sapo babai u largua nga kopshti. Vështrimet e saj flisnin për gjë tjetër. Atë e ndjeva fare mirë gjatë ditës. Edhe fjalët e saj nuk flisnin për kuptim gabimi. Kur u ktheva në shtëpi deklarova se në atë vend nuk do shkoja më se kërkimi i të falurit vetëm e kishte egërsuar edhe më edukatore Zoicën. E tani punët ishin më keq se më parë. Gjyshja që kishte ardhur për vizitë nga Rehova ofroi të më merrte me vete në fshat ku nuk kishte kopsht. U duk se problemi u zgjidh. Por unë e dija se fshati i Rehovës ishte shumë larg e mbi të gjitha në shtëpinë e gjyshes nuk kishte telefon. Si do të mund t’i lajmëroja prindërit të vinin të më merrnin nëse mërzitesha larg tyre? Nga njëra anë, më pëlqente idea se nuk do të isha më e detyruar të vallëzoja nën kërcënimin e edukatore Zoicës, nga ana tjetër kisha frikë se pa motrën e prindërit do të mërzitesha në fshat. Po të kishte gjyshja telefon nuk kishte problem, se unë i telefonoja prindërve e ata vinin të më merrnin. Përsëri babi e gjeti zgjidhjen. Ai më tha se unë mund t’i lajmëroja fare lehtë me një letër.

-Po unë nuk di të shkruaj, – i thashë e mërzitur.

-Po emrit tënd di ta shkruash, – më kujtoi babai. – Në çdo vizatim në kopsht ti vë emrin tënd apo jo?

-Po, emrin di ta shkruaj. Po nuk di të shkruaj fjalë të tjera. Si t’ju lajmëroi se jam e mërzitur dhe të vini të më merrni? – pyeta unë pa asnjë shpresë zgjidhjeje.

-Na shkruaj letra me vizatime. Kur letra të jetë me diell, je e gëzuar, po të jetë me shi kuptohet që po qan dhe je mërzitur dhe ne do të vijmë të marrim.

Zgjidhja u gjet dhe unë u binda se sado i madh të ishte problemi nuk kisha pse të trembesha e të shqetësohesha.

Si atëherë në fëmijëri, edhe sot kur babai nuk është më në këtë jetë, dashuria e adhurimi për të mbeten njësoj tek unë. Tani e kuptoj se ai nuk zgjidhte një problem narrativ kur isha e vogël, por më mësonte si trajtohen shqetësimet e tjetrit dhe se imagjinata e një fëmije meriton vëmendje dhe kujdes të veçantë.

Adhurimi im për të nuk lindi nga fama, por nga ajo aftësi e tij e rrallë për të mos e përçmuar seriozitetin e një fëmijë.

Faleminderit, babi!

Foto e shtëpisë në Rehovë dhe kaçkës nga Vangjel Qirici

Një mundësi e shkëlqyer për dashamirësit e librit dhe mbarë komunitetin shqiptar në Chicago.

Një ndër përfaqësuesit më të njohur të humanizmit shqiptar, Marin Beçikemi, ishte nga Shkodra. Ai kishte lindur më 1468 në këtë qytet, për t’u bërë më pas shumë i njohur në qendrat humaniste italiane e dalmatine. Edukimin fillestar humanist autori e mori në qytetin e lindjes, një nga qendrat më të zhvilluara shqiptare që nga kohët më të hershme. Ai është pinjoll i një prej familjeve bujare të Shkodrës, të Beçikemëve e njohur për burrat luftëtarë dhe njerëz të shquar që kishte nxjerrë. I mitur Marin Beçikemi përjeton rrethimin e parë të Shkodrës më 1474, ngjarje që do të lërë mbresa të pashlyeshme në vetëdijen e tij. Para rrethimit të dytë, më 1478–79, ai largohet nga Shkodra për t’u mbrojtur në Ulqin tek familje të njohura. Rënia e Shkodrës në duar të turqve, bën që ai të kërkojë mërgimin e detyruar duke u vendosur në Itali. Atje vazhdon studimet në Breshia. Kthehet që andej sërish në Ulqin, ku martohet me një ulqinake. Martesa celebrohet nga Martin Segoni, një humanist tjetër. Me ndarjen nga kjo jetë, në tetor të vitit 1485 të Martin Segonit, ipeshkëv i Ulqinit, Marin Beçikemi mban fjalimin mortor në varrimin e tij. Marin Beçikemi që ka përjetuar dhe parë me sytë e tij rrethimin e parë të Shkodrës, mbresat dhe kujtimet e hidhura ai do t’i shfaqë më pas në veprën e vet. Në mbrojtjen e Shkodrës kanë marrë pjesë, siç do të dëshmojë, rreth tridhjetë pjesëtarë të fisit të tij, dhe ku jep jetën i ati. Rënia e Shkodrës, që ia bën të pamundur kthimin Beçikemit, do t’i japë mbaterial jetësor për të përjetësuar veprën heroike të bashkëqytetarëve të tij në panegjerikët e tij të njohur kushtuar rrethimit të parë dhe të dytë të Shkodrës. 

Studimet e larta Beçikemi i ndjek në Breshia në aulat ku jepnin mësim dy humanistë, profesorët G. Calfurnio dhe C. Barziza. Me kryerjen e tyre, më 1494, ai është ftuar për të drejtuar një shkollë letrare të orientimit humanist në Raguzë. Pranon ftesën për të shërbyer në Raguzë. Përvoja e fituar aty ka një ndikim të fuqishëm në formimin dhe përgatitjen e humanistit. Sigurisht edhe roli i tij në përhapjen e ideve humaniste është i ndjeshëm në këtë qendër të zhvilluar të bregdetit dalmatin. Në Raguzë nisi karriera e tij oratorike, që do të bëhet një nga drejtimet kryesore të veprimtarisë së tij. Në Raguzë, Beçikemi boton veprën e tij të parë më 1495. Veprën ia kushton Senatit të Raguzës. Mirënjohja ndaj Senatit të Republikës së Raguzës nuk kishte vetëm arsye personale. Me të ai shprehte konsideratën për marrëdhëniet e mira të Republikës me Skënderbeun, për ndihmën dhe përkrahjen e dhënë qëndresës shqiptare, për faktin, se aty kishin gjetur strehë, mbrojtje dhe përkrahje mjaft familje shqiptare të larguara për shkak të invadimit osman. Libri i parë i botuar i Beçikemi titullohet “Kritika dhe observime për Virgilin, Ovidin dhe Ciceronin”. Në Raguzë ai qëndron deri më 1497 për t’u kthyer sërish aty edhe herë të tjera.

Edhe pse i ri në moshë, në sajë të formimit dhe të përgatitjes së fituar ai merr përsipër përgjegjësi dhe missione diplomatike. Më 1496 e gjejmë sekretar në flotën e Sinjorisë ku qëndron deri më 1499. Më 1500 në Venedik polemizon me Rexhio Rafaelon për personalitete të kulturës latine, që i njihte mirë si Ciceronin dhe Kuinitilianin. Thellohet në njohjen e kulturës romake për t’u bërë një nga njohësit e saj më të mirë. Për idetë humaniste dhe kulturën e gjerë që ka fituar me një përkushtim të rrallë ai shquhet sidomos në retorikë dhe oratori. Ai kërkohet të afrohet nga shumë universitete. Më 1501 ai fillon karrierën universitare në Universitetin e Breshias, atje ku është diplomuar. Në katedrën e lëndëve humane qëndroi deri më 1503 ku mbajti ligjërata, fjalime oratorike dhe botoi një numër të madh veprash, duke u bërë një nga humanistët më produktivë.

Më 1503 botoi në Breshia këto vepra:

• “Leksione nga Plini”, Vepra, vëll. I
• “Mjeshtëria oratorike e Ciceronit”
• “Observime për Livin e Virgijilin”
• “Komente për Persinë”
• “Libri për oratorinë dhe retorikën e Ciceronit”

Më 1504 botoi:

• “Përmbledhje observimesh të ndryshme”, Vepra, vëll. II
• “Panegjirik për Shkodrën”

Më 1504 e gjejmë në Ragužë dhe më 1505 në Venedik, si pedagog në Shkollën e Shqiptarëve (Scuola degli Albanesi) të ngritur në këtë qytet nga bashkëkombësit e tij. Kolonia shqiptare e themeluar në Venedik e rrethinant pati një organizim të mirë, sepse shqiptarët e mërguar për arsyet e njohura të pushtimit osman nuk ishin pak. Me veprat e botuara dhe me ligjëratat e tij oratorike, Beçikemi kishte fituar emër jo vetëm në mesin e shqiptarëve, por edhe në qarqet humaniste italiane e evropiane, por në të njëjtën kohë edhe shumë njerëz që e luftonin, duke nënçmuar oratorinë e tij. Botues i veprave të Beçikemit është Bernardin Vitali i mbiquajtur Albaneze (shqiptari), po ai që do të botonte veprën madhore të M. Barleti, “Historia e Skënderbeut”. Më 1508 Beçikemin e shohim në Romë, për t’u interesuar që i biri Marku të zgjidhë kanonik në kishën e Breshias. Më 1509 e shohim në Venedik tashmë të japë mësim në shkollat e qytetit për Plinin, Ciceronin, Virgijilin. Sipas studiuesve ai shfaqte aq mjeshtëri sa “kishe qef ta shihje në debat”. 

Më 1517 Marin Beçikemi zgjidhet profesor në Universitetin e Padovës, në degën e arteve ku mësohej filozofia, mjekësia dhe teologjia. Ai caktohet të japë retorikën. Në Padova ai u bë i njohur si studiues e komentues i veprave të autorëve latinë por vazhdon edhe të botojë vepra. Për të ka folur me admirim një nga humanistët më të njohur të Evropës, Erazmi i Roterdamit, si dhe humanistë të tjerë si Kristof de Longaj, poeti A. Novagero, por edhe kundërshtarë të shumtë. Veprat që ai vijon të botojë janë shprehje të impenjimit dhe të rezultateve shkencore. Më 1522 boton veprat “Retorika” dhe “Invencione” (krijime), më 1534 përmbledhjen “Tre fjalime…”, më 1525 veprën “Hymne ekleziasitke” ndërsa post mortum botohet vepra “Koment mbi letrat e Ciceronit me familjen”. Për një periudhë u zgjodh dhe anëtar i Kolegjit të Filozofëve të Padovës. Vdiq në moshën 58 vjeçare, në kulmin e jetës e të punës. Marin Beçikemi ka lëvruar mjaft panegjerikun, një gjini e lëvruar shumë gjatë Mesjetës dhe Rilindjes Evropiane sipas modeleve të panegjerikëve të letërsisë antike. Ai përfaqëson atë lloj të veçantë letrar oratorik, një fjalim mburrës kushtuar personaliteteve të shquara politike dhe të jetës kulturore.                                                      Beçikemi botoi edhe 11 panegjerikë nga të cilët kemi të përkthyer në shqip:

• Panegjerik Leonard Loredanos dhe Senatit të Venedikut
• Merita e Shkodrës ndaj Venedikut
• Rrethimi i parë i Shkodrës
• Rrethimi i dytë i Shkodrës

Këto janë edhe panegjerikët ku ai ngre lart traditat luftarake mbrojtëse të shqiptarëve por edhe mirënjohjen për bujarinë dhe mikpritjen e treguar nga Venedikasit kur shqiptarët u detyruan të kapërcenin Adriatikun dhe të vendoseshin në tokat e Venetsisë.                                                                       Me mjete të retorikës klasike si pyetjet retorike që derdhen si ujëvarë e qetë në shkrimet e tij arrin të pikëzojë jo vetëm qëndresën e shqiptarëve, por edhe përkrahjen që i dha kësaj qëndrese senati i Venedikut. Ai është i motivuar të konsiderohet më mirë si gojtar i pazoti se sa mosmirënjohës ndaj asaj trimërie e sakrificave që kanë bërë shkodranët për të mbrojtur jo thjesht Shkodrën, por edhe qytetërimin evropian me tërë vlerat e tij. Ai është plotësisht i vetëdijshëm për barrën që ka marrë përsipër që nuk është aspak e lehtë që “të mos flisja si një letrar privat, por si orator i atdheut tim fatzi”.

Në panegjerikët e tij Rrethimi i parë i Shkodrës dhe Rrethimi i dytë i Shkodrës, Marin Beçikemi nuk trillon por vetëm tregon, me forcën e një mendimtari orator duke përdorur dhe vënë në funksion mënyra të shprehuri që bëjnë tregimin transparent dhe elegant. Ai di që me forcën e fjalës së tij të depërtojë në arsyet e qëndresës së shkodranëve, të trimërisë së pashembullt në mbrojtje të lirisë së etnisë. Këtë tregim të pasuruar me elemente mendimi universal, por edhe të dhënë plot hir e bukuri të mpleksur me meditim të pavarur që kurdoherë zgjon interes në zhvillimin e arsyeve të gjëra, dukurive dhe ngjarjeve ai e ka parë e dalluar më parë në mjeshtërinë e oratorëve të shquar të antikitetit, të cilët ai i sjell në vepër përmes përcaktimeve kuptimplote.

Për të përshkruar tragjedinë e këtij qyteti fatkeq, e këtyre njerëzve që nuk pyesin për rreziqet dhe pasojat e llahartshme të një luftimi jo të barabartë por midis dy palëve që nuk përputhen as në motivet e tyre, ai kërkon ndihmë nga këshilltarët e modelet e shkëlqyera të autorëve klasikë, duke e dëshmuar hapur formimin e tij humanist. “Do të duhej përroi i rrëmbyeshëm i Demostenit dhe deti i pamasë i Ciceronit për t’i qarë paksa me lot mjerimet tona”, për të cilat ai thekson se “nuk do të gjenin fjalë as Herodoti, as Tuqididi, as Livi që shkëlqen me një gojëtari aq të rrjedhshme e të kulluar”. 

Shquan për artin e tij sidomos panegjeriku Rrethimi i parë i Shkodrës, ku ai arrin të zgjojë tek receptuesi i çdo kohe një interes të veçantë, sepse vetë është në dilemë “Të flas apo të rri në heshtje?”. Dhe ai ka zgjedhur pas shumë meditimeve të flasë, por të flasë jo vetëm për ata që i takojnë kohës së tij, por edhe për ata që do të vijnë më pas. Dhe si rezultat na jep një panegjerik model i artit të Rilindjes Evropiane që e ngroh ideali humanist e patriotik, shkrihet aq mrekullisht në shkrimin e tij. Ai i kishte përjetuar vetë ato ngjarje tragjike, ai e njihte mirë atë realitet. Me gjerësinë e mendimtarit ai di të shqyrtojë shkaqet e qëndresës shkodrane, prandaj dhe fjala rrjedh e furishme, skenat dhe tabllotë janë aq autentike e të gjalla, përsiatjet aq të thella dhe sugjestionuese. Qëndresa shqiptare nuk njeh kufij moshash apo sekse. Aty janë përshirë i madh dhe i vogël, pleq, fëmijë, gra, që japin një ndihmesë për t’u admiruar.

Thuhet se Marin Beçikemi ka shkruar edhe një poemë kushtuar Izabele D’Este, e cila ka humbur. I shtrënguar në moshë të re të mërgojë larg atdheut, kaloi nga një qytet në tjetrin me misionin e lartë të pedagogut humanist. Ai u shqua për kulturën e tij të gjerë. Por mbi të gjitha ruajti të pacënuar përkatësinë etnike, duke u njohur si Marin Beçikemi Shkodrani apo Epiroti (Shqiptari). Ai përfaqëson, pa dyshim, një nga personalitetet më të spikatura të Rilindjes Evropiane, një nga shkrimtarët e historianët më të shquar shqiptarë, të njohur nga studiues të huaj dhe shqiptarë, të çmuar në shumë botime për humanizmin dhe Rilindjen në Evropë.

Prof.Dr. Fatbardha Fishta Hoxha

Dërgoi për botim: Besnik Fishta