Rafaela Prifti/

“Nga të lypset t’ia nisësh më parë: nga poezia, apo nga poeti?!” pyet Romelda Bozhani, autore në antologjinë e hartuar enkas për njëqind vjetorin e ciklit me poezi “Kockat e sepjes” të Eugjenio Montale (1896-1981). Turneu nisi në Romë me një mbrëmje mbresëlënëse muajin e kaluar, prej andej shkoi në Milano, dhe ndalesa tjetër është në Kozenca të dielën, duke bërë pjesë të saj studiues dhe akademikë, krijues e intelektualë nga e gjithë Italia, që festojnë 100 vjetorin e poezisë montaliane në përvjetorin e 130 të lindjes së poetit. Antologjia “Eugjenio Montale – Midis të keqes së të jetuarit dhe detit” është homazh artistik për poetin, i cili, pas Dantes, rikrijoi poezinë italiane në një shekull tjetër zhgënjimi me iluzionet.

I lindur në Gjenova të Italisë në 1896, Montale, autor i pesë koleksioneve me poezi, dhjetëra antologjive lirike, kritikave letrare dhe përkthimeve, mori çmimin Nobel në moshën 79 vjeçare në vitin 1975. Kishin kaluar 50 vjet nga botimi i ciklit poetik Kockat e Sepjes, botuar në Torino në 1925 nga një miku i tij intelektual. Për titullin ka ende hamendje e interpretime nga më të ndryshmet prej studiuesve dhe kritikëve të artit, por dhënia e çmimit të madh përmbante simbolikë të fortë për botën letrare dhe artin në përgjithësi.

Nobelisti 79 vjeçar, që kishte shkelur normat e imponuara dhe madhështinë boshe të poezisë italiane të kohës, ofronte paralele me qasjen danteske. Doktori i Filozofisë, Prof. Arshi Pipa, ish-editor i Diellit, studimin e tij profetik Montale dhe Dante, botuar pak përpara nderimit me çmimin Nobel, ia kushton kësaj analize krahasuese. Për sa i takon transformimi të shprehjes së emocionit në art, poeti shihej nga kritika letrare si i afërt me një figurë tjetër të modernizmit T.S. Elliot. Por biri i bregdetit ligurian, nuk reshti së kërkuari poezinë edhe ditën kur mori Nobel-in. Montale ishte krijuesi, që, si kundërpërgjigje ndaj perversionit të kohës dhe për të ruajtur autonominë e artit, bashkëthemeloi hermeticizmin. Ai ishte artisti që refuzoi lëvizjen fashiste në Itali, u dëbua nga puna botuese, dhe kurrë nuk u pendua për bindjet e tij.

Nobelisti Montale, që jetonte ashtu si krijonte, u njoh në çerekun e fundit të shekullit 20 si simboli i kohës së “asgjësimit të qenies njerëzore,” ngjashëm me një bashkëkohës e bashkëvuajtës tjetër si ai, poeti ynë, Migjeni. Këtu fokusohet eseja e Romelda Bozhanit e botuar në studimet e paraqitura nga grupi hartues i antologjisë.

Një nga tre kontribuesit shqiptarë të botimit “Eugjenio Montale – Midis të keqes së të jetuarit dhe detit” (Eugenio Montale-Tra il mal di vivere e il mare), nga shtëpia botuese Passerino, Milano, Bozhani thotë se këtë radhë, “ne u ndalëm te poeti”. Arjan Kallço, Docent në Universitetin Fan Noli, Korçë, Jorida Tollkuçi, Drejtoreshë e Bibliotekës Publike Thimi Mitko, Korçë, dhe Romelda Bozhani, autore dhe ligjëruese, së bashku me shumë studiues, profesorë, historianë, gazetarë, artistë italianë e të huaj, si: Stefania Romito, Gianluca Borgese, Lidia Caputo, Gianluigi Chiaserotti, Mario de Rosa, Pina Colitta, Marvi del Pozzo, Angela Valenti Durrazzo, Emilio Filieri, Antonella Monaco, Adolfo Polignano, Regina Restame, Walter Rossi, Simone Saccomani, Pino Sassano, Luca Siniscalco, piktorja Ylenia Paladino, që u kujdesua edhe për kopertinën, Lorena Sambruna, Nadia Martorano, i dhanë librit vulën e një “projekti ndërkombëtar.” Natyrshëm pikënisja ishte Roma me prezantimin e parë ku folësit ishin studiues të njohur dhe kritikë letrarë e publicistë, ku pjesëmarrësit e ftuar në sallën UNAR ndoqën edhe interpretimet e disa poezive të Montales nga aktori napoletan Giancarlo Lobasso.

Ideatore dhe nismëtare e botimit antologjik është Stefania Romito. Romelda e përshkruan atë me këto fjalë: “Për të kremtuar këtë poet të paharrueshëm, që i ka kënduar çdo gjëje, me shpirt e me mendje, duke e vëzhguar me ngenë më të madhe, edhe ne hartuam një antologji, nën drejtimin e Stefanias sonë. Ajo është gazetare, shkrimtare, poete, ideatore dhe përgjegjëse e Projektit Shkencor Ndërkombëtar “Montale Kockat e sepjes – Njëqind vjetori”. Si Drejtoreshë e shoqatës kulturore “Ophellia’s friends Projekte Kulturore”, së bashku me Shoqatën “Drejt një lindje të re APS” në Milano, Romito është edhe një nga promotorët e parë të projektit. Por, mbi të gjitha, Stefania është dritë, që thith dritë tjetër, shpërndarë nëpër botë e në këtë rast, ka thithur dritën tonë.”

Antologjia për Montalen e “poetikës së mbetjeve” dhe “njeriut pasiv” që mediton nën zhurmën e detit ku dëgjon heshtjen e një jete që s’të ofron asgjë përcjell tingëllim të thellë dhe të fortë bashkëkohor për një tjetër shekull shkretimi shpirtëror.

Të ftuarit në katin e fundit – Fragment nga eseja në antologjinë “Eugjenio Montale – Midis të keqes së të jetuarit dhe detit”

Romelda Bozhani

Poetin e përfytyroj të ulur, jo në këmbë. Me një copëz ashkle në gojë, si cigare, për t’u çeplendisur. S’kishte asnjë ngutje të merrte pjesë në shpejtësinë e çmendur, me të cilën ecte bota. Është njeriu përballë natyrës. Sepse poeti, tjetër gjë s’ka bërë, përveçse, tërë jetën, butë-butë, është përpjekur t’i japë formë e ta latojë çdo vuajtje a përpëlitje që nis nga ndjenja, kujtime, përjetime e vëzhgime.

Gjatë leximeve e rileximeve për përpilimin e punimit në antologji më bënte përshtypje kërkimi me ethje e këmbëngulje e poezisë, e vargut, nga ana e Montales. Më solli ndër mend një tjetër poet: përpëlitjet, pasthirrmat, klithjet, grushtin e fort, për t’i rënë “mu në zemër malit që s’bëzanë”, ia njoh mirë. Edhe Migjeni ynë, në atë epokë të vështirë, si bashkëkohës e bashkëvuajtës me Montalen, në atë katrahurë plot luftëra, varfëri, trishtim e përhumbje të njeriut, kërkonte poezinë, në kohën e një epoke ideale për të ndryshuar gjithçka. Siç shkruaj në esenë time Të ftuarit në katin e fundit:

“Në fillim të shekullit të 20-të, një shkrimtar shqiptar lutej deri në dëshpërim për pak poezi. Ishte shekulli i urisë, i luftërave, i asgjësimit të qenies njerëzore, por ai shkonte përtej çdo gjëje e kërkonte diçka më shumë.

“Pak poezi…. pak poezi të dridhshme si fjala që del drejtpërsëdrejti nga zemra e emocionueme…

Pak poezi, të rrojsh një çast të shënueshëm.

Një shkëputje, vetëm një shkëputje çasti nga jeta, në të cilën të gjitha ndjenjat u shitën për bukë dhe pare…” (Migjeni, “Vepra” Shtëpia Botuese Migjeni, Tiranë 2011).

Ai konsiderohet ende poeti dhe shkrimtari më modern dhe më i shkëlqyer i letërsisë sonë. Quhej Migjeni, pseudonimi i Millosh Gjergj Nikollës. E donte qytetin e tij, Shkodrën, rrugët, njerëzit, nxënësit, librat, botën, por, pavarësisht gjithçkaje, shpirti i tij vuante nga një e keqe e përbashkët e asaj kohe: trishtimi… Jeta e tij i ngjasonte një proze që të therte, por ishte thelbësore e letërsia e tij u bë një himn për “poetikën e krijesave njerëzore”. Ai vdiq nga turbekulozi në Torino, në vitin 1938, në moshën njëzet e shtatë vjeçare e deri në fund të jetës mbeti një shpirt i shqetësuar në një trup të sëmurë.

Në të njëjtën epokë të trazuar, një poet tjetër jokonformist, Eugjenio Montale, i lindur në Gjenova të Italisë, i papunë, antifashist, një shpirt përjetësisht i shqetësuar, po kërkonte gjithashtu poezinë. Në vitin 1925 dhe pikërisht në Torino, ku trembëdhjetë vjet më vonë do të vdiste Migjeni ynë, pa dritë libri i tij i parë me poezi, “Kockat e sepjes” (Ossi di seppia), botuar nga intelektuali dhe miku i tij, që vdiq shumë i ri, Piero Gobetti.

Kanë kaluar njëqind vjet nga ai botim i parë dhe ne ende e konsiderojmë Montalen si shpërthimin e një vullkani. Atëherë, një zemër e çmendur digjej brenda një të riu njëzet e nëntë vjeçar, plot probleme ekzistenciale dhe metafizike, një pasqyrim i kohëve të errëta. Ashtu si poeti ynë shqiptar, edhe ai ndjeu një pesimizëm kozmik ndaj botës. Dhe kishte të drejtë: në atë kohë, bota mbante erë hekuri….

Trishtimi, një sëmundje e pashërueshme e një shpirti të vetmuar, përplaset “brigjeve të detit midis algave, yjeve e rrënojave të padobishme”, siç shkruan te poezia “Mesdheu”. Dhe kështu, i zhytur në hutimin, apo meditimin e tij, i riu Eugjenio përpiqet të ndërtojë një botë të vetën, “midis detit dhe të keqes së të jetuarit”, që i ngjan një sëmundjeje të pashërueshme….

Në botën e tij prej një mijë katesh, Montale jeton në krye, në katin e fundit, ku i vetëm, ndonjëherë në shoqërinë e ndonjë muze, ndonjë lexuesi imagjinar ose të ndonjë “gabimi shtypi të pashfrytëzueshëm, një ëngjëlli”, ai endet, vëzhgon, mediton, reflekton dhe shkruan poezi…

“Nëse e marrim poezinë si një objekt, atëherë mund të themi se ajo ka lindur si nevojë për t’i shtuar një tingull vokal (fjalë) goditjes së fortë të muzikës së hershme fisnore”, thotë ai në fjalimin që mbajti në Akademinë Suedeze më 12 dhjetor 1975. Poeti sapo kishte marrë çmimin Nobel e, megjithatë, pyet si i çuditur: “A është ende e mundur poezia?”. Me sa duket, për një poet si ai, poezia është një gjendje e pastër metafizike, një krijesë e arsyeshme e një çasti ose e një diçkaje që nuk njeh arsye, por vetëm nuanca pasionesh e mendimesh intelektuale e ekzistenciale, të vulosura nga pesimizmi, nga zbrazëtia…

Vetëm ky libër me 23 poezi do të kishte qenë i mjaftueshëm që Montale të meritonte një vend nderi në aradhën e të ndriçuarve të letërsisë botërore. Poezia është lutja e një poeti. Poezia e vërtetë është “një pikturë, pronari i së cilës është i panjohur”, siç pat thënë kur mori çmimin Nobel. Shumë gjunjëzohen para një poezie të tillë, që s’i përket kujt, veç lartësive dhe, ne, jemi ndër të shumtët.”

Nga Dr. Sarë Gjergji

Hyrje metodologjike – Ky lexim mbështetet në teorinë postmoderne të fragmentit, të traumës kulturore dhe të kujtesës kolektive, duke e vendosur vëllimin “Dritë që ecën zbathur” të Visar Zhitit në dialog me kritiken perëndimore mbi post-totalitarizmin, intertekstualitetin dhe etikën e dëshmisë. Analiza synon të tregojë se poezia e Zhitit nuk operon thjesht si rrëfim autobiografik, por si arkiv estetik i dhunës historike, i migrimit dhe i shpresës së brishtë.

Përvoja e burgjeve politike gjatë diktaturës komuniste në Shqipëri dhe tranzicioni postsocialist përbëjnë substratin historik të kësaj poetike; në këtë vëllim, megjithatë, trauma artikulohet në një horizont transnacional — nga Tirana në Romë e Chicago — duke e zhvendosur subjektin nga dëshmitar lokal në figurë tejevropiane të kujtesës.

I. Poetika e fragmentit, kujtesa traumatike 

dhe subjekti postmodern

Vëllimi “Dritë që ecën zbathur” i Visar Zhitit shfaqet si një tekst i ndërgjegjshëm për fragmentimin e botës bashkëkohore dhe për pamundësinë e një rrëfimi totalizues — një tipar themelor i estetikës postmoderne perëndimore siç e formulon Jean-François Lyotard. Poezitë ndërtohen mbi ndërprerje diskursive, mbi kalime të menjëhershme nga intimiteti familjar në katastrofën historike, nga mitologjia biblike në kronikën politike, duke krijuar një strukturë të hapur, policentrike, që refuzon unitetin narrativ klasik.

Në poezinë hapëse “Poezi të lirisë, të vdekjes dhe të dashurisë” (f. 7) subjekti poetik artikulon identitetin e tij si produkt i shkrimit dhe i mungesës:

“vdisja shpesh, kur nuk shkruaja,

por as nuk jetoja dot”

Krijimi poetik shfaqet këtu si teknologji ekzistence: poezia nuk përfaqëson jetën, por e prodhon atë. Në këtë kuptim, Zhiti afrohet me konceptin derridian të trace (gjurmë), sipas të cilit subjekti formohet përmes mungesave dhe zhvendosjeve gjuhësore. “Vdekja” dhe “jeta” nuk janë kategori ontologjike stabile, por efekte të shkrimit.

Topografia e vëllimit — Chicago, Roselle, Romë, Tiranë — krijon një subjekt migrues, tipik për poetikën post-totalitare të Evropës Lindore. Ky subjekt nuk ka një qendër identitare fikse; ai ekziston në një hapësirë arkivore ku kujtesa personale përzihet me historinë kolektive.

Kjo strategji arrin kulmin në poemën “Eshtra të shokëve të burgut” (f. 40–41), ku subjekti zhvendoset nga dëshmitar në arkeolog të traumës:

“bie më gjunjë mbi grumbullin e eshtrave. Ju jeni aty?

Vetëm kaq?” (f. 41)

Në vend të rrëfimit linear, Zhiti përdor përsëritje obsesive, pyetje të ndërprera, enumeracione trupash dhe sendesh — një teknikë që përputhet me përkufizimin që Cathy Caruth i jep traumës si përvojë që i shpëton integrimit. Poezia nuk shëron traumën; ajo e mban të hapur si plagë etike.

Në këtë kontekst, fragmentariteti formal i poezive nuk është thjesht strategji stilistike, por një mënyrë epistemologjike për të menduar historinë: bota nuk mund të rrëfehet më në mënyrë lineare sepse vetë përvoja historike është e thyer. Zhiti i shmanget narrativës së qetësuar retrospektive; ai ndërton një diskurs poetik që operon me ndërprerje, kthime obsesive dhe pamundësi për përmbyllje semantike. Kjo e afron veprën me atë që Andreas Huyssen e quan “culture of memory” në modernitetin e vonë, ku kujtesa nuk është restaurim harmonik i së kaluarës, por fushë konflikti interpretativ.

Subjekti poetik, në këtë optikë, nuk është dëshmitar sovran i traumës, por bartës i saj i fragmentuar: një figurë që flet nga brenda rrënojave diskursive të historisë. Prania e vazhdueshme e toponimeve ndërkombëtare dhe e kalimeve gjeografike krijon një kronotop postmodern të zhvendosur, ku identiteti nuk është më territorial, por arkivor — i ndërtuar mbi depozitime kujtese, imazhe të shpërndara dhe trauma të transportueshme.

II. Intertekstualiteti biblik, historia dhe dekonstruksioni i shenjtores

Një bosht tjetër themelor i vëllimit është ndërthurja e diskursit biblik me historinë politike dhe aktualitetin global. Zhiti nuk e përdor tekstin e shenjtë si autoritet transcendental, por si arkiv kulturor të hapur, të nënshtruar procesit të ri-semantizimit historik dhe poetik — në përputhje me konceptin e intertekstualitetit të Julia Kristevës.

Cikli “Nga Bibla e ullinjve të vendit tim” (f. 30–33) ndërton një narrativë të krijimit që përmbys Zanafillën biblike klasike:

“Natën e pestë

ullinjtë u bënë poetë të rinj

dhe mërmërisnin poezi të blerta” (f. 32)

Figura e ullirit shndërrohet në arkiv kolektiv të dhunës dhe shpresës, duke krijuar atë që Paul Ricoeur e përkufizon si “kujtesë narrative”.

Dekonstruksioni i figurës së shenjtë arrin kulm në poemën “Elegjia ime për ikjen e Nënë Terezës” (f. 45–49), ku ikona kombëtare dhe universale zhvishet nga monumentaliteti:

“Kam thënë, plagët janë atdheu i Nënë Terezës.” (f. 48)

Këtu shenjtorja nuk është më objekt kulti statik, por figurë e traumatizuar që endet nëpër qytete të shkatërruara. Ky operacion poetik është thellësisht postmodern në sensin e dekonstruksionit të “narrativave të mëdha” morale: Zhiti nuk e rrëzon figurën e shenjtë, por e zhvendos nga transcendenca drejt historisë së plagosur.

Rishkrimi i diskursit biblik në këtë vëllim nuk ka funksion apologjetik, por hermeneutik: tekstet e shenjta aktivizohen si forma kulturore që kalojnë përmes historisë dhe traumës politike. Në këtë mënyrë, Zhiti ndërton atë që Northrop Frye e ka përkufizuar si “Bible as Great Code” të kulturës perëndimore, por tashmë të ekspozuar ndaj shpërbërjes historike dhe riinterpretimit postsekular.

Figura e shenjtores, veçanërisht në rastin e Nënë Terezës, shndërrohet në nyje ku kryqëzohen etika globale, kujtesa kombëtare dhe zhgënjimi modern. 

Zhiti nuk rrëfen një shenjtëri triumfuese, por një shenjtëri të lënduar, që endet nëpër hapësira të braktisjes urbane dhe politike. Kjo përputhet me atë që Gianni Vattimo e ka quajtur “pensiero debole”.

III. Erosi, teksti dhe metapoetika e trupit

Një dimension tjetër qendror i vëllimit është erotika e shkrimit dhe shndërrimi i aktit poetik në kontakt trupor. 

Poezia “Jam libër në prehrin tënd” (f. 20–21) formulon qartë këtë estetikë metatekstuale:

“Jam libër në prehrin tënd…

Fletët bëhen duar”

Teksti shndërrohet në trup dhe trupi në tekst — një figurë që lidhet drejtpërdrejt me refleksionet e Roland Barthes, ku leximi konceptohet si përvojë erotike dhe destabilizuese e subjektit.

Erotika në Zhitin nuk është thjesht sensuale, por ontologjike: ajo shërben si kundër-diskurs ndaj politikës së zhdukjes, ndaj arkivave të eshtrave dhe epitafeve. Përballë varreve masive, dashuria krijon mikro-hapësira të jetës, duke funksionuar si formë rezistence etike.

Në këtë prizëm, poezia e Zhitit mund të lexohet edhe në dritën e teorisë së trupit të Julia Kristevës, ku kufijtë mes trupit dhe gjuhës shpërbëhen dhe rindërtohen vazhdimisht. Trupi erotik në Zhitin është gjithnjë i rrezikuar nga vdekja, por pikërisht kjo e bën atë qendër të afirmimit ekzistencial.

Erotika e shkrimit në këtë vëllim nuk është escapiste (arratisëse nga realiteti historik), por funksionon si zonë etike kundërshtimi ndaj shfarosjes historike. Trupi që dashuron është i njëjti trup që kërcënohet nga arkivat e dhunës; për këtë arsye, sensualiteti merr dimension politik në kuptimin postmodern të rezistencës mikrologjike – jo përmes ideologjisë, por përmes mbijetesës intime.

Në këtë prizëm, metapoetika e trupit në Zhitin lidhet edhe me reflektimet e Maurice Merleau-Ponty mbi trupin si medium i përvojës dhe i kuptimit, edhe pse Zhiti e vendos këtë trup brenda një hapësire historike të shkatërruar, jo në një botë perceptive neutrale. Trupi është njëkohësisht tekst dhe relike, libër dhe plagë, hapësirë leximi dhe dëshmi mortore.

Përfundim

“Dritë që ecën zbathur” është një nga librat më kompleksë të poezisë shqipe bashkëkohore, sepse e përball lexuesin me një subjekt të shpërbërë, me histori të përgjakshme dhe me një transcendencë të pasigurt. 

Zhiti ndërton një poetikë të kujtesës post-totalitare, në të cilën trauma, dashuria dhe intertekstualiteti biblik bashkëjetojnë në tension të vazhdueshëm.

Në perspektivën e kritikës postmoderne perëndimore, ky vëllim mund të lexohet si një arkiv poetik i fragmentuar që refuzon narrativën e madhe të shpëtimit, por nuk heq dorë nga një etikë e brishtë shprese. “Drita” e titullit nuk është metafizikë triumfaliste: ajo ecën “zbathur”, e pambrojtur, nëpër histori — dhe pikërisht kjo e bën atë figurë qendrore të poetikës së Zhitit në këtë vepër.

Në këtë mënyrë, vëllimi i Zhitit pozicionohet brenda traditës së poezisë evropiane post-diktatoriale dhe memoriale, duke dialoguar me format bashkëkohore të shkrimit të traumës dhe të ekzilit. “Dritë që ecën zbathur” nuk propo”zon një teleologji shpëtimi, por një estetikë të përballjes: një poezi që nuk synon të mbyllë plagët e historisë, por t’i mbajë të dukshme si kushte të etikës dhe të përgjegjësisë ndaj tjetrit.

(Shkruar në nderim të “Dita e Lirisë” që shteti i Illinois-it në SHBA e shpalli zyrtarisht vitin e kaluar 28 Janarin, dita kur u lirua nga burgu poeti Visar Zhiti.)

Nga Rafael Floqi

Reflektim mbi studimin e Nexhat Peshkëpisë mbi Nolin si përkthyes.

Ka poezi që i mbijetojnë kohës sepse janë të forta. Ka poezi që i mbijetojnë gjuhës sepse janë të thella. Por ka edhe poezi të rralla që i mbijetojnë përkthimit vetëm kur përkthyesi pranon një të vërtetë themelore: në poezi kuptimi nuk ecën vetëm — ecën me ritmin. “The Raven” ‘Korbi” i Edgar Allan Poe-s është pikërisht një nga ato tekste ku muzika e brendshme nuk është zbukurim estetik, por vetë mekanizmi psikologjik i poezisë. Refreni nuk shërben për hijeshi, por për dhunë mendore; nuk është dekor, por çekiç që rreh me këmbëngulje në mendjen e njeriut. Dhe pikërisht këtu ndahet rruga e përkthyesve.

E botuar në vitin 1845, poema “Korbi” e shkrimtarit dhe kritikut letrar amerikan Edgar Allan Poe gjeti shumë shpejt rrugën e saj në jetën letrare të Francës. Në fakt, ishte poeti dhe eseisti francez Charles Baudelaire (1821–1867) ai që e prezantoi Poe-n në Francë dhe në pjesën tjetër të Evropës, përmes zbulimit të veprave të tij amerikane në vitin 1847. Baudelaire e konsideronte Poe-n një shpirt binjak dhe përktheu shumicën e shkrimeve të tij në frëngjisht. Madje, Baudelaire e përshkroi Poe-n si një “shpirt të shenjtë”, si edhe si një natyrë “shpirtërore dhe engjëllore”. (Kevin J. Hayes, red., Edgar Allan Poe in Context. Cambridge: Cambridge University Press, 2013: 43.)

Përdorimi i simbolizmit nga Poe për të paraqitur përvoja komplekse psikologjike u bë tërheqës për artistët në të dy anët e Atlantikut. Për shembull, artistët simbolistë synonin të shprehnin përvojën emocionale individuale përmes përdorimit të hollë dhe sugjestiv të një gjuhe fort të simbolizuar. Poe e zgjodhi qëllimisht figurën e korbit në poemën me të njëjtin titull, sepse në shumë kultura korbi lidhet me vdekjen. Fjala e famshme e zogut, “kurrë më”, i referohet faktit se rrëfimtari nuk do ta shohë më kurrë dhe as nuk do të jetë në gjendje ta harrojë të ndjerën Lenore.

Ilustratori i famshëm francez Gustave Doré (1832–1883) e ndriçoi me mjeshtëri lidhjen e poemës mes korbit dhe vdekjes. Shkrimet e Poe-s e magjepsën po aq edhe një ndjekës të Baudelaire-it, poetin simbolist Stéphane Mallarmé (1842–1898). Mallarmé filloi të përkthente disa nga veprat e Poe-s që në vitet 1860 dhe më pas bashkëpunoi me mikun e tij, artistin Édouard Manet (1832–1883), për të krijuar përkthimin e ilustruar Le Corbeau, botuar në vitin 1875. Mallarmé i bëri jehonë ndjenjave të Baudelaire-it për Poe-n, duke iu referuar atij si “më i pastri ndër shpirtrat… i bërë prej yjesh, i bërë prej rrufesh”. 

Franca e mori Poe-n seriozisht, por edhe me një lloj distance aristokratike. Charles Baudelaire dhe Stéphane Mallarmé e përkthyen “Korbin” në prozë — një zgjedhje që në pamje të parë duket paradoksale, por në fakt ishte e menduar me elegancë. Proza u lejonte të ruanin atmosferën, simbolet, errësirën metafizike dhe ankthin intelektual, pa hyrë në një duel të pamëshirshëm me rimën dhe metrikën angleze. Ishte një Poe për t’u lexuar, për t’u analizuar, për t’u shpjeguar. Franca, me fjalë të tjera, zgjodhi ta mendojë Korbin. Shqipëria bëri diçka tjetër. Shqipëria, përmes Fan Nolit, vendosi ta dëgjojë.

Përkthimi si akt estetik dhe moral

Përkthimi i “The Raven” nga Noli nuk mund të gjykohet me kriteret e zakonshme të saktësisë filologjike. Pyetja thelbësore nuk është “a përputhet fjala?”, por “a funksionon poezia?”. Noli nuk e pa veten si shërbyes besnik të tekstit origjinal, por si interpret të një partiture. Ai nuk e trajtoi poezinë si objekt muzeal që duhet ruajtur nga prekja, por si instrument që duhet të tingëllojë.

Në këtë kuptim, përkthimi i tij është një akt estetik, por edhe moral. Estetik, sepse merr përsipër rrezikun e formës. Moral, sepse refuzon rrugën e lehtë të shpjegimit dhe zgjedh barrën e përjetimit. Noli e kuptoi se “The Raven” nuk është poezi që lexohet në heshtje; është poezi që përsëritet, që rreh, që kthehet mbi veten. Nëse kjo humbet, humbet gjithçka.

Ndryshe nga tradita franceze, që shpëtoi idenë duke sakrifikuar vargun, Noli bëri të kundërtën: sakrifikoi rehatínë e përkthyesit për të shpëtuar jetën e poezisë.

Shqipja përballë ritmit obsesiv

Shqipja nuk është gjuhë e lehtë për rimë të vazhdueshme. Ajo nuk ka elasticitetin fonetik të frëngjishtes, italishtes dhe as përsëritjen mekanike të anglishtes viktoriane. Rima e shpeshtë në shqip rrezikon të bëhet ose këngë naive, ose tingull artificial. Dhe pikërisht këtu qëndron guximi i Nolit: ai e detyron shqipen të mbajë peshë, ta durojë monotoninë hipnotike të refrenit, ta përballojë kthimin e pandërprerë të së njëjtës ide.

Në përkthimin e tij, refreni nuk është zbukurim, por presion. Fjala rikthehet, rëndon, ngulitet. Lexuesi nuk ka luksin të qëndrojë jashtë poezisë; ai futet në të, bëhet bashkëvuajtës i narratorit. Korbi nuk është më simbol romantik i errësirës; ai shndërrohet në një zë të brendshëm që nuk pushon.

Kjo e afron Nolin më shumë me përvojën dramatike sesa me traditën simboliste. Ndryshe nga poetë italianë si Giovanni Pascoli, ku figura e zogut shpesh mbart një melankoli natyrore dhe introspektive, te Noli korbi nuk vjen nga peizazhi, por nga mendja. Ai nuk fluturon mbi natyrë; ai ulet mbi ndërgjegje.

Nga përkthim në përvetësim kulturor

Këtu lind pyetja thelbësore: a kemi të bëjmë ende me përkthim? Apo me diçka tjetër?

“Korbi” i Nolit është një rast i rrallë i asaj që mund të quhet përvetësim kulturor në kuptimin pozitiv të fjalës. Teksti hyn në shqip jo si trup i huaj, por si organizëm që përshtatet, merr frymë dhe vepron brenda gjuhës pritëse. Ai nuk kërkon falje që ekziston; flet me autoritet.

Pikërisht për këtë arsye, përkthimi i Nolit lexohet sot jo si ushtrim gjuhësor, por si pjesë e traditës sonë letrare. Ai nuk qëndron në margjinë si “tekst i huaj i sjellë në shqip”, por në qendër si vepër që ka ndikuar mënyrën se si shqipja mund të përballojë poezinë e errësirës, obsesionit dhe ankthit modern.

Noli nuk e “respektoi” Poe-n në kuptimin muzeal të fjalës. Ai e respektoi duke e sfiduar. Duke mos u fshehur pas prozës. Duke mos u dorëzuar para vështirësisë. Duke e trajtuar si të barabartë.

Besnikëri ndaj ritmit, jo ndaj fjalës

Një nga keqkuptimet më të zakonshme rreth përkthimit letrar është ideja se besnikëria matet fjalë për fjalë. Rasti i Nolit e përmbys këtë nocion. Besnikëria e tij është ndaj efektit, ndaj përvojës, ndaj tronditjes psikologjike që poezia prodhon. Ai pranon se për ta ruajtur këtë, ndonjëherë duhet të jesh i pabesë ndaj detajit leksikor.

Kjo është arsyeja pse “Korbi” i Nolit nuk është thjesht Poe në shqip. Është Poe i kaluar nëpër filtrin e një gjuhe tjetër, të një ndjeshmërie tjetër, të një kulture që e njeh mirë peshën e fjalës së përsëritur dhe autoritetin e zërit të errët.

Poe (origjinali) ndërton poemën mbi trokaikun oktametrik me refrenin monoton që rikthehet obsesivisht; ritmi është makinerik, hipnotik, që përforcon ankthin.

Noli (përkthimi) e rikodifikon ritmin duke përdorur tetërrokshin shqiptar, një varg me traditë popullore. Kjo zgjedhje dyfishon numrin e vargjeve, por ruan pulsin e përsëritjes dhe efektin hipnotik. Rezultati nuk është imitim mekanik i metrikës angleze, por ekuilibrim funksional i ritmit në shqip.

Përfundim: Noli sakrifikon identitetin formal për të shpëtuar funksionin estetik të ritmit.

Refreni dhe përsëritja semantike

Poe përdor një refren të pandryshueshëm që gradualisht zhvendos kuptimin: nga përgjigje neutrale në damnacion metafizik.

Noli zgjedh një ekuivalent shqip që ruan shkurtësinë, prerjen fonetike dhe fatalitetin, duke e bërë refrenin të tingëllojë i natyrshëm në shqip, jo huazim artificial.

Përfundim: Përkthimi arrin të ngarkojë emocionalisht refrenin pa e zgjatur apo shpjeguar.

Muzikaliteti dhe tingëllimi

Poe mbështetet fort te aliteracioni, asonanca dhe rimat e brendshme për të krijuar muzikën e errët. Noli nuk i kopjon skemat fonike një-për-një; ai krijon një muzikë alternative shqipe, duke përdorur rima të shpeshta, theksim zanor dhe përsëritje leksikore.

Përfundim: Muzikaliteti ri-krijohet, nuk përkthehet mekanikisht.

Korbi – Edgar Allan Poe

Përkthyer nga Fan Noli

Një mes-natë të bezdisur

Tek këndonja i zalisur

Disa pralla dhe magjira

Të një shkence te harruar,

Tek dremitnja i kapitur

Befas vjen një e trokitur,

Me ngadalë e goditur

Përmi derë t’ odës sime…

Imazheria dhe simbolika

Poe ndërton një hapësirë gotike ku objekti (korbi, busti, dritarja) kthehet në simbol mendor. Noli ruan boshtin simbolik, por e ankoron figuracionin në shqip pa e ekzotizuar. Simbolet mbeten universale, por gjuhësisht të besueshme për lexuesin shqiptar.

Përfundim: Nuk ka “shqiptarizim” banal; ka universalizim në shqip.

Toni filozofik dhe psikologjik

Poe eksploron obsesionin, kujtesën traumatike dhe pamundësinë e harresës. Noli e thekson dimensionin tragjik-etik të fatit njerëzor; përkthimi tingëllon si meditim i rreptë, jo thjesht si horror psikologjik.

Përmi derë t’ odës sime

Sa me-zi ma zuri veshi.”

Dhe e hapa derën sheshit,

Errësir’ e asgjë më.

Syrin thellë n’ errësirë

Shumë ndenja në drithtirë,

Endërra duke shikuar

Që njeri s’ ka ëndërruar;

Mirpo nat’ e errët heshtte

Edhe tjatër gjë s’ më theshte

Vec një emër që më deshte

Pëshpëritur si “Lenore!”

Këtë un’ e pëshpërita,

Dikush m’ u –përgjeq: “Lenore.”

Vetem kjo, dhe asgjë më.

N’ odë prapë me të kthyer

Shpirti ndezur, zemra thyer

Përsëri vjen një trokitje

Pak m’ e fortë se më parë.

“Pa dyshim pa fjalë thashë

Përfundim: Noli e zhvendos lehtë theksin nga gotikja drejt tragjikes klasike.

Strategjia e përkthimit

Poe (si autor) vetë theksonte kontrollin racional mbi efektin poetik. Noli vepron si poet-përkthyes, jo si filolog strikt: ai ndjek parimin “besnikëri ndaj efektit, jo ndaj fjalës”.

Përfundim kritik: Përkthimi i Nolit është vepër poetike autonome, e krahasueshme në efekt estetik me origjinalin, edhe pse formalisht e ndryshme.

Se asnjë s’ munt të më thotë

Që nonjë njeri në botë

Gjer tani ka parë shpendë

Mun mi derë t’ odës tij,

Shpend’ a shtazë mi statujë

Mun mi derë t’ odës tij,

T’ emëruar “Kurrë më.”

Mirpo Korbi rrinte shtruar

Përmi bustin e latuar

Dhe thosh vetëm atë fjalë

Që nga shpirti plot me flagë.

Asnjë pendë më s’ lëviste

Asgjë tjater s’ murmuriste,

Edhe zemra më thërriste:

“Miqt’ e tjere ikn’ e shkuan;

Nesër edhe ky do t’ ikë

Si dhe shpresat që m’u-shuan.”

Thotë Korbi: “Kurrë më.”

I habitur nga përgjigja

Që më dha kur nuk e prisnja…

Përkthimi i Nolit i “Korbit” nuk është kopje, por ri-kompozim poetik. Ai humb diçka nga arkitektura metrike angleze, por fiton natyrshmëri, muzikalitet dhe gravitet emocional në shqip. Në këtë kuptim, kemi jo vetëm Poe-n në shqip, por Poe-n përmes Nolit.

Pse kjo ka rëndësi sot

Në një kohë kur përkthimi shpesh reduktohet në shërbim teknik, ose në produkt të shpejtë editorial, rasti i Nolit mbetet mësim. Ai na kujton se përkthimi letrar është akt krijues, zgjedhje estetike dhe përgjegjësi kulturore. Pyetja nuk është vetëm çfarë sjellim nga jashtë, por si e sjellim.

Noli zgjodhi rrugën më të vështirë. Ai rrezikoi. Dhe pikërisht për këtë arsye fitoi. Kur korbi flet shqip, ai nuk përsërit mekanikisht një refren të huaj. Ai dëshmon se një gjuhë e vogël, kur merr guximin e formës, mund të mbajë peshën e një kryevepre botërore pa e ulur zërin, pa e zbutur errësirën, pa e humbur ritmin.

Prandaj “Korbi” i Nolit nuk është thjesht përkthim. Është provë se poezia, kur përkthehet me vesh e jo vetëm me fjalor, mund të lindë dy herë.

Ia di pёr nder shkrimit të Nexhat Peshkopisë që më dha shtysë pёr ketë analizë, dhe tani ja shkrimi i tij….. 

NEXHAT PESHKEPIA MBI NOLIN SI POET PËRKTHYES

“Korbi” i Edgar Allan Poe

Veprimtaria letrare e e Nolit si shqipërues mbetet një nga kontributet e tij më të vlefshme në letrat e shqipes, thotë Kuteli, dhe në vazhdim të kësaj thënie unë mendoj se dy shembujt më shëmbëlltyrorë të Nolit si poet përkthyes janë Rubaiat e Omar Khajamit dhe Korbi i Poe-s. Dua të përmend se në rregullisht veprat në prozë të Poe-s i ka përkthyer shumë bukur Baudelaire, por përkthimi i tij i Korbit duhet të quhet i dështuar. 

Të njëjtin dështim e gjejmë në përkthimin e simbolistit Mallarmé, që më së shumti e lexonte anglishten “vetëm për të lexuar (shijuar) më mirë Poe-n”, sikurse thotë ai vetë. Edhe poeti italian Giovanni Pascoli iu vu përkthimit të Korbit me titullin “Il Corvo” (Errore), por s’ia doli dot dhe, pas dy strofash të para, s’vazhdoi më. Këto dy strofa i ka botuar Schinetti në artikullin e tij “Pagine inedite di G. Pascoli”, në Secolo XX, maj 1912.

A e teproj unë, nëqoftëse them që s’ka shembull aq magjepsës në shqip sesa përkthimi i Korbit? Ku anglishtja dhe shqipja mund të vulosin këtë thënie, sepse magjia që të mbërthen duke kënduar vjershën shqipe të Fan Nolit është e njëjta me atë që të mbërthen duke kënduar vargjet e Poe-s në anglisht. Noli është poet i pakapërcyeshëm si shqipërues.

Zonjushja amerikane Janet Byron, që ka mësuar gjuhësinë shqipe në Universitetin e Prishtinës, përsa i përket përkthimit të Korbit, më shkruan këtë shënim: «Poe shpjegon në veprën e tij Filozofia e kompozicionit, sesi ai e shkroi poemën Korbi. Ai përshkruan teknikën që përdori, gjithashtu edhe karakteristikat që do të shfaqeshin në poemë. Këto janë: Gjatësia : 

Poe pohon se një poemë duhet të jetë e shkurtër ose e gjatë në një masë sa të lexohet brenda një kohe të caktuar. Prandaj vendosi ta shkruajë Korbin me 100 rreshta (vargje). Në të vërtetë poema përbëhet prej 108 rreshtash. 

Noli, duke përdorur tetërrokshin, që është vargu nga më të përdorurit ndër vjershat popullore shqipe, ka dyfishuar numrin e vargjeve, por ka mbajtur ritmin e poezisë origjinale.»

Era frynte që përjashta,
Rrihte perdet e mëndafshta…

2. Toni: Bukuria, domethënë bukuria qiellore, gjithashtu një parim themelor në veprën e Poe-s. Për poetin, toni i shfaqjes, i shprehjes më të lartë i bukurisë është toni i trishtimit. 

Përmbajtja e veprës e shpreh këtë trishtim, po gjithashtu ky trishtim dhe dëshpërimi i pashpresës shprehen me anë të përdorimit të materialit gjuhësor. Një element kryesor gjuhësor i përdorur në Korbin për shprehur idenë e trishtimit, e vetë pashpresisë, është përdorimi i një fjale me kumbim e me kuptim të caktuar që rrjedh nga humbja e shpresës, nga pashpresia: Nevermore, që tingëllon më bukur në shqip si “Kurrë më”, përdorur nga Noli.

Një gjë tjetër, Byron shton se, gjithmonë e marrë nga ana e tingullit, “u”-ja në shqip e fjalës “kurrë” është më e zezë, më e përshtatshme për trishtim nga “o”-ja e fjalës “more” në anglisht dhe se “rr”-ja është më tingëlluese nga “r”-ja angleze që është pothuajse e shuar. Gjithashtu, një tjetër shenjë për prerjen dhe humbjen e shpresës që ka dashur të shprehë Poe, e gjejmë në theksin tonik që bie mbi fjalën “më”.

Ne besojmë se dëshmia, pohimi, dua të them, i dhënë nga Byron duhet të ketë një vlerë më të madhe se çdo pohim tjetër i asaj natyre dhënë nga një autor me kulturë angleze. Sido dhe në çdo mënyrë që të merret, gjuha e vatrës që në foshnjëri e rini ka një veti që na bën ta ndjejmë më shumë sesa ta kuptojmë një fjalë. Dhe në këtë rast, nëse një amerikan vihet në gjendje më emocionale me përsëritjen e një fjale…

E huaj s’është “kurrë më”-ja e Nolit, sesa me përsëritjen e një fjale amtare si “nevermore” të Poe-s, të thënë se i Yni ka patur një fat të madh në përdorimin e gjuhës sonë. 

Bibliografi:

• Mallarmé, Le Corbeau (edicion me Manet, 1875) 
• Studim/koment kritik mbi Mallarmé & “Philosophy of Composition” 
• Referenca për Pascoli/Schinetti/Il secolo XX (1912) 
• Claude Couffon: “Traduire des poèmes…”, Les Temps Modernes, Paris, Janvier–Février 1958, f. 1495.
• Nexhat Peshkëpia “Fan Noli si poet dhe si poet përkthyes

Albert Vataj/

Sot, më 10 shkurt 2026, mbushen 88 vjet nga lindja e poetit, narratorit dhe mendimtarit Azem Shkreli, një nga kumbimet më të zëshme që ka ditur të flakërohet në eterin shqiptar si kushtrim brezash, si kandil i pashoq përjetimi të fjalës, e konceptuar jo thjesht si shenjë, por si energji që kapërcen qiejt e lirisë. Zëri i tij nuk ishte britmë, por dridhje e thellë ndërgjegjeje; jo retorikë, por densitet përvoje që i jep fjalës peshë ontologjike.

I formësuar si shprehje e një ndjeshmërie të lartë dhe një etike rigoroze të artit, opusi poetik i Azem Shkrelit hapi shtegun e të ekzistuarit dhe të funksionuarit të poezisë vetëm brenda parametrave estetikë. Tek ai, poezia nuk kërkon të bindë, as të predikojë; ajo kërkon të jetë. Fjala shfaqet si akt krijimi, si tension i brendshëm mes heshtjes dhe domosdoshmërisë për të thënë, mes përmbajtjes dhe shpërthimit të matur.

Në këtë kuptim, mund të thuhet se, pas shenjtërisë poetike të De Radës, poezia e Shkrelit përbën një nga kapërcimet më të rralla estetike në poezinë shqipe, ku fjala është parë dhe trajtuar si fuqi kreative, si substancë që mban peshën e qenies dhe të historisë. Ai e zhvendosi poezinë nga zbukurimi në thelb, nga deklarimi në përvojë, nga patosi në përqendrim.

Shkreli u bë mjeshtër i ekonomisë së shprehjes, me pak thotë shumë, me heshtje sugjeron univers. Ai njihet si “fanatik i vargut”, i latimit të tij deri në kufijtë e përkryerjes, i ritmit dhe i muzikalitetit tekstor që nuk kërkon zhurmë, por rezonancë të brendshme. Ironia e tij, shpesh e shndërruar në sarkazmë të ftohtë, nuk shërben për të goditur, por për të çliruar mendimin nga iluzionet dhe klishetë. Kjo është veti e krijuesve të mëdhenj, ata e dinë pse shkruhet dhe e kuptojnë artin si punë mjeshtërore, si disiplinë shpirtërore dhe intelektuale.

Azem Shkreli mbetet një pikë referimi jo vetëm për poezinë, por për vetë idenë e qëndrueshmërisë estetike në kulturën shqiptare. Në një kohë kur fjala rrezikon të bëhet e lehtë dhe e shpenzueshme, vepra e tij na rikujton se poezia është përgjegjësi, ndaj gjuhës, ndaj njeriut dhe ndaj lirisë që kërkon të artikulohet me dinjitet.

Nga Visar Zhiti/

Lisbona i ngjan një ëndrre, ndoshta në dimër më shumë, me atë pak mugëtirë, përndritëse të vjen të thuash dhe me atë shi të sinqertë, s’kam parë shi më të sinqertë se këtu….që të thërret të dalësh me zë prej shkrimtari. Ndoshta na dukej kështu se po shkonim te Saramago. Rrugëve me kalldrëm e shkuara është dhe e tanishme, historia këtu frymon ngadaltë. Ngjan me të gjithmontën si lumi Tagus përballë. Aty pranë lartësohet Casa dos Bicos, ngrehina me gurë të ndjeshëm si ato që futen në letërsi.

Mbi rrënojat romake, që duken pas xhamave, janë katër katet e Fondacionit José Saramago. Metafora është e qartë: mendimi modern nuk lind në boshllëk, por mbi shtresa kujtese. Jo thjesht muze, por hapësirë e kujtesës, e ndërgjegjes më shumë. Jo tempull, por vend dialogu. Një shtëpi e madhe, ku librat nuk pushojnë së pyeturi.

Në faqe muresh shfaqen botimet e shkrimtarit nobelist nga e gjithë bota. Gjuhë të ndryshme, kultura të ndryshme, por i njëjti shqetësim etik, do të thosha.

Ja, dhe romanet e tij në shqip, që i kam lexuar me përkthimin e bukur të shkrimtarit Nasi Lera. Ekrane, video, jo thjesht kronikë jete, por dëshmi e një qëndrimi: fytyra e Saramagos ndryshon me vitet, por shikimi mbetet ngulmues. Zëri i tij rikthehet i qetë, i saktë, pothuaj profetik në thjeshtësinë e vet:

“Ne nuk u verbëruam. Ne jemi të verbër. Të verbër që shohin, por nuk shohin.” Romani “Verbëria” nuk është alegori e një katastrofe të largët, por diagnozë e përditshme. Verbëria për Saramagon nuk është mungesë shikimi, por refuzim i përgjegjësisë. Shoqëria sheh vuajtjen, padrejtësinë, dhunën, por zgjedh të mos reagojë. Dhe ky është mëkati modern.

Kujtoj kur Eda ime lexonte këtë libër dhe ia tregonte në mënyrën e saj djalit tonë të vogël, Atjonit, që mezi priste vazhdimin… mami, tregomë…

Ngjitja nëpër shkallët e Fondacionit nga njëri kat në tjetrin bëhet një rit përsiatjeje, sikur shkohet nga kapitulli në kapitull. Në çdo kthesë citate dhe zëra. Fjala këtu nuk është dekor, por ndërprerje e duhur, të detyron të ndalosh brenda vetes. Të rikujton se mendimi kërkon guxim.

Ja studioja replikë e Saramagos, ku ishin mbartur skrivania autentike, makina e shkrimit, syzet, stilografi, librat e punës, orenditë që donte dhe muzg, vërtet aty ishte ëndrra. Në njërën nga anët, e ç’rëndësi ka në cilën mesore të ndodhive, rrezëllin medalioni i Çmimit Nobel, nuk bën zhurmë, qëndron i ftohtë madje, si pa triumf. Si një dëshmi e ftohtë, por dhe kryeneçe se kumti mund të arrijë kulme botërore pa humbur ndershmërinë. Saramago nuk e pa kurrë Nobelin si mbërritje, ca më pak si fund, por si provë se letërsia e vërtetë mund të mbetet dhe e pakëndshme, sepse ajo godet…

TAKIMI ME GRUAN,

PILAR DEL RIO.

Njëri nga punonjësit e Fondacionit, jam Antonio, na tha, na priu për në katin më të lartë, ku tej dritareve të mëdha dukej lumi oqeanik, ndërsa poshtë, në oborrin e hapur me kalldrëm, bleronte një ulli i vetmuar, dramatik. Menjëherë u shfaq gruaja spanjolle e Saramagos, Pilar del Río, e qeshur dhe krahëhapur. Na priste. I kishte thënë miku i përbashkët yni, Sebastiano Grasso, poet dhe gazetar ashtu si dhe Pilar, ndërkohë dhe Presidenti i PEN Clubit Italian, ku unë jam antar. U përqafua me Edën sikur s’ishte hera e parë që shiheshim, pastaj dhe me mua. E imët me flokët e shkurtëra në ngjyrë hiri e syze të trasha, xhaketë të zezë e shall të kaltër me të bardhë, me fund vishnjë, të gjatë e me pala, me të gjitha ngjyrat e një dite të Lisbonës. Eda u ul pranë e saj dhe unë përballë.

E falenderuam për takimin dhe i thamë se Saramago ka lexues të shumtë në Shqipëri dhe e duam shumë. Të gjithë librat e tij dhe në shqip, janë në bibliotekën e Fondacionit, na thanë. Gazeta ExLibris në Tiranë po këtë javë, – ç’koincidencë, – kishte një shkrim “Dashuria e José Saramago-s dhe Pilar del Rio”, të shkruar nga botuesi i gazetës, Bujar Hudhri, ia treguam gazetën në celuar, po ajo e kishte parë, ia kishte dhenë fotografi personal i Saramagos, Joaquim Silav Rodrigues, dikur ai kishte ardhur në Tiranë për një intervistë me Kadarenë. “Sekreti” për të cilin flitet në shkrimin e Bujarit, na i tregoi dhe Pilar: Saramago kishte propozuar për çmimin Nobel Kadarenë, janë takuar në Paris, na tha, edhe në Parlamentin Europian të Shkrimtarëve. Po Kadare kaq vite kandidat, aq sa lexuesit të huaj u dukej se e kishte marrë, pse s’e ka nobelin Kadare, çuditeshin dhe kaq lehtësisht Pilar e zhvendos tonin e bisedës nga kanoni te njeriu, flet për Saramagon me një përzemërsi që rrënonte çdo patetikë. Kujtime të vogla, ironi, të qeshura. Saramago i përditshëm, që e dinte se humori është një formë e lartë inteligjence morale.

Kujtuam Sebastiano Grasson, takimin e tij me Saramagon në Milano, në foto duket Pilar duke përkëdhelur qenin, Bleikun, që shpesh e shëtiste dhe Atjoni nëpër Milano, ne fjetëm në shtëpinë e Sebastianos, edhe ne kemi qenë, i tha Eda, në të njëjtat dhoma, shtova unë, madje kemi fjetur në të njëjtin shtrat me ju, por në kohë të ndryshme. Pilari qeshi, po, po, shtoi me entuziazëm. Pastaj biseda shkoi te librat dhe te përgjegjësia e shkrimtarit. Folëm për censurën dhe diktaturat, për Frankon, Salazarin dhe Hoxhën, ky i fundit ishte më keq, thashë, njëlloj janë, tha Pilar duke bashkuar gishtat tregues.

Ne flisnim më shumë italisht, Pilar spanjisht, kur nuk kuptoheshim në ndonjë detaj, Antonio që bënte dhe video, përkthente në anglisht për ne, por kishte diçka që qendronte mbi gjuhët, që s’ishte veç buzëqeshje e gjeste miqësore mirëkuptimi, por vetë kuptimi, edhe dhimbje. Eda i kërkoi një autograf Pilarit mbi librin me poezi të Saramagos, por do ju jap dhe librin tim, tha ajo, botuar nga Feltrineli, “L’intuizione dell’isola. Ditët e Jozé Saramagos në Lanzarote” (Intuita e Ishullit. Ditët e Jozé Saramagos në Lanzarote). Dora e saj udhëtonte andej-këndej në faqen e parë të librit.

Unë kisha sjellë për të librin tim të fundit me poezi, të botuar në Itali, “Strade che scorrono dalle mie mani” (“Rrugë që rrjedhin nga duart e mia”). Ajo pati një rebelim gruaje për burgun, të dënohesh për poezi, thirri. Ah, jo, tha, kur pa autografin tim, jo zonjës Pilar, ndreqe, mikes Pilar, dhe unë i vura një vijë fjalës “signora” dhe mbi të shkrujata “amica”, por lexoheshin të dyja fjalët, ndoshta është i pari autograf me korrigjim, thashë dhe po qeshnim. Duhet më shumë miqësi mes zonjave dhe zotërinjve të kësaj bote.

Nga dritaret e mëdha, lumi Tagus kishte marrë ngjyrë autografi, po i ngjante një mendimi të gjerë, të ngadaltë, të pandalshëm. Lisbona me dritë e bënte konkrete idenë se qyteti mund të jetë dhe hapësirë etike. Romani i Saramagos “Vdekja me ndërprerje” imagjinon dhe ndalimin e vdekjes, po mendoja. Mungesa e vdekjes nuk sjell shpëtim, por krizë. Sepse pa kufi, jeta humbet kuptimin e përgjegjësisë. Pa fund, njeriu nuk di më saktë se pse duhet të jetojë. Ky roman nuk flet për vdekjen, por për jetën, për vlerë e saj morale.

ULLIRI I VENDLINDJES

Dolëm si nga një ëndërr. Jashtë, para portës së Fondacionit, Ulliri i sjellë nga Azinhaga, vendlindja e Saramagos. Një pemë fshati, e heshtur, e fortë. Te rrënjët e ullirit ndodhet urna me hirin e José Saramagos, shkruhej dhe mbi pllaka. Dhe Pilari e sheh përditë nga dritarja këtë ulli. Prandaj dhe flokët e saj i ka në ngjyrë hiri. Më shumë se sa në flokë, madje dhe më shumë se te rrënjët e ullirit, ai hi është hedhur mbi libër si mbi zemër.

Jo një varr monumental mermeri. Por tokë. Rrënjë. Në vazhdimësinë e tyre metaforike. Hiri i shkrimtarit ushqen pemën që qndron. Fjala e tij bëhet dhé, jetë, kohë. Ky akt është ndoshta dhe gjesti filozofik i gjithë trashëgimisë së tij. Sepse Saramago nuk deshi të ngrihej statujë mbi njerëzit, por të qëndronte mes tyre si jetë. Ai nuk deshi pavdekësi korpi, por lëvrim të mendimit. Dhe këtu sikur na rishfaqet thelbi i “Ungjillit sipas Jezu Krishtit”, hyjnorja zbret në tokë, bëhet njerëzore, edhe më shumë akoma, bëhet përgjegjësi.

“Njeriu është i vetmi qenie që refuzon të jetë ajo që është.”

Jezu i Saramagos nuk është ikonë, por njeri që dyshon, që vuan nga përgjegjësia, që pyet Zotin. Një figurë që e zhvesh besimin nga bindja e verbër dhe e kthen në ndërgjegje. Ulliri para portës nuk është simbol, as dekor memorial. Është një ulli, ti po deshe mbill një mendim. Ai është një ftesë për durim dhe dritë, për kujtesë. Qëndron aty për këdo që hyn dhe del, për këdo që ndalon një çast, për këdo që ende beson se letërsia nuk është luks, por kërkesë estetike dhe po aq edhe nevojë morale, formë e etikës.

Vlerësimi që populli portugez i bën Saramagos së tij nuk është ceremonial. Është i heshtur, i përditshëm si një marrëdhënie e gjallë mes shkrimtarit dhe qytetit. Kështu dhe letërsia sikur nuk mbyllet në libra, por vazhdon të jetojë. Një shkrimtar ka zgjedhur të mbetet tokë.