Prof.Myrvete & Prof.Begzad Baliu/

Duke përmbyllur trajtesën për një vëllim të shkrimtarit Fatmir Musai, Profesori i letërsisë bashkëkohore, studiuesi e kritiku Agim Vinca, theksonte me të drejtë një detyrë të kritikës që vlerat letrare “t’i zbulojë dhe afirmojë ato kudo që janë”. Me të drejtë! Kritika e sotme është stërngarkuar me gjykime për kritikën e deridjeshme: për kritikën e letërsisë së realizmit socialist, për kritikën përjashtuese e për kritikën ideologjike. Po kritika e nesërme çfarë do të thotë për kritikën paskomuniste, për kritikën mënjanuese të shkrimtarëve, të cilët nuk jetojnë a nuk punojnë në Tiranë e në Prishtinë, për shkrimtarët që punojnë, shkruajnë e botojnë në Shkodër, në Elbasan, në Tetovë, në Gjirokastër, e madje në disa qytete krejt të skajshme të hapësirës etnike. Çka do të thonë për shkrimtarët dhe përkthyesit e qyteteve, të cilat nuk i njeh as harta e parashikimit të motit në televizionet tona, si Tuzi e Rahoveci, ku punojnë e jetojnë shkrimtarë me njohje kombëtare e përkthyes të Xhems Xhojsit, Ismail Kadaresë, Rexhep Qosjes etj.

Për shkak se jetojnë larg Tiranës e Prishtinës dhe institucioneve politike, akademike, universitare e kulturore dhe sidomos për shkak se nuk pinë kafen e mëngjesit në po ato kafene ku pinë kafen bardët e politikës, kulturës e letërsisë sonë, shkrimtarë, përkthyes e intelektualë të pranuar e të vlerësuar gjerësisht, nuk arrijnë të bëhen objekt trajtimi në temat e diplomave, të masterit e të doktoratës, të hyjnë në tekstet shkollore me krijimtarinë e tyre, të bëhen objekt i kumtesave në konferencat shkencore, ndërkohë që të tjerë dhe idhuj të tyre, bëhen objekt studimi e madje konferencash e tryezash shkencore edhe me një ide fare modeste të tyre në fushë të letrave.

Në këtë hapësirën tonë me njohje e komunikim global jetojnë disa shkrimtarë shqiptarë në kryeqendrat tona e në skajet e tyre, në kryeqendrat e Europës e Amerikës dhe në skajet e saj, ndërsa njëri prej tyre është shkrimtari, eseisti e publicisti veprën e të cilit do ta paraqesim këtu.

Fatmir Musai (Elbasan, 1955), shkollën fillore dhe të mesme e mbaroi në Elbasan, ndërsa Fakultetin e Filologjisë në Tiranë. Në Elbasan punoi për më shumë se një dekadë, fillimisht mësues në rrethin e Librazhdit, pastaj gazetar dhe drejtor kulture në Elbasan. Shkruan poezi, prozë dhe ese. Fatmir Musai është autor i më shumë se njëzet veprave të botuara nga viti 1977, kur botoi vëllimin me poezi Thirrja e jetës, deri te vëllimet e botuara në vitet 2024 e 2025, të cilat i kemi bërë objekt leximi e vlerësimi: Poetikë yjesh, Ditë pas dite, E di një shteg, Njeriu i pamundur, Barbiky dhe Anonimi i artë.

Duke e lexuar poezinë e vëllimeve të fundit të Fatmir Musait nuk është vështirë të shihet një standard i krijuar në poezinë e tij, në raport me trashëgiminë e poezisë shqipe të gjysmës së dytë të shekullit XX, kur ai hyri në poezinë shqipe. Në të vërtetë, poezia e tij me motivet, me idetë, me konceptet filozofike për jetën dhe vdekjen, me botën komplekse të individit e veçanërisht krijuesit, është një vazhdimësi e asaj tradite që e kanë krijuar shkrimtarët më të mirë të kësaj periudhe: Esat Mekuli, Dritëro Agolli, Ismail Kadare, Din Mehmeti, Azem Shkreli, Fatos Arapi, Rrahman Dedaj, Rexhep Elmazi, Agim Vinca, Xhevahir Spahiu, Anton Papleka etj.

Poezia e tij e botuar brenda vëllimeve Ditë pas dite, E di një shteg, Njeriu i pamundur dhe Anonimi i artë sjell një univers të vlerave të trashëguara, prandaj ndonjëherë edhe të rimotivuara e të ridimensionuara, sikur ndodh me krijimin e katrenave dy (vargje të poezisë së Kadaresë apo Agollit) plus dy (vargje të tij), një formë krijimi ky i rrallë, të cilën e kemi ndeshur veçmas rrallë kryesisht me vargje popullore, që sjell jo vetëm kureshtje leximi po edhe frymë ridimensionimi artistik, formë konceptualizimi semantik dhe si përbërës perceptimi kohor të poezisë.

Rrafshin e parë të poezisë së tij, të këtyre vëllimeve, e përbën tradita, përkatësisht kënga popullore. Një nga veprat e tij madje Anonimi i artë, me nëntitullin (Poezi rrënjë) hapet me një tekst për pikëpamjet e Ismail Kadaresë për poezinë popullore “më shumë se art”, ndërsa pjesa më e madhe e poezive të këtij vëllimi janë shkruar në stilin dhe vargun popullor, dhe janë me motive popullore, me personazhe historike e mitike popullore, me vargje të strukturës ritmike popullore etj., disa prej tyre madje fillojnë me dy a tri vargje popullore, ndërsa në njërën prej poezive të tij ai i këndon madje pikërisht poezisë popullore. Në numrin më të madh të poezive ai ka sjellë motive, tema, vende e krahina etnografike, këngëtarë e luftëtarë, kulla e tradita popullore për leshverdhat, djepin e këngës, gjeneralët e këngës, artin popullor, Nasradin Hoxhën, dasmën arbërore, këngën e Dudisë, duvakun, baladën e kurbetit, kreshnikun e fundit, vdekjen e çobanit, kullën malësore, Ali Pashë Tepelenën e këngës popullore, gërshetëzën, vetë këngën, legjendën e murimit, kurbetin, pleqërishten, syrin e keq, baladën e Vitës, Besim Zekthin, shtojzovallen etj.

Megjithëse tema të shkruara mbi temën dhe me stilin popullor shumë prej tyre sjellin kujtesën për drama të mëdha familjare në jetën kombëtare, tragjedi të papërsëritshme individuale dhe referenca universale me përmbajtje semantikisht të pasura për krijimtarinë artistike. Megjithëse vëllimi me poezi quhet Anonimi i artë, që të kujton nocionin shkencor për poezinë popullore si fond i artë i trashëgimisë, kjo vepër më parë do të mund që quhej këngë për këngën, duke marrë para sysh që pjesa më e madhe e poezive janë shkruar në stilin popullor të këngëve të anonimit popullor.

Rrafshin e dytë të poezive të tij e shfaqin tekstet poetike të vëllimeve E di një shteg dhe Ditë pas dite, në të cilat bashkohen motivet popullore, përsiatjet ditore, ndjenjat individuale shpirtërore, ndërsa poezia kur e kur merr strukturë të fabulës. Në katër vargjet e para të kësaj poezie bëhet përshkrimi tematik, ndërsa në dy vargjet e fundit jepet përgjigjja.

Në vëllimin e parë, motivet janë më të shumta, ditore, rastësore, madje të përditësuara, ndërsa në vëllimin e dytë poezitë janë më të kërkuara dhe më të strukturuara. Në të parën është botuar poezia katrenë dhe madje vepra është hapur me një himn për katrenën, ndërsa në vëllimin e dytë është botuar poezia fabul. Karakteristikë e përbashkët ndërkaq janë fjalët orientale, rurale e urbane të Elbasanit me rrethinë (hakaret, ingliz, vegjetonarë/vegjetarianë, grah, djalë levend, gram, telisman, pocaqi, karakafte, keçe, kulloshtër, ogiç, asllan, xherah etj.,) dhe madje bashkëkohore (akces etj.), rreth të cilave jo njëherë është krijuar struktura e poezisë dhe rimës apo është ndërtuar motivi. Nuk është e rastit pse në fund të shumë poezive është krijuar një fjalorth i vogël i një a më shumë fjalëve të panjohura me shpjegime të shkurtra.

Karakteristikë e vëllimeve E di një shteg…dhe Ditë pas dite, janë numri i madh i poezive të përfshira brenda tyre, jo shumë të zakonshme në letrat tona. Në vëllimin E di një shteg… janë përfshirë rreth pesëqind poezi pa asnjë ndarje, si një tërësi dhe si një sistem motivor e kompelementar, ndërsa në vëllimin Ditë pas dite, po kaq poezi por të sistemuara në pesë cikle: Shpirti i burgosur, Rënie e bukur, Jaranishte, Shata dhe lopata, si dhe cikli i fundit Jarania poezi.

Në këtë vëllim dominon poezia e dashurisë, para se gjithash për vlerat estetike, si kjo me titull Po iki…!:

Ti më thua se tani që po iki

Unë ty po të lë!?…

Po iki se të dhashë çka kisha,

Tani s’kam ç’të jap më (131)

Vepra poetike Njeriu i pamundur (2025) është njëra nga veprat më të realizuara të poetit, prozatorit, eseistit e publicistit Fatmir Musai. Këtë vepër e përbëjnë ciklet e poezive Shtëpi e vjetër, Kaleidoskop, Një natë e vonë dhe Heremitja dashuri. Poezitë e këtij vëllimi janë të realizuara për motivet që sjellin, për strukturën poetike të tekstit, për gjuhën dhe stilin e përdorimit të saj, pra, për pasurinë tematike dhe për strukturën semantike.

Në ciklin e parë janë përfshirë tema nga jeta sociale me motive përditshmërie, sikur janë ato për ditëlindjen, familjarët, trashëgiminë, mallin, ëndrrat, prindërit, enët e shtëpisë, gjuhën, kosovaren etj. Poezitë e këtij cikli shquhen për natyrën e pasur të ndërtimit të tërësisë së poezisë, si gjuhë, si shumëkuptimësi, si varg, si strofë dhe si poezi.

Cikli i dytë i këtij vëllimi shquhet për poezinë me tema sedentare, historike dhe përkushtuese, pa ndonjë dallim të madh nga cikli i parë, por mbase më shumë për praninë e ironisë mes temash, vargjesh e rikonceptualizim fjalësh. Bien në sy poezia e rindërtuar dhe madje ridimensionuar mbi poezinë e Dritëro Agollit, Prit edhe pak.

Kam lënë ca punë të pambaruara

Që nuk i bëj dot përmatan’,

Mënjanë ca vargje të shkëndijuara…

Ndaj të them: Prit dhe pak! (85)

Cikli i tretë është parimisht Cikël i dashurisë në të cilin nuk mungojnë poezitë e dashurisë në kuptimin erotik të ndjenjave të netëve të vona, por dominojnë poezitë e dashurisë njerëzore dhe universale. Fjala është për poezitë dhe për tema të mëdha etike e estetike të kësaj bote: yjet, bukurinë, dashurinë, Shën Valentinin, zhgënjimin, shpirtin, hirin, mallin, krenarinë, mitin, gjuhën etj. Po kaq miqësi e dashuri ka edhe tek disa kategori estetike e etike të personifikuara me autoritete të rëndësishme, të caktuara dhe madje të identifikuara me çështjet: Ismail Kadarenë, Dritëro Agollin, Valter Memishajn etj. Në rastin e parë (Kadarenë), duke rindërtuar/përmbysur temën me po ato vargje dhe rimarium; në rastin e dytë duke parë Agollin dhe Kadarenë në kontekstin e diskutimeve ditore; dhe në rastin e tretë (Memishajn) duke rindërtuar kultin e studiuesit mbi kultin e heroit në poezinë e Fan Nolit.

Cikli i fundit quhet Heremitja dashuri. Në të vërtetë shqipja e ka Eremitja dashuri, ndërsa autori me gjasë këtë fjalë greke erēmitēs e ka marrë nga anglishtja ose frëngjishtja hermit. Fjala është për një cikël poezish me temë dashurie, shtrirë në një dimension të gjerë temash dashurie dhe të realizuara me sukses, duke filluar nga poezia Pa ty, deri te poezia Katarakt. Ndryshe nga cikli Kjo natë e vonë në të cilin autori ju referohet autorëve dhe temave pak a shumë të njohura, cikli Heremitja dashuri e bën autorin më personal, me zgjedhje më personale dhe me realizime të një përmase tashmë të sprovuar në krijimtarinë e tij më të mirë.

“Fatmir Musai, shkruan Profesor Agim Vinca, i takon kategorisë së poetëve që shkruajnë me varg të matur e të rimuar dhe sipas sistemit strofik. Varg i tij i preferuar është tetërrokëshi, strofa më e shpeshtë katrena, kurse në rimariumin e tij të pasur mbizotërojnë rima e puthme dhe rima e alternuar. Kjo e dhënë nuk ka a priori rëndësi për poezinë: i rëndësishëm është fakti që autori e zotëron mirë këtë mënyrë vjershërimi; e ka veçori të individualitetit të vet poetik”.

Ai në poezinë e tij përdor dyvargëshin, sigurisht jo në nivel të vargut konceptualizues të Azem Shkrelit e Rrahman Dedajt, por të pasur e rimues, si dhe semantikisht reflektues sa edhe ai i Dritëro Agollit. Ai përdor trevargëshin në haikun e tij, jo sipas strukturës së trevargëshit të bashkëkohësve të tij, po duke u mbështetur në parimet që i kërkon haiku. Ai shkruan edhe katrenën, në të vërtetë në të shumtën e rasteve ai ka përdorë katrenën brenda sistemit rimariues që e njeh poezia jonë bashkëkohore dhe brezi që i takon.

“Fatmir Musain do të mund ta quanim një Ali Asllan elbasanas, por humori i tij, me gjithë një tis të hollë oriental, ka ngjyrën e kohës sonë, erës së globalizmit. (Nëse poezia shqipe e viteve gjashtëdhjetë e shekullit XX, e Kadaresë me shokë, fuste furishëm në fjalorin poetik fjalët asfalt, antenë dhe ekran, fjalë me frekuencë të madhe në tekstet e sotme poetike janë fjalët: internet, feisbuk dhe celular)”, do të thoshte Profesor Agim Vinca. Poezia e Musait është më urbane dhe më familjare në krahasim me Dritëro Agollin, i cili në poezinë e tij ka më shumë pamje rurale dhe personazhet e tij dominohen nga kafshët.

Përfundime

Shkrimtari Fatmir Musai i takon brezit të autorëve tashmë të pjekur të poezisë shqipe të gjysmëshekullit të fundit. Megjithëse poezitë e tij ka filluar t’i botojë që në vitet ’70, pjesën më të madhe të veprave të tij poetike i ka botuar tri dekadat e fundit.

Megjithëse me motivet, me temat, me strukturën e vargut, i takon brezit të parë të krijuesve të viteve shtatëdhjetë, që i takon edhe me jetën dhe moshën e tij, në poetikën e poezisë së tij ato janë zgjeruar në shumë rrafshe dhe në shumë dimensione, duke filluar me gjuhën dhe ridimensionimin e fjalës e të motiveve tashmë të njohura në poezinë shqipe.

Në krijimtarinë e tij, në botën e kërkimeve të tij poetike, shkrimtari Fatmir Musai e ka shkruar edhe poezinë me motive nga bota kozmike, me të cilën poetikën e poezisë shqipe e ka pasuruar jo vetëm me fjalë po edhe me togfjalësha e kërkime planetare të botës së tij shpirtërore e imagjinare.

Fatmir Musai ka shkruar edhe poezinë humoristike e satirën, po edhe haikun, të cilën brezi i tij, as në Shqipëri e Kosovë as në diasporë, nuk e ka lëruar. Nëse për poezinë humoristike-satirike të tij mund të themi që është satirë që nuk ther por dhemb, për haikun mund të themi më parë se sa haiku i provuar nga disa shkrimtarë të dekadave të fundit, i afrohet gjëgjegjëzës, të cilën shkrimtari Fatmir Musai e provon paraprakisht në disa poezi, të cilat ne i kam quajtur fabula poetike.

Me të gjithë këta përbërës dhe me më shumë të tjerë, të cilët do të identifikohen në ndonjë lexim e vlerësim tjetër, Fatmir Musai e ka pasuruar ndjeshëm poezinë e brezit të tij e të letërsisë së sotme shqipe.

Pjeter Beqi/

Do flas për Beqajt gjatë komunizmit, vuejtjet, vrasjet, vdekje në burgje e burgosjet. 1946 janë ba kulakë dhe kanë ardhë e na kanë marrë 4 mijë napolona jo ari, por Napolona letër se në kohën e Mbretit Zog mblodhi arin dhe rriti letrën ma tepër se Napolonin, p.sh. ari bante 100 dollarë, letrën e rriti e bani 1.15, pra 15 përqind ma shumë se Napolonin ar, se kishte hallin me mbledhë arin

se këtu kishte interes vetë Mbreti Zog. Kur hini komu nizmi Beqajt u kontrolluan e jau mori shteti u kanë marrë edhe 50kv lesh edhe 5kv gjalpë ose tëlynë, u mori 16 krenë lope e qe, u mori 1 kalë dhe 3 mushq, u mori shumë gjana, qylyma që i kishte punua me veke, u morën sixhade qi kishin porositë në Vuthaj të Kosovës. Beqajt leshin e shitshin kry pazarit të Shkodrës se bleshin lesh e tëlyn e viça e kiqja e të gjithë i merrshin te Ura e Bunës se i merrte Italia, Franca, Austria dhe kësaj familje si shumë familje shqiptare i morën edhe nuk jau dha asë nji kryq lekut. Masandej filluan gjanat

tjera me shkua nëpër aksione, me punua pa pare, pa pullë ka 6 muej Beqajt kanë marrë pjesë qysh në Rrogozhinë e krejt veriun tuj punua nëpër aksione, Mark Zef Beqi, Nik Zef Beqi, Marash Beqi, Gjeto

Beqi, se Beqajt janë kenë shumë punëtorë për çdo lloj punet. Në vitin 1951 Gjeto Mark Beqi punoi në aksion në Bardhaj, mbi Shkodër 6 javë dhe ishte shumë i ri në moshë, 18 vjeç edhe Gjeton, ata inxhinierat ishin nga jugu, edhe për Gjeton nuk kishin urrejtje se nuk ishin thellua se kush asht ky djalosh por e kishin dekorua me dekorat Sulmues. Gjetoja ishte djalë shumë i pashëm dhe binte në sy kudo si në fshat, si në qytet. Gjeto Beqi, mbasi përfundoi aksionin doli në Vermosh se kishte familjen në bjeshkë qi quhej Sefençe, ishte lerg Vermoshit 4 orë dhe nji ditë u mlodh Kelmendi nga kryetari i Legalitetit, quhej Vatë Gjeloshaj, për me çua rininë në aksione poshtë, ka doshin me u ndërtua kanale për kullime e me ba kanale për ujësjellësa.

Por rinia e kundërshtoshin për arsye se kishin pretendime se nuk jena mësua me pi ujin se jena mësua në ujë të mirë dhe kena frigë se na damton shndetin, bela edhe jetën, por kryetari i Legalitetit i thotë Gjeto Beqit, çou në kambë dhe Gjetoja u çua dhe kryetari i Legalitetit u thotë popullit, a e shifni këtë djalin qi ka ndejë 6 javë në aksion në Bardhaj të Shkodrës dhe nuk i ka ba gja. Po atë ditë Gjeton e vuni në sy Sigurimi i Shtetit dhe mbas 2 javësh Sigurimi e arrestoi, gjoja se asht takua me trockista, që e qute shteti komunist, pra e fut në burg dhe e dënoi 2 vjet burg, asht arrestua në vitin 1951 e asht lirua në vitin 1953. Asht largua nga shtëpia e tina me 7 tetor 1954 dhe u nis me ikë në Jugosllavi

dhe ka hi në ujë Bune e ka kalue Bunen me not 15 metër pa dalë në tokën e Jugosllavisë asht qëllua nga ushtarët tanë dhe ka gjetë vdekjen në vend dhe e kanë gjetë ushtarët e Jugosllavisë dhe kanë

lajmërua popullin e Shtojit të Ulqinit se asht gjetë nji djalë në moshën e re dhe nji kushë ri i Beqajve asht interesua se jetonte në Shtojin e Ulqinit dhe ky ishte Mark Pjetër Deda dhe ai e mori vesh se asht

Gjeto Beqi dhe bani kërkesën edhe shteti i dha të drejtë me e marrë me e varrosë dhe Mark Pjetër Deda e varrosi ndër vorre të familjes së vet dhe në vitin 2004 vëllezërit e tij Marashi me familje e me vllezër e me krejt gjakun e kanë pru eshtrat e Gjetos ku sot janë në mesin e krejt gjakut të Gjeto Beqit.

Gjeto Beqi ishte nji djalë shumë i pashëm dhe shumë i vërtetë dhe mbasi doli nga burgu ishte shumë

antikomunist se e kishin dënua pa kurrfarë fajit veçse si djalë i pashëm qi bite në sy dhe si djalë kulakut dhe kështu përfundoi jeta e Gjeto Beqit në moshë të re. Flasim për Nikë Zef Beqin. Po si i erdhi edhe këtij vuajtjet dhe vdekja në Burgun e Burrelit. Nik Zef Beqi ishte nji njeri shumë i zoti dhe shumë puntor dhe shumë besnik dhe ishte shumë i zoti për jetesë dhe ishte i caktuem prej familjes së madhe me shitë e me ble e me ba çdo lloj punet si përkiste kësaj familje të madhe prej tre vllezerve, me gra, me fëmij e me nipa, pra ishte njeri i veçantë në këtë familje edhe për popullin mbarë të Velipojës. Nik Zef Beqi ka punua nëpër aksione qysh nga Vau i Dejës e Berdica e Trush, Velipojë dhe asht dallua disa herë me titull “Sulmues i Punës”. Por kur Nika u arrestua erdhën në shpinë e Beqe të gjitha ato dekorata punet qi ka gjetën ia morën, edhe shumë gjana tjera. Operativ i Sigurimit ka kenë Smajl Zeka, origjinë malësor, fisi Grudë. Thuaj pse iu vu Nikës kaq shumë se ai

ishte mundua me ba pjesë e Sigurimit por Nika nuk asht ba ba pjesë e asaj rruge se kështu e kishte ba Enver Hoxha, qi me i futë hundët në familje të mëdha për me punua për Sigurimin, por Nika nuk e ka pranua me u ba spijun se shumë njerëz edhe të prekun kanë kenë të lidhun me Sigurimin. Kam edhe nji person tjetër si Smajl Zeka si operativ asht mundua me futë në Sigurim dhe ai nuk e ka ndigjua por Smajl Zeka e futi në burg 8 vjet. Ai ka kenë Ndua Prel Matusha, shumë burrë i besuamë e shumë burrë i mirë.

Ndua Prel Matusha ka kenë ushtarë me Smajl Zeken dhe të gjithë kohën asht mundua me kthy prej vetit e me lidhë me Sigurimin, por Ndue Prela nuk e ka pranua se ka kenë prej mate mirën shpi në Shkrel e ka pasë emrin në derë të Stambollës e asht qujtë në emër Matush Leka i Shkrelit e i krejt Velipojës e krejt Malsisë së Madhe. Ndua Prel Matusha ka kenë djali i Age Marashit, e motra e Llesh Marashit, qi e ka vjerrë Enver Hoxha në konop e pushkatua me shumë burra të njoftun. Duhet me shkrua nji roman për këta njerëz të nderuamë qi masakroi regjimi komunist. Do flasim gjanë e gjatë për regjimin komunist, çka u ka ba malësorëve, si ka vra e internua e burgosë e vjerrë në konop

e vdeke nëpër burgje e nuk dihet ku i kanë eshtrat e tyne. Nik Zef Beqi asht arrestua më 21 qershor 1961, ditën si asht arrestua, operativi i Sigurimit, Smajl Zeka e ka mbledhë popullin edhe i ka thanë Nikës këto fjalë: “në emër të popullit je i arrestuam”. Nika asht çue në kamë dhe aj i ka vu hekurat dhe e kanë marrë e kanë ngjitë nëpër male dhe kur ka dalë në majën e malit i ka thanë këto fjalë Smajl Zeka, “shikjoje shpinë se nuk do ta shofish ma me sy”, dhe Nika ju përgjigj, i tha: “ma mirë vdekun se me kenë në diktaturën tande, mor bolshevik”.

Operativi i zonës e urrente Nikën shumë se Nika nuk donte me u ba pjesë e Sigurimit. Po çka bani operativi, bisedoi me spiuna qi kishte vu vetë në lojë të Sigurimit, i çoi në gjyqe gjoja se Nika kishte folë disa gjana kundër shtetit. këta ishin 6 vetë bashkëfshatar përreth, për me dënua për axhitacion e propagandë. Por Nika i hodhi poshtë se ishin të sajueme nga operativi bashkë me këta që ishin në Sigurim, 3 ishin të prekun e të pushkatuam prej shtetit e 3 tjerë ishin me detyrë partie e në Këshill Popullr, pra të 6 burra i hodhi poshtë, emrat nuk po i përmendi se më vjen keq për fëminë e tyre se këta ishin njerëzit ma të ulët në shoqëri shqiptare. Por Nika u dënua se kishte pshtua nji mik shpijet, e përcolli në Jugosllavi në 1951 dhe u zbulua në vitin 1961 nga UDB-ja e Jugosllavisë nëpërmjet Sigurimit të Shtetit shqiptar dhe e dënuan 12 vjet burg. 2 vjet mos denoncim e 10 vjetë shkelje kufinit, se kështu i kishte ligji komunist. Miku ishte Gjergj Kola nga ishulli Shëngjin, malësor fisi zagorjan i Shkrelit. Gjergji ishte i fejuemi i vajzës së vllaut të Nikës dhe pranoi me vdekë në burgje e mos me e pre mikun në besë, pra Nik Zef Beqës. Ka vdekë në Burgun e Burrelit me 13.10.1965 dhe i kanë humbë eshtrat e tij se shteti kur ka vdekë e ka varrosë në Burrel atë ku asht varrosë asht ndërtua ma vonë stadiumi i futbollit, mbi eshtra të shumë personave. Flasim për Fran Mark Beqa, edhe këte e futën në burg se u kundërshtoi do njerëzve qi përfaqsoshin disa detyra shtetnore dhe e dënuan nji vjet burg se gjoja mosbindje e fymje njerëzve të Këshillit, e pra të gjithë ishin bashkë – fshatarë ata që e futën në burg, se kështu e kishte rregullua qi edhe vllau me spiunua. Frani ishte kenë shumë i dershëm dhe shumë punëtor. Fillon tragjedia tje tër e familjes të madhe Beqaj ve me dt. 19.5.1990.

Gjek Marash Beqi 35 vjeç, bashkë me vëllanë e tij, Vat Marash Beqi 25 vjeç u nisën me ikë në Jugosllavi për arsye se nuk jau dha kush të drejtën për kurrgja dhe po me ketë datë i ndaluan tuj

dalë me gomone dhe Gjekën e plagosën e Vatën e vranë.

Gjekën e plagosën në ujë, vllai i tij, Vata e mori në shpinë e qiti në tokën shqiptare e nuk e la vllanë me u mbytë se kur ishin në Lumin Buna tuj kalua për në Jugosllavi e gjuan me breshëri dhe plagosën Gjekën edhe çpuan gomonen por kur ka qitë Vata Gjekën në bregun shqiptar oficeri, nji shpirt katil, me emër Bimo, Bimo, nga Vlora e qilloi Vatën dhe e la vdekun në vend. Vata ishte nji djalë shumë fizik e shumë djalë i zoti, por oficeri e vrau. Vata i dha fund jetës së tij më 19.5.1990 nga nji kriminel. Kurse Gjek Beqi ishte njeri shumë inteligjent për shkollë edhe ishte në klasën e tetë dhe pati nji disfatë, nji smundje në njeren kambë, kishte damtua kambën dhe u detyrua me përdorë patericat se nuk mundte me vu kambën në tokë se dëmtonte nervin dhe kreu shkollën e mesme dhe kishte qefë me shkua në shkollë të naltë, por nuk ia dhanë atë të drejtë si djalë kulakut, e plagosën me 19.5.1990 dhe e futën në burg dhe e dënuan 3 vjet. Ka ba burg dhe nuk i ka dhanë kush as kurrfarë shpërblimi, i plagosun dhe ba burg, si përfitim 0, 0, 0, e pra kja ka kenë Partia Komuniste e Enver Hoxhës. Baba Marash Beqi ka kenë nji person shumë punëtor e shumë mjeshtër. Marash Beqi ka ba shumë punime në kooperativë bujqësore, qi ishte me u dekorua për hero socialist, por jo, se ishte

kulak edhe nuk ia ka njoftë kush punën qi ka ba. Tom Beqi ishte nji burrë i ndershëm i pa të keqe, e çoshin, ku ishte puna ma e vështirë dhe kurrë nuk jepeshin. Shokët e tij merrshin 3-fishin po në të njëjtën punë, por nji herë ndodha te Toma dhe kishte punua në traktor 24 orë pa pushim dhe i kishin qitë gjysën e hakut qi kishte punua dhe Toma ishte shumë i mërzitun dhe i tha gruas së vet si kam me i majtë gruan e 5 fëmijë me 12 norma e shokët e mi merrshin 30 norma, por gruja e Tomës i tha këto fjalë, “Tomë mos u mërzit se kena Zotin”, e pra i doli fjala gruas së Tomës se sot qi po i flasim këto fjalë djelmë e vajza i ka në Amerikë me fëmi e me gjithë të mirat me shpija të mrekullueshme,

me biznese të veta. Fëminë i kanë nëpër shkolla të mira.

Tesh po flasim për Kanto Beqin, i vëllau i Gjekës e i Vatës, qi njerin ia vranë e tjetrin ia plagosën. Por sot Kanto Beqi asht në Amerikë me punë të mirë e shpi të mirë si zotëri me grua, me fëmi, në shkollë të naltë djali Divasë Kanto Beqi inxhinier i lartë berthamor, vajza me shkollë të lartë, profesion doktoreshë farmaciste. Pra kështu Zoti e nimon njeriun qi ecën drejt me ndershmëni. Flasim për Gjon Z. Beqin. Ky ishte vëllau i madh dhe ishte shumë i respektueshëm prej familjes dhe krejt popullit nga Velipoja në Vermosh. Dinte me ndejë me folë për çdo lloj pleqnijet. Gjoni për fat të keq nuk ka lanë djalë se i kanë vdekë të vegjël. Gjon Zef Beqi u martua 2 herë. Me grua të parë pati djelmë e vajza. Djemtë nuk jetune por vajzat jetuan 2. Gruja e parë i vdiq e re. U martua për të dytën herë edhe me gruan e mrame pati 1 djalë por nuk jetoi e pati 4 vjaza me grua të mrame. Pra Gjoni i martoi të gjitha vajzat. Shumë vajza të nderume, shumë të pashme me fëmijë shumë mirë dhe janë shumë kryenaltë te shpija Beqe për vajzat e Gjonit. Flasim për Mark Zef Beqin. Pati djem e vajza, 4 djem e 3 vajza. 3 vajzat të martueme me nderë me të gjitha të mirat e me shpi e me bursë e me fëmi. Por Marku pat 4 djem e 3 të martuem me fëmijë e me jetesë përsmart, punëtorë, të sjellshëm me gjithë popullin, por Marku pati rrezik me djalin e dytë, asht quajtë Gjeto Mark Beqi. Ai u vra në kufi me Jugosllavinë më dt. 7 tetor 1954 në moshën 23 vjeçe.

Tashti dumë me folë për Nik Zef Beqin. Ai ka lanë nji djalë, quhet Pjetër Nik Beqi, jeton në Amerikë me grua e me fëmi, me dy vajza e djalin me fëmi me biznes të vetin kurse Pjetri edhe 3 fëmi në Itali jetojnë mirë me fëmi të gjithë të martuam shumë përsmarit dhe shumë me educate familjare. Marku pati 4 djem. Djali i dytë Gjeto Mark Beqi pati nji rrezik se u vra në kufi me Jugosllavinë nga ushtarët tonë se Gjetoja ishte antikomunist dhe kishte frikë se do ta damtonte komunizmi se Gjetoja hin në burg në 1951 në moshë shumë të re dhe doli nga burgu në 1953 dhe ndejt në shpi deri më dt. 7 tetor 1957. Atëherë ai u nis me ikë në Jugosllavi, por me ketë datë u vra nga shteti komunist. Mark Zef Beqi ka kenë vullnetar i Prek Calit dhe ka dhanë shumë për kufijtë e Kelmendit, bashkë me shumë

vullnetarë të tjerë seljanë, Prekë Cali vendosi kufijtë e Kelmendit me 17 vetë vullnetarë seljanë, kjofshin të paharruem përjetë. Flasim për Pjetër Nikë Beqi, për jetën e tij. Pjetri ka kenë i vetmi pa motër pa vlla. Pjetri deri në vitin 1961 ka kalu kohë të mirë se kishte babën e nanën dhe ishte shumë djalë i hedhun, këndonte si malësor majakrahut, i binte lahutës, pra Pjetri ka pasë babën e nanën gjallë. Pjetri nuk e kishte nevojë me u marrë me kurrfarë pune se të gjitha ia hjekte baba dhe nana e vet. Me dt. 21 qershor 1961 arrestojnë babën, Nik Zef Beqin, me dt. 14 korrik Pjetrit i vdes e ama,

quhej Katrinë, me dt. 21 gusht e marrin ushtar dhe e dërgojnë në Lushnje, ku quhej Tërbufi i Lushnjes, vendi ma i keq ku aty kanë vdekë njerëz të dënuam me burg e kishte të internuam. Pjetri i ri në moshë dhe i pavuejtun dhe i rritun djalë i vetëm me babë e me nanë. Por Pjetri kaloi nën stres të papamë dhe nuk ishte në gjendje me komandua vedin, ishte shumë i mërzitun për çfarë i kishte ndodhë. Pjetri gjeti do kushërij nga Vermoshi, ishin të internuem, ishin 3 vllezër, kishin edhe nanën edhe nji motër. Nana quhej File, shumë e dashtun dhe shumë e pritun dhe Pjetri e donte fort se ishte në nji moshë me djemtë e saj. Kishte edhe vajzën, Dranen, kishte djemë Zefin, Markun e Franin.

Këta ishin të internuam se u kishte ikë baba në Jugosllavi, Mark Gjergj Vushaj. Djali i dytë ishte shumë i mirë dhe shumë i dashtun dhe Pjetrin e donte fort se edhe baba i Markut kishte shkua mirë me babën e Pjetrit. Marku e ka ndimua Pjetrin shumë deri sa Pjetri asht lirua nga ushtria. Mark Gjergj Vushaj ishte shumë i pashëm dhe shumë i ndershëm. Pjetri kurrë nuk jau harronte këtë nderë qi kanë ba kushëritë e vet. Pjetri ishte shumë i mërzitun për çka i kishte ndodhë se u nda me nanë e me babën mbrenda 2 muejsh e ishte shumë i lodhun. Pjetri u bashkua me do shokë prej vendit të vet nga Velipoja, ishin Rrustem Sadiku, Ndua Selmani, Mustaf Ali Muçaj, Hasan Taro Keqi me Luc

Malën e me Ndoc Rushen nga Bajza e Kastratit, se Pjetri ishte i njoftun nga këta persona dhe e doshin fort se Pjetri ishte shumë i shoqërisë, pamvarsisht se çka i kishte ndodhë me babë e nanën. Delshin liridalje me Pjetrin dhe Pjetri ka kenë shumë kangëtarë me këndua lahutës dhe me këndua

majakrahut si e kanë zakon malësorët edhe i bashin rixha me këndua edhe Pjetri e mori vetin, por mbas nji viti Pjetrit i erdhi ushtar po në ketë repart edhe djali i axhës Fran Mark Beqi edhe Pjetri e mori vetin dhe ju largua paksa ajo merzi. Në vitin 1961 der në vitin 1963 familja Beqajve kishin shumë vështirsi se Nik Zef Beqi ishte në burg e Pjetri e Frani ishin ushtarë e sa me punua ishin shumë pak, ishin veçse Marashi e Toma qi punojshin e kishin shumë shpenzime por me vullnetin e njeri-tjetrit i përballuan këto halle.

Në vitin 1963 u lirua Pjetri nga ushtria, në vitin 1964 u lirua edhe Frani. Këta dy djemtë u martuan, Pjetri në vitin 1963 e Frani në vitin 1964. Frani kishte babë e nanë, vllezër e motra, por Pjetri ishte shumë i mërzitun se nuk kishte njeri nga baba ose nana e tij, pavarësisht se Pjetrin e respektoshin familja e madhe e Beqajve, por edhe Pjetri i respektonte. Pjetri mori nusen e vet nga Velipoja në nji familje shumë të mirë, shumë puntore dhe Frani mori nusen nga nji familje shumë e mirë dhe kështu filloi jeta e Pjetrit dhe Franit. Pjetrit i lindi nji fëmi me 14 korrik 1965 dhe quhej Margarita. Pjetri i tregoi babës së vet se i ka lindë nji vajzë edhe baba i Pjetrit e uroi me jetë të gjatë kjoftë. por në këto vite ndodhi nji gja shumë e randë Pjetrit se me 13 etor 1965 gjeti vdekjen baba i Pjetrit, Nik Z. Beqi. Me dt. 16 tetor 1965 shkoi Pjetri me pa babën e tij dhe babën e gjeti vdekun se kishte vdekë shumë shpejt nga nji tension gjaku shumë i naltë. Pjetri shkoi te dera e burgut për me takua për së gjalli por e gjeti vdekur se atë ditë kishte takim, simbas rregullit qi kishte burgu.

Pjetri asht afrua dhe asht takua me oficerin e rojës dhe ai oficeri kishte shumë respekt për Nik Beqin dhe përgjigja e oficerit ka kenë kjo, i thotë Pjetrit qi baba ka shkua me la do tesha se nuk mujti me i thanë se të ka dekë baba. Pjetri priti se i thanë po vjen Drejtori i Burgut. Erdhi Drejtori i Burgut,

nji kriminel dhe posa e pa Pjetrin i tha “baba të ka vdekë”. Pjetrit i ra e papritme menjiherë i ka ra të fiktë dhe e kanë marrë ushtarët e kanë çua në infermieri dhe për pak kohë Pjetri nuk e ka ditë ku asht dhe oficeri i rojës ka marrë Pjetrin dhe nji ushtar dhe ka kanë nji bashkëfshatar nga Velipoja, ai asht quajtë Pater Tom Gjon Marku, e ka rrëfye, vaju e ka varrosë dhe ja ka krye të gjitha shërbimet qi bahet nji katolikut në ditën e vdekjes. Pra ky oficeri ishte kenë shumë shpirtmirë dhe i ka tregua varrin ku e kanë varrosë. Pjetri mori teshat e babës qi kishte pasë në burg dhe u nis për me shkua në shpi me makina rasti. Erdhi deri në Laç se aty kishte lanë biçikletën te nji familje shumë e nderume,

quhej Vasil Coku dhe ky ishte në burg në Spaç. Pjetri vinte me biçikletë nga Velipoja në Laç dhe linte biçikletën te kjo familje e nderueme. Me 18 tetor 1965 e gjeti babën vdekun dhe erdhi në Laç. Mbasi ishte ba natë shkoi te kjo familje e u kallxoj çfarë i kishte ndodhë edhe la teshat te kjo familje

me ardhë me i marrë nji ditë tjetër. Mbas disa ditëve shkoj Pjetri e mori teshat dhe i pruni në shpi dhe shpija e madhe vendosi me i ftua disa njerëz e miq me ardhë me u mbledhë si ka kenë zakoni me ruajt të vdekunin, por kjo ndodhi ndryshe se rujten teshat pa kufomë dhe atë natë e kaluan sikur po ruajn Nik Zef Beqin. Në nadje heret njerzit duelen se kishin frigë me i pa kush se Beqajt ishin kulakë edhe Nika kishte vdekë në burg…

Laura Konda/

Brenga, historia e vërtetë e Tonin Mirakajt

“Brenga” është romani i ri i autorit Pashko R. Camaj. Më parë ai ka shkruar romanin autobiografik “Porosia e kullës”. Këtë herë Camaj e ka bazuar historinë e tij te rrëfimi i Tonin Mirakajt, aktivist i njohur i organizatës “Vatra”, disa herë Kryetar i Këshillit të Kishës Katolike “Our Lady of Shkodra”, një njeri i respektuar në komunitetin shqiptaro-amerikan të New Yorkut. Tonin Mirakaj u arratis nga fshati Iballë i Pukës së bashku me familjen dhe me dy bashkëfshatarë të tjerë me familjet e tyre në vitin 1956. Ai ishte vetëm 22 vjeç, djali i madh i familjes, nëna i kishte vdekur, me vete kishte babain, vëllain dhe tre motra. Fillimisht, grupi i 17 të arratisurve, mbërrin në ish-Jugosllavi, ku trajtohen me një armiqësi të hapur nga UDB-ja dhe agjentë të saj në kampin e refugjatëve, por për fatin e tyre të mirë, nuk ia dorëzojnë forcave kufitare që ishin vënë në kërkim të tyre. Në se do t’i dorëzonin, në atdhe i priste burgu e ndoshta edhe vdekja. Pas disa vitesh me keqtrajtime në kampet e ish-Jugosllavisë, ata i transferuan për disa muaj në kampin e refugjatëve pranë Triestes në Itali, ku për herë të parë u trajtuan si njerëz e më pas i lejuan të realizonin ëndërrën e tyre amerikane, duke u vendosur më në fund në vitin 1961, në New York.

Pashko R. Camaj e mori shkëndijën për të shkruar këtë vepër nga një takim që pati me Tonin Mirakajn, i cili i sugjeroi të shkruante historinë e tij, që lidhet ngushtë edhe me një brengë që ai ka ruajtur thellë në kraharor për shumë vite me radhë. Tonini e kishte vuajtur për shumë vite faktin që shoku i tij fëmijërisë, Marku, pas arratisjes së tij, ka kaluar një kalvar persekutimesh çnjerëzore në burgun e Burrelit e më pas në kampin e punës në Spaç për gati 30 vjet, vetëm ngaqë një natë para arratisjes së Toninit i kanë parë duke biseduar bashkë. Një ndëshkim me vuajtje të përmasave biblike, vetëm nga shkaku i arratisjes së shokut. “Unë zgjodha lirinë, por liria ime u bë shkak për dënimin e tij”. Kjo është brenga e Toninit. Dhe Pashko R. Camaj ia plotësoi lutjen Tonin Mirakajt, duke shkruar “Brengën”.

Brenga, si një skenar dokumentari i Malësisë së viteve 1950

Më tepër se sa një roman do të thoja se “Brenga” i ngjan një skenari filmi, që shpalos skena tragjikepër syrin e lexuesit. Historia fillon me një miniskenë: në një fshat mes malesh me pamje piktoreske, dy shokë të ngushtë prej vitesh, kanë një miqësi të bukur, aq sa bashkëfshatarët i thërresin “binjakët”, apo “dy trupa një shpirt”, siç thotë Tonini. Ata takohen rregullisht dhe bisedojnë nën një gështenjë, një dru i lashtë që simbolizon lidhjen e tyre të ngushtë me dheun ku kanë lindur e ku kanë jetuar ndër breza paraardhësit e tyre. Jemi në dhjetëvjeçarin e parë pas çlirimit të Shqipërisë nga pushtimi Italian dhe ardhjes në fuqi të komunistëve.

Në Malësi ky pushtet nuk pati gëzuar ndonjëherë simpati. Prona private, e trashëguar brez pas brezi e që i siguronte jetesën malësorëve punëtorë të palodhur, u shtetëzua, duke i lënë ata në një varfëri të skajshme; aleanca e komunistëve shqiptarë me ata sllavë nuk u pa asnjëherë me sy të mirë nga malësorët, të cilët pas pushtimit otoman, kishin patur armiqësi shekullore me serbët, për arsye që njihen nga historia e Ballkanit. Pushteti i ri i komunistëve, që dolën fitimtarë nga lufta antifashiste dhe vendosën të ashtuquajutrën diktaturë e proletariatit, nuk shikohej aspak me simpati prej shumicës së malësorëve. Shumë syresh zgjodhën të largohen nga vendi, duke kaptuar male e duke shkuar në mërgim, por një pjesë e tyre lanë pas familjarë e miq që vuajtën pasojat e arratisjes së të afërmve. Ata që mbetën u konsideruan si armiq të pushtetit.

Një pjesë e malësorëve më të kamur, pronarë tokash, pyjesh e kullotash u cilësuan kulakë, një damkë që sillte me vete pasoja të frikshme për familjet e tyre. Kështu, Tonini i përkiste një familjeje kulake, i ati kishte vuajtur burgun si i tillë, shto këtu edhe faktin që një i afërm nacionalist kishte kapërcyer me kohë kufirin në Perëndim e cilësohej si armik nga pushteti i ri. Ndërsa një kushëri i tij, Kolë Bibë Mirakaj, kishte qenë Ministër i Brendshëm në vitin 1943. Këto mjaftonin për ta konsideruar familjen Mirakaj si të padëshirueshme e për rrjedhojë, në shënjestër të luftës së klasave. Marku, miku i Toninit, nga ana e tij, ishte fëmija i vetëm i dy prindërve që dikur kishin patur një jetë të thjeshtë në fshatin Iballë.

Tonini qëndroi natën e fundit para arratisjes me Markun, pa guxuar t’i tregojë për planin, pasi siç thonte i jati, “edhe muret kanë veshë”. Por ai i la një shenjë simbolike, kryqin, që të fakt Marku duket se në mënyrë simbolike e ngarkoi mbi shpinën e tij gjatë vuajtjeve dhe torturave që përjetoi në burgje për vite me radhë. Atë kryq ai nuk e lëshoi kurrë. Autori flet për dilemën e një djali të ri si Tonini për t’u larguar nga vendi, ai madje i ankohet të atit se “përse do të shkojnë te shkijet”, por më pas i ati e bind se nuk ka të ardhme për familjen e tyre në vendlindje për shkak të luftës së klasave. “Të jesh një Mirakaj me komunistët në pushtet do të thotë të jesh i vdekur”- i thotë i ati Toninit.

Dy jetë paralele dhe ideja e humanizmit që përshkon veprën

Autori përshkruan paralelisht e me ngjyra reale dy kalvare: nga njëra anë rruga plot peripecira e arratisjes së familjes së Toninit dhe e dy familjeve të tjera. Ata kaptojnë male, lumenj, në mes të të ftohtit të netëve e shiut, të uritur e të rreckosur. “Ata po shkonin drejt një drite që ende nuk e dinin nëse ishte liri, apo thjesht një formë tjetër e dhimbjes…Hëna është e ftohtë, prej saj nuk vjen asnjë lloj ngrohtësie, ndërsa kalojnë Malet e Mallkueme”, – e përshkruan me një paralelizëm të goditur autori udhëtimin e rrezikshëm. Frika i ndjek në çdo hap, sepse dihet fati i tyre në se kapen nga forcat e kufirit. Më në fund, pas disa ditësh, grupi i raskapitur prej 17 vetësh arrin të kalojë në anën tjetër të kufirit, por atje gjejnë një pritje aspak miqësore në Kampin e Emigrantëve të Podujevës.

Autori përshkruan paralelisht kalvarin e Markut, që e torturojnë me forma nga më çnjerëzoret për ta detyruar të pohojë se ka bashkëpunuar me Toninin për arratisjen, ose të paktën ka qenë në dijeni të planit. Përsëri, skenat e përshkruara i ngjajnë një dokumentari plot vuajtje. Marku nuk epet nga torturat. “Mund të keni trupin tim, mund të më rrihni, por shpirtin tim nuk mund ta keni kurrë,”- thotë ai.

Përmes personazhit të Markut, autori shpalos një ide themelore të romanit, humanizmin. Të burgosurit, edhe pse të rraskapitur, të sakatuar fizikisht e të uritur, nuk e humbën ndjenjën e humanizmit.

Historia njerëzore është e mbushur me kapituj të errët, ku pushteti, apo ideologjia kanë tentuar ta zhbëjnë thelbin e qenies njerëzore. Procesi i këtij dehumanizimi nuk synon vetëm dhimbjen fizike, ai synon asgjësimin e identitetit dhe mbi të gjitha, moralit. Por në shumë raste, individi, ndonëse i zhveshur nga çdo liri e jashtme, refuzon të dorëzojë lirinë e tij të brendshme. Kështu, edhe në momentet më të vështira, Marku nuk e ngarkoi kurrë me faj mikun e tij, që në mënyrë të pavetëdijëshme ishte bërë shkak për vuajtjet e tij. “E urrej dhe urrej veten që e urrej”, – thotë Marku në orët më të rënda që përjetoi gjatë torturave në Spaç. Një pohim i thjeshtë i dalë nga zemra, që të kujton thënien e personazhit të Dostojevskit “Unë i frikësohem vetëm një gjëje: që të mos jem i denjë për vuajtjet e mija.”

Një personazh që të le mbresë për humanizmin e tij është prifti Petro, që i qëndron pranë e i jep kurajo Markut në momentet e vështira. “Edhe në gropën më të errët, yjet janë të dukshme, por vetëm në se ngre sytë dhe kujton si të shohësh”, – i kujton Petroja Markut në orët e dhimbjeve fizike në Spaç.

Dy miq, dy jetë të ndryshme

Ndërsa Tonini ka ardhur në Shtetet e Bashkuara dhe ka filluar një jetë të re, duke punuar si shumë emigrantë të tjerë në vendin e lirisë dhe të emigrantëve, Marku i ka kaluar vitet më të mira të jetës në burg; gati 30 vjet. Ai ka humbur gjithshka, por jo krenarinë e malësorit. Asnjë lloj presioni nuk e detyroi atë pranonte një fakt të pavërtetë, se kishte patur dijeni për arratisjen e shokut të fëmijërisë. Në vitin 1984, pas përfundimit të dënimit, Marku së bashku me Petron lirohen dhe kthehen secili në vendlindjen e tyre për të rifilluar jetën e re në liri.

Tonini, edhe pse e ka patur vazhdimisht në mendje Markun, të cilit i ka shkruar letra pa marrë përgjigje, nuk ka qenë në dijeni të peripecive që ka kaluar miku i tij. Me hapjen e Shqipërisë në vitet ’90, ai mëson të vërtetën. Brenga që ka marrë me vete për fatin e panjohur të shokut të tij të fëmijërisë merr atëhere vërtet përmasat e një brenge të rëndë. Përse duhet të vuante Marku pasojat e arratisjes së tij? Por vetë Marku i shkruante Toninit në letrën që mbërriti vetëm në vitet ’90: “Në çastin më të errët të fajësova ty. M’u dhimbs dhe e urreva veten, sepse ti nuk e meritoje. Nuk ishte faji yt. Por dhembja ma kishte errësuar logjikën. Më fal.” Përsëri shfaqet humanizmi i Markut. Burgu dhe torturat nuk mundën ta shpërfytyronin atë njeri me karakter të fortë. Ai mbeti përherë i ndershëm e i njerëzishëm.

Në vendlindje pas disa dekadash

Autori e çon Toninin përsëri në vendlindje, ku dy shokët e fëmijërisë më të fund takohen dhe rrinë gjatë duke biseduar nën gështenjën e tyre. Por Tonini do të çlirohet plotësisht nga pesha e brengës së tij, pasi historia e tij dhe e Markut të përjetësohet në një libër. Ai thotë se “kjo histori është e rëndësishme të shkruhet për të gjithë ata djem e burra që humbën jetën minierave, burgjeve, gjatë kalimit të kufirit. Është për gratë dhe fëmijët që punuan në kampet e internimit, për letrat që nuk mbërritën kurrë dhe për këngët që u kënduan në heshtje”… Dhe amanetin e tij e mishëron ky roman-dokumentar i Pashko R. Camës, një dëshmi shumë e nevojshme për brezin e ri të shqiptarëve, që ata ta njohin të kaluarën dhe të vërtetat historike të vendit të tyre.

Faleminderit Pashko që na solle këtë rrëfim të zotit Tonin Mirakaj. Faleminderit Shtëpisë Botuese Onufri që po sjell një lloj letërsie që dokumenton të kaluarën, për të njohur me të brezin e ri të Shqipërisë.

Rafaela Prifti/

Interviewer: Your work as a prominent scholar in gender studies and oral history focuses on North Adriatic women in times of war. In your review of the Strongest Link – an Oral History of Wartime Rape Survivors in Kosovo by Anna Di Lellio and Garentina Kraja, you call the book “an extraordinarily important contribution to anthropological and historiographical studies on the Balkans and the former Yugoslavia, as well as to gender and trauma studies more broadly.” The authors themselves say that the book attempts to close the “knowledge gap” regarding the 1998–99 Kosovo War. What is that gap and how do the authors address it?

Marta Verginella: The authors Anna Di Lellio and Garentina Kraja equip readers with the necessary background on Albanian-Serbian relations and the specific chronology of the crisis that led to the war. They move beyond general war histories to map specific accounts highlighting not only causes and long term consequences but also reasons of the “long silence and erasure” surrounding survivors of sexual violence. Lastly, the book connects the specific Kosovo conflict to broader global issues of otherness, wartime discourse and challenges of post-war justice.

Interviewer: Is that how this book challenges the scholars?

Marta Verginella: Yes, it challenges them by demanding they confront a significant “knowledge gap” in the history of the Kosovo war. Specifically, it pushes experts to analyze rape as a strategic weapon of ethnic cleansing rather than an incidental byproduct of war. It tasks scholars with uncovering the sociological and political reasons behind the “long silence and erasure’ surrounding survivors of sexual violence during the war in Kosovo and in times of war around the world. Ultimately the this is relevant work in the pursuit of justice.

Interviewer. Sexual violence in general and in Kosovo specifically was one of the “weapons of ethnic cleansing.” How did Serbian propaganda specifically manipulate gender and “the dehumanization of the Other” to enable this violence? As a renowned scholar on the topic, what can you tell us about the transition from racist rhetoric to physical wartime atrocities.

Marta Verginella: Serbian propaganda fostered violence by depicting Albanian men as rapists and women as “reproductive machines” which is an effective strategy that dehumanizes the population and justified state-led sexual violence. In the chapter “Gendered Nations” the authors delve into the discourse, similar to tactics used in Bosnia, creating a climate that fueled and enabled violence against women to begin well before the war.

Interviewer: Strongest Link is grounded in oral history and what the authors call “narratives” of 20 women, mostly from rural Drenica and Dukagjin regions collected between 2015 to 2018. How is the methodology of Alessandro Portelli applied in the book in terms of intersections of survivor experiences?

Marta Verginella: Through the power of narratives that are not told in isolation but understood in a broad context. The authors applied the oral history approach based on Alessandro Portelli’s methodology by conducting extensive fieldwork, earning the trust of survivors to recount their experiences, which are situated within the broader historical context of the collapse of socialist Yugoslavia.

Interviewer: One of the factors tied into this, as you point out, is the book’s contribution to understanding conflict, in “the distinct divide between rural regions like Drenica and urban centers like Pristina.” How did this impact the way women experienced both the war and its aftermath?

Marta Verginella: The rural-urban divide created contrasting experiences for the Albanian women during the years of conflict in Kosovo. Both environments, however, were defined by a deep sense of insecurity that shaped women’s lives during and after the war.

Interviewer: How are we to understand silence not just as the absence of speech, but a complex choice, compounded by “external constraints” and internal urges that force survivors to remain muted even decades later such as patriarchal norms, family stigma, or fear of being discredited?

Marta Verginella: Through the polyphonic narrative of the book, we understand the causes of the long institutional silence and the difficulties survivors faced and are still facing today. The authors document the gradual opening of dialogue with survivors and the political and social changes that eventually made testimony possible—that is how speaking becomes “an antidote to shame.” The book emphasizes that silence is a complex phenomenon—often equivalent to speech—not merely its absence.

Interviewer: What is the book’s greatest strength and why does it matter?

Marta Verginella: The Strongest Link shows how important it is to give voice to survivors and to create the broader social and political conditions that make speech possible—conditions that allow the strongest link among women to endure. Its extraordinary strength lies in the powerful testimony of wounded, raped women who found the courage to speak about what they lived through. Above all, thanks go to the survivors who found the strength to share their suffering, offering a message of hope to all those who could not speak and who are still awaiting justice.

Interviewer: From your extended work on borderlands, memory and the ‘margins’ of history, would you say that Kosovo gender studies and conflict have received less significant scholarly attention compared to other parts of the Yugoslavian dissolution such as Bosnia or Croatia?

Marta Verginella: Kosovo’s gender scholarship is tied to state-building and international intervention which can sometimes obscure the lived experiences of local women. My research often highlights how women are cast as passive victims or “mothers of the nation” in post-war transitions. Kosovo has received “less” attention in terms of long-term social history compared to the more established archives of the “North-Eastern Adriatic” such as Slovenia, Croatia that the EIRENE Project explores.

Thank you for the interview!

Marta Verginella is a prominent scholar in gender studies and oral history. She presented her review titled How Speaking became the Antidote to Shame on the book the Strongest Link at the 2025 ASEEES in Washington DC. Notable as one of the most prominent contemporary Slovene historians, she is considered a pioneer in the history of family relations in the Slovene Lands. Marta Verginella, PhD, is a History Professor at the University of Ljubljana. She has written and co-written twelve scientific monographs, several of which have been translated in multiple languages.

Photo Marta Verginella, Rafaela Prifti at the steps of the New York Public Library

Kur “Themeluesi – Lidershipi i Ismail Qemalit” u botua për herë të parë, synimi ishte të rikthehej figura e Ismail Qemalit jo thjesht si një personalitet historik, por si një model lidershipi, i ndërtuar mbi karakterin, vizionin dhe guximin për të vepruar në momente pasigurie. Pritja që libri ka marrë nga lexuesit në vijim ka qenë inkurajuese dhe njëkohësisht nxitëse për reflektim të mëtejshëm. Fakti që edhe botimi i katërt u përmbyll me një tirazh të kufizuar, të realizuara në bashkëpunim me “Filara”, tregon se interesi për të kuptuar lidershipin përmes historisë sonë mbetet i gjallë.

Ky botim i pestë, i përditësuar, në shqip dhe botimi i dytë, i përditësuar në anglisht i “The Founder”, vjen si një vazhdimësi natyrore e këtij dialogu me lexuesin.

Ndryshimet e bëra janë të kujdesshme dhe të përqendruara. Ato përfshijnë përmirësime të vogla në formulime, saktësime në përmbajtje, si dhe pasurimin e albumit fotografik me disa imazhe shtesë, të cilat synojnë të thellojnë dimensionin historik dhe dokumentar të librit. Këto ndërhyrje nuk e ndryshojnë thelbin e argumentit, por e bëjnë atë më të qartë dhe më të plotë.

Ismail Qemal Vlora përfaqëson një model të rrallë në historinë shqiptare. Ne kemi pasur shumë liderë që kanë synuar pushtetin. Ismail Qemali synonte diçka tjetër. Ai kërkonte të ndërtonte një shtet që të mos kishte nevojë për liderë të përjetshëm. Në këtë kuptim, ai mbetet ndoshta i vetmi lider shqiptar që nuk synoi të sundonte shtetin që krijoi, por ta themelonte atë mbi parime që e tejkalojnë individin.

Më shumë se një shekull pas shpalljes së pavarësisë, pyetjet që shoqëruan atë moment mbeten ende aktuale: Çfarë do të thotë të udhëheqësh në favor të interesit publik? Si balancohet pragmatizmi me parimet? Dhe, mbi të gjitha, si mund të ndërtohet një lidership që nuk mbetet peng i rrethanave, por i kapërcen ato?

“Themeluesi” nuk është një biografi tradicionale, është një manual për ekzekutivët modern. Ky libër nuk synon të idealizojë të shkuarën, por të nxjerrë mësime prej saj. Figura e Ismail Qemalit nuk paraqitet si një monument i largët, por si një pikë referimi që na fton për krahasim, reflektim dhe, në raste të caktuara, për vetëkritikë.

Nëse ky botim i ri arrin të kontribuojë, qoftë edhe modestisht, në një debat më serioz mbi lidershipin, përgjegjësinë dhe të ardhmen e jetës sonë publike, atëherë ai e ka përmbushur qëllimin e tij.

Evarist Beqiri

Tiranë, 2026