Sami Milloshi/

Do ta them që në fillim: libri “Eleganca e lotëve” i Iris Halilit më pëlqeu jashtëzakonisht. Pse? Sepse përshtypja e parë, pasi e lexova, është se ajo shkruan me një sinqeritet të jashtëzakonshëm, natyrisht me sinqeritetin e një fëmije, që e ruan fëmijën në vetëdijen e vet edhe në moshën e pjekurisë. Siç thoshte Picasso i madh: “M’u desh gjithë jeta ime të pikturoja si fëmijë.”

Dhe, prandaj Picasso u bë ai që njeh sot gjithë bota. Ndoshta ky libër do t’i sjellë një fat pak a shumë të ngjashëm edhe zonjës Halili si shkrimtare.

Po për çfarë e ka shpalosur sinqeritetin e saj fëminor Iris Halili? Ajo ka shkruar një libër për gjyshen e saj Ganimete Gjilani Fratari dhe për dajën e saj Hajredin Fratarin, të cilët provuan dhe përballuan me dinjitet të pashoq ferrin e diktaturës komuniste që i torturoi me të gjitha mënyrat e saj shtazarake. Në sytë e saj prej fëmije kanë mbetur të stampuara të gjitha ato tortura, sepse ajo, ndonëse imcake, ka qenë dëshmitare e tyre.

Ka edhe libra të tjerë, në shqip dhe në gjuhë të huaj, të shkruar në vetë të parë me kujtime të fëmijërisë. Ka, tashmë, gjithashtu një numër librash me kujtime të atyre që provuan burgjet e Enver Hoxhës. Në morinë e këtyre librave, “Eleganca e lotëve” shkëlqen si një margaritar.

Pse? Sepse është i mbushur plot me fakte, plot me detaje, plot me jetë. Dhe duket fare qartësisht se autorja e ka kompozuar librin në mënyrë të atillë që jo vetëm të prezantojë tmerret e diktaturës, por edhe të na dëshmojë se si dhe pse, në thelb, ata që u përballën me të keqen, ia dolën jo vetëm të mbijetojnë, por edhe të triumfojnë moralisht.

Halili i ka kushtuar një vëmendje jashtëzakonisht të madhe asaj që quhet trashëgimi familjare. Një trashëgimi e begatë vlerash morale dhe historike si ajo e familjes së Hajredin Fratarit në Mallakastër, nuk mund të mos jetë një bazë e fuqishme për karaktere të forta, si gjyshja Gano, apo si daja Hajredin. E stolisur shpirtërisht me kulturë të thellë, gjyshja Gano rrezatoi stoicizëm dhe mirësi deri në frymën e fundit. Kjo mirësi rrezaton në gjithë faqet e librit dhe lexuesi nuk mund të mos e admirojë autoren për atë këmbëngulje të rrallë për të shfaqur vlerat e plota të kohezionit familjar. Lexuesi e merr me mend se dëshpërimi i thellë përballë torturave kishte po ashtu një sistem vertebror të çeliktë, që ishin vlerat e familjes dhe, prandaj, rronte shpresa se, një ditë, nëna do ta shihte djalin e saj jashtë burgut, se një ditë ajo do ta shihte të martuar dhe se një ditë do të përkëdhelte edhe fëmijët e tij.

Në këtë mjedis jashtëzakonisht të shëndetshëm moral dhe kulturor ka pasur fatin të rritet edhe autorja. Prandaj, nuk është e rastit që ajo e thotë me një çiltërsi të habitshme poetike se: “Ëndrra herë na bëhet e shkuara, herë na vjen si e ardhmja, herë është ajo që dëshirojmë dhe herë ajo që jetojmë.” (faqe 76)

Deri më sot, unë nuk kam parë libër më të arrirë se ky i Iris Halilit që, me një elegancë kompozicionale kaq fine, të bëjë me një kirurgji fjale autopsinë e luftës së klasave, e cila ishte për pesëdhjetë vjet kanceri më i tmerrshëm në trupin e shoqërisë shqiptare. Sot është e vështirë t’ua shpjegosh brezave të rinj se çfarë do të thoshte “njeriu me biografi të keqe” apo “njeriu me biografi të mirë”. Por, kur lexon librin e Irisit, e kupton fare mirë se pse, si fëmijë në shkollë, kur u dha lajmi se diktatori vdiq, asaj i shpërtheu e qeshura… Dhe se si ajo, dashje pa dashje, e kishte shfaqur gëzimin për vdekjen e tij, pavarësisht se gjyshja, me atë inteligjencën e saj emotive, gjithnjë e kishte porositur që të ishte e kujdesshme dhe e përmbajtur për të mos u dhënë shkas atyre që e kishin në dorë ta ashpërsonin edhe më tepër luftën e klasave.

Në këtë vështrim, nuk e di se pse, duke e lexuar librin, m’u kujtua nobelistja ukrainase Svjetllana Aleksijeviç, e cila mori Nobel në vitin 2015 pikërisht për kurajon e saj kundër regjimit totalitar. Libri i saj “Zërat e utopisë” është një miksturë e gazetarisë dhe e letërsisë fiction. Megjithëse Halili e ndërton rrëfimin e saj si një miksturë midis kujtimeve të fëmijërisë dhe gjendjeve emocionale të personave realë, pra pak ndryshe nga nobelistja ukrainase, ajo arrin që po ashtu, si ajo, ta rrëmbejë vëmendjen e lexuesit në këtë shkrirje fakt–emocione.

Prandaj, do të thosha se nuk ka asnjë pikë rëndësie se çfarë mund të quhej libri i saj, bazuar në manualet estetike të derisotme. As librin e Aleksijeviç dhe as librin e Halilit nuk mund t’i quash romane, në kuptimin klasik që ka kjo fjalë. Por, si njëra edhe tjetra, për shkak të fuqisë së shprehjes dhe densitetit të mendimit, arrijnë të sjellin drama e tragjedi njerëzore me po atë fuqi që i kanë sjellë romancierë të letërsisë fiction.

Duke e sjellë asociacion me ukrainasen Aleksijeviç, nuk kam kurrsesi për qëllim të bëj ndonjë krahasim të imtë. Por desha, megjithatë, të vë në dukje se ndonjëherë vepra që meritojnë vëmendje të thellë, tek ne, ose neglizhohen, ose priten me komplimente të ekzagjeruara që përfundojnë në harresë, për fat të keq.

Prandaj unë u entuziazmova aq shumë kur profesor Ukë Buçpapaj shkroi këto fjalë më 9 janar 2026 për librin e Iris Halilit: “Libri ‘Eleganca e lotëve’ i Iris Halilit është të paktën 15 kate vlera më lart se të gjithë librat e Lea Ypit: …”

Sot, nëse ke altoparlantët e pushtetit, mund të të shesin edhe për “gjeni” (siç na e servirën atë Ypin). Rasti i Iris Halilit nuk mendoj se është i tillë. Por, aq sa kam intuitë unë, ajo dhe libri i saj “Eleganca e lotëve” meritojnë vëmendjen maksimale të elitës letrare shqiptare. Ne nuk e kemi luksin t’i shpërfillim raste të tilla.

Iris Halili meriton përkrahjen maksimale për të mbërritur një ditë aty ku sot për sot mund të quhej utopi. Sepse ajo, me librin e saj, ka nderuar veten, por mund fare mirë të nderojë edhe Shqipërinë…

www.exlibris.al

E vërteta dhe romani janë bashkë, aq sa e vërteta është roman dhe romani është i vërtetë, teksa fantazia e jetës me fantazinë e shkrimtarit pleksen për të dhënë një vepër kujtese, por letërsia e tillë është e gjithë, kujtesë e bukur, do të thosha.

Pashko R. Camaj, pas botimit të librit autobiografik Porosia e kullës nga “Onufri”, ku rrëfeu “jetën e tij nga fillimi e deri aty ku është sot, një doktor në shkencat shëndetësore dhe funksionar i rëndësishëm në shtetin e Nju-Jorkut”, siç shkruan në parathënie shkrimtari Besnik Mustafaj, siç duket ndjeu së brendshmi të rrëfejë tani për të tjerë, që janë si vetet tona të tjera veçanërisht në letra. Por më shumë se aq, të mbartë edhe “brengën” e tyre.

Ai i beson rrëfimit, të vërtetave që mbart si një kulturë që mbase mitikisht i erdhi si frymë dhe fjalë nga odat e burrave në kullat e malësorëve shqiptarë atje në Mal të Zi, nga lutjet e nënave, nga eposi i rapsodëve ballkanikë e deri edhe te metropoli amerikan që është plot me befasi dhe habira metamorfozash domethënëse, me lajme dhe art të madh.

Gjithsesi, autori ndjeu se i duhej tashmë rrëfimi nga Shqipëria, ku ai, edhe pse nuk ka jetuar atje, e ka në gjak, në psikikë si porosi, si fantazi dhe kronikë, qoftë edhe e pashkruar ajo, si dhembje dhe legjendë, si një kthim kolumbian për të zbuluar jo Amerikën, por dheun amë.

Nëse në veprën e mëparshme kujtimet e doktor Pashko R. Camajt u “lexuan si një roman”, tani ai sjell një “roman që do të lexohen si kujtime”, me retrospektivat e munguara.

Duket se më e rëndësishme për doktorin është rrëfimi, jo vetëm si një dëshirë, por edhe si një domosdoshmëri, si një dëshmi, duke e parë edhe si ndërgjegje, pastrim të saj edhe te personazhet, që të merret ajo forcë shpirtërore për të mos u përsëritur mëkatet dhe më lart akoma, si një pajtim hyjnor i vetveteve me qiellin. Kështu, për të ndihmuar jo vetëm me profesionin e vet si doktor i shëndetit publik, por edhe si shkrimtar, që, edhe pse nuk janë e njëjta gjë, ngjajnë a mbase janë. Dhe mënyrë e mirë, më sipërania shpirtërisht do të ishte një rrëfim i gjatë, tronditës, një roman tjetër.

Pastaj rafinaturat romanore, ashtu si stili, vijnë vetvetiu. Po a kërkohen a veç duhet t’i kesh? Po është edhe kujtesa mahnitëse e leximeve, por edhe arkivi digjital… Rëndësi ka lexuesi.

Dhe Pashko R. Camaj vazhdoi si më parë, shkroi në anglisht romanin When Eagles Cry, që në shqip e nxjerr prapë “Onufri”, me kujdesin dhe përkushtimin e themeluesit të saj, Bujar Hudhrit.

Një brengë në dy rrugë

Në romanin Brenga të Pashko R. Camajt janë dy rrëfime paralele… me një si hijezim përsipër, si të asaj pemës së gështenjës të vendlindjes së personazheve.

Janë dy shokë, djem të rinj që kujtonin se nuk do t’i ndante asgjë, por u ndanë aq dramatikisht, aq gjatë dhe aq larg, gati gjithë jetën dhe me fate të kundërta si realitetet e tyre – njëri që do të rrezikonte në arratinë drejt parajsës, në lirinë dhe mirëqenien jashtë dhe tjetri që do ta hidhnin në ferrin e burgjeve brenda.

Fati dhe fataliteti. Që njëri nga shokët arriti ta ndryshonte, ndërsa tjetrit ia ndryshuan pa rrugëdalje.

Paralele që s’e presin njëra-tjetrën, që s’e di pse, më kujtojnë shinat e trenit, të një treni ngjarjesh do të thosha, meqenëse po flasim për rrëfime letërsie, ku çuditërisht ndodh ndryshe, paralelet edhe bashkohen, i bashkon lokomotiva e guximshme e krijimit artistik – le ta vazhdojmë krahasimin – me vagonët që tërheq pas, me personazhe që hipin dhe zbresin nëpër stacione si në kapituj romanesh.

E di që doktor Pashko R. Camaj udhëton shumë me tren nëpër Nju-Jork për të shkuar në punë, sheh njerëz që lexojnë, ashtu si dhe veten dhe këtu do t’i ketë lindur ideja për një libër me udhëtime, me ikje, me rreziqe që jo pak ka kaluar edhe vetë, por edhe ka dëgjuar që edhe të tjerë kanë kaluar shumë e më shumë dhe më të rënda. Nga bashkatdhetarë, natyrisht. Sidomos me ato udhëtimet brenda vetes. Që të mos harrojmë. Pa kujtesë jo vetëm që s’është askush, por nuk ka as popull, as kohë. Duhet medoemos rrëfimi. Si shkencë dhe art… si roman.

Ashtu si edhe dashuria njerëzore. Që sa e vështirë ishte në Shqipërinë me dy diktatura të mëdha, atë komuniste dhe atë të varfërisë. Miqësitë e mëdha do të ishin të rralla, do të kishte të vërteta, por edhe të kollajthyeshme, të brishta dhe të ashpra dhe mashtruese ashtu si edhe vepronte realiteti që bëmë. Mjerisht, miqësitë do të kishin rëndesa politike. Dukej e pamundur miqësia e një të përndjekuri, e një familjeje të tillë, me një që ishte me përndjekësit, i një familjeje të atillë. Gjendej edhe poezi që i miqësonte të rinjtë, aq sa ajo nuk bëhej politikë e ditës apo nuk ndërhynte policia politike për t’i prishur, edhe me ndihmën e njërit nga miqtë.

Doktor Pashko R. Camaj zgjodhi të bëjë romanin e miqësisë së dy shokëve, të tëhollojë alternueshëm ndodhitë e mëpasshme të ndërprerjes brutale të saj. Dy bashkëfshatarëve nga një vend i Veriut tonë, Tonini nga familja e Mirakajve, e njohur për patriotizmin dhe persekutimin – z. Tonin Mirakaj është i vërtetë, jeton në Nju-Jork, ka moshë të thyer, autori e ka takuar – dhe tjetri është shoku i tij, Marku, i fantazuar i gjithë, që është si ata që vuajtën burgjeve politike të diktaturës si kundërshtarë, madje Marku i romanit nuk bëri ndonjë vepër penale politike, ai thjesht donte të mbetej mik dhe nuk mundi të merrte dot që në krye të herës formatin e përçudnuar të njeriut të ri që kërkonte Partia-shtet.

Në natën e fundit, që s’e dinin se do të ishte e tillë, kur dy miqtë ndahen, njëri i jep tjetrit një kryq. Jemi në kohën kur feja do të ndalohej me ligj, që do të prisheshin tempujt e besimit, kishat e xhamitë do të ktheheshin në kinema, në magazina e depo armësh për ushtrinë, kur klerikët do të burgoseshin apo edhe do të pushkatoheshin.

Duke i dhënë shokut kryqin si shenjë miqësie, besimi e qëndrese, ai, pa e ditur, sikur i ndolli edhe mundimet e Rrugës së Kryqit, Golgotën e së ardhmes. Ndërkaq, kishte nisur përçarja mes njerëzve, disa po shenjoheshin të ishin fatzinjtë e diktaturës dhe disa po paracaktoheshin të ishin si fatbardhët e diktaturës.

Përgjegjësia mbetej e gjithsecilit.

Ankth, entuziazëm, partizanë kur lufta kishte mbaruar, fitore, gjyqe mizore, kafkiane, vrasje, tmerre, spiunë të gjithçkaje, dhunime…

Komunistët na kanë vrarë çdo shpresë. Dhe jo vetëm për ne, por për gjysmën e këtij kontinenti. Dhe të jesh një Mirakaj me komunistë në pushtet, do të thotë të jesh i vdekur, – i thotë Toninit i ati para se të marrin udhën e arratisë.

Ndërsa Markut në burg një prift ortodoks, Petroja, që fshehurazi mbante edhe fletë të Biblës, do t’i thoshte: …të pranosh fatin tënd është shenjë force, jo dobësie. Është një rrugë që fillon duke pranuar se gjërat ndodhin, duam apo jo...

Ndërkaq, familja e Toninit mori guximin të sfidonte fatin, arratisen, u ikin kthetrave të tiranisë komuniste, jo vetëm kaq, marrin edhe fluturimin drejt ëndrrës amerikane. Një odise plot rreziqe, nga malet e Iballës, përmes kampeve të ftohta të refugjatëve në Jugosllavi e Itali dhe deri te dritat e Nju-Jorkut. Por edhe Marku me familjen pati guximin të qëndrojë dhe të përballojë të keqen në vend, sfida e tij është infernale.

Liria e Toninit nuk do të jetë e mjaftueshme, ajo ka brenda brengën, atë kompleks faji për ç’la pas mbas ikjes, një si hije të gështenjtë braktisjeje për mbijetesën. Ai s’e di që vëllai i tij i shpirtit, Marku, mbetet burgjeve edhe si ndëshkim i arratisjes së tij.

Rëndësi merr ndjenja, se çfarë ndien, ajo je. Kjo është vlera thelbësore e këtij romani, sipas meje.

Marku tashmë është heroi tragjik në ferrin e burgjeve famëkeqe të Burrelit dhe të Spaçit, në minierat ku trajtohen si skllevër. Megjithatë, historia e Markut nuk është vetëm histori vuajtjeje, por edhe e qëndresës njerëzore. Dinjiteti mund të ruhet edhe kur trupi shembet dhe se besnikëria ndaj një njeriu tjetër si ndaj vetes mund t’u mbijetojë dekadave të torturës. Po ai tjetri a ka faj? Ç’mund t’i bëhet kësaj brenge?! Që të vjen nga tjetri si vetja…

Më shumë se rrëfimin e dy rrugëve, më e rëndësishme është ndjesia që përftohet prej tyre – ndjesia që përjetojmë, e përsëris, është përcaktuese në një vepër letrare, kështu besoj – që edhe nëse nuk ka për qëllim zbërthimin psikologjikisht a estetikisht të saj etj., ajo kthehet mrekullisht në etikën e qëndrimeve dhe veprimeve, se në fund të fundit jemi më shumë ajo që bëjmë se ajo që themi.

Vepra e Pashko Camajt është qëndrim edhe i fuqishëm. Si shkrimtarí mund të them se përgjithësisht ka një si përzierje të stilit të një kronike me të folurën e njënjëshme të fatthënësit, plot me detaje romanore. Sa shumë çliruese janë në roman ato skenat epiloguese atje te pema e gështenjës së vendlindjes, ku dhe filluan, ngjashëm tani me imazhe të filmave hollivudianë.

T’i besojmë ndjenjës!

Ikjet dhe dënimet… Çështje morale me rëndësi

Nga koha që lamë, autorë të ndryshëm zgjedhin realitete të ndryshme për të shpalosur, ashtu siç shpalosim ne librat e tyre.

Ata që u sunduan nga realizmi socialist shohin më shumë triumfin e rendit, propagandimet e tij të bujshme, unitetin forcërisht, rreshtat dhe brohoritjet, statistikat e një progresi të dyshimtë, ekonomi që për t’u rritur rrënon një popull etj., duke shmangur kështu edhe progresin tjetër, atë të luftës së klasave, përçarjes kombëtare dhe të varfërisë dëshpëruese, të shumanshme, gjenerale.

Doktor Pashko R. Camaj nga Shqipëria që lamë, mes festës dhe makabritetit, zgjodhi, pra, jo rastësisht, të rrëfejë burgjet dhe ikjet, siç duket këto dhe mbeten si arritjet më të rëndësishme të asaj epoke.  

Trajtimi dhe mënyra si i sheh, optika e tij, kanë jo vetëm largësinë kohore të nevojshme, po ashtu edhe atë gjeografike, që sigurojnë një paanshmëri, besohet, përveçse ai është shkrimtari, ndërgjegjja dhe përgjegjësia s’mund ta lënë mënjanës. Ai është me ata që përndiqeshin e vuajtën dhe jo me ata që përndiqnin e duan të shkaktojnë vuajtje edhe sot.

Kur flasim për burgjet politike, nuk duhet të nënkuptojmë vetëm njerëzit e burgosur, gjë që s’e durojnë dot të gjithë, por cilësinë e lirisë njerëzore të mohuar. Një qasje e ndjeshme ndaj asaj është rikthimi i historisë në empati, të imagjinosh dhembjen, frikën, lirinë, por edhe të tashmen si ëndërr e tyre. Dhe ta ndiesh si projekt tonin të përbashkët. 

Psikologu i njohur i traumës, Viktor Frankl, vetë i burgosur në kampet naziste, shkruante: “Ai që ka një ‘pse’ për të jetuar mund të përballojë pothuajse çdo ‘si’.”

Nga përvojat e skajshme mund të kuptohet se ata mbajtën dinjitetin brenda një realiteti mizor. Dhe kjo i shërbeu dinjitetit të gjithë shoqërisë.

Ish-të burgosurit politikë, Marku i romanit me bashkëvuajtësit e tjerë, nuk janë vetëm viktima, por edhe kundërshtarë të së keqes së përbashkët, bartës të një historie të dhembshme, të një traume, shpesh të brishtë psikologjikisht. Kur shoqëria i gjykon vetëm si “të fortë” ose “heroikë”, apo me kahun tjetër cinik, akoma më cekët se “ashtu ishte koha, pse shkelën ligjet e saj” etj., kuptohet se nuk kanë kapur fare nga dhembja e tyre e brendshme, që është dhembja e njeriut.

“Për të kuptuar dikë, duhet të ecësh me këpucët e tij”, – kjo është Empatia e Platonit në një kuptim praktik.

Doktor Pashko R. Camaj ka veshur edhe çizmet stoike të të burgosurit, që me dhunë e detyruan të punonte në minierat e ferrit, por ka vënë mbi supe edhe flatrat drithëruese të atij që merr arratinë për t’i ikur së keqes.

Romani ka kujtesë. Dhe nuk duhen medoemos amnezia penale e as glorifikimi automatik.

Burgjet e Burrelit dhe të Spaçit, qelitë e akullta, mizoritë, revolta, shtypja, vrasjet në veprën e Pashko Camajt nuk janë vetëm dëshmi, por edhe akuza, edhe sfidë kundrejt asaj utopie që ushtroi dhunë duke vazhduar disi edhe sot dhe nga ata që shpërdorin fjalën. Jo vetëm shkrimtarë, por edhe shumë filozofë dhe teoricinë të politikës, p.sh., Hannah Arendt me Banalitetin e së keqes, na mësojnë se jo gjithmonë “e keqja” është monstruoze; shpesh ajo është e përditshme, e rutinës dhe kjo e bën gjykimin më kompleks.

Të gjykosh një njeri nuk është të urresh të kaluarën e tij, por të kuptosh rrethanat dhe psikologjinë e zgjedhjes që e sollën aty ku është… Po kështu dhe për një popull. Kështu duhet të ndodhë edhe me librin e historisë. Pse jo dhe me romanin…

Ngulmim te ndjeshmëria

Duhet të emocionohemi deri në magjepsje. Jo vetëm me veprat e artit. Po edhe si tek ato.

Romani i Pashko Camajt ka tension ndjeshmërie dhe duket se këtë kërkon të bëjë edhe te lexuesi. Te njeriu… Empati… dhe të kuptuarit se sa afër ose sa larg mund të ishe vetë nga zgjedhjet ekstreme të kohës.

Të kthyerit e gjykimit jo vetëm për dënim ose falje, por për ndjeshmëri, është edhe misioni i shkrimtarit.

Duke parë muret e burgjeve dhe në faqe romanesh, të ndiesh ende ftohtësinë dhe frikën, urinë dhe heshtjen, braktisjen nga njeriu etj., këto janë edhe kujtesa për atë që mund të na gjente, po të harrojmë. T’i ikësh së keqes, kthetrave të saj, duhet një arratisje… si akt, por edhe si akt artistik.

Të shumtë janë ata që arritën të iknin, të shpëtonin jetën nga diktatura dhe vetvetja që mund të bëhej nën diktaturë: i shtypur ose, më keq, shtypës.

Të ishe i lirë, i pakërcënuar, me mundësira pasurimi me punën tënde, nuk ishin të mundshme në dheun amë.

Në romanin e Pashko R. Camajt mendoj se është risi ndjenja ambivalente që na shkaktohet prej personazheve që ikën dhe që mbeten, një përzierje mes gëzimit për jetët e shpëtuara dhe pezmit për vuajtjet dhe padrejtësitë e vazhdueshme, edhe nga shkaku i njëri-tjetrit.

Të arratisurit politikë ndodhte të përjetonin në botën e lirë një si kompleks faji, atë të shëlbimit kur të tjerët masakroheshin në atdhe, ku të tjerët nuk lejoheshin ta ndienin, duke arritur deri aty sa të shihnin si fajtorë ata që i fusnin në burgun politik dhe jo ata që fusnin, faunën e sundimtarëve…

Prandaj edhe të ngujuarit forcërisht në burgun politik të atdheut kanë një si akuzë për të gjithë…

Mosndjeshmëria

I gjithë romani duket si një qortim dhe moshonepsje ndaj atyre që u mungon ndjeshmëria. Se ka nga ata që lexojnë vetëm veten e tyre, ashtu siç do të donin të ishte ajo dhe të tjerët përreth saj.

Fanatikët e rikthyer nga diktatura, që e dënojnë diktaturën, madje me atë pasionin që e deshën, çuditërisht, nuk mund të përballojnë historinë e vërtetë të atyre që vuajtën. As të veteve që i bënë ata të vuajnë. Çdo gjë e masin me një kompas imagjinar superior, duke besuar se askush nuk ka pësuar aq sa ata dhe asnjeri, po të ishte në rrethanat e tyre, nuk do të vepronte më drejt se ata.

Shpesh atë kompas e bëjnë penë. Mjeshtër të demokratizmit të letrës dhe të hipokrizisë morale. Në formën e tyre parake, si sekretarë e gardianë e spiunë i gjejmë edhe në roman. Ata mund të flasin për lirinë, por nuk durojnë të lirët dhe shpesh shpikin kundërhistori, sepse nuk u pëlqen që dikush tjetër mbart atë që ata nuk mund ta duronin dot.

Këta janë bërë kritikë përçudnues të vuajtjes së tjetrit, ekspertë të dhembjes që nuk e kanë përjetuar.

Konvertit të fanatizmit të dikurshëm i është shtuar aftësia e prapë për të gjykuar gjithçka dhe të mosndjerit të asgjëje, përveç kënaqësisë që kanë kur tregojnë superioritetin kinse moral mbi të tjerët.

Janë gati për të shpallur lirinë si ide të tyre ekskluzive.

Fanatikët e dikurshëm të diktaturës sot e gjykojnë vuajtjen si një spektakël televiziv, romani thjesht duhet të zbukuroje bibliotekën, pranojnë aq dhembje sa edhe Inteligjenca Artificiale.

Miqësia e zorshme me të persekutuarit u duhet tani persekutorëve jo si paqe, por që të kalohet sa më parë tek teprimi që, në fund të fundit, ta lënë rolin e zemërgjerëve, që ligësitë e vetes të gjitha, t’i hedhin jo në burgun e së dikurshmes, por tek ata që njohin dhe kanë qenë të burgosur, kështu ata shmangin vetveten e dikurshme.

Një zgjidhje në roman

A do të ishte zgjidhje shkëputja nga ndjenja apo thjesht të kuisje mbi brengën personale, siç edhe bëjnë duke ia hedhur tjetrit mëkatet e vetes, madje edhe me akuzën absurde për privatizim të burgut. Marku i romanit nuk mburret kurrë me vuajtjen e vet dhe burgu nuk është pronë e të burgosurit, por e atyre që e ndërtuan për të futur njerëz në burg dhe ata janë privatizuesit e tij ose ata që mendojnë: e ashtu duke e pasur burgun brenda mendjes dhe shpirtit të tyre.

Doktor Pashko R. Camaj zgjodhi të tregojë brengën e madhe të një populli, që edhe pse ai pati fatin të mos e jetojë, e përjeton atë si të veten, sepse ndien si njeri dhe shkrimtar. Dhe mban qëndrim. Ajo zbulohet te personazhet e tij.

Në fund, doktor Pashko R. Camaj na rrëfen takimin aq emocional midis ish-të burgosurit politik në Shqipëri dhe ish-të mërguarit politik, të lirë në Perëndim. Dy shokë të dikurshëm, palë të një kohe, të të njëjtit kah, sepse kahu tjetër janë sundimtarët dhe nostalgjikët e tyre sot.

Pala e të burgosurve pritet të flasë për vuajtjet dhe padrejtësitë shtetërore, humbjet, si mbetën pa rini, me fëmijët rrugëve të internimeve, sakrificat dhe fajtorët, ndërsa pala e të arratisurve duhet të tregojë shpëtimin, liritë, arritjet, pleqërinë e bardhë, fëmijët e shkolluar mirë, por edhe brengën, atë ndjenjën e pashprehur të fajit, të pasojave të rënda të atij largimi nga vetë historia që lanë pas.

Çfarë na tregon romani? Ç’kemi pas kësaj? Acarim apo mundësi dialogu të sinqertë? Rizbulime? Gjykim? Apo dhe respekt për të kaluarat e njëri-tjetrit? Të ndiesh, të kesh dhembjen e mirë…

Mendimtari dhe filozofi i psikikës, Carl Jung, thoshte: “Çfarë nuk shprehet brenda nesh, mundohet të shprehet jashtë.” Pra, vuajtjet dhe humbjet që mbajtën ata që mbetën brenda dhe çlirimi që përjetuan ata që u larguan, janë të dyja histori që kërkojnë njohje dhe shprehje, rrëfim, jo krahasime, por shmangie të zilisë. Siç duket, nuk është plotësisht më mirë ose plotësisht më keq të kesh qenë jashtë apo brenda. Çdo rrugë ka çmimin dhe dhembjen e vet.

Liria me brengë e njërit nuk e zhbën vuajtjen kryeneçe të tjetrit. Le të rrëfejnë secili me shpresën duke krijuar një kuptim të përbashkët për të kaluarën nga doli e tashmja që paraprin të ardhmen. Njohja dhe pranimi janë mënyra që të shpëtojmë vetvetet… Dhe të lexojmë patjetër.

Në fund të fundit, nuk ka pasur më mirë apo më keq – mund të thotë i paanshmi i ardhshëm – por rrugë të ndryshme. Dhe një brengë – pasuri e përbashkët. Që pranohen për të ndier një lloj paqeje të thellë, me adhurimin për guximin e të jetuarit, për durimin, zgjedhjet dhe vuajtjet, nga të cilat njeriu i fortë, njëherësh edhe i dobët, nxjerr edhe lumturinë.

Dhe romani sheh me syrin e zemrës, me një ndjesi të sinqertë përbashkuese.

Kur Marku imagjinar i shkruan Toninit real, mes tyre është “brenga” dhe ndjenja që ajo shkakton, por është dhe përgjigjja jonë: Nëse po e lexon këtë letër dhe më kujton, atëherë nuk ka qenë kot. Më kujtohet ajo natë kur më vure kryqin në dorë. E gjeta mënyrën për ta mbajtur me vete për gjithë këto vite, edhe në qeli, edhe nën tokë, atje ku s’kishte as Zot, as kohë. E kam ende… Dhe e përfundon letrën: Jam mirënjohës që ende di si duket qielli… Pikërisht si një poet. Shpik poetin brenda vetes dhe ke për të shpëtuar. Dhe përsiatja vazhdon: Nuk pata kurrë mundësinë të shihja e të jetoja veten që mund të isha. Kur ta vjedhin jetën kaq herët siç ma vodhën mua, mbart me vete dy fantazma: fantazmën e asaj që je dhe fantazmën e asaj që mund të ishe. Kam jetuar me to çdo ditë, në heshtje, vetëm. […] humbur në varre pa emër, në dosje që askujt s’i lejohej t’i lexonte…                                                                                                           

Po është romani, më i sigurt se të gjitha. Ndërsaprifti, Petroja, sikur na thotë të gjithëve: Jo, ndjenja e dhembjes dhe kërkimi i fajit nuk të bën të dobët… Të bën njeri…                                                                                                                                                

Gruaja e një bashkëvuajtësit tim në burgun e Spaçit, ku mes nesh kishim edhe Markun e romanit, gruaja e atij poetit që varën në Kukës, Havzi Nela, varja e fundit në perandorinë komuniste dhe do të nisnin ndryshimet… por edhe romani… ajo grua më kishte thënë njëherë se kur ne do të flisnim për dashurinë, atëherë do të ishim çliruar… 

Te gështenja e vendlindjes Marku takon edhe Dritën, mësuesen e re. Të dy bien në dashuri. I bashkoi edhe dashuria për librat, por më shumë ndjenja e të qenit të huaj në vendin e tyre dhe akoma më shumë vetë mrekullia shëlbuese e dashurisë.

Të gjithë ndiejnë se historia duhet rrëfyer, sepse e kemi nga një histori, po edhe si një e vërtetë që mund dhe duhet të shërbejë si katarsis, e vërteta na bën të lirë, rrëfimi është dhe akt shprese, të pajtohemi me historinë.

Këtë bën ky roman… Na kërkon të jemi të ndjeshëm, qoftë edhe pa asnjë histori, se na e sjell. Historia jonë jemi ne.

Chicago, vjeshtë e tretë 2025

Saimir Kadiu/

Vorea Ujko është pseudonimi i Domeniko Beliçit.

Vorea, ka lindur në fshatin Frasnita (Frascineto, Kalabri, Itali) më 1931. Ai ka qënë prift si dhe ka studiuar për letërsi dhe ka punuar si mësues i letërsisë në Firmo.

Poezia e Ujkos shquhet për përmallimin dhe krenarinë që ndien poeti për Shqipërinë. Ai bën përpjekje, ashtu si përgjithësisht të gjithë poetët e rinj arbëreshë, që t’i afrohen gjuhës së sotme shqipe.

Krijimet e Ujkos janë publikuar në antologji dhe publikime në Itali, Shqipëri dhe Kosovë. Ai është pasardhësi i shkrimtarëve arbëreshë të shek. të 19të De Rada dhe Serembe, krijimet e të cilëve ai i njihte mirë dhe i admironte. Në krijimtarinë e Ujkos vihet re jo vetëm ndjenja atdhetare dhe romantike për Shqipërinë, veti kjo e shkrimtarëve shqiptarë në mërgim, por edhe ndjenja e forte e lidhjes së tij me kulturën dhe paraardhësit Ballkanas, edhe pse ata kishin pesëqind vjet në dhe të huaj.

Vorea Ujko vdiq në një aksidenti automobilistik 37 vjet me pare, më 26 Janar 1989.

“HAPMA DERËN ZONJA MËMË”

Edhe sivjet, moj nënë,

nga mërgimi i shkretë,

më dogji malli për ty.

Unë e di që ti e pritje

birin tënd të largët,

e qave fshehurazi

kur s’pate mundësi ta përqafoje.

Ndjemë, o e paharruara,

mos qaj, pse mjafton sa qave

për bijtë gjatë shekujve.

Ti e di, nënë Shqipëri,

që unë s’kam asnjë faj

nëse jetoj larg teje,

ashtu ka qenë fati i shkretë,

e është kot t’i kujtojmë hallet.

Erërat kanë fryrë mbi mua,

dëborat kanë rënë mbi mua,

si edhe mbi kokën tënde,

por përmes erërave e dëborërave

fytyra jote e largët

më forcoi e ngushëlloi.

Ti paske qenë dhurata

që nuk e bleva në pazaret,

por më vinte nga gjaku,

gjithmonë e kërkuar

te vorbulla e jetës endacake.

U krenova me legjendat e tua,

dashurova me fjalët e tua,

qava me vajtimet e tua,

E tash në buzë të së kaluarës e së ardhmes

i drejtoj ende sytë nga ti,

e prej së largu ndjek emrin tënd

dhe orvatem ta mbaj lart.

Lëri dyshimet e mos mendo

që unë do të doja të kisha

një pretendim të padrejtë privilegji,

unë do të doja vetëm të isha

biri yt, si të tjerët.

Ashtu unë e di

e i ardhur nga lufta e jetës,

unë i bie derës sate:

Hapma derën, zonja mëmë,

se yt bir jam unë, o nënë.

Dr.Ilire Zajmi /

Miqësia është mbase një nga temat më universale në letërsi. Autorë të shumtë kanë shkruar për miqësinë, besnikërinë, sakrificën, tradhëtinë. Erich Maria Remarque te “Tre shokët” na tregon se si miqësia shërben si e vetmja strehë dhe kuptim në një botë të shkatërruar nga lufta. Te “Tre musketierët”, Alëksandër Duma me moton e famshme “Të gjithë për një dhe një për të gjithë”, krijoi një standard për miqësinë që bazohet te aventura dhe besnikëria deri në vdekje.

Khaled Hosseini te “Gjuetari i balonave” na rrëfen një histori  prekëse për fajin dhe shlyerjen, ku miqësia mes dy djemve në Afganistan thyhet nga një akt frike, por mbetet forca lëvizëse e gjithë jetës së protagonistit.

Një histori miqësie në kohën e diktaturës dhe plagëve të saj e trajton libri më i ri i profesorit dhe ekspertit të shëndetit publik në SHBA, Pashko R. Camaj,  i titulluar “Brenga” (botuar nga shtëpia botuese Onufri), duke sjell një këndvështrim sa njerëzor, aq edhe filozofik mbi koston e lirisë.

I botuar paralelisht në dy gjuhë (anglisht: “When Eagles Cry”), ky libër nuk është thjesht një kronikë arratisjeje, por një odise e shpirtit njerëzor midis dy poleve: lirisë në mërgim dhe prangave në atdhe.

Në qendër të romanit është historia e dy miqve të fëmijërisë: Tonin Mirakajt, një personazh real që arratiset nga Shqipëria komuniste në moshën 21-vjeçare, dhe Mark Ukës, një personazh imagjinar që paguan faturën e kësaj arratisjeje me 28 vite burg dhe internim.

Romani shpalos një urë dhimbjeje midis dy paradokseve:  paradoksin e  lirisë dhe të burgut, e dilema që ngre autori është rrëqethëse: A mund të bëhet liria e atij që ikën, burgu i atij që mbetet? 

Kjo dilemë ekzistenciale e ndjek tërë linjën rrëfimore, ku përshkruhen vuajtjet, krajatat,e mizoritë e protagonistëve që jetojnë në dy realitete paralele. 

Arratisja e Toninit ndodh në fshehtësi, pa i treguar  as mikut të tij të shpirtit. Pasi në Shqipërinë e Enver Hoxhës “e vërteta ishte gjëja më e rrezikshme”. Këshilla e babait të Toninit, Zefit, para ikjes: “Askujt, as mureve të zhveshura mos u beso”, shërben si një uverturë për një jetë ku mbijetesa ishte çështje dite dhe heshtja ishte e vetmja mburojë.

Pasojat e kësaj ikje, bien mbi fatin e zi të mikut të tij, Markut.   

Fatet e dy miqve këtu vulosen. Ndërsa Tonini me familjen arratiset me një mijë mynxyra në Kosovë, prej aty në kamp refugjatësh në Kroaci dhe më pas në Itali, për të shijuar më në fund aromën e shumëkërkuar të lirisë në Amerikë, Marku, miku i tij i fëmijërisë ballafaqohet me tortura çnjerëzore brenda mureve të burgut të Burrelit e në ferrin e Spaçit. 

Marku nuk numëron vitet, por hapat deri te muri, fytyrat që zhduken dhe lutjet që veniten.

Camaj shkëlqen në përshkrimin e psikologjisë së personazheve. 

 Tonini, një i arratisur në kërkim të lirisë, që e bart frikën me vete kudo që shkon, e mësohet të  flas vetëm atëherë kur ndihet i lirë: 

“ Në Shqipëri, heshtja dhe frika ishin si zinxhirë, – tha ai njëherë, – por këtu mësova të flas” – thotë Tonini. 

Marku, një i syrgjynosur në burgjet mizore të diktaturës që është i gatshëm edhe të vdesë, i bindur se  kujtimet nuk mund t’ia marrin kurrë, e  s ‘do ta bëjnë asnjëherë gënjeshtar. Sepse asnjë regjim në botë, sado i egër që jetë nuk mund të komandojë besnikërinë dhe miqësinë. 

Latimi psikologjik me kaq mjeshtri i këtyre dy personazheve, e fut lexuesin në botën ku qenia njerëzore herë na shfaqet e pafuqishme t’i kundërvihet një makinerie vrastare që zhvesh individin nga gjithçka humane, herë e bën atë aq të fuqishëm sa ti dal përballë kësaj lubie, në kërkim të lirisë e të ruajtjes së dinjitetit, moralit e shenjtërisë së miqësisë. 

Një nga pikat më të forta të romanit është përdorimi i simboleve. Malet, që për djemtë e rinj dikur ishin simbol i mbrojtjes dhe traditës, ndërsa më vonë kthehen në dëshmitarë të pafuqishëm. Kurse muret bëhen skllavëruesit e rinj, duke i bërë të përjetojnë vuajtje, tortura e ferrin në tokë.   

Dialogu i takimit pas 37 viteve midis dy miqve është kulmi emocional i veprës. Mark Uka, “fantazma” e asaj që mund të kishte qenë, nuk kërkon hakmarrje. Ai kërkon të drejtën për të mos u fshirë nga kujtesa.

“U përpoqën të më fshijnë… më morën vitet, ndryshimet e stinëve, ngjyrën e qiellit.”- thotë Marku. 

Forca e kujtesës ishte mjeti i fundit i rezistencës kundër një regjimi që kërkonte të zhbënte identitetin dhe ajo që kishte përjetuar ai prapa gjembave, duhej të dëgjohej. E heshtja të shpërthente qiellin, të mësohej e vërteta. Të mësohej nga miku i tij Tonini, pas gati katër dekadash, por edhe nga bota që se njihte fytyrën e përgjakur e të shëmtuar të diktaturës enveriste.  

Te rrëfimi i Toninit, sinonimi i kujtesës është atdheu, një atdhe që ngjason në diçka të humbur përgjithmonë:  

“Tani kujtimi ishte bërë atdheu i tyre i vetëm dhe digjej brenda tyre me dhembjen e diçkaje të humbur përgjithmonë” . 

Si përfundim, romani “Brenga” është një thirrje për katarsis. Ai na mëson se falja nuk është harresë, por një proces çlirimi. 

Pashko Camaj ka arritur të ndërtojë një monument letrar për ata që vuajtën në heshtje, duke na kujtuar se e vërteta, sado e dhimbshme, është e vetmja rrugë që një komb dhe një njeri të marrë frymë lirshëm përsëri.

Prandaj, ky roman është një lexim i domosdoshëm për këdo që kërkon të kuptojë jo vetëm historinë e Shqipërisë, por edhe kufijtë e besnikërisë dhe forcën e pamposhtur të dinjitetit njerëzor.

Frano Kulli/

Shënime për romanin Klasiku V i Ndue Dedajt.

Ndue Dedaj, ndoshta është sot autori i vetëm “rregulltar” në lëvrimin e reportazhit, kësaj gjinie mirëfilli e publicistikës, reportazhit letrar gjithashtu, e ndërmjetmja që ndërlidh të parën me letërsinë. Në krye të herës, Ndueja është shfaqur si poet në letrat shqipe. Më se tri dekada më parë. Duke dizenjuar gjurmën e tij të përvetçme në këtë fushë. Por ka lëvruar njëherësh edhe prozën e shkurtë, me po të njëjtën mirëpritje, ku shprehësia poetike, ka qenë gjithëherë e pranishme, madje gati rregull estetik në prozën e autorit. Tregimet interesante, dalluar për narrativën origjinale kanë shënuar linja të reja në profilin krijues të tij edhe në zhandrrin e prozës së shkurtë të viteve të fundit. 

Kërkues e ngulmues në stilin e tij shkrimor, Ndue Dedaj nuk krijon mirëfilli realitete artistike, ai përzgjedh e modelon artistikisht gjëndje reale, të ndodhura këtu , në njerëzinë e në peisazhin e këtushëm. Pa e shtrirë fantazinë krijuese në “galaktika të tjera”. Nuk e ka ndjerë e as nuk e ndjen të nevojëshme këtë, falë plotënisë së vehtjes krijuese me përjetime, të cilat vijnë në tryezën e shkrimit mbas eksplorimit të thellë  nëpër realitete e ngjarje, që shumëkush kishte me ja pasë lakmi. E së njëjtës hulli është romani KLASIKU V . Një dëshmi besnike e kohës që rrok; nga vitet ’60 deri në vitet ’90 të shekullit të shkuar e përimtuar me shije nëpër laboratorin krijues të autorit e duke e sjellë atë në formë të receptueshme e masandej të obserbueshme lehtas e me ndezullí emocionuese te lexuesi. Me shenja të dallueshme mirëpritjeje.

Piketat që ndërlidhin ngjarjet janë në tri pika përbashkuese: malësia, qyteti industrial i Pirustit me “minierën në pranga” dhe Tirana në fillimmetamorfozën e atyre viteve. Ngjarjet që lëvrijnë nëpërmjet këtyre enëve komunikuese janë të lidhura gërshet dhe si të tilla vijnë të njinjishme, të pashkëputura. Spunton intriguese e marrin nga një shpoti e tre djemve tiranas në kafe “Flora”. Me shakanë e tyre prekin të paprekshmen; katërshes së klasikëve, që asokohe kishin pushtuar subkoshiencën publike, i “shtojnë e i heqin” të pestin, që lëvrinte si ëndërra e paranojës së prijësit të gjithëfuqishëm. Shakaja paguhet shtrenjtë; Arseni përfundon në kampin e të dënuarve politik në Dyfandorë, afër qytezës së Pirustit, kurse e shoqja Justina, mbartëse e një traume pas përdhunimit mizor. Bindëse deri në bestyt, ngjarjet. Se vijnë prej një autori me njohje-përjetime të detajuara deri në skaj. Lënda nga e shkuara e afërt edhe pse e trajtuar vetëm si fiction vjen e bindëshme e pa kurrfarë mëdyzje. Plot kërshëri për lexuesin me moshë të papikëtakueshme me kohën romanore, po gati si makabritet përtej besueshmërisë i personazheve të ngjarjeve. Kurse lexuesit mocatar me ngjarjet i dhembin në palcë ato ; gjithsecili gjen diçka e shumçka të vetën në to. Vjen aty koha e vëzhguar me të gjitha shqisat krijuese të autorit, endur në personazhe – karaktere si: Justina, Arsen Petrela, Bib’dod Orosi me lesh në vesh, Holta D., nëna e Andon Moravës, shefi i burgut Hetem Borani, i plotfuqishmi përdhunues, Prokop Vrana, Ruta Përshpali, Shpendi, i arratisuri me të dashurën në Korab . Drama e personazheve objekte të saj përjetohet edhe si dramë për këtë kategori të lexuesit. Realja dhe surrealja këtu ndahen prej një lëmazë (fije e hollë) qepe; xhelati dhe viktima gjënden ngjitas dhe vjen një çast kur përdhunuesi shpallet hero. Vuajtja e viktimës gjakon në të brendëshmen e “dëshmitarit” lexues.

Drama në vetvehte vjen e shtresëzuar si tri dimensionale, sipas gjeografisë së teatrit ku zhvillohen ngjarjet, por, megjithate kulmon kurdoherë në një të përbashkët: denatyrimi i njeriut normal dhe i etnosit të tij e përpjekja e rregjimit për ta zëvendësuar me njeriun-tip laboratorik, homosapiensi i ri socialist. Një përpjekje që e kërkon me ngulm ta materializoje, paranoja e Klasikut V. Aq e thellë e ngulmuese sa e kish fashitur e më pas asgjësuar vetë Jezusin në subkoshiencën e tij e kish zbritur këtu ndër ne si vetë mesia për shpëtimin e njerëzisë së këtushme. Me synimin për të krijuar vëllazërinë e …të mjerëve. Në trup e në shpirt. Krijimin e qenies së mëdyshtë; njëra pjesë për jashtë e tjetra ajo e vërteta për mbrenda mureve të shtëpisë e “mureve” të vetvehtes. Aq e vetvetishme vjen e gjitha kjo, mjafton përsjellja e përpjesëshme në rendin e leximit e shumësisë së fjalësit që lëvrin në bashkëbisedën e personazheve:

– në dhomë qanin vajtojcat, në dhomën tjetër këndoheshin ninullat

– teshat e dekës?… me më fal Amerikën, jo nuk i shes.

Dikund tjetër janë “prangat që rrinin varur në ajër”. Tek metafora e prangave në ajër rri varur në zgrip të jetës qenia njerëzore. Përqasja e dhunimit të Justinës me legjendën e Tringë Meshurdhit, është sureale. Sipas legjendës Tringa e vrau pashën turk përdhunues për mos me ra në dorë të tij e mandej u hodh prej shkambit. Kurse Justina … heshtja, pafuqia e saj ndaj përdhunuesit është vetë sindromi i Stokholmit. (Do të vinte siraja që përdhunuesi të shpallej hero) O tempora o mores! – do të ligjëronte përsëri Ciceroni. Po, a s’ishte e gjithë marëdhënia e njerëzisë së këtushme me KLASIKUN e V-të një sindrom i Stokholmit?! A s’e duartrokitën kur ai u hoqi vetë Zotin prej shtëpisë së tij? Dhe e duatrokitën, e duartrokitën kur kishin mbetë kockë e lëkurë, pa mish e pa shpirt, prej dhunës e përdhunës së tij?! Ata, të përdhunuarit të cilëve ai, të afërmit ua kish dënuar për së vdekuri, ua kish lënë pa varr?! Se trupi i të vdekurit të dënuar nuk mund të tërhiqej pa mbaruar dënimi. E ata, vetë ata e përcollën me lot përfaqe për në varr KLASIKUN paranojak ! 

-Jo, kullat tona burgun e kanë pas veç për gjanë e gjallë, kurse gjeveria ua ka shtrue udhën me hithër shqiptarëve. Ku të linte Kuvendi i Maleve më ia mbyll gojën burrit, le pastaj me e mbyll atë vetë në vathë si berrin – fliste me vehte Bib’doda urtak.

– Nuk fluturojnë më mbi ato karma zogj. Nuk këndojnë. Kanë turitur. I vetmi shpend që dëgjohet atje është qyqja.

– në bulevardin “Dëshmorët e Kombit” ishte lustra, mashtrimi, farsa, asgjëja.

– Një hero përdhunues…

– barinjtë sogjetarë (roje)… që ruanin kufirin prej shkelësve më shumë se bagëtitë…

Shfytyrimi dramatik i njeriut prej rregjimit, i cilësdo shtresë a etnitet kulturor qoftë; kryeqytetas, malësor a malësore, qytetas i Pirustit industrial a skllav i “minierës-burg”, rrokulliset me një temporitëm që të përpin, një densitet emocional që shkon krah me ngasjen emocionuese të lexuesit. Por që se arrin asnjëherë “pikën e vlimit”. Valvula që shfryn densitetin dramatik është shtjella satirike forma e epërme e kualitetit artistik,  një  humor i zi e satirë e hollë, e mprehtë, që ther deri në palcë… 

-zinxhiri i pantallonave të Holta D… bëhet objekt qortimi në Komitetin e partisë.

-përveç raportit zyrtar për Byronë Politike t’Ju dërgoj dhe këtë raport kofidencial: Një mësuese dhe një nëpunëse kanë bërë kopila këtë vit dhe i kanë mbajtur t’i rrisin vetë, s’duan t’i çojnë në shtëpinë e fëmijës. 

-Shoku i radiolojës i Andon Moravës dënohet dy vjet më pak sepse në lojë kishte pasë rol pozitiv.

– në Komitetin Ekzekutiv plasi sherri pasi, për vitin e ardhshëm, në të gjithë rrethin nuk ishte planifikuar të blihej asnjë gomar? E si do të mbarseshin pelat dhe gomaricat?…

“U mblodh shtabi i luftës kundër shfaqjeve të huaja dhe nuk vuri gjumë në sy, për gjithë natën. Aty nga ora tre pa dalë drita, u futën në Komitet berberët e qytetit, për një takim urgjent me sekretarin e parë. etj, etj, etj.”

Ajo anekdoda për shiun, e njohur për usullin e pagjindshëm të katundarëve që do e duan e do tjerë  se duan është e herëshme. “Qe verë e thatë asohere, rrëfen anektoda, e Zoti s’po falte shi. Katundarët bahen bashkë e shkojnë te prifti me ia paraqitë atij lutjet që I lumi prej së nalti të falte shi. Mirëpo, ishte kohë të korrash e ato që ende se kishin korrë grurin do prej tyre, s’po e duan shiun. Të tjerët që donin me mbjellë lypshin shi . E atëhere prifti u thotë:

– Bajuni në nji mendje ju ndërmjet vedit e atëhere hajdeni e unë atëherë ia paraqes lutjen tuaj Atij…, mbyllet anektoda. Kurse për stërvitjen ushtarake “shiu është gjithherë i dobishëm për kalitjen e ushtarëve e zboristëve”, kumton njëri prej personazheve groteskë të romanit. Edhe ai mbrojtës i idiotësisë, siç ishte groteske e gjithë udhëheqësia e mbrojtjes prej armiqve imagjinarë nën mbretërinë e Klasikut të V-të…

Letërsia e vërtetë e tejkalon realitetin, dihet, por letërsia  me mjetet e saj edhe e dëshmon kohën, atë pjesë kohë që brendashkruan. Madje pretendon ta ndikojë atë. Dhe letërsinë e mirë, posë të tjerash e bën edhe gjuha e zgjedhur. Ndue Dedaj, një lëmues i sprovuar i saj është njëri prej tyre që spikat.