Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

AT GJERGJ FISHTA, PATRIOTI I MADH PENDARTË I KOMBIT SHQIPTAR

by

Nga Marash GILAJ */

Të shkruash një monografi për një kolos si At Gjergj Fishta është një sipërmarrje sa e guximshme aq edhe patriotike e vlerësuese. Kjo do të thotë të bësh një studim shkencor të gjërë, të hollësishëm deri në detaje. Është gjithë jeta e një njeriu të përkushtuar ndaj kombit dhe fesë. Kësaj ia ka arritur me sukses historiani dhe publicisti i mirënjohur i Malësisë së Madhe, Z. Ndue Bacaj. Me thjeshtësinë që e karakterizon autorin, ai pohon se ndihet i vogël para kësaj figure madhështore, prandaj, veprimtarí të tilla duan guxim, vullnet, durim, kohë dhe punë të madhe për të gërmuar e mbledhur gjithë materialin e nevojshëm. Këto karakteristika nuk i mungojnë autorit të kësaj vepre dhe këtë e tregon më së miri libri i tij i gjashtë që do të lexoni. Më tej autori i librit thotë se këtij patrioti, mendimtari e veprimtari të shquar i kemi një borxh të madh që rëndon “si guri i pendesës” mbi ndërgjegjën tonë. Dhe se ky borxh duhet paguar.

Që nga tituli i librit, “At Gjergj Fishta, patriot i madh, pendartë i kombit shqiptar” tregon se autori i ka dhënë vlerësimin e parë shumë të merituar. 

Duke lexuar librim do të mësojmë se At Gjergj Fishta e donte shumë kombin dhe fenë. Për këtë flasin veprat e tij në shumë fusha. 

Lahuta e Malcisë, si vepra më e madhe e shkruar në vargje, është krahasuar me Iliadën e Homerit, shoqërohet edhe me shumë vepra të tjera në poezi, që së bashku me veprën kryesore shkojnë në rreth 50 000 vargje. Ai na ka lënë edhe 700 faqe të shkruara në prozë, thotë autori. Gjergj Fishta nuk ishte vetëm poet, ai njihet si publicist, diplomat, filozof, psikolog, dijetar e fetar. Ai ishte poliglot, njihte dhe fliste 5 gjuhë të huaja. Në moshën 16 vjeç shkruan vjershat e para. Kur u bë 23 vjeç, celebron meshën e parë. Nga monografia mësojmë se ai kryesoi Kongresin e Manastirit, më 1908, kur u vendos për alfabetin që do të përdorte Shqipëria. 

Ai njihet si symbol i binomit Fe e Atdhe, na thotë autori i librit. 

Ka themeluar e botuar revista si: “Hylli I Dritës” apo “Posta Shqipëtare. Ka qënë bashkëthemelues i gazetës “Ora e Maleve.” Lufta e tij në mbrojtje të kufinjve të atdheut, e gjen pjesëmarrës në Konferencēn e Paqës në Paris më 1919. 

Është interesante, kur mëson se Fishta ishte edhe arkitekt i marrëdhënieve diplomatike Shqipëri – SHBA, pjesëmarrës në Konferencën e Bukureshtit për sheshimin e mosmarrëveshjeve ballkanike. Këto veprimtari dhe të tjera tregojnë gjithanshmërinë e tij në shërbim të kombit. 

Pa dashur të futem në hollësi të librit dhe të shuaj kureshtjen e lexuesve po vazhdoj të përmend shkurtimisht vetëm disa gjëra kryesore. Duke lexuar librin më në thellësi, mësojmë se Fishta ishte edhe piktor apo themelues teatri.

Edhe pse i ndaluar e i mohuar nga regjimi, malësorët, sado të pashkollë që ishin, dinin përmendësh qindra vargje të Lahutës së Malcisë. At Gjergj Fishta, siç na thotë autori, ka marrë shumë vlerësime, medalje, bile është propozuar edhe për çmimin “Nobël.”

Sidoqoftë, po t’i referohemi një thënie të A. Ajnshtajnit, i cili thotë: “Vlera e njeriut duhet të matet me ato që jep dhe jo me ato që merr”, del se At Gjergji dha shumë, por mori pak dhe për këtë, vlera e tij rritet edhe më shumë, nëse duam dhe dimë ta vlerësojmë.

Shumë studiues, historianë e shkrimtarë vendas apo të huaj kanë dhënë vlerësimet e tyre për këtë figurë që na bën krenar të gjithëve. Nuk mungon midis 40 vlerësuesve, që rreshton autori, as mohuesi i veprës së tij, Ismail Kadare, i cili e shpërfill dhe e denigron. 

Me të drejtë, autori ankohet dhe bën thirrje që kjo figurë kaq e madhe, kaq patriote, me një aktivitet dhe prodhimtari letrare për t’u admiruar e pasur zili, por e kritikuar dhe e lënë në heshtje nga regjimi hoxhist, duhet rivlerësuar, me të gjitha meritat që i takojnë, duke e përjetësuar emrin e tij tek ndonjë shesh, rrugë apo shkollë në Malësi të Madhe, në tabanin ku “mbështeti” Lahutë… E pse jo, edhe busti i tij, nuk duhet të mungojë. Pse duhet të tregohemi kaq mosmirënjohës ndaj një figure si At Gjergj Fishta? A nuk na mbush me krenari vepra e tij? Të mos dish historinë e kombit tend, do të thotë të mbetesh përherë fëmijë. Kur historia harrohet ajo përsëritet, kanë thënë njerëzit e urtë. Siç duket, ne shqipëtarët, (sunduesit tanë, më saktë) pasi e mohuam këtë figurë madhështore për gati 50 vjet, ende nuk e kemi vënë në piedestalin që meriton. Këtë e kanë bërë sunduesit tonë që punuan si Judë për vendin e tyre. Fjalët dhe veprat e Fishtës janë dhe mbeten aktuale edhe për ditët që jetojmë sot. Figura e Gjergj Fishtës i bën nder kombit, ia lartëson vlerat jo vetëm në sy të shqipëtarëve, por edhe të botës. Njerëz si ai lindin rrallë.  Duke përfunduar mendimet e mia shkurtimisht për këtë vepër dhe personazhin e saj, dua t’i uroj Z. Ndue Bacaj që pena e tij të mos pushojë së shkruari për patriotë të ngjashëm me Fishtën e madh dhe probleme të tjera që shqetësojnë kombin. Falemnderit që ma dhatë këtë mundësi. 

Libri është botim i një cilësie shumë të lartë nga Shtepia Botuese FIORENTIA -Shkodër dhe është sponsorizua nga Shoqata Atdhetare “Malësia e Madhe” Michigan-SHBA. 

*Redaktor i librit 

Shkodër, me 18 tetor 2021

Albanians and the Illyrian-Pelazgian thesis

by

Bajram Doka/

Epigraphy developed as the art of reading and interpreting ancient writings found on the walls of monuments and inscribed on objects of worship or in tombs, which have prevailed since antiquity.

Theologians and monks were the first to initiate this art as they tried to read the ancient writings found in the countries and areas where they were preaching and teaching their beliefs. Later the art was introduced to departments of the humanities in universities, where it is now treated as a science with the rigor required for a scientific discipline.

Epigraphy is now a science that studies and researches ancient writings preserved in the scripts located in temples and other monuments of worship. These are inscribed on ceramic, pottery and clay objects, which may or may not have been baked, on wooden items, and on other solid objects.

Researchers and scholars in the field of epigraphy are also enriching the fields of history and linguistics as they study past civilizations and bring new understanding and knowledge to these fields.

The originator of this science was August Boeckh, born on the 24 November 1785 in Karlsruhe, Germany. He was a member of the Academy of Sciences in Prussia and researched and studied thousands of objects bearing ancient writings and unearthed by archaeologists. From his findings and observations he went on to found the Philological Corpus of this Academy. He may rightly be called the founder of scientific investigation into the inscriptive culture of the ancient Greeks.

Johann Erich Thunmann, of Swedish origin (born Aug. 23, 1746, died Dec. 17, 1778), Professor of Philosophy and Rhetoric at the University of Halle, Germany, wrote that the Albanians and Vlachians are descendants from the Illyrian heritage. He was the first philologist to claim that the name “Shqiptar” is the ethnic name of the Albanians, although he writes the name in the form “Shipatar”. For this reason, he should be called the first Albanolog [Thunmann 1774, p. 243].

Thunmann was liberal in his approach and did not consider the creation of the state-nation. Research into the origins of the Albanians was continued by Jakob Philipp Fallmerayer (Dec. 10, 1790– April 26, 1861) who wrote about his travels in Greece and established a basis for the study of Albanology (Fallmerayer 1857).

Johan Georg Hahn (July 11, 1811 to September 23, 1939) went further in establishing Albanology as a science through his studies on ethnoculture and the history of the Albanians (Hahn). 

Von Georg Stadtmüler (March 17, 1909 – November 1, 1985) further developed this field through his research into the Albanian linguistic heritage and philosophy.  

Eqrem Çabej (August 6, 1908 –August 13, 1980) also contributed to the field with his studies aimed at identifying Albanian origins as being from the Illyrians.

The following scholars are among the many who have made valuable contributions to the study of Albanology: D’Angely 1893–1961; Demiraj 1920–2014; Gatti; Gottfried ; Jereček 1854–1918; Kretschmer 1866–1956; Lambertz 1862–1963; Stipčević 1930–2015; and Šufflay 1879–1931. 

The Albanians are the oldest nation to have originated in the Illyrian peninsula from Illyrian-Pelazgian descent. They form the foundation for all dynasties of later civilizations in ancient European history (Davidson 1859: 9; Greene 1916: 25; Levine 1919:6; Montain 1998: 7). Without the participation of the Albanians and without research into their history regarding the epic-legendary Illyrian-Pelazgian ethos (Greene 1916), nothing could be written about the true scientific history of human kind from the early civilizations that flourished in the ancient Mediterranean basin and in the three continents bordering it. 

The Dardan people (Greek: Δάρδανοι) lived on the Danube plains, while the Bryges or Briggs (Greek: Βρύγοι) and Albans originated from central Albania and are recorded as the indigenous inhabitants of the Illyrian peninsula. By crossing over the Straits of Dardanelles into Samothrace they founded in Ilium the dynasty of Troy and Phrygia in Asia Minor (Nowak 2012: 73-81). In this way they extended their influence to the areas around the Caspian, into Thrace in the Colchis and Bacchus lands, and into Albania of the Caucasus (Boardman, Griffin & Murray 1986:2 24). 

Aeneas Dardanidi left the ruins of burned Troy carrying his father Anchises in his arms, and with his son Îlli, made a journey to establish a tower in Rome (Davidson, 1895:9, 18). 

Aeneas arrived in Epirus and raised the magnificent walls of the ancient city of Butrint (Buthrotus) and north of it founded a town, which he called Achismos in honor of his father. That city is today named Saranda (Forlong & Roche 1906: 99,100; McKay, 1895: 70- 75). 

Further north, in Chaonia (Greek Χαονία or Χάων), Aeneas built towers to equal those he had seen in Ilium in Asia Minor. These were built on the banks of the Vjosë river (Aoös) located in the Furiu region (egër), where the “Anchises Portes” began, followed by the region called the “Veneris Furiu of Aeneadis.” All these lands were administered by the Trojans (see map: “Navigation of Aeneas”). 

The prophet Scamander, or Helenus, was the youngest son of King Priam and the heir to the Dardanian Dynasty. He reigned in the Epirus region under the scepter of Pyrrhus, son of Aeacus, King of Myrmidons (Aegina and the Saronic Gulf). Later the Kaonian territories were brought under his control. These had previously been possessed by Chaon, his former brother, who was accidentally killed. In this way, the Trojans obtained all the territories that made up so-called ancient Greece. Helenus was buried in Argos (Zimmerer 1896: 221- 222). 

When Helenus was notified about the arrival of Aeneas he built the Alban Pergamum castle to welcome his Dardanian heirs. This was a New Troy, identical to the one in Ilium, near to the Acro-Keraunos mountains [map: Troy- ngjase = Tragjas në Vlorë]. 

Aeneas and the Trojans, following the prophecies of Anchises, Priam’s brother, departed for Lavinium from a port nearby on the banks of the Vjosë River. Here the fleet joined the sacred Lapides (Baldi 2002 :115,116; McKay, 1895 :71-73, 160; Nowak 2012: 246; Forlong & Roche 1906 :304, 305,) and the Lachinians. Sailing together from Campania, they arrived at Alba Longa and the province of Lirinates in Latium where they married their offspring of blue blood to the Roman Emperors and bred the kings of future European kingdoms.

With his son Ïllis, Aeneas established a second “Ilium”, or a second Troy, in Aceste, in Italy, and another city further north in Padua, near the Venetians and Raetians who inhabited the regions of the Julian Alps (Forlong & Roche 1906: 304).

From there, came Ilia, a strong woman, called the “Mountain Wolf” the breast-feeder of the twins Remus and Romulus [see map] who were related to Numitor, the King of Alba Longa, of the lineage of Ïllis, Aeneas’ son (McKay 1896 :166).

In Rome, Italy, in the Alban Mountains, an inscription was found (tagged as PH 141183) the text of which was in the Albanian language and was dedicated to the god of Acro Keraunos as: Διὶ Κεραυνί ωι “Dio Keraunioi.” Another inscription found in the region of Campania (tagged as PH 143016) also has text in the Albanian language. This text is dedicated to Ïll as “Ill- ash”, or “Star is” in English. These inscriptions are supported by several more from regions in Sicily, and among them one (IGXIV 11b 20405) bears the same text: Îll ash. 

Astyanax, or Franc, was the only son of Hector and Andromache, and after the Trojan War he replaced Remus. He became king of the Gauls over the Gallic and Celtic people (Bell J. 1790: 102]

After Hector died, Andromache returned to Toskëri as Epirus was called, and built a memorial to her husband, Hector. During the reign of Helenus, she became Queen of Epirus or Lower Albania.

Our Albanian forefathers left traces of their language in many places on the continent of Europe, written on stones, or in toponyms and providing evidence of the Alban descent from antiquity. Brutus, Albanactus, and Kamber are the founders of Britain, Scotland and Wales. Illyrians, living in the Scandinavian Peninsula left their written messages in the Kongsberg inscriptions, in toponyms throughout the peninsula, and in Lapland in Norway, in Sweden, and in Finland (Forlong & Roche 1906: 436, 441) and in the Vineland of North America.

In ethnography, the dress the “Fustanella” is preserved and is called the “kilt” or  “Tartan” (Greene 1916:b 25). Etymologically, this name comes from the Dardans and its origin is eponymously determined as originating from people of Dardania.

Albanians shouldn’t wait for others to write up their history and heritage, but increasingly should investigate it for themselves; they should wake up from the liturgical passivity of the past. They need to shine a light into the darkness and wipe off the dust that is covering the heritage of their ancestors from the ancient past. By illuminating their heritage, the youth of today and future generations will be able to be proud of their origins and their lineage.

History teaches us that whoever does not know the past cannot project the future.

You must ask about the roots of your nation; researching heritage and culture is not nationalism, and it does not interfere with an acceptance of globalization. It is the obligation and calling of every Albanian to recognize his origins, language, and history, as do all other developed and civilized nations throughout the world. These nations are constantly exploring and searching for the roots of their national heritage.

This task becomes even more imperative when neighbors compete with each other and without shame, constantly distorting and changing history, especially that from the epoch of the Illyrian- Pelazgian civilization and our legendary forefathers.

Our neighbors don’t want Albanians to claim that they originate from the Illyrian-Pelazgian ethnos, and for that purpose they have invented the label of a “pre-Greek” civilization to lay claim to the Illyrian-Pelazgian civilization. However the birth-date of the Greek ethnos contradicts the Greek historical era because the Greek civilization didn’t even exist then.

Greek civilization as known today was born several thousand years later from immigrants who came to the Illyricum peninsula from the south into the north, arriving in a land where the Illyrian-Pelazgian civilization was already flourishing long before they arrived there. 

After fall of Troy in 1185-1184 BC, more immigrants followed the traces and coordinates of Danaē and Erechteus to arrive in “barbarian” lands. 

The name Greece, geographically, does not fulfill the conditions generally considered as an “ethnos” because that name now includes many nations that were conquered during the invasions of Alexander the Great. Greece at that time included regions from the Adriatic to India, and extended into Egypt, Ethiopia, and Libya. These areas were inhabited by different peoples including the Illyrian-Thracians, the Phrygians, the Persians, the Assyrians, the Arabs and the Egyptians.

The “Greek” eponym cannot meet the conditions needed to inherit the culture of the past in that great geographical stretch, neither in the Illyricum Peninsula nor in regions around it, because the Greek ethnos represents only a small proportion of the residents who lived in the past in the South West Peninsula, mainly along the Peloponnese region.

The same is true of the Illyrian-Pelazgian inheritance acquired by other immigrants who appeared in the region in the years 575 and 625 AD (Thunmann 1774: 64-65: Jenkins, RJH (ed.) 1962; 113). These were the Avars and South Slavs who stemmed from the Caucasus and Ural regions, and came during the rule of Emperor Heraclius in Bizatinium. He was of Armenian origin.

Inscriptions that have been unearthed in the Illyrian Peninsula, in Asia Minor, in the Caucasus, the Valley of the Danube, in Italy, and in the countries of Northern Europe are all written in the Albanian tongue, and when the Greek or Hellenic language is applied to them, they cannot be understood. It is therefore wrong to label that culture as “Greek” or even “Para Greek”.

Another inscription has been found in Galla Narbonensis-Marseille [PH 143267]. This is not dated, but its text is also in the Albanian language. 

In this context, it should be mentioned that a significant numbers of the inscriptions were written earlier than the fourth and third centuries BC, and that the Greek language cannot be applied because they are written in another language, which is the Albanian tongue.

After this period, from the third century BC toward the new era, inscriptions are found formulated in either one language or in two, as a result of new immigrants bringing their languages with them as they came into the Illyricum Peninsula.

The Albanian language was first written down 9000 years ago, and an ancient inscription was discovered in Ilina Gora, Osinchan, about 13 km north east of Skopje, Macedonia. Later, another one was found in the Sitovos Cave about 25 km west of the Silistras province of the south Dobrunja region in Bulgaria, or as it was called in ancient times, Thrace.

Results gathered from analyses conducted with the decomposition of the atom (C14) have provided the following: The Osinchani Inscription is estimated at an age of over 9000 years, while the Sitovos inscription is around 6000–6500 years old.

These inscriptions are among the oldest ones that have been found in archaeological excavations in the countries around the Mediterranean region, and they are older than scripts found in Assyria, Egypt, Phoenicia, Greece, or in the ancient Hittite and Sumerian cultures.

Texts in both those two inscriptions are dedicated to the “Îll” that stands as the ethonym for “Ille”, or “Ylle”.

The scientifically established dating of the above inscriptions shows that the Albanian language was written in very early times, over 9,000 years ago. The Kreshniks are the earlier residents recorded so far in history to have lived in the Balkan Peninsula side by side with the Thracians and Dardans, and they are recorded in the history of Herodotus as the “Crestionians” (Rawlinson 1859: 543).

In the Albanian legends, their names are recorded as epic heroes, but they have been archived in UNESCO under “Creshnik Cycles.”

Hellenic civilization in the Illyricum Peninsula developed relatively late, in about 1206 BC (Greswel 1762: 50). Researchers suggest that the name Hellene arose after the establishment of the institution of the Pan-Athenaeum, by Perseus.

Perseus was not a Hellene by birth; he was originally from Assyria (Rawlinson 1859). When he flew from Libya he took with him the venom of the African serpents (Apollonius of Rhodes, 1959) into the land of the Pelazgians.

The Egyptian-Phoenician emigrants came to Attica in 1350 BC with Danaët, Aegypt and Erichthonius and there formed a colony they named Athens (Greswell 1862: 43, -46; Forlong, J & Roche, G 1904, 1906: 36-37) 

Later, after 1800 years, in 575 and 625–640 AD, more immigrants arrived in the Illyricum Peninsula, Avars and the South-Slavic countries (Fallmerayer 1857, II 32; Thunmann 1774: 65), coming from the Carpathians, and the Caspian regions, mainly during the rule of the Emperor Heraclius. When they first arrived in the peninsula, the locals were living in the Byzantine era, so the Slavic claim that they are Illyrians is inappropriate and ambitious, with the aim of distorting history thru speculations with the intention to take the attributions of a civilization that they never existed in that region at that time of it.

Can they therefore be called Illyrians?

Researching into the culture and civilization of the Illyrian-Pelazgian ethnos is not an easy task because, at every step, thousands of onlookers will be following as you move forward and you feel as though you are walking in a field filled with fiery embers. They will call your work anachronistic, nationalist and anti-Semitic.

According to them, you must either select the Hellenic culture or take the opposite position as you study and research into the issue of the Illyrian-Pelazgian civilization.

After the 18th century, research into this matter was intentionally put aside as a result of a policy by the major powers to create new nations in Europe. This geo-political project was to the disadvantage and weighted heavily against the existence of the Albanian nation as the only heir of Illyrian-Pelazgian (Greene 1916: 25, Levine 1919: 69,Thunmann 1774: 242, 243) civilization.

As a result of this project, the Greek state was created that the locals call Elas, but foreigners translating it, call it Greece.

The Hellenes woke up in 1821 (Fallmerayer 1857: 26), and with support of England, France and Russia, formed their own state in 1832, made up of a heterogeneous mixture of people consisting of the Arvanits, Thraks, Romoi (Romaioi), Slavs, Assyrians and Egyptians.

From this time on, in publications and scientific studies, the name Hellene was favored as an ethnonym, as the eponym Greece was considered unjustifiably pretentious as it included the whole burden of the epic-legendary Illyrian-Pelazgian (Fallmerayer 1857: 27) ancient civilization.

Young Greeks were not born into those epochs of the golden history of antiquity, but from the moment the Hellenic state was born and called the Greek state, they began to aspire to the eponym and started to exploit the attributes of the Illyrian-Pelazgian civilization, labeling this inheritance inappropriately as “Greek Civilization”. This included the issue of Epirus from Casavetes, and the work of Nikokles, who pretended that the Albanians had migrated to Illyricum in the fourth century AD (Fallmerayer 1857: 27, 44, 45; Greene 1919: 25; Levine 1916: 66, 69). 

From the time of the assassination of Agustin Joan Kapodistrias (the former president of Greece) on 9 October 1831 until the arrival of King Otto on 6 February 1833, the country was led by Nicholas Rumyantsev, the former foreign minister of the Russian Empire, who capped the movements of Phanariot fraternization with Pravo sllavizem and directed the policy of Hellenism so that the head of state would be guided in shadow by the rituals of the Greek Church (Fallmerayer 1861).

This movement was blessed by England, France, and Russia, and during the period following the Ottoman Empire until late into the Balkan wars, they were in a race to gain as much territory as possible from the disintegrating empire, and those territories were mainly the Albanian lands. 

In implementing this ambition, the neighbors began violently expelling the Albanians from their indigenous lands or exterminating them, and into the empty areas created they brought evacuated residents who were orthodox ritual attendees, and who originated from the eastern regions of the former empire.

These population exchanges took place on the basis of a wrong principle of oneness, that “religion = nation”, and this resulted in highly tense mass evacuations of thousands of Albanians toward Asia Minor under the jingoistic principle that Albanians are “Turkish Europeans” with Muslim rites.

This hemorrhage of Albanians was stopped at the insistence of American President, Woodrow Wilson in the League of Nations, based on the principle of the “self-determination of nations” that supported Albanian independence and banned the further fragmentation of the Albanian territories by its neighbors.

“Albanians are blessed by God and saved by America”. 

Albanians were discriminated against during the rule of the Ottoman Empire, as indicated through a law signed on 31 May 1779 by Sultan Hamid in which use of the Albanian language was outlawed while the Greek and Serbian languages were supported (“Thessaloniki” newspaper 14 July, 1999). 

After Greek independence,  Filiki Eteria, the Phanariot young Greek organization from Russia, with blessing the Orthodox Brotherhood under Russian scrutiny sprang chauvinism in neighbors territories and from their greediness didn’t spare not only the Muslims but even the people of Roman Christian faith, who also were decided in an unprecedented terror, where priest were dismantle from their divine objects and servants of Catholic rite were in intention of a later assimilation, especially should mentioned those in dioceses of Albania, Kosovo, Montenegro, Croatia and Greece” (Jerecek 1916, 236, 257-258). 

The ambition of the South Slavs for the Albanian lands is supported in the strategy of Nacertanije to Ilija Garašanin and the expulsion plan of Albania from ‘Vaso Çubriloviç”. After the fall of Constantinople their neighbors in the south of the peninsula acted on the doctrine of Hellenization that proposed the “Megali Idea” as an intention to create a Great Greece. Greece would be one, as in the ancient times of Alexander the Great, with the motto: “Who regard the practice of the Christian Greek rite, must be Greek.” This doctrine was fulfilled by bands of Horafillakes, who operate with the same intensity today, just as in the first days after their birth (Radio Athena N.Y).

The legend of the Dardanian flood was used to erase from the historical memory of the Alban-Pelazgian civilization their past and to leave room for the newly created civilizations that emerged during the time of Egypt’s supremacy in the Mediterranean regions. It was the idea of the Hellenes that once it had been created, everything must be done again as if it were from the beginning (Rawlinson 1859; Greene 1916; Levine 1919; Jerecek, TL 1916).

When the Hellenes first came to the Illyricum peninsula, they found people living there, who had been speaking and writing in their own tongue for 10000 years, and who had constructed pyramids to the Sun in Visoko Bosnia, and those antediluvians in Buzau Tuturdui and Sona in Brasov, Romania.

Herodotus called the Phoenician-Egyptian emigrants by the name “Helen” (Rawlinson 1859). These people stemmed from the “Kemet” empire, and were led by Danaë and Aegypt four years before Erektetheus came from Saïs in Attica (old Athens), in 1350 BC (Groswell 1862; Nowak 2012).

Throughout history, the Hellenes did not live as a single united community; they maintained their separate existence based on the particular powers of the region, at one time sited in a superior power and at another time overpowered by their neighbors. For example, in patriarchal Sparta and progressive Athens which constantly challenged each other for supremacy in the Helladic Cape of Athens.

In one of these wars, Erektheus and Theseus occupied Attica and there formed the first colony of residents who had fled from Egypt during the time when Lake Moeris or Triton was formed, located near the Ethiopian border (George 1954; Groswell 1862).

Erektheus or Eriktonius was the first king and also the first religious monk in Attica who came with the immigrants and established the first Egyptian colony in Athens.

Their arrival from Saïs in Athens was made possible by the loyalty and support given them by the Dorians (Greek: Δωριεῖς) and their King Perseus who had settled earlier to the north of Athens, in a camp based in the Peloponnesus.

Herodotus considers that the Dorians and Perseus originated from Egypt as Perseus helped to create the Egyptian colony in Athens (Rawlinson 1859).

Perseus was not Greek: he was of Assyrian descent and was born in a tower belonging to Danaë’s family who had come from Egypt.

In reality, the Dorians of Lacedaemonian originate from Egypt and they created a safe place for the founding of Egyptian rule in Ellada (Greek: Ελλάδα), or Greece.

The locals, the Pelazgian population, suffered under this pressure and were expelled and start to migrate eastward, settling in the region of Jonia in Asia Minor. They named that place Ionia (Greek: Ἰωνίη) as a reminder of their origins and whence they came (Greswell 1862). 

Another group of Pelazgians voyaged westward, toward Italy, settling in regions of Magna Greacia, and in Tuscany and Tarentum as Etruscans (Forlong & Roche 1906; Anandale & Spofford 1892).

In mythology, Athens is sometime represented as a god (m) and sometimes as a goddess (f); however, in both forms, Athens represents Egypt in Attica.

He or she is known by three names: Pallas (Greek: Παλλὰς), Athena and Tritogeneia (Greek: Τριτογένεια), while in Egypt he/she is called Saïs (Greek: Σάϊς). That name was also used of an Egyptian city (Greswell 1862). But, by the name Aten in Egyptian mythology is identified the God Sun. 

The eponym Amon or Nahum began to emerge in legends of Hellenic Culture and originated from Thebes (Greek: Θῆβαι) who is anthroponymus. He was running the Egyptian colony in Libya, North Africa. Young colonists used this eponymy for appealing to Jupiter, or to the Pelazgian Zeus, and turned it into a theonim, calling Pelazgian Zeus, the “Zeus of Amon” (Greswell 1862). 

The statue of Athena portrays her standing up on a crocodile’s body and covered with a thin cloak, and a traditional dress of silk or cotton. This type of clothing was not in the tradition of local Illyrian residents who used woolen textiles. 

The crocodile on which the statue of Athena stands is also not included in the inventory of fauna of the Illyrian Peninsula as this reptile lives in the warm waters of the river Nile.

The name Hellenes (Greek: Ἕλληνες) appears only after the establishment of the institution of Athens (16 May 1342 BC), but could have occurred in the establishment of the institution of a Pan Athens on 20 July 1206 BC by Perseus (Greswell 1862).

In the Iliad, Homer in 8.th or 7.th century BC mentions only three tribes: the Achaeans, Athenians and Myrmidons, but the name Hellenes, does not appear in his writing.

 This eponomy emerges later in this region with the arrival of Solon as king of Athens in 559 BC (Groswell 1862; Nowak 2012). Later it is mentioned by Aristotle who also calls the Athenians, Hellenes. 

The Pan-Athenaeum was re-instituted in 566 BC, and this time it correlates with the return in 592 BC of the lawgiver Solon from Egypt to be king of the Egyptian colony in Attica (Greek: Αττική) in Athens.

Researchers into numismatics also favor the thesis that Athenians are of Egyptian origin and both Egypt and Athens appear at the same time on the silver coins, the tetradrachm. Experts in numismatics have evaluated these coins as being identical to one another.

At the 9th world congress on numismatics, in an abstract of an article by Dr. Buttery, still unpublished and entitled: “Seldom what they seem—the case of the Athenian tetradrachm” he comments that coins found in Athens are identical to those found in Egypt, having the same weight, the same shape, and the same size. In both cases, he observed, the silver metal used for these currencies has the same chemical structural and the coins bear the same symbols. On one side of the coins is stamped an owl (Forlong & Roche 1906), while on the other side, is stamped the head of the goddess Athena. Subsequent to the conquest of Egypt by Alexander the Great, these coins were produced only in Athens.

The name “Greek” is eponymous and defines the residents who lived in the north and northwest of Attica, while the rest, the residents who lived in the east and northeast, were called Leleges (Greek: Λέλεγες), later called the Romoi or Romaikoi.

The Egyptians called the people of Peloponnesus, the Pelazgians, by the name Greaikoi or Graikoi. In the Latin language, this name is derived from Greakoi in Greci, and the place was called Greacia. As can be seen, this eponymy does not represent all the different people living in that region and therefore cannot carry the attribution of an “ethnos.”

The eponym “Greek” was used by the Hellenes to identify the locals, and the surviving Pelazgians, who called themselves Arvanits.

The Albans, Arbans, Arbanast, Arberesches, Arnauts and Arvanits are the same people, they are the only truly indigenous people to have survived in the Balkans Peninsula, and today they are preserved as the Albanians. Foreigners, based on their ethnonym Alban, call them Albanian’s, Albaner, Albanesi, Arbanas, Arbereschi, Arvanites or Arnauts!

The thesis that the Arvanits are immigrants in Ellas (Greece), having migrated there only after the death of Gjergj Kastrioti Skanderbeg (1405-1468), has no foundation. There is no cause, no basic or scientific evidence to support this thesis. Because the entire peninsula is controlled by the same people, and the Arbërs people or the Albans cannot find freedom in a land that is ruled by the same occupier.

There is no document that mentions any massive emigration of Arban people into Epirus, Peloponnesus or Athens. All the Epirus region is called Lower Albania and the inhabitants living there are called the Arvanits (Büsching & Murdoch 1762).

The Arvanits in Ellas (Greek: Greek: Ελλάς, Ελλάδα) are the indigenous residents of Illyrian-Pelazgian stock, such as the Arbërs and Albans in Albania, the Albans in Albany of the Caucasus region, the Arbanas in the South Slavic countries, and the Arnauts in the eastern Illyricum peninsula and in Western Asia (Laurent 1822; Hobhouse 1817; Büsching & Murdoch 1762; Greene 1916).

The Chames (Albanian: Çamët) and the Arvanits are the same people, of the same stock and belonging to the same ethnos, they are the indigenous heirs to the Illyrian-Pelazgians, whose forefathers inhabited Greece from the dawn of history as the only indigenous inhabitants, and thereby they preserve that ancient civilization.

The toponym “Epirus” includes the administrative territories of Molosia, Chameria, South Toskeria, and downward to the Peloponnesus and is called “Lower Albania” (Thunmann 1774; Fallmerayer 1857).

The exclusion of the name “Molosia” as toponymus to name that region, which  now is  called   “Epirus” is a clever maneuver, with the purpose and intention of Hellenizing all that region, and later, all other Toscerian territories in Albanian, as Southern Albania is called.

Greece, during the 18th to 20th centuries, applied mass Hellenization to all residents living there, as a result, the Arvanits, an indigenous people, were not allowed to learn in their ethnic tongue in school, but were forced to learn the “Hellenika gloss.” In rituals and institutions, including public schools, only the “Koine” (common or shared) or Hermenia language is practiced (Nowak 2012: 89). 

To learn in the Albanian language or the “Arvanitika” dialect is prohibited, and it is considered an evil language in the churches.

In region of Epirus and in the province of Chameria, residents who resisted the Hellenization were faced with a major expulsion during the years 1830–1930, and this process lasted until the end of the Second World War. That was followed by a genocide activated by collaborators and the troops of general Napoleon Zervas. This received the blessing of his associates dressed in black cassocks.

The Chames, the non-Christians residents living in their autochthonous province of Chameria, were expelled from their homes and from their ancestral lands by bloody violence and through the implementation of a project of disappearance and expulsion. This was implemented through a process of genocide and ethnic cleansing although they were a foundation element of the country and had fought for the independence of the Hellenic state from Turkey.

The Albanian language found in inscriptions throughout the Illyrian Peninsula and West Asia, show that the Albanian tongue continued to act as the main language there, which include the regions of Greece and Athens, through all historical epochs until the new era.

Arbanites (Arvanites) wrote their “Arberisht” language on many ancient monuments in Athens and the surrounding areas until the modern era, as is proven by the inscriptions, one of which is archived by the tag number # PH194772 (Evre-os).

Those scripts were found in Akreipoli, in Attica, and Athens, and were inscribed over many years. One is from 350 BC, and is labeled as # SEG 38:234. The text of these inscriptions is in Albanian. One of them says: “Dio me don.” Another script, found in Eleusinian, Ellis-Olympia dated 510–475 BC is labeled, # PH214908 and contains the text: “Të dios jemi.” These prove that the Hellenic language was not being used by the locals living there, neither in commercial or administrative relations, because their spoken, written, communicated and administrative language was only “Shqipërisht.” If Greeks wish to understand these written messages they must use a dictionary of Albanian-Greek, and not the other way around. The texts in the inscriptions cannot be understood by those speaking the Hellenic language and that proves that the Hellenic gloss was not the local tongue of the Greek inhabitants. 

Naturally, the question arises: Why did the Hellenes in Ellas (Greece) not write their messages in their own language, that is, in “Elenika” or Greek? The fact is that they wrote in the Arberisht tongue of the Arbanits dialect, because that language was in use there and the Hellenes were, at best, a minority group living in the area.

The scripts that were transcribed in the Albanian language stand as an irrevocable proof of the geographic latitude of the Illyrian- Pelazgian heritage, stemming not only from Greece, but from all over the entire area in which they originated.

The Arbanites were an indigenous people living in their autochthonous homes in Greece long before the Egyptian emigrants arrived there, and this fact refutes all hesitation concerning the origins of the Shqiptars, the Albanians, of Illyrian-Pelazgian stock.

Another text in the inscriptions, tagged as # 10048-IGII (2) 1672, was inscribed in the third century BC, and in the stone is carved the word “Shqipe.” This is an Albanian ethnos symbol attributed to the Albanians as the “Eagle” people, and in third row it says: “You laying down, you are King Shipe”. The elegy in that script is dedicated to King Pyrrhic of Epirus, after his death, symbolizing him as the Eagle of Epirus, and as a “Shqipe”. The name “Shqipe” or Eagle in English, doesn’t exist in the Hellenic Language, and neither is this a Hellenic symbol in Greek mythology. In Greek mythology, the Owl (Athena noctua) traditionally represents Athena, or embodies Minerva in Roman mythology. The owl is a bird that can see at night, a bird of darkness that represents the opposite of the Eagle. A’etos is a Hellenic translation in the “Koine language” (Greek) of the name “Shqipe” in the Arvanits tongue. 

So the Hellenes translated the name Shqipe into A’etos and used that as an eponym, so the locals, the Arvanits would call their land A’etos (a toponym). This too served as a trick, an attempt to wipe from their memories their Ethnos name of Shqipe in the process of dismissing their legacy as successors of the Pelazgian heritage.

In line with Hellenization, Greece used this toponym to eliminate the name “Shqipe” and to identify a small part of the region were the Arvanits had lived throughout history, by calling it “Aetolia” as consistent with Hellenization tactics (Jerecek TL 1916: 257-258,Thunmann 1774). 

The doctrine of “Hellenisms” from birth” has called the locals barbarians and is still in effect through the support of Greek state and the church. 

The Greek state still holds “de jure” the War Law No. 2636/1940, as well as other laws related to it, such as No. 4506/1966 and 1664/1998. These state that the government still hold “de Jure” as an open policy waiting for a good time to implement it when needed, and this is supported by propaganda saying that Albanians and Macedonians should be Hellenized, (Marileti) as the belief is propagated that the Hellenic gloss is God’s own tongue.

Letërsia e memorjes kombëtare*

by

Dr. Dorian Koçi

Drejtor i Muzeut Historik Kombëtar

Kujtesa kolektive ka luajtur një rol të rëndësishëm në momentet e zgjimit kombëtar të popujve të Europës Qendore dhe  Lindore. Vetëm dy  shekuj më parë harta politike e Europës ishte e përbërë nga dy tre perandori që përfaqësonin pushtet politik të përqëndruar me një larshmëri kombësish ku si gjuhë kulture dominonte frëngjishtja, gjermanishtja dhe në skajet e Europës Lindore dhe rusishtja. Fillimi i Romantizmit në letërsitë europiane me kultin e lirisë individuale dhe së kaluarës historike si tipare kryesore të mendimit të vet estetik e krijues, krijoi premisat që memoria kolektive etnike të kthehej në një burim të pashtershëm për krijimtarinë letrare. Kujtesa historike është një proces që mund të punojë në dy drejtime. Drejtimi i parë është ai përkujtimor që është dhe varianti më i përhapur dhe që nënkupton se vlera, ide dhe personazhe i shërbejnë kombit vazhdimisht për të mbajtur gjallë ndërgjegjen kombëtare dhe i dyti është drejtimi mohues që është variant më pak i përhapur dhe që nënkupton që ngjarje, personazhe apo dhe vlera “harrohen”  sërish për ti shërbyer interesave kombëtare. Një rast i tillë është p.sh ai i Zvicrës, ku lufta e konfederatave në 1846 harrohet dhe nuk përmendet për ti mëshuar më fort identitetit zviceran të të tre kantoneve dhe më tepër ka zënë vend kujtimi i heroit zvicerian Vilhem Teli që Shileri e përjetsoi në tragjedinë e njohur me të njëjtin emër.  

Në Europën Lindore për shumë arsye që kanë të bëjnë me rastin specifik të saj në historinë e vonshme të këtij rajoni  por edhe pse zakonisht modelet janë marrë të gatshme nga jashtë, është përqafuar drejtimi i parë ndaj gjejmë vepra monumentale të bazuar në kujtesën kolektive të një Europe para osmane po dhe momentet e kundërshtimit të dominimit të Shtëpisë së Habsburgëve dhe Romanovëve. Romantizmi ishte kohë revolucionesh dhe klithmash për liri njerzore,vetjake dhe të përbotshme. Për herë të parë liria njerzore fitoi dimensione të përbotshme dhe inspiroi gjenerata të tëra njerzish nga Amerika Latine me revoltat kundër spanjollëve nën udhëheqjen e Simon Bolivarit, në Evropë me lëvizjen karbonare në Itali, revolucionin grek dhe lëvizjet për pavarësi të Armenisë dhe popujve të Ballkanit. Kjo liri në popujt dhe etnitë e Europës Lindore i gjeti në kujtesën kolektive të mbretërive të vjetra dhe në jetën dhe veprat e heronjve kombëtarë. Ballkani është një trevë e Europës, që mbart në ndërgjegjen e vet kolektive shtresëzime të ndryshme kulturore. Perandoritë e mëdha si Roma, Bizanti, ngjarjet e Kryqëzatës së IV, qytetet e administruara nga Venediku e më vonë çatia e përbashkët e Perandorisë Otomane kanë krijuar një kaledoskop kulturor ku influencat e ndryshme prodhojnë kultura dhe mozaikë kulturorë të ndryshëm. Kultura është pashmangërisht e lidhur me historinë. Herodoti, historiani i parë dhe nga më të shquarit në historinë e njerëzimit para se të jetë një raportues dhe mbledhës faktesh është një kulturolog i madh, që në udhëtimet e veta përshkruan vende, popuj, zakone e rite të tyre. Kjo traditë herodiane u bë baza për gjithë etnografinë europiane në vijim. Ligjërimi historik i trajtimit  të së shkuarës otomane të Ballkanit është kthyer në një ligjërim historik-letrar që pasqyron edhe zhvillimet historike kulturore të marëdhenieve të popullsisë ballkanike me Perandorinë Otomane, por edhe identifikimin e prototipeve letrare, që kanë pasur një ndikim të madh në veprat e mëvonshme në letërsitë përkatëse. Zhanri i romanit historik, duket se është zhanri letrar, që i shkon më për shtat përfshirjes së historisë së rajonit dhe artikulimit të ligjërimit historik në romane historike. Në fillim të shekullit XIX, kombet ende nuk kishin një histori të mirëfilltë. Edhe ata, që tashmë kanë identifikuar paraardhësit e tyre, nuk kanë në dorë veç disa kapituj të mangët thelbi i të cilit është ende për të shkruar.Ky proces, që në Europë fillon me romanet e William Scotit, nuk mund të rri pa influencuar shkrimtarët e Ballkanit, kur ata përfshihen në proceset shtetformuese të shteteteve tyre kombëtarë. Shkrimtarët e Ballkanit në mëyrë të pavetëdijshme, duke shkruar përjetimet e tyre përreth së shkuarës otomane të vendeve të tyre në romane historike, kanë krijuar një epope historike, që lidhet me të shkuarën dhe të tashmen e vendeve të tyre. Në këtë rast romani historik shërben si model narrativ për përpunimet e para shkencore të historive kombëtare dhe si vektor i shkëlqyer i përhapjes së një vizioni të ri të së kaluarës. 

Paradigma historike letrare, që krijoi Herodoti në vetvete ka lënë një shenjë të rëndësishme në qytetërimin europian pasi është krijoi një shkollë historike letrare të quajtur shkollë herodiane, ku  janë të përfshirë shkrimtarët, të cilët kanë në vetveten e tyre sa hulumtimin, sa njohjen e një bote tjetër, po aq edhe rrëfimin e tyre artistik të lidhur ngushtë me historinë. E para vepër historike, që na vjen si një lloj memorie kolektive kulturore, por edhe si një vepër e botuar është poema “Ali Pashaida” e shkruar nga Haxhi Sherreti. Kjo poemë, madhësia e së cilës shkon deri në 15.000 vargje, nga të cilat u përkthyen në greqishten e re rreth 10.000 vargje, qëndron në fakt si apogjeu i gjithë kësaj periudhe, pasi me korpusin e vet letrar jo vetëm përfaqëson një shije estetike të lartë për kohën, por është dhe një dëshmi e shumë ngjarjeve të vërteta, që ndodhën në Pashallëkun e Janinës. “Alipashaida”, e shkruar sipas modelit të poemave të gjata epike, i njihet autori, çka e bën më të plotë atë, nga dy poemat e tjera të gjetura deri më tani për Ali Pashën. Vlen të përmendet këtu, që historianët më të famshëm grek, të cilët shkruajtën jetën dhe veprën e Ali Pashë Tepelenës i referohen shpesh herë si një pjesë e vërtetë e një ngjarjeje, që ka ndodhur në atë kohë. Nëpërmjet  teknikave të reja të dokumentacionit, që janë të njohura tashmë për historianët nëpërmjet arkivit të Ali Pashë Tepelenës është arritur, që të identifikohet se sa pjesë të vërteta ka, sidomos në historikun e ngjarjeve të njëpasnjëshme dhe kronologjinë. Sigurisht, që nuk duhet  të biem në kurthin për të besuar se çdo gjë, që thuhej aty është e vërtetë pasi të gjitha ato çfarë mund të jenë ditirambe të ndryshme poetike përsa i përket jetës dhe veprës së Ali Pashë Tepelenës duhet të lihen mënjanë, por thelbi i ngjarjeve historike është i atillë që bën të mundur për të sjellë tek lexuesit këtë lloj narative historike, që na vjen nëpërmjet këtij rrëfimi letrar, poetik të kohës.  Në fakt, “Ali Pashaida” është një nga veprat shumë pak të njohura në Shqipëri. Ajo është përkthyer në vitin 1997 dhe nuk ka botime të tjera.  Një pjesë e rëndësishme e kësaj trashëgimie kulturore edhe pse në gjuhë të huaj ka humbur dhe kërkohet të shpluhuroset për të dalë në dritë. Një rast tjetër analog është dhe leximi dhe përpjekja për të riprodhuar në shqip poemën “Shtegtimet e Child Harold” të Bajronit, si tregojnë dëshmitë e shumta të përmendjes së kësaj vepre apo përpjekjeve për ta shqipëruar  nga bashkësitë arbëreshe në Kalabri, bashkësitë arvanitase në Greqi e bashkësitë shqiptare në Bukuresht. Si pohon me të drejtë Anne Maria-These në librin e vet “Krijimi i identeteve kombëtarë, Evropa e shekujve XVIII-XIX” kur nënvizon rolin e elitës evropiane në sendërtimin e identeteve kombëtarë të popujve të Europës juglindore, se është një sipërmarrje e rëndë të ndërtuarit e një gjuhë dhe një kulture kombëtare. Një nga pasojat e kozmopolitizmit intelektual është ndihma ndaj kombeve në lindje, mjediset intelektuale të të cilëve nuk janë ende aq të pajisura për të ndërmarrë, pa mbështetje , ndërtimin e lashtësisë së tyre dhe gjuhës së tyre. 

Vitet e mëvonshme në narrativën historike- letrare, në letërsinë shqipe shfaqen dy poetë të mëdhenj, njëri është Jeronim De Rada me “Këngët e Milosaos” më 1836, që shënon dhe fillimet e romantizmit shqiptar dhe tjetri është  Gavril Dara i Riu me poemën “Kënga e Sprapme e Balës”.  Sigurisht që tek “Këngët e Milosaos” kemi të bëjmë më një poemë, e cila në vetvete rikujtohet dhe rivjen ndër ata që e lexojnë si një kujtesë kolektive e një bashkësie të vogël, siç qenë arbëreshët në Iitali, por ka të ndërthurur në të dhe një pjesë të rëndësishme të një elementi historik. Ky element historik tashmë vjen i përmendur përmes rrëfimit letrar romantik.  Kjo përqasje e letërsisë së kultivuar  me poezinë popullore në veprën e De Radës nuk është një trill i yni, por një nga elementët themelorë të botkuptimit romantik që De Rada ndoqi e bëri të vetin. Për të krijimatria e mirfilltë poetike, por edhe puna e mbledhësit të folklorit ishin pjesë e të njëjtit angazhim letrar. Të dyja këto përmasa, poezia e kultivuar që i atribuhohej në mënyrë makfersoniane folklorit dhe poezia popullore që kalonte në filtrat e ndjeshmërisë së tij poetike, duhej të shërbenin për të shprehur më së miri shpirtin e popullit të tij, atë shpirt që romantikët gjermanë e quanin “Volksgeist”, ndërsa letërsia globale, që do dilte nga kjo shkrirje, duhej të vihej në shërbim të emancipimit të kombit dhe rilindjes kulturore e politike të tij. Romantizmi, rryma letrare dhe politike të përhapur kudo në Europë krijonte heronjtë e vet. Karekteristikë e rëndësishme e heroit romantik është fakti që ai është hero në jetën e tij të përditshme i mbytur nga rrethanat dhe sentimentalizmi. Ashtu është në të njëjtën kohë  dhe një hero ndaj fatit të atdheut. Këto dy tipologji karekteristikash do të jenë përcaktuese për veprat e tjera të mëvonshme të romantizmit shqiptar-arbëresh. Ajo çka mund të themi me plot gojën është fakti që me krijimtarinë e De Radës krijohet një shkollë e përceptimit të naracionit letrar nëpërmjet historisë. Milosao, sigurisht që nuk ka koordinata të caktuara dhe të drejtpërdrejta historike për t’u identifikuar si personazh historik, por epoka ku vepron ka elementë të rëndësishëm siç është konflikti arbër-osman, një konflikt shumë i madh, i cili ndihet kudo në poemë. Në letërsinë arbëreshe  nuk do të linimin pa përmendur një poemë shumë të rëndësishme, siç është “Kënga e sprasme” e Gavril Darës, e cila është në të njëjtën frymë si ajo e De Radës, por në vetvete përmban dhe ka një narrativë tjetër. Ashtu si  De Rada, të dyja janë komplet imagjinare, janë pjesë të kujtimeve të një bashkësie kolektive dhe janë pjesë, të cilat nuk i përshtaten drejtpërdrejt realitetit historik siç është “Ali Pashaida” e Sherretit,  por bëjnë të mundur, që në një kontekst më të gjerë europian dhe ballkanik të sjellim para lexuesit gjithë detajet dhe atmosferën e madhe të konfliktit me osmanët. Ne, si lexues jemi të dashuruar me personazhet e këtyre poemave, qoftë me Milosaon, qoftë me Rinën, qoftë me vajzën e  Lalës, apo me toponime, që janë të rëndësishmë dhe që ndonjëherë vijnë nëpërmjet kujtesës kolektive siç është Moreja, vende të ndryshme të shqiptarëve arvanitas në Greqi, por kurrsesi nuk mund të biem në kurthin e marrjes së një narrative letrare si një e vërtetë historike e drejtpërdrejtë. Duhet ta kuptojmë që epoka e romantizmit dhe mënyrës se si tentohej të shkruhej historia dhe letërsia, duke rikujtuar të kaluarën e lavdishme të popullit e duke krijuar  heronj romantikë, jo shpesh herë i përgjigjej realitetit drejtpërdrejtë historik dhe kronologjisë së ngjarjeve historike. Në këtë drejtim Milosao dhe Plaku Balë janë frut i fantazisë dhe trille letrare të mbështetura mbi kujtesën kolektive arbëre rreth konfliktit arbëro-osman të sheullit  XV. Pikërisht nga gjiri i këtij konteksti kulturor një shekull më vonë nën influencat e fuqishme të iluminizmit, luftrave napoloniane dhe romantizmit do të lindte dhe do të merrte udhë  sendërtimi i një identiteti të veçantë kulturor e kombëtar, që në revokimin e së kaluarës heroike të epopesë skënderbejane të shekullit XV do të përpiqej të ngjizte një Shqipëri tjetër përtej detit.

Një vepër shumë e rëndësishme e rrëfimit historik-letrar  në letërsinë shqipe është poema “Istori e Skënderbeut” e Naim Frashërit, (1898), e botuar dy vjet para se të vdiste Poeti Kombëtar. Nuk mund të mungonte Frashëlliu i madh pa i kushtuar edhe poemë Heroit tonë Kombëtar. Në këtë mënyrë ajo (historia) e ruan të kaluarën dhe ua kujton breznive të ardhshme që ta njohin dhe të marrin mësim prej saj. Megjithatë, ajo është vetëm dëshmitare. Kohët dhe njerëzit që mbesin në fletët e saj janë përjetë të ngurëzuara. Poetët besojnë me të drejtë se periudhat dhe shëmbëlltyrat historike mund të shihen më thellësisht vetëm me anën e artit, prandaj, faktet historike i fisnikërojnë me imagjinatën krijuese. Ku mund ta ketë gjendur Naim Frashëri burimin historik të veprës së vet? “Historia e Skënderbeut”, në fakt është një poemë,  e cila mund të jetë mbështetur në leximet e ndryshme të Naim Frashërit për Skënderbeun, qoftë të Barletit të përkthyer në frëngjisht, në gjuhën që ai  lexonte shumë mirë apo dhe burime të tjera në gjuhët europiane. “Istori e Skënderbeut”, është një lloj testamenti politik, me të cilin poeti kombëtar i shqiptarëve dëshironte t’u jepte kumte të reja bashkatdhetarëve të vet. Në poemë mungojnë referencat fetare, por ka një idealizim të fortë të gjendjes së Shqipërisë të para pushtimit turk. Ajo u lexua dhe u mësua përmendësh nga breza të tërë shqiptarësh, duke u kthyer në një tekst të preferuar edhe për faktin se ishte shkruar në tetërrokëshin e njohur popullor. Nëse kur e lexojmë veprën “Historia e Skënderbeut” për herë të parë e presim, që të gjejmë një histori e kronologji historike , lexuesi edhe mund të zhgënjehet,  pasi Naimi krijon edhe  personazhe, të cilët nuk janë historikë si është rasti i Kamanit. Personazhi Kaman ka mbetur ende i padefshifruar se kujt i përket , ndonëse shpesh herë është menduar e gjykuar se në vetvete ai përfaqëson  vetë poetin. Kamani duket  të jetë dhe të luajë rolin e korit antik, njëlloj si tragjeditë e vjetra greke, ku roli i tij është të kumtojë  të vërtetat që mendon Naimi dhe duhet të dinë lexuesit. Mesazhi i Naim Frashërit është i qartë. Lufta e armatosur e drejtpërdrejtë ndaj osmanëve çka përkon dhe me aksionin e Skënderbeut, që kishte mbetur gjallë në memorien e kolektive të shqiptarëve e që vazhdon të jetë edhe sot pjesë e memories sonë kolektive. Marrëveshje me osmanët për një popullsi shumë të vogël siç ishin Arbërit do të thoshte dënim me vdekje dhe në fakt ashtu siç shfaqet në narrativën historike letrare  të mëvonshme të shkrimtarit tonë Ismail Kadare tek romani “Kështjella” në bisedën midis dy kronistëve turq, kryeveqilharxhit dhe kronikanit turk. Kryeveqilharxhi, i cili në roman përfaqëson botën intelektuale osmane e kohës thotë diku që “Thuhet se Skënderbeu, e ka braktisur emrin e tij Skënderbe dhe mban vetëm emrin Gjergj Kastrioti dhe po lufton për të ardhmen”. Pra, nuk po lufton më për të sotmen por për të ardhmen. Kronikani Mevlan Çelebi, sigurisht që është i habitur, i thotë: “Si ndodh kjo gjë? Njeriu lufton për të sotmen, nuk lufton për të ardhmen”, dhe ai i thotë: “jo, ai raportin e ka me të ardhmen, nuk e ka me të sotmen, prandaj ne duhet ta mposhtim që sot”. Pra, në një farë mënyre kjo lloj trajektore historike, e cila tek Ismail Kadareja vjen pasi ai e di historinë dhe jo drejtpërsëdrejti në kohën e Skënderbeut, na shërben për të kuptuar dhe për të nxjerrë një narativë tjetër e cila shfaqet në shek. XX në letërsinë shqipe po fillojnë refleksionet historike të drejtpërsëdrejta përsa i përket të shkuarës. Romani më i rëndësishëm  në narrativën historike-letrare është “Shkodër e rrethueme” e Ndoc Nikaj në vitin 1913, i cili është një përshkrim i ngjarjes më të madhe në historinë e Shqipërisë në luftrat ballkanike. Rrëfimi ngjan më tepër si pjesë e një reportazhi të një lufte dhe në të njëjtën  kohë ka dhe histori të mirfilltë të Shkodrës dhe rrethinave të saj. Nëpërmjet rrëfimit të narrativës historike të Ndoc Nikaj, që është edhe shkrimtar, por edhe dëshmitar i drejtpërdrejtë i ngjarjeve, duket që krijohet një lloj përqasje e re letrare historike në letrat shqipe. N. Nikaj së bashku me Stefë Curanin mbahen si hedhësit e themeleve të historiografisë shqiptare. 

Leximet historike nuk duhen dhe nuk mund të shmangen nga kurrikulat e shkollave sepse nëse duhet të kujtojmë fillimin e një shprehje të Oruellit , “kush kontrollon të shkuarën kontrollon dhe të ardhmen”, besoj se nuk e kemi luksin që të humbasim një monopat të rëndësishëm të njohjes të së shkuarës përmes historisë dhe leximeve historike dhe t’u privojmë të ardhmen brezave të rinj. Për fat të keq në kohët e sotme romani historik konsiderohet një roman demode, një roman që nuk tërheq një audiencë të madhe. Sigurisht, që letërsia ka ligjet e zhvillimit të saj, por ajo që unë dëshiroj të theksoj është se  rrëfimi letrar përmes historisë nuk duhet të humbasë dhe duhet inkurajuar për historianët shkrimtarë.  Pavarësisht faktit se ndonjëherë krijon heronj të idealizuar si Milosao apo Nik Peta, në fakt kjo lloj letërsie shërben për të memoralizuar ngjarje të rëndësishme kombit,  dhe nëse ne duam të kemi një kujtesë kolektive të vazhdueshme, atëherë kjo nuk mund të mbijetojë pa rrëfimin letrar përmes historisë. 

Bibiliografi:

  1. Anne-Maria These. “Krijimi i identeteve kombëtarë., Evropa e shekujve XVIII-XIX” Shkup. Fryma:2006
  2. Aurel Plasari , Gjinaj M.; Mele M.; Elmazi M., “Bibliografi e librit shqip në fondet e Bibliotekës Kombëtare”, Biblioteka Kombëtare, Tiranë, 2010
  3. Francesco Altimari. Vepra Letrare 1. Këngët e para të Millosaut. Tiranë:2014.
  4. Rexhep Qosja, Kritika letrare, Rilindja, Prishtinë, 1969. 

*Shkruar për Gazetën Dielli në kuadër të muajit të letërsisë. 

LEXUESI INTERPRETUES PËRBALLË VEPRËS SË ZHITIT

by

Neim Zhuri

Universiteti “Aleksandër Xhuvani”, Elbasan/

Në krye të faqes së parë të romanit “Funerali i pafundmë”, aty ku mund të ishte prologu, ose në mos, të paktën një epigraf, autori shkruan: altoreliev i një metafore me bronz të munguar Nuk kemi të bëjmë më një epigraf, që ti si lexues i vëmendshëm do dëshiroje të ishte, sepse do të të jepte mundësinë e një leximi prapakthyes dhe do e kishe më të lehtë të shkoqisje domethënien e tekstit, dhe gjallërisht të merrje pjesë ne përpilimin e kuptimit të tij. Apriori do të duhet të merresh me një tekst, interpretimi i të cilit kërkon zbërthim aluzionesh dhe atje ku duhej të ishte jo domosdoshmërisht një prolog, në të vërtetë është “një fletë e grisur nga fundi për tu lexuar në fillim”. Kjo fletë “e grisur nga fundi…” nuk shënjon veçse mirazhin tragjik të një tufe ikanakësh drejt absurdit. Nuk thuhet nga vinin, pse bujtën në këtë “fushëtirë të përdhunuar” dhe ku shkonin? Në këtë fletë “të grisur” nuk ka asnjë kumt, asnjë pohim. Ndërkaq ka nisur “udhëtimi i zi” dhe vjen ndërkohë edhe pohimi i parë: “të ikësh larg… sa më tepër këmbë aq më pak lodhje… kokët janë të rrezikshme. Të menduarit ndryshe gjithmonë prish punë…” Dhe ti që ke marrë përsipër të bësh lexuesin interpretues ndihesh një cast i entuziasmuar mbas këtij pohimi, mendon se ke gjetur fillin që do të shthurë lëmshin e kësaj loje të imagjinatës. Sapo e ke vendosur një lidhje mes tekstit dhe autorit. Shumë vite burg për shkak se pat menduar ndryshe “rrugëtimin e bën më të lehtë mendimi i njejte, i vetëm, i përbashkët” Ky tërthoritet ligjërimi në rastin e aluzionit të përcaktuar kërkon njohjë, pse jo dhe erudicion të lexuesit, për të çkoduar tekstin. Ndihesh në të njëjtin siklet që do të ndiheshe po të të kërkonin të interpretoje “Kumtin Perandorak” te “Kështjella” e Kafkës. Kumtari që e merr kumtin nga perandori, i cili dergjet në shtratin e vdekjes, niset për ta çuar atë tek ata që bëjnë hije nën diellin perandorak. Sakaq, perandori ka vdekur dhe atij i duhet të çajë muret pengues që krijojnë grupet e spektatorëve të cilët janë mbledhur për vdekjen e tij. Atij i duhet të hapë rrugën, por mizëria shtrihet shumë larg, numri i njerëzve nuk ka të mbaruar… ai akoma është në dhomat e brendshme të pallatit, nuk dihet nëse do të dalë ndonjëher prej tyre, por edhe sikur, më tej vijon një pallat tjetër, pastaj një tjetër… gjithandej porta, shkallë, oborre. Askush nuk ja hap rrugën dhe ai do të çonte një kumt, kumtin e një njeriu të vdekur… pas tij shtrihet kryeqyteti i perandorisë. Nuk do të ishte korrekte, nëse e njeh sadopak stilin e Kafkës, ta reduktoje atë çka parashtrohet te “Kështjella” në një kuptim të veçantë, ai ta përjashton vetë çdo mundësi të një interpretimi të tillë pasi thelbin e artit të tij e përbën dykuptimësia. Ndërsa ty, që ke marrë përsipër të jesh lexues interpretues i “Funeralit…”, dhe që të duhet ti nënshtrohesh kodit simbolik të veprës, edhe pse ke sigurinë që vepra nuk mund të protestojë kundër kuptimit që i jep ti, madje siç vëren Roland Bart “ajo as mund ta shpallë si autentik këtë kuptim” (R.Bart, Aventura semiologjike), sapo të është tronditur besimi se e kishe gjetur fillin që do të ndihmonte për ta shthurur lëmshin. Marrëdhëniet e autorit me shtetin diktatorial, kjo metaforë ironike i është dashur autorit për të përqeshur dhe groteskuar botën komuniste. Por,sapo nis të shfletosh disa faqe, kupton se do të ishte fyese për autorin, por edhe për veprën,ta reduktoje vetëm në kaq kuptimin e saj, si një vepër kundër diktaturës komuniste. Duke ndjekur udhen e “funeralit” autori të jep shkas për interpretime të tjera “një ballë jetim u rrudh. Vetullat e trasha sikur kërcyen nga një fytyre tjetër, u afruan për tu bërë një vetull e gjatë si krah korbi mbi dy sy krejt të tjerë që skishin ç’shihnin. Ditë qorre. Shteti dhe varrimi. Po i vdekuri ku bën pjesë, apo është i gjithëkundshëm si vdekja? Po ky varrim është shtetëror. Semos shteti është varrmihës? Eh, më mirë ciklop se je më i fortë. Po më dhëmbin kockat e nofullave. S’duhet të bluaj fjalë më shumë nga ç’lejohet. Do të bjerë shi. Kam reumatizëm në mendime. A do të pushojmë gjëkundi? Kafka ime pikon brenda…” Duket si një marrëdhënie qenësore që njeriu ka vendosur me shtetin e tij shumë herët, ndoshta që nga koha e perandorive dhe që vazhdon deri te demokracitë që presin të rriten, por që të gjitha janë regjime që e kanë të pranishme indoktrinimin dhe totalitaritetin. Heroi i “Funeralit…” na “dëshmon” se ka qënë i pranishëm në çdo varrim, jo vetëm brenda vendit, por edhe në morte të mëdha të përsonaliteteve të klasit të parë. Ka preferuar veçanërisht varrimin e tiranëve. Le të themi që varrimi i Çezarit nuk i pat pëlqyer dhe aq, për të mos thënë fare. Ajo që e pat emocionuar ishte salla në senat ku i patën ngulur thikën. “u ula atje, në shkallët e gurta, veshur me dru dhe doja të rijetoja thikat në brinjët e Çezarit. Sapo kisha veshur shpirtin e tij si një pelerinë dhe në çastin kur filluan të më dhimbnin plagët e tij, e duart i kisha mbushur me gjakun e ndjenjave të mia, erdhën rojet e bashkise së Romës dhe më nxoren”. Funeralisti i Zhitit ka bindjen, se njeriu më i mirë se kudo është në funeral, mbase ngaqë ndihet njëlloj si i vdekuri “dhe i vdekuri është më i urtë se urtësia dhe i papërballueshëm, më filozof se filozofët” Mendimi për ta përqasur romanin “Funerali…” me një vepër kundër diktaturës komuniste, nuk vlen, pasi funeralisti (metanarratori), pohon se parapëlqen jo vetëm mortet e personaliteteve të klasit të parë, por veçanërisht ato të diktatorëve. Ajo që të bën të mendosh për një qasje të tillë është marrdhënia e autorit me shtetin diktatorial. “Një nga novitetet më gjeniale, që kanë mundur të bëjnë komunistët, është pikërisht rinovimi i sistemit ndëshkimor… me fjalë të tjera gjethja gjeniale e komunistëve ishte rikthimi i skëterrës në jetën bashkëkohore”. V. Zhiti ishte një nga ata që brenda asaj skëterre të madhe, po vuan një tjetër skëterrë, që në tipologjinë e prozës së tij është bërë e njohur tashmë si burgologji. Ai i ndjeu më afër se çdokush novitetet gjeniale të komunizmit. Në rastin e funeralit, lexuesit i duhet të mbledhë apriori copëza të rrëfimit për të zbuluar dhe ndërtuar një domethënie. I duhet të marrë përsipër një zbërthim aluzionesh, që në më të shumtën e rasteve e fshehin kuptimin por jo synimin e shkrimit. Duke shfletuar romanin, vjen një cast, që të duket se je bërë edhe ti pjesë e këtij “funerali” që nuk ka as fillim as fund. Ajo që ndjen të të shoqërojë është ritmi i të rrëfyerit, i narratorit funeralist, një zë që të ngjet me një melodi që se ke dëgjuar kurrë por që të mbetet në mendje për shumë kohë edhe pasi je shkëputur nga leximi. Funeralisti “merr pjesë” në varrimin e Enver Hoxhës dhe i duhet të pohojë se qe përballur me një madhështi të rreme. Aty kish parë që grave ju ndalohej me “dekret” të bënin buzët me të kuq, madje nuk duhej të bënin as dashuri në ditët e zisë. Dënoheshe po të buzëqeshje, ndërsa po të qeshje përballeshe me dënime shumë më të rënda. Ndërkohë që vdekja e Mao Ce Dunit përshkruhet si një gjunjëzim grotesk i një populli të tërë, i cili qan në një shesh të stërmadh të mbushur, jo me flamuj, por me tullumbace. Është një liste e gjatë diktatorësh dhe personalitetesh në të cilat funeralisti ka qënë pjesmarrës por madhështia e varrimit që theu një ligj të botës është varrimi i Nënë Terezës. Mbi arkmortin e saj u gjunjëzuan gjithë sundimtarët e botës, ndërsa ajo , plaka fisnike e dobët kockë e lëkurë dontë të buzëqeshnin të vdekurit. Letërsitë bashkëkohore shpesh i referohen teprisë së librave të trashëguara nga një fond kulturor ndër shekuj duke veçuar veprën më të afërt me të në kohë. Kjo krijon ndjesinë e tejngopjes por dhe domosdoshmërinë e kërkimit të risisë “e cila nuk kalon më nëpërmjet një procesi mbledhës, por një fond mbi të cilin çdo vepër përpiqet të shkëputet, e frymëzuar nga një merak risie, aq të thellë saqë historia letrare, do ta ëndërronte veten në modernitet si një revolucion i përhershëm”. Parë në këtë kontekst “Funerali…” i Zhitit përbën në mënyrë të padiskutueshme një risi. Për nga lloji i diskursit është rrëfim që mbështet mbi një erudicion që synon të vendosë të vërtetën,por që ushqehet mbi imagjinaren. Metafora “funeral” të çon drejt kuptimesh ekzistenciale. Përgjatë gjithë tekstit, gjerat që nuk të ndahen asnjë çast janë ankthi dhe vdekja. Të trokasin në kujtesë ndërkaq etërit e ekzistencializmit, Jaspersi, Hajdeggeri dhe Sartri, por dhe ata që me shumë fije të padukshme ishin jashtëzakonisht të lidhur me ekzistencializmin, Niçe e Dostojevski por dhe Rilke, Kafka e Kamy. Sipas Valter Kaufman, ekzistencializmi nuk është filozofi por thjesht emërtim për një numër revoltash kundër filozofisë tradicionale. “është ndjeshmëria e pa kohë e cila mund të dallohet aty këtu në të kaluarën, po vetëm në kohën tonë, kjo ndjeshmëri është rritur deri në protest të organizuar dhe në një shqetësim të shprehur.” Përmasa ekzistenciale është konstatuar nga studjuesit e Zhitit edhe në poezinë e tij që sipas studjuesit A.Aliu “e çfarëdo prejardhjeje qoftë, e çfarëdo objekti frymëzimi dhe shqetësimi, në të gjitha rrethanat e ngjizjes dhe zënies, të kthen te burimi, te kuptimësia e të ekzistuarit” Por poezia e Zhitit i ka të gjitha tiparet që Du Bellay do dëshironte që ti kishte poezia e vërtetë, në gjuhën e tij apo në të gjitha gjuhët e botës. “Ta dish lexues, që poeti i vërtetë që unë kërkoj në gjuhën tonë, do të jetë ai që do të më bëjë të nxehem, të qetësohem, të gëzohem, të vuaj, të dashuroj, të urrej, të admiroj, të habitem shkurt ai do të mbajë frerin e ndjenjave të mia duke më kthyer lart e poshtë sipas dëshirës së tij” Të folurit lirik mjeshtëror që i dha sukses të padiskutueshëm si poet, ka depërtuar natyrshëm edhe në prozën e Zhitit, aq sa kur lexon romanin, te duket se je para një poeme të stërgjatë, të fragmentarizuar, pa kurrfarë fabule dhe skeme kompozicionale. E megjithatë vepra është gjithmonë brenda kufijve zhanëror të romanit, por të një romani ndryshe, jo thjesht për shkak të gjuhës lirike të përdorur por dhe për shkak të hapësirave për të shpalosur një paralele me realitetin, përmes një ngjizjeje imagjinare, që shkon deri në kufijtë e përmasës apokaliptike dhe që groteskon me absurdin e botës. Një stil rrëfimi i ngjashëm me atë të Xhoisit, në trajtën e një rrjedhe që e orienton lexuesin drejt portave të pandriçuara mirë të subkoshiencës. Duke ndjekur rrugën e protagonistit të funeralit e kupton se je duke ecur së bashku me të drejt një shteg dalje që nuk ekziston, je duke ecur për në askund, një askund i ngjashëm të Jozef K të Kafkës, i cili rri përpara derës së Portës së Ligjeve dhe prêt me ditë, me vitë për të hyrë brenda. Çasti i ngjizjes së veprës duhet kërkuar tek metafora e funksionimit të kujtesës, ndryshe objekti metaforik është një lloj palimpsesti i trurit njerëzor. Siç ka pohuar më shumë se njëhërë, një pjesë e mirë e poezive të Zhitit, veçanërisht poezitë ekzistenciale, u shkruajtën në një qeli të errët e të lagësht, ku mungonte edhe drita edhe lapsi edhe letra u “shkruajtën” dhe u ruajtën gjatë në muret e kujtesës së poetit. “Sado pa lidhje të jetë një ekzistencë, thotë Bodler, njësia njerëzore nuk është e turbulluar dhe nëse do të mund ti zgjonim njëkohësisht të gjitha jehonat e kujtesës ato do formonin një koncert të këndshëm ose të dhimbshëm, por logjik dhe pa shkëputje” Në rastin e Zhitit do të përftonim një koncert tragjikisht të dhimbshëm. Si lexues, jam i prirur të besoj, se “Funerali” është ngjizur në njësinë e kujtesës, brenda qelisë së zezë, i populluar në fillim nga banorët e qelive. Me “u ngjiz” nënkuptoj romanin sepse funerali si i tillë ka ekzistuar, ai është i pafundmë edhe në kohë edhe në numër. Funerali nuk ka identitet, sepse nuk ka identitet as i vdekuri në arkmort. Ky ankth parak që shoqëron gjithë romanin, ka lindur pikërisht atje, në skutat e errëta të asaj qelie të lagur, si shumica e motiveve ekzistenciale të krijimeve të autorit, pastaj është ushqyer nga erudicioni i shumë librave të Xhoisit, Kafkës, Borgesit, Kamysë. Mundimi i Sizifit për ta ringritur sërish gurin e rëndë në fund të malit, është një torturë që nuk mbaron kurrë dhe që e bën mitin tragjik. Mendoni ç’torturë do të ishte sikur ai të shpresonte se një ditë do t’ia arrinte qëllimit? Por Sizifi është i qartë në fatkeqësinë e tij dhe fati i tij është absurd, por dhe një fat që përballohet me anë të përbuzjes. I gjithë thelbi i mitit mund të përmblidhej me pak fjalë; njeriu absurd kur mediton përvuajtjen e tij, bën të heshtin të gjithë idhujt. Funeralisti në një farë kuptimi ngjet me Sizifin, përpjekja e përhershme e Sizifit drejt majave, është e mjaftueshme për të mbushur zemrën e tij, sikurse përpjekja e vazhdueshme e funeralistit për të mbërritur në krye të funeralit, atje ku të bie rradha për ta mbajtur një çast mbi supe arkmortin është dëshira finale për të përmbushur misionin e tij. Në të ashtuquajturin epilog të veprës, ku ka rënë maska e narratorit, funerali shpallet antifuneral dhe sakaq, të vijnë në mendje sekuencat e “faqes së grisur nga fundi për tu lexuar në fillim”, korruptimi i frikshëm mortor ka marrë fund, por pafundësia e pamjeve të tmerrshme duket se sdo të mbarojë kurrë. Një helicopter fluturonte ulët, gati rrafsh me fushëtirën. Shiheshin qartë pas dritareve të tij njerëz që xhironin hullinë e madhe të asaj heqje zvarrë, aq të çmendur dhe tërësisht absurde, fotografonin këpucët e hedhura, gjurmë pa kuptim dhe këmbët e vetmuara, të pashkulura dot nga toka… skelete njerëzish… herë pas here ata largonin aparatet nga sytë, sa për të fshirë lotët.

BABA ALI TOMORI: FRYMA NAIMIANE E NJË BAKTASHIU

by

Prof. asoc. dr. Myrvete Dreshaj – Baliu

Prof. dr. Begzad Baliu

Flamur! Ja ku bëhet beja! 

mblidhe, mblidhe popullsinë! 

përparo! zgjerò Shqipërinë! 

mer Kosov’ e Çamërinë! 

të ndih Zoti në beteja!

Baba Ali Tomori

Hyrje

Zbulimi i dorëshkrimeve të Baba Ali Tomorit (1893-1948), paraqet një ngjarje të rëndësishme në trashëgiminë tonë shkencore, kulturore, fetare, shpirtërore dhe intelektuale të dekadave të fundit. Ç’është e vërteta, zbulime të tilla më të mëdha apo më të vogla, ka pasur në dekadat postkomuniste të Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë etj., por zbulimet e tilla zakonisht janë përcjellë me komente të karakterit politik dhe madje ideologjik. Praninë e veprës dhe mundësisht dorëshkrimeve të tij prej rreth një çerek shekulli e kishte vënë re njëri prej editorëve, hulumtuesve dhe studiuesve më të përkushtuar të burimeve të historisë së popullit shqiptar dhe kulturës së tij, Mehmet Gëzhilli, kërkimet shteruese të të cilit tashmë janë vlerësuar jo vetëm në Tiranë e Prishtinë e Shkup, por edhe në Harvard.

Duke parë dosjen letrare të Baba Ali Tomorit, zbulimi nënkuptonte tri rrafshe dhe nënrrafshe njohëse: 

Baba Ali Tomori ishte një nga postrilindasit, i cili me veprën e tij intelektuale dhe shpirtërore, vinte nga fryma naimiane e historisë dhe i jepte brezit të tij një kulturë të re europiane të formuar fillimisht në Zosimea, e të përfunduar në Europë, atje ku Naim Frashëri theksonte se lind dielli: “Dielli lind nga perëndon”.

Baba Ali Tomori ishte një nga intelektualët shumë aktivë në zhvillimet politike, kulturore dhe fetare të kohës, i cili edhe me ato pak tekste për gjuhën, letërsinë, kulturën, folklorin, trashëgiminë kulturore, materiale e shpirtërore, historike, fetare dhe çështjet e tjera me interes kombëtar, të botuara, përfaqësonte trashëgiminë kulturore të proviniencës kulturore dhe shpirtërore të kohës.

Baba Ali Tomori, ashtu si edhe postrilindasit e proviniencës fetare katolike dhe ortodokse, u vu në shërbim të atdheut kur Shqipëria ishte e rrezikuar nga fashizmi, nazizmi dhe madje nga ideologjia staliniste që po i vinte, duke u vënë në shërbim të lirisë së saj. 

Baba Ali Tomori dhe koha e tij

Ali Abaz Skëndi, i njohur më vonë si Baba Ali Tomori, vinte nga një familje e shkolluar dhe me formim kombëtar e fetar njëkohësisht. Angazhimi i të atit në jetën ekonomike, politike dhe kombëtare e fetare sigurisht ndikoi edhe në formimin e tij shkollor, intelektual, fetar e kombëtar. Shkollën fillore e mbaroi në Berat, për të vazhduar pastaj në Zosimea, atje ku kishin mbaruar studime shumë nga etërit e Rilindjes Kombëtare, për të vazhduar në Kazan të Greqisë, dhe në Francë.

Gjurmëve të babait, Aliu do të kthehet në Shqipëri në vitet e Pavarësisë, që të merrte në dorë Teqen e Prishtës, por krimet greke në këtë fshat më 1914, ku u dogj fshati dhe u vranë edhe gratë e fëmijët, bënë që ai të largohej në Egjipt dhe të vazhdonte krijimtarinë e tij filozofike dhe kombëtare në gjuhën shqipe. 

Pas mbarimit të Luftës së Parë Botërore dhe sidomos pas Kongresit të lavdishëm të Lushnjës (1920) Baba Ali Tomori kthehet në Shqipëri dhe i bashkohet djalërisë shqiptare me gjithë përkushtimin e tij: duke u vënë në krye të njërit prej institucioneve fetare të Jugut, asaj të Kalmakut; duke marrë pjesë në lëvizjen më progresive qytetare; duke shkruar artikuj jo vetëm me karakter fetar po edhe kulturor, filozofik e intelektual; dhe së fundi, duke marrë pjesë edhe në organizimin e institucioneve politike-ushtarake kundër pushtimit të Shqipërisë gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Duke u vënë në krye të institucioneve fetare  ai përmbushte një prej ëndrrave të tij e të babait të tij, që t’i shërbente komunitetit bektashi në Jug të Shqipërisë, duke dërguar atje frymën vëllazërore të këtij besimi. Me ligjërimet e tij në institucionet fetare, me tekstet e tij të botuara në shtypin e kohës, me diskutimet e tij në rrethet kulturore dhe shkencore ai krijonte një paralele gjithkombëtare të këtij shërbimi për fe e atdhe, madje do të thoshim ai krijoi një përmbysje për atdhe e fe, që në përmasa gjithëpërfshirëse ishte organizuar në Veri të Shqipërisë nga komuniteti katolik.

Baba Ali Tomori ishte  intelektual i njohur i brezit të tij, i formuar në shkollat më të mira të kohës, në Shqipëri, në Greqi, në Egjipt dhe në Francë. Ai njihte thellësisht dhe diskutonte gjerësisht për letërsinë greke e romake duke i krahasuar ato edhe me traditën lindore e perëndimore. Ai njihte mirë dhe e vlerësonte e analizonte poezinë perse, prej të cilës ishte frymëzuar aq shumë bardi i tij Naim Frashëri; ai njihte dhe diskutonte me kompetencë letërsinë greke dhe në mënyrë të veçantë veprën e Homerit, një këngë të së cilës e kishte përkthyer edhe idhulli i tij Naim Frashëri; ai kishte studiuar me përkushtim dhe njihte filozofinë iluministe e letërsinë franceze, veprat themelore të së cilës vazhdonte t’i shihte si referencë për zhvillimin e krijimet me karakter kombëtar; ai kishte studiuar, e njihte me kompetencë dhe vazhdonte ta studionte kulturën e dijen bashkëkohore franceze duke e funksionalizuar atë edhe në tekstet e tij mbi probleme të gjuhës, kulturës, besimit dhe komunikimit; ai njihte dhe adhuronte veprën e Shekspirit dhe letërsinë angleze e europiane përgjithësisht.

Baba Ali Tomori ishte intelektual i veçuar i brezit të tij, që me punën baritore vazhdonte traditën e frymës jetësore, krijuese dhe kombëtare të Naim Frashërit në institucionin fetar ku shërbente. Me ligjërimet e tij sa të karakterit fetar ashtu edhe të karakterit kombëtar, me ligjërimet e tij pranë varrit të Avni Rrustemit dhe të Naim Frashërit, me angazhimet e tij prej babai sa me karakter shoqëror aq edhe me karakter politik në vitet e vështira të atdheut gjatë Luftës së Dytë Botërore, me revistën “Djersa” të cilën e drejtonte, ai e kreu misionin e atdhetarit të frymëzuar nga tradita e trashëguar e Rilindjes Kombëtare dhe e lëruar nga brezi i tij i viteve ’20-’30.   

Baba Ali Tomori gjatë viteve ’20-’30 me jetën e përditshme baritore dhe me krijimtarinë letrare, të cilën e shkruante kohë pas kohe, me tekstet për çështje të gjuhës, kulturës, letërsisë, folklorit dhe shoqërisë shqiptare, me të cilat merrte pjesë në diskutimet mbi filozofinë kombëtare që duhet ta ndiqte populli shqiptar për kombndërtimin dhe shtetndërtimin e tij, bashkohet me personalitetet më të shquara të brezit të tij, si: me At Anton Harapin për diskutimet e tij mbi çështjet filozofike e etike; me Ndre Mjedën për çështje të njohjes së teorive mbi gjuhësinë bashkëkohore europiane; me Tajar Zavalanin, Vangjel Koçën, Brano Merxhanin e Ismet Toton për dikutimet e tij mbi çështjet filozofike, etike e sociologjike të mendësisë shqiptare etj., me Migjenin, Petro Markon e Nonda Bulkën mbi konceptet ideologjike të së majtës, gjë që do ta dëshmojë me angazhimin e tij në Luftën Nacionalçlirimtare 1939-1945 dhe doemos konceptet e Eqrem Çabejt mbi konceptet Lindje – Perëndim të kulturës shqiptare.

Vepra intelektuale, kulturore, shpirtërore dhe postrilindase e tij

E parë në tërësinë e saj, korpusi i trashëgimisë letrare të Baba Ali Tomorit përbëhet nga nëntë vepra: të botuara nga autori, të përgatitura nga dorëshkrime, apo të sistemuara nga editori dhe zbuluesi i dorëshkrimeve z. Mehmet Gëzhilli. Sigurisht as kjo nuk është gjendja përfundimtare. E pazbuluar mbetet Dosja e dënimit të tij, në vitin 1948, “si bashkëpunëtor i anglezëve”, brenda së cilës përveç vendimit për pushkatim pritet të gjenden edhe dorëshkrime të tjera me karakter kulturor, socio-politik e letrar, mbështetur në porosinë e tij të fundit: “M’i ruani dorëshkrimet”.

Vëllimi i parë i veprave të plotë të tij tani përfshin: 1. Poezi; 2. Nefeze dhe gazele; 3. Poezi (përkthime); dhe 4. Këngë popullore. Vëllimi i dytë përbëhet nga katër vepra: 1. Për gjuhën, për folklorin, për letërsinë, kujtime, publicistikë dhe tregime; 2: Naim Frashëri; 3: Xhevre ose mendime, dhe Aforizma bektashinjsh të vjetër. Vëllimi i tretë përbëhet nga dy vepra: 1. Për bektashizmin dhe 2: Historia e Bektashizmit shqiptar. 

Për natyrën shkencore të dijes dhe dhuntinë krijuese të tij në studimin tonë kanë peshën e tyre të gjitha veprat e tij letrare, kulturore, historike, shkencore dhe shpirtërore. Për gjuhën shqipe dhe leksikun e saj ato përfaqësojnë një korpus të bashkuar të intelektualit, i cili gjuhën shqipe e përdorte dhe e njihte në kontekstin kombëtar, në kontekstin e formimit shkencor në institucionet më të larta shkencore të kohës dhe në kontekstin e përdorimit të saj gjatë në një periudhë përpjekjesh të veçanta të djalërisë shqiptare për shtetin, kombin, gjuhën dhe identitetin europian të tyre.

Vjershëtori

Vepra e parë hapet me një fjalë hyrëse të Kryegjyshit Botëror Haxhi Dede Edmond Brahimaj dhe editorit të këtij botimi Z. Mehmet Gëzhilli. Në të parën sillet një kujtim e vlerësim brezash, përfshirë këtu edhe Baba Ali Tomorin, ndërsa në të dytin një sintezë e shkurtër e personalitetit të tij të madh, e dijes dhe koncepteve intelektuale e diturore të tij. Vëllimi i parë hapet me krijimtarinë poetike të tij, poezitë për flamurin, gjuhën shqipe, atdheun, besimin, misionin e bardit shpirtëror e fetar, Shqipërinë, ngjarjet historike, dëshmorët etj.; si: Flamurit të Shqipërisë, Hymni i Flamurit, Kombësija, Feja,  Shpresa rron!, Gjuha jonë, Përfundimi i robërisë, Zot i vërtetë, Jeta ime, Dituria e duhure, Qerbelaja, Qëndrimi ynë, Jam fajtor, Himne kombëtare në vend të huaj, Kthyerja në Atdhe, Presidentit të Shqipërisë, Shpirti i vjershëtorit tonë, Jo për fe po për Atdhe, Dasma e kombit, Bilbili, Për dëshmorë të lirisë Kristaqi e Margarita Tutulani, Konferencës së Pezës etj. 

Në kontekstin historik e shoqëror krijimtaria letrare e tij ashtu sikur edhe mendimi intelektual e diturak i tij na e sjellin mesazhin e kohës, të asaj djalërie shqiptare, që me përkushtim punonte për shtetin e ri shqiptar, për identitetin europian të kombit dhe për gjuhën e pasur e të pastër të tij, prandaj nuk është e rastit që edhe përmbledhja e poezive të tij quhej “Vjersha për djalërin e urtë”. Prej motiveve që sjellin, në plan të parë krijimtaria e tij letrare mund të quhet poezi postrilindase, poezi e ndikuar ndjeshëm nga poezia e Naim Frashërit. Në poezinë e Baba Ali Tomorit krijimtaria letrare e Naim Frashërit ka ndikuar jo vetëm me motivet atdhetare, dhe madje jo vetëm me sfondin filozofik të tyre, po edhe me organizimin e strukturës së vargut, rimariumit të tyre dhe madje përzgjedhjes leksikore të saj. 

Se pushtet ke ti o flàmur! 

shënj’ e shënjtë je o flàmur!

(…)

Zoti madh në këtë baltë

më ka bërë Shqipëtar, 

gjuhën shqip t’ëmbël si mjaltë 

mà ka fal për kombëtar. 

(…)

Kombëtar të jem gjithmônë 

kur se feja s’më ndalon, 

“shqiptarizmën” pasha-Zônë 

zemra e shpirti m’i pohon.

E shkruar në një gjendje të re shoqërore dhe kulturore dhe e ndikuar edhe prej krijimtarisë letrare të brezit të ri, krijimtaria poetike e Baba Ali Tomorit, sigurisht është pasuruar edhe me struktura të reja rrokjesore, të vargut, të rimës dhe të leksikut.

Shum’ i shënjt’ është ky flàmur,

shum’ i shtrënjt’ është ky flamur.

Apo, poezia që të kujton një nga mesazhet e Naim Frashërit për hapësirën shqiptare te “Bagëti e Bujqësia”, një porosi kjo e cila përcjell edhe te disa krijues patriotë të brezit të tij, Aleksandër Stavre Drenova – Asdreni, Hilë Mosi, Mihal Grameno, etj.:

Flamur! Ja ku bëhet beja! 

mblidhe, mblidhe popullsinë! 

përparo! zgjerò Shqipërinë! 

mer Kosov’ e Çamërinë! 

të ndih Zoti në beteja! 

Apo, krijimi model i ndërndikimt të krijimtarisë së brezit të tij, Andon Zako Çajupi, Ndre Mjeda, Fan Noli, Lasgush Poradeci etj.:

Ajo mëndje gjuhë-ëmbël tha: 

Kjo jetë është e vëngër 

ha e pi sa të jesh gjallë, 

kur të shkosh të mos i kesh mallë;

Nga majë e Sharrit, majë Tomorrit, 

N’atdhen’ e bukur të arbnorit, 

Dhe nga Preveza deri në Shkodër 

Fushë më fushë e kodër më kodër.

Një nga poezitë e fundit të tij është ajo për dëshmorët e lirisë Kristaq e Margarita Tutulani, të rënë në Luftën Nacionalçlirimtare. I motivuar prej aktit të flijimit të vëllait dhe motrës dhe simbolikës së tyre që rrezatoi atdhetarisht në rininë shqiptare të kohës,  ai paraqiti këtu edhe pikëpamjet e tij për një kohë të re dhe për një angazhim të veçantë për Shqipërinë e lirinë e saj, ashtu sikur i kishte shfaqur dikur në krijimet letrare dhe oratorinë e fillimeve të tij krijuese dhe intelektuale për Avni Rrustemin dhe atdhetarët e tjerë të kohës së tij.

Mbledhësi dhe studiuesi i këngëve historike

Në vëllimin e parë të veprave të plota të Baba Ali Tomorit një vend të rëndësishëm zënë edhe dorëshkrimet, në të vërtetë tekstet nga fusha e folklorit. Në punën e tij përkushtuese ndaj kulturës së popullit të tij Baba Ali Tomori, një pjesë të krijimtarisë së tij ia ka kushtuar edhe identifikimit dhe mbledhjes e botimit të folklorit, të cilën e kishte ideuar duke e vendosur edhe parathënien e tij. Për këtë ai kishte edhe vlerësimin e tij: “Një folklor përbëhet prej këngësh, proverbesh dhe legjendesh, ku pasqyrohet shpirti i Kombit që e zotnon; pjesa e këngëve popullore të Kombit tonë kësi mënyre, çfaq me madhështi si një pasqyrë tejndritëse (transparente) trimërinë, besa-besën, dhëmbshurinë dhe virtyte të tjerë, që përbëjnë karakterin arbnuer”.

Prej koncepteve teoriko-letrare që kishte për folklorin dhe trashëgiminë kulturore, materiale shpirtërore; prej përkushtimit në mbledhjen e kësaj trashëgimie; dhe prej mënyrës se si e kishte përgatitur dorëshkrimin e saj, mund të themi se Baba Ali Tomori me komentet e tij, me kërkimet mbi bazën historiko-dokumentare të këngëve, me gjurmimin në etnogjenezën e tyre, me ligjërimin mbi karakterin etnik të paradigmës së tyre etj., e bëri kalimin nga mbledhës dhe botues i letërsisë popullore në botim të specializuar të saj.

Le të theksojmë këtu disa nga këngët e këtij vëllimi që më parë se sa një botim rasti përfaqësojnë një studim rasti a një histori me rëndësi për vetë trashëgiminë e popullit shqiptar. Nëse disa prej këngëve ishin edhe më parë të njohura apo të botuara edhe në vëllimet e mëvonshme të kulturës shqiptare, si Kënga e Çerçis Topullit, Spiro Bellkameni, Smail Qemali n’Evropë etj., për veprën e tij dhe për vlerësimin tonë ato kanë rëndësi për komentet me të cilat janë shoqëruar në botimet apo dorëshkrimet e tij. 

O Çerçis ç’e bëre mirë 

që lëftove Osmanllinë; 

mblodhe djemt’ e Shqipërisë 

– i dhe shkelmin rrobërisë.

Një pjesë tjetër e këngëve posaçërisht të njohura nga historia e tij, sikur është kënga Prishja e vitit 1914, në botimin e tij zë vend të rëndësishëm për faktin se historinë e këtij krimi të bandave greke e kishte përjetuar në lëkurën e tij, prandaj e njihte dhe e komentonte secilin varg të regjistruar sigurisht më vonë, pas kthimit nga Egjipti. 

Fshatratë qajnë me lot, 

me dyfek s’ia dalin dot, 

ne me pushk’ ay me top, 

ne më pak, ay më plot. 

(…)

Sot armiku ësht’ i shumë, 

ne përrua, ay lumë, 

ne në shtigjet e kufisë 

ay në prag të shtëpisë. 

sadoqë fëmija dhëmben 

Skraparasit nuk trëmben: 

me dyfek, pa xhephane 

turren grekut si rrufé.

Në ndonjë tjetër, si ajo për Kongresi i Bektashijve më 1921 në Prishtë, do të shquhet ashtu besueshëm edhe për mesazhin që jep, me faktin se ai ishte njëri prej organizatorëve, prandaj nuk është e rastit që ai të mund të jetë edhe autori i këngës. 

Në këtë rrjedhë, ku më pak e ku më shumë të komentuara dhe ku më pak e ku më shumë të plota e me rëndësi historike, letrare e kulturore për trashëgiminë tonë kanë edhe këngët: Kënga e Tiranës, Kënga e shkrimit shqip:

   Qëkur dolli Abeceja 

   dolli në shesh mëmëdheja. 

(…)
   Shpirtmëdhenj ata q’e nxuarë 

mëndje-lart’ ata q’e shkruanë, 

në Stamboll kuvënd’ e bënë 

shkruan libra gjuhës tënë 

Vaso Pasha, Sami Beu, 

Vretoja dhe Naim Beu

Të tilla, me shënime kryesisht në fusnotë, për përhapjen e tyre gjeografike, si dhe me shënime kryesisht të karakterit leksikografik e dialektor, janë edhe këngët ku më të reja e ku më të vjetra: Kënga më e vjetër e Rilindjes t’onë Kombëtare, Kënga e pleqve, Kongresi i Lushnjes, Kongresi Kishëtar i Orthodhoksis në Berat më 1921, Kënga e Baba Tomorit, Smail Lezo Progonati, Lufta e Salih Butkës, Fejzo Arëza, Kënga e Tafil Buzit, Baba Meleq Shëmbërdhenji etj.

Të kësaj natyre, por të vendosura në një shtrat të gjerë kërkimi, vlerësimi e studimi janë edhe dy tekste të tij me shumë interes jo vetëm për përmbajtjen po edhe për natyrën e kërkimit shkencor: Këngët e popullit dhe Një këngë, një histori, të përfshirë në vëllimin e dytë të veprës së plotë të tij. Teksti i parë paraqet një kërkim sistematik me karakter monografik, krahasues dhe identifikues të ngjarjeve historike; ngjarjet më me ndikim në jetën kombëtare (Periudha e Skënderbeut, Periudha e Ali Pashë Tepelenës); temave më me ndikim në historinë e përbotshme (Periudha homerike) etj. Po kështu mund të thuhet edhe për tekstin emblematik Një këngë, një histori,  një model ky kërkimi, i cili fillon me kujtesën popullore për Ali Pashë Tepelenën  dhe vazhdon më tej, me mundësi persiatjeje e kërkimi ndër errësira të kujtesës kombëtare.       

Formimi europian i dijes linguistike të tij

Vëllimi i dytë i veprave të tij sigurisht paraqet pamjen më të plotë të vlerave krijuese dhe intelektuale të Baba Ali Tomorit. Nëse në vëllimin e parë janë përmbledhur tekstet e tij letrare (poetike dhe popullore, si dhe tekstet e shkruara në frymën e letërsisë së bejtexhinjve, qofshin ato të shkruara qofshin të përkthyera), në vëllimin e dytë është përfshirë gjithë përmasa intelektuale dhe shkencore e  kulturës së tij. Nëse me krijimtarinë letrare, si dhe përkthimet e vëllimit të parë, ai dëshmonte natyrën krijuese të tij, dhuntinë letrare të tij, si dhe njohjen e kulturës popullore, historisë kombëtare dhe letërsisë botërore të Lindjes (kryesisht perse), në vëllimin e dytë janë përfshirë tekste, diskutime, vlerësime, kumtime dhe madje studime të shkollës europiane të dijes së tij. 

Studimet hyrëse të këtij vëllimi të shkruara madje gjatë gjithë gjysmëshekullit të Pavarësisë (1912-1945), përfaqësojnë vlera të dorës së parë edhe për kohën tonë. Ato janë shkruar me përkushtimin e atdhetarit, sikur shkruanin pothuajse pjesa më e madhe e djalërisë shqiptare, por janë shkruar njëkohësisht me kërkesa të larta dijeje të shkollës europiane, të cilën nuk e kishin zënë pjesa më e madhe e bashkëkohësve të tij. Mjafton të lexohen artikujt mbi gjuhën shqipe Mbi gjuhën shqipe Gjuha shqipe, Reth Fjalorit Shqip, Ta njohim mirë gjuhën tonë!, Pak fjalë mbi gjuhën dhe të kuptojmë përmasën intelektuale, shkencore dhe kulturore të tij. 

Prej diskutimeve të tij mbi çështje të caktuara të leksikut dhe pasurinë e saj popullore, mbi trashëgiminë tonë gjuhësore dhe mbi përdorimin e saktë të saj në letërsinë artistike, mbi shtrirjen dialektore të fjalëve dhe mbi rrafshet semantike të përdorimit të tyre; mbi nevojën e përgatitjes së një fjalori të madh kombëtar dhe detyrat e tjera të institucioneve kombëtare në këtë fushë, mbi përparësinë e botimit të një fjalori kombëtar dhe ndikimin që do të kishte fjalësi i tij në ngritjen estetike të shkrimit të veprave letrare etj. 

Pasi kujton një deklaratë shpesh të përsëritur të gjuhëtarëve, letrarëve dhe intelektualëve përgjithësisht, se: “Shqipja nuk është edhe gjuhë shum’ e pasur”, vazhdon me një kundërtezë: “…nga ata që do të na dalin përpara në këtë arsye nuk është çudi se disa nëpër ’ta, mos shtojnë arsye tjetër: “Shqipja e pazhvilluar si gjuhë letrare përmes kush-e-di sa mijëra vjet, duke u lëmuar me shkrim në epokën e sotshme, ka hyrë jo-keq në fushën e zhvillimit”. Pra, sikur mund të shihet prej diskutimit të tezave të pro dhe kundër atyre që shqipen e shohin si një gjuhë të varfër dhe atyre që te gjuha shqipe shohin një pasuri të madhe kombëtare, Baba Ali Tomori, jep një mbështetje shumë të rëndësishme, madje edhe për kushtet dhe rrethanat tona të sotme. Ai i mëshonte idesë se gjuha shqipe është “latuar disa mija vjet”, pra ishte e pranishme, kishte përdorim të gjerë popullor, identifikonte mjetet e përdorimit të përditshëm, shërbente për lutje dhe përmes saj janë krijuar e ruajtur mendime të mëdha filozofike nga kohërat më të largëta deri në ditët tona.

Në këtë rrjedhë është me shumë interes të lexojmë diskutimet mbi reflektimin dialektor, semantik dhe përmbajtjesor e krahasues të fjalëve kombëtare “lëneshë”, “plakonjë”, “këndqetëz”, dhe “pjeshënim”; në vend të fjalëve të huaja “virigjinë”, “kallogre”, “manastir”, dhe “kësmet” ose “nasip” ose “destination” etj. Në këtë diskutim, si edhe në tekstet e tjera të kësaj natyre, autori reflekton me gjithë njohuritë e tij historike mbi trashëgiminë tonë gjuhësore, si dhe me gjithë diturinë e tij shkencore të nxënë në institucionet vendore e sidomos europiane. Në gjuhësinë shqiptare, tekstet e Baba Ali Tomorit sjellin një pamje të re edhe në këndshikimet shkencore të dijes shqiptare të kohës. Njohja e teorive shkencore të kohës, duke përfshirë këtu me gjasë edhe shkollën sosyriane të sapodalë në rrethet linguistike të Francës, Zvicrës etj., na bënë të kuptojmë se studimi i fjalës mbi rrafshet semantike të folësve, nuk ishte i rastit.

Megjithëse vinte nga një trashëgimi letrare dhe diturake e jashtëzakonshme e Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe sidomos e asaj trashëgimie letrare e diturake e Naim Frashërit, e asaj diturie didaktike dhe filozofike e oratorike e Jani Vretos, e asaj dijeje enciklopedike të Sami Frashërit, e asaj dijeje historike, ushtarake e diplomatike e Pashko Vasës dhe sidomos e asaj dijeje të trashëgimisë popullore të Thimi Mitkos, Baba Ali Tomori e vlerësonte lartë, shumë lartë, trashëgiminë linguistike të Konstandin Kristoforidhit, prandaj e konsideronte shumë të rëndësishme që fjalori i tij të ishte botuar që më parë, madje për natyrën shkencore të tij, para veprave letrare të bashkëkohësve të tij.

Prej artikujve të Baba Ali Tomorit për gjuhën, për trashëgiminë historike të saj, për pasurinë leksikore e semantike të saj, sot mund të krijohet një ide e plotë e përpjekjeve atdhetare, kulturore dhe diturake të tij, për rëndësinë e forcimit të shtyllës së parë të kombit pas ndarjes nga Turqia: gjuhës, identitetit dhe shtetit. Në këtë numër të vogël artikujsh, po me shumë interes për risitë që sjell, kryet e vendit e zë lista e propozimeve të tij të emrave kombëtarë, me titull Fushata për emrat kombëtar,  tek gazeta ”Drita”, 4 prill 1937, f. 4. Intelektual me kulturë të gjerë kombëtare, me formim kulturor e shkencor për Ilirinë (që në të vërtetë ishte formim i dijes europiane) me formimin rinor për kulturën e antikitetit grek e romak, apo pellazgjik, sikur thuhej në periudhën e Rilindjes Kombëtare, me njohjen e kulturës dhe letërsisë europiane në përgjithësi dhe letërsinë frënge në veçanti, me njohjen  e trashëgimisë mesjetare shqiptare që ishte formim i tij i vonë por mjaft bashkëkohor, pra me njohjen e kulturës sa të Lindjes aq edhe të Perëndimit, Baba Ali Tomori, në korpusin e propozimeve të tij ka sjellë pasqyrën emërtuese më të rëndësishëm të kohës për brezin e ri të shqiptarëve, i cili bënte përpjekje që antroponiminë dhe toponiminë kombëtare ta vendoste si një shtyllë bashkimi e formimi etnik. 

Përcaktimin e tij shkencor ndaj trashëgimisë ilire, që përfaqëson edhe një shkallë intelektuale të ngritjes së tij kulturore, ai e ka theksuar, te manifesti i tij Gjuha shqipe: “Në kohën e robërisë së urrejtur, kur çdo njeri ndiqej pa mëshirë vetëm po të zinte në gojë fjalën Shqipëri, disa idealistë të çlirimit të popullit shqiptar nga zgjedha shekullore, këndonin larg vendit të tyre melodit e gjuhës së Ilirëve” (V. II: 14)

Le të sjellim vetëm disa shembuj, të cilët jo vetëm atëherë po edhe në vitet ’60-’90 u bënë emra emblematikë, sidomos në Kosovë e ish-Jugollavi: 

emra të periudhës antike: Akil, Ulis, Piro, Omir, Perdik, Lekë, Klito, Amind, Granik, Arjan, Mollos, Atintan, Dasharet, Dardan, Libur, File, Taulan, Dalmat etj. 

Emra të periudhës mesjetare: Muzak, Aranit, Perlat, Mois, Uran (ose Vrano), Arbanas, Golem, Tanush etj. 

Emra nga formimi i leksikut vetanak: Parmend, Shpat, Gurro, Petrit, Jetosh, Shqipo, Dijar, Mëndshor, Mundëtar, Agim, Kujtim, Shkëlqim, Dritush, Djellush, Lufto, Fortash, Bredhosh, Lisak, Ditan, Tufar, Pjellak, Njoftar, Urash, Malo, Fushan, Gazmen, Dhurash, Vërtik, Emblem, Ushëtim, Dritho, Gjakmer, Mjaltor, Kreshnik,  Dorplot, Hekur etj.

Po të bëhet një tipologji e prejardhjes së emrave sipas periudhave historike (antike, mesjetare, kohës së re etj.,); sipas hapësirave etnografike (mesdhetare, kontinentale, krahinore etj.,), dhe sidomos sipas strukturës gramatikore dhe leksikore të formimit vetjak të shqipes, nuk është vështirë të kuptohet përmasa intelektuale dhe linguistike e dijes së tij.

Kërkimet historiko-letrare

Po kështu mund të thuhet edhe për tekstet në fushë të letërsisë. Në qoftë se në librin e parë kishim artikuj kryesisht të karakterit popullarizues dhe të fazës së parë të shkrimeve të tij, në librin e dytë janë botuar tri studime me karakter eseistik dhe monografik, të cilat paraqesin njëkohësisht edhe përmasën intelektuale, kulturore, letrare, sociologjike dhe madje filozofike të tij në letrat shqipe të viteve ’30. Në këtë vëllim dalin në pah dy njësi: Duke kënduar një librë dhe Mbi dorëshkrimin shqip-bektashian të Abdyl Saidit. Studimi i parë është një diskutim brilant për intelektualin Ismet Toto, që ishte bërë shembull i madh për djalërinë shqiptare dhe librin e tij Mystika e re, e cila u bë objekt diskutimi dhe vlerësimi e polemike në shtypin e kohës. Studimi tjetër Mbi dorëshkrimin shqip-bektashian të Abdyl Saidit, është një kërkim me interes jo vetëm për lexuesin e një gazete, po një hulumtim me i thellë dhe shumëdimensional për historinë e letërsisë shqipe edhe për kohën tonë. Pa dashur të merrem gjerësisht me të dhënat që sjell autori për dorëshkrimin e Abdyl Saidit në studimin e tij, sot mund të themi kërkimi i këtij niveli këmbëngulës i mungon dijes historiko-letrare shqipe.

  Një hapësirë të gjerë të vëllimit të dytë të Baba Ali Tomorit përfshin publicistika e tij, e cila më shumë se prej tekstesh bashkëkohore përbëhet prej tekstesh me karakter historik. Në të vërtetë për aq sa publicistika e tij është memoaristike ajo është njëkohësisht edhe e letrarizuar dhe për aq sa është publicistikë bashkëkohore ajo është e pasuruar me përbërës dokumantarizues e historik. Në këtë vëllim publicistikën e tij në të gjitha rrafshet e bashkon dhe i integron kultura dhe diskutimi intelektual i saj.

Le të theksojmë këtu artikujt Diogjeni Haritos nd’ Athinë, Kur erdhë grekërit në Prishtë, Fjala e At Ali Tomorrit, Një vizitë përmbi Fronin e Nalt’ të Shqiptariës, Për monumentin e Themistokli Gërmënjit, Fati i kombeve, Kujtime t’ ëmbla e të hidhura pas tridhjet e një vjet!!, Kur do të flasin psikologët, Shtegëtime të rrezikshme, Mbi edukatën shoqnore bektashiane, Kujtime të kohës 1914–1932, Një bisedim mi ngjarjet e Shqipërisë nër vitet 1821-1852, Kujtime nga vitet 1914-1916,  Letër Mit’hat Bej Frashërit etj., në të cilat shfaqet një anë tjetër e komunikimit të Baba Ali Tomorit me bashkëkohësit dhe historinë.

Vepra për apostullin e shqiptarizmës

Në vëllim e dytë botohet edhe kryevepra e tij e karakterit letrar dhe filozofik për Naim Frashërin, e cila ndonëse nuk e ka strukturën e një monografie mund të quhet një vepër e kësaj natyre. Vepra për Naim Frashërin hapet me një poezi kushtuar Naim Frashërit, vazhdon me studimin sigurisht më të mirë të kësaj natyre deri më tash Spiritualizma shqiptare, një ese kjo brilante për Naim Frashërin; trajtesën Naim Frashëri dhe bektashizmi, brenda të cilës si rrallë kund trajtohen raportet e tij me filozofinë panteiste bektashiane; si dhe përmbyllet me fjalimin e tij pasionant e nderues për misionarin e kombit, babain e gjuhës moderne, me titull Apostulli i shqiptarizmës, lëronjësi i gjuhës amtare, predikonjësi i vëllazërimit Naim Frashëri, 

Në pjesën e dytë të kësaj vepre naimiane  Baba Ali Tomori ka botuar gjashtë studime të përqendruara në gjashtë poezi të zgjedhura, në të vërtetë në gjashtë poezi, të cilat atë kohë dhe më vonë, deri në ditët tonë do të përfshihen pothuajse në të gjitha antologjitë më të mira të letërsisë shqipe. Zor të gjenden studime më shumë për poezinë e Naim Frashërit sa për poemthin “Bukuria”. Poezitë e zgjedhura për studim në veprën e Baba Ali Tomorit përfaqësojnë shembuj tipik për kërkimet naimiane atëherë dhe përfaqëson shembuj të tillë edhe për kërkimet e sotme. 

Në këtë vëllim sikur mund të shihet, janë përmbledhur studimet: Naim Frashëri duke kënduar “Jetë”-n te “Lulet e verësë”; Naim Frashëri në këngën “Dita e re” te “Lulet e verës”, si shprehet te kënga “Besojmë” në librin “Lulet e verësë”; Naim Frashëri në “Lulet e verësë” si e këndon “Bukurinë”; Naim Frashëri në “Lulet e verësë” qysh ligjëron te kënga “Zëmëra”; Naim Frashëri si e hymnon “Ujët e bekuar” në “Lulet e verësë”, kënga “Fyelli”; Naim Frashëri dhe kënga e shënjtë “Perëndija” në “Lulet e verësë. 

Le të kujtojmë këtu se portreti i parë i Naim Frashërit dhe poezia e parë e botuar në Kosovë (1949) është “Bukuria”, ndërsa studimi i parë i thelluar mbi filozofinë letrare dhe raportet e tij me bektashizmin është bërë nga Profesor Rexhep Qosja në vitin 1961. Nuk e dinte autori i këtij studim (Profesor Qosja) atëherë dhe nuk do ta dijë më vonë kur e botoi monografinë më të mirë të Naim Frashërit (1986) deri më sot, se poezitë “Zëmëra”, “Jeta” dhe “Bukuria” ishin zgjedhur poezi përfaqësuese për studim në veprën e tij për Naim Frashërin, kur i zgjodhi t’i përfshinte në rrethin e nëntë poezive më të bukura për Antologjinë e lirikës shqipe (1970) dhe nuk e dimë nëse Baba Ali Tomori, i ka studiuar dhe i ka përgatitur për botim edhe poezitë e tjera të kësaj natyre.

Prej kohës dhe revistës ku janë botuar nuk është vështirë të vihet re edhe një veçori e tyre: të gjitha të botuara në revistën autoritative “Tomori i vogël” dhe të gjitha gjatë vitit 1942. Nuk e dimë nëse artikuj të tjerë të kësaj natyre do të ketë shkruar edhe për poezi të tjera dhe nuk e dimë nëse kishte planifikuar të shkruante artikuj të kësaj natyre dhe për poezi të tjera të veprës  më të mirë të Naum Frashërit “Lulet e verës” apo për vepra të tjera me karakter filozofik, sikur janë Fletore e Bektashinjvet  dhe sidomos poemën e madhe “Qerbelaja”. 

Edhe sot, pas shumë studimeve, Naim Frashëri dhe vepra e tij hyjnë në rrethin e shkrimtarëve me bibliografinë më të pasur studimore, është vështirë të gjendet një autoritet shkencor, që e ka sjellë në veprën e tij zanafillën krijuese të poezive dhe veprave të Naim Frashërit, në ato përmasa që e ka bërë Baba Ali Tomori.  

Misionari   

Në vëllimin e tretë janë botuar dy veprat e tij: Vepra Për bektashizmin dhe vepra  Historija e Bektashinjvet.  Në të parën ashtu si edhe në të dytën, Baba Ali Tomori ka sjellë një pasuri të madhe intelektuale dhe kulturore të tij për trashëgiminë botërore të bektashizmit si lëvizje historike, kulturore, materiale e shpirtërore në Shqipëri dhe në botë. 

Vepra e parë Për bektashizmin përfshin kryesisht artikuj të botuar për zhvillimet historike, kulturore dhe fetare të bektashizmit në Shqipëri, në Ballkan dhe madje Europë e Azi; për organizimin e tij institucional, sikur është artikulli Kongresi i Përgjithshëm Bektashian në Teqe të Prishtës;  për personalitetet e saj më me ndikim në jetën shpirtërore të vendit; për orientimet konceptuale të disa prej personaliteteve dhe institucioneve bektashiane; për reformat fetare e institucionale brenda kësaj lëvizjeje; për dokumentet dhe veprat më me ndikim në jetën shpirtërore të besimtarëve të saj etj. Mjafton të theksojmë këtu artikujt e shkruar me kompetencë profesionale dhe përkushtim prej bardi të këtij besimi për shërbimin e madh të bektashinjve shqiptarë në Turqi, kontribut të cilin vetëm tash së fundi e kanë vënë re madje më shumë studiuesit e huaj se ata shqiptarë; artikullin mbi vendin e myslimanizmit në Orient, një artikull krahasues mbi bektashizmin në shoqërinë turke dhe atë shqiptare, tekstin për rolin e besimeve në botën anadollake, dhe atë ballkanike; për rëndësinë institucionale, shpirtërore dhe kombëtare të riorganizimit të bektashinjve të Shqipërisë; për rolet e besimeve në jetën ballkanike; për përhapjen e bektashizmit në Europë dhe Afrikë; për institucionin fetar të kishës, xhamisë dhe teqesë në jetën shqiptare; për rëndësinë e reformave fetare, me theks të veçantë riorganizimin e bektashizmës shqiptare dhe pavarësisë së saj; për misionarët e bektashizmës shqiptare: Gjyshin Ahmet Baba Turanin, Mymin Dedejen e Qerbelasë, Shemim Babanë e Krujës, një misionar i madh ky në përhapjen e bektashizmit në Shqipëri, si dhe rolin patriotik të klerit në Shqipëri etj.

Pjesa e dytë e vëllimit të tretë të veprave të Baba Ali Tomorit paraqet edhe një vepër të përmasave pak të njohura dhe pothuajse të papërsëritshme edhe në kushtet dhe rrethanat e reja të kohës sonë. Bektashizimi, si lëvizje e madhe kulturore dhe shpirtërore ka pasur historinë e tij dhe ka lënë gjurmë të rëndësishme jo vetëm në Shqipëri po edhe në Europë dhe më gjerë. Vepra Historija e Bektashinjvet është pothuajse e vetmja vepër e tij e përmbyllur në përmasa të një monografie. Ajo hapet me disa studime thelbësore të cilat paraqesin karakterin kombëtar të bektashizmit si doktrinë, institucionin e organizmit kombëtar të tij, reformën dhe rrolin e saj në Shqipëri, perspektivën e tij etj. 

Pjesa e parë e kësaj vepre ka karakter historik dhe paraqet anën e brendshme të organizimit të Bektashzmit si lëvizje dhe si ide universale. Pjesa e dytë, Historia e Bektashinjvet përbëhet prej hyrjes, njëmbëdhjetë krerëve dhe një shtojce mbi gjendjen e bektashizmit dhe institucioneve të saj pas Luftës së Parë Botërore. Vepra përfshin një format të gjerë të dhënash historike, kulturore dhe shpirtërore të bektashizmit si rilindje e brendshme dhe si strukturë e organizimit të jashtëm. Mjafton të shihen kapitujt mbi periudhat para lindjes së bektashizmës, mbi faqen spirituale të historisë së Haxhi Bektashit, mbi përhapjen e bektashizmës në Europë dhe Afrikë, mbi bektashizmën në Gjirít dhe në Shqipëri, mbi përmbysjen madhe të bektashízmës në kohën e Sulltan Mahmutit, mbi gjendjen e bekashizmës pas vdekjes së Ali Pashë Tepelenës, mbi qëndrimin nacionalist të bektashinjve shqiptarë, mbi aktivitetet e teqeve pas mbledhjes së Frashërit dhe krimet greke të vitit 1914 etj. Le të thuhet gjithashtu se në këtë vepër janë përmbledhur, janë sistemuar dhe janë ridizajnuar idetë filozofike, diskutimet e karakterit historik dhe publicistik, konceptet shpirtërore dhe fetare të autorit, të cilat kur më pak e kur më shumë i kishte thënë në disa nga artikujt e ligjëruar apo botuar edhe më parë.

Përfundime  

Përmbledhja e veprave të plota në tri vëllime, të njohura deri më tani, që na e jep zbuluesi dhe editori i shtëpisë botuese “Argeta” z. Mehmet Gëzhilli paraqesin një ngjarje të veçantë në jetën tonë kulturore në disa rrafshe:

e para, brenda këtyre veprave krijohet portreti kryesisht i panjohur i njërit prej intelektualëve të rëndësishëm të gjysmës së parë të shekullit XX;

e dyta, e njohur kryesisht përmes disa artikujve të botuar në shtypin e kohës, vepra e tij tani shfaqet me gjithë përmasën gjuhësore, oratorike, polemizuese, letrare, intelektuale, krijuese, historike, fetare dhe shkencore;

e treta, studimet e tij mbi apostullin e shqiptarizmës, sikur e quan Naim Frashërin, në këto vepra paraqiten të plota. Në këto vëllime ajo reflekton njëkohësisht edhe vlera të larta shkencore.

e, pesta, studimet mbi bektashizmin dhe lëvizjen kulturore e shpirtërore në Shqipëri dhe në botë, të njohura kryesisht në artikujt e botuar në shtypin e kohës, tani paraqiten si një tërësi problemore dhe madje monografike.

Për të gjitha këto dhe arsyet e sipërthëna, veprat e Baba Ali Tomorit sot paraqesin sa një monument të karakterit fetar po edhe kombëtar. Autori, me jetën dhe veprën e tij, në këtë vepër plotësojnë njëri-tjetrin, ashtu sikur plotësonte dikur e jep shembullin e tij edhe sot, apostulli i tij e apostulli i shqiptarizmës, Naim Frashëri. A nuk është kjo arsyeja pse vepra e tij, ashtu si edhe jeta e tij, në këtë vepër shfaqen si frymë naimiane e kohës së tij, e njëkohësisht edhe kohës sonë.

Prishtinë, më 18 gusht 2021