LETERSI – Page 193 – Dielli

“Roja i Vilës së Madhe”, një prozë sociopsikologjike tërmetike….

July 11, 2019 by dgreca

Shkruan: MSc. Albert HABAZAJ/

Prozatori Fatmir Terziu është bërë i dashur dhe i kërkuar për lexuesin e sotëm. Ndoshta e ka ndihmuar të jetë në këtë kuotë fakti se profesioni i parë i tij është mësuesia, gjuhësia dhe letërsia, mësimdhënia dhe edukimi shkollor. Ai është njohës i mirë i dialektologjisë e sociolektit dhe e vë atë në funskion të misionit letrar dhe kulturimit shoqëror. Si vëzhgues i hollë dhe i tejpërtejshëm i fenomeneve qytetërimfrenuese nga bartësit kukudhë, Terziu operon thellë deri në dhembje për ta shëruar trupin e shoqërisë shqiptare se nuk e meriton këtë trajtim shumë të të ulët se tufa e qenëve të zonjkëzave, qafëderrave të tyre apo zonjushkëzave të varakta. Si mësues dhe shkrimtar, F. Terziu na shfaqet si sinomim i gjallë i edukimit, ndërkohë që e njeh mirë botën shqiptare, se e sheh në sy, deri në kthina, gjer në kapilarë. Nuk do të merrem me gjithë veprën e tij, që përbën një opus të pasur letrar e studimor, dhe për fat zbukuron tash e 4 vjet Bibliotekën Shkencore “Nermin Vlora Falaschi” të Universitetit “Ismail Qemali” Vlorë. Doktor Terziu 15 tituj ia dhuroi Bibliotekës së Universitetit të Vlorës. Si shkrimtar vlonjat e kryetar i shoqërisë Lidhja e Shkrimtarëve dhe e Artistëve “Petro Marko”, Vlorë, por sidomos si drejtor i Bibliotekës Shkencore “Nermin Vlora Falaschi” të Universitetit “Ismail Qemali”, Vlorë, plotësova për shkrimtarin dhe studiuesin e njohur elbasanas që na nderon në botë Falënderimin e meritueshëm me motivacionin: Ju shprehim falënderimet tona më të përzemërta për librat që i dhuruat bibliotekës sonë për pasurimin e fondit të saj. Veprimi juaj është një akt fisnik, human dhe qytetar. 15 titujt e monografive tuaja që na dhuruat: monografi shkencore: Kritika ndryshe, vëzhgim në brendësi të prozës e poezisë shqiptare,pjesa e parë (2009); Elbasani në arkivat britanike, studim (2015); krijimtari letrare: Mos hesht, poezi (2000, 2013); Djalli i Argadasit, tregime (2002); Misteriozja, tregime (2009); Lumenjtë e ëndrrave, poezi (2012); Grykës, roman (2010); Bunari, roman (2012); Borxh ajrit, poezi (2013); Miriapodë, poezi (2013); Kojrillat, roman (2013); Blirët e Pejës, roman (2014); Xhungël mendimesh, poezi (2014); Fijet e barit të thatë, roman, (2015) dhe Era nuk jepet me qera, poezi (2015) janë kontribut konkret, që ne e vlerësojmë. Edhe një herë faleminderit! Krijimtaria letrare – studimore e Dr. Fatmir Terziut u bë pronë e Bibliotekës Shkencore “Nermin Vlora Falaschi” të Universitetit “Ismail Qemali”, Vlorë, në funksion të studentëve dhe të pedagogëve tanë. Pena dritë, mik i nderuar! Edhe opinioni qytetar bëhet më i ndjeshëm pozitivisht nga veprime të tilla që shpërndajnë kulturë e qytetari ndër njerëz. Ai nuk resht së shkruari, së studiuari dhe së botuari. Vetëm brenda vitit 2016 boton librin me poezi Pas shiutdhe vëllimin me tregime Zjarri është blu.Në Bibliotekën Kombëtare të Shqipërisë, nga ky autor numri i regjistrimeve të gjetura është 45 dhe numri i regjistrimeve të shfaqura është po aq, 45 tituj.

Me vërtetësi dhe dashuri, vlerësojmë kontributin e Fatmir Terziut në publicistikë, në eseistikë, në poezi dhe në prozë. Studimtaria e tij e vyer ravijëzohet në dy vepra të botuara për dy dashuritë e tij të mëdha: Elbasanin dhe Letërsinë. E nderon Elbasanin autori, sepse ai qytet u bë udhejeta e tij e familjes së tij, e prindërve të dashur, e njerëzve të zemrës, sepse Elbasani u bë vendi ku u forcua personaliteti dhe përkushtimi i tij intelektual. Nga vepra e Terziut mësojmë se Elbasani në arkivat britanike është qysh herët. Emri i tij përmendet i ndërlidhur me mjaft faktorë ballkanikë, shqiptarë e më gjerë. Është emër që pason qytetërimin mes Rrugës Egnatia, është vetë ardhja e tillë e shenjtë që në udhëtimet e Shën Paul. Por emri i tij është një referencë qëndrese, identiteti dhe force. E hasim në mjaft korrespodenca, letra, shkëmbime diplomatike, gazeta e materiale të tjera arkivore. Emri i tij fatmirësisht në pak raste është deformuar, ndërsa qëndron i pastër dhe mjaft konkret në gjetje. Me të lidhen mjaft emra të huaj, emra shqiptarë të fushave të ndryshme që në kohë të hershme e deri në ditët tona. Për këtë është dhe ky studim, që ka plotësuar një mangësi të dukshme në gjetjen e gjërave të sakta që lidhen me fatin e kësaj treve me kontribute për historinë dhe qytetërimin shqiptar, emërdëgjuar dhe etnologjikisht. Sipas Dr. Terziut, në arkivat britanike është edhe ekzemplari me titullin origjinal: Elbasani dhe me skicimet bardhë e zi në kopertinën e tij kryesore nga autori çek Stanislav Kostka Neumann (1875- 1947), gazetar, përkthyes, skicues dhe poet. Me monografinë “Kritika ndryshe, vëzhgim në brendësi të prozës e poezisë shqiptare”, autori nuk e shikon krijimtarinë të përhershme dhe as kohëpakët, por të përqendruar historikisht, në mënyrë sociale, intelektuale, shkruar dhe lexuar në kohë të caktuar, me një synim të caktuar, nën kondita të njohura historike, me synim historik, kulturor, personal, racor, seksor, klasor dhe në gjithfarë perspektivash. Nëpërmjet krijimtarisë ne shohim ideologjinë në operim, nënvizon studiuesi dhe kritiku Terziu.

Vlerësimi dhe mendimi kritik i Dr. Terziut është si ajo bisturia e mjekut, vërtet e mprehtë, por që të krijon besim të plotë në shërim dhe në shëndet letrar të veprës që Terziu ka në dorë. Poezia e Terziut është së pari poezi e shpirtit, e ndjenjës së madhe, poezi e thëllimave dhe e gjerësive. Vargjet e Fatmirit janë drithëruese e drithëmojnë. Në betejat e përditshme të jetës, poezia e Fatmir Terziut dallon si poezi e pjekur, kuptimplote. Për prozën letrare të F. Terziut kritika letrare ka vlerësime pozitive. Me prurjet e tij në gjininë e prozës së shkurtër (tregimit) dhe të prozës së gjatë (romanit) Terziu shfaqet tashmë si një figurë e lartë letrare e ndërgjegjes estetike. Spikat roli i tij letrar, dituror e didaktik në ringritjet nga harresat historike dhe kujtesës sociale etnike, duke rimbjellë në letrat e sotme shqipe romanin etnologjik, si dikur Petro Marko me romanin Ultimatumi (1972, 2002), etj.

Megjithatë, nuk ishte ky shkaku i këtij shkrimi të thjeshtë, por qe magjia tronditëse e fjalës që më ndikoi të hedh në qelqin digjital universal dy fjalë të vogla për një tregim të madh të autorit Fatmir Terziu.

“Roja i Vilës së Madhe” është një tregim – tërmet jo vetëm i autorit, por gjykoj se në Prozën e Sotme Shqiptare e ka vendin sipër. Nuk të lodh autori. Qysh në fillim të njeh me personazhet e tij të paktë, njerëz, kafshë, sende. Terziu e ka të shtrenjtë fjalën, nuk e harxhon kot atë, e menaxhon mjeshtërisht ekonominë e fjalës letraro-jetësore. Lexojmë tregimin dhe me frymëmarrjen tonë thithim simbolikën e tij groteske, fatkeqësisht shumë aktuale ndër këto viset tona. Me “Rojen e Vilës së Madhe” ku nuk na shkon mendja? Nga gjiri i Lalëzit, në perlat e Palasës e Dhërmiut, Ksamilit apo Kakomesë, ku zhgërruhen derrat kokërruar, me qafat e dhjamosura palë-palë me kollaro të rënda e të demoduara lloj-lloj, që i mbajnë si për modë, por s’dinë t’i lidhin estetikisht, veçmas litarët për fyti të popullit dinë t’i lidhin fort…

Do të më shoqërojë gjatë ky tregim i Terziut, sepse është dhembja e realitetit që jetojmë këtu, përditshmëria jonë rutinë, që na ka hashashuar ndjenjat e na helmon dhe gjakun. Autori ka gdhendur me frymë jete e gërma arti këtë prozë rrëqethëse, që të drithëton në përshkrimin artistik të realitetit, parë në sy të së vërtetës. “Roja i Vilës së Madhe” vjen në një prozë lakonike që është keqardhje artistike dhe jetësore. Këtë mund të bëjë shkrimtari, por jo një, të gjithë, secili sipas stilit të vet, por ngjyer në bojën e realitetit të sotëm shqetësues.

Një tregim sociopsikologji, ku duken dy personazhe dhe ne, në vatrën e leximit, regjistrojmë pothuaj monologun, nga njëri, dhe gjuhën e shqisave, të mimikës, intuitës nga tjetri, Roja, që po të lulëzonte Mbrothësia, mund të ishte, pse jo, një kërkues shkencor këmbëngulës.

Kemi dhe një Derr, personazh në distancë të largët, nuk na vjen drejtpërdrejt, por është i pranishëm edhe te qentë e tij.

Ç’më dha imazhin e jo pak derrave e dosave në vertikalitetin tonë, ky tregim i Fatmir Terziut!

Deri edhe sot “Bukuria që vret” e Migjenit ka qenë një margaritar i penës shkrimtare të mjerimit të shekullit XX. Sot i shtohet sivëllai “Roja i Vilës së Madhe” për shekullin XXI.

Tregimi nuk lexohet dot shpejt, sepse falë mjeshtërisë artistike që ka fituar, autori na fut në punë, ta zhvillojmë imagjinatën, të studiojmë tekstin, të lexojmë nëntekstin, të mos ndihemi lexues pasivë e dembelë, se të lexosh një Tregim nuk është si të luash spathi me letra.

Autori përmend vitin 1913 … Në të tjera mendime më fut!

“Roja i Vilës së Madhe”, një prozë sociopsikologjike tërmetike që të trondit e të shkund.

Faleminderit autorit Fatmir Terziu, meritueshëm “Mjeshtër i Madh”!

Vlorë, 08.07.2019

KAFSHIMI I QENIT

July 10, 2019 by dgreca

nga Albana M. Lifschin/*

Më kishte folur edhe gjyshja për vitet e internimit,
për fëmijët e rritur pas telave me gjemba. Atë kohë kisha
hyrë në gjimnaz. Një ditë, papritur, sytë më shkuan
te një shenjë në ije të gjyshes.
– Çfarë është kjo, nana?
Ajo tërhoqi bluzën poshtë dhe e futi nën fund.
– Mua po më shikon ti?
– Çfarë e ke atë shenjë? – pyeta unë përsëri. – Je vrarë
gjëkundi, nana?
– Eh, bijo… E kam kujtim nga internimi. Kemi qenë
në Bënçë të Tepelenës atë kohë. Pranë kalasë. Ah! Çfarë
kemi kalu në internim, mos e kaloftë kush! Na detyronin
të banim punë të randa e nuk na mbushej barku kurrë
me bukë. Na jepnin një supë, ashtu i thoshin, por
zor se të zinte gja luga në të, veç krimbave. Shkonim në
pyjoren pranë grykës së lumit,disa kilometra larg kampit.
Ishim rreth 100 gra që ngarkoheshim me dru në kurriz.
Një polic ishte në krye të kolonës e një në fund. Kisha
kohë që e baja këtë punë, por fuqitë erdhën duke më
lanë. Ishte një ditë shiu. Turra e druve erdhi duke m’u
rëndu. Më mundi lodhja dhe e pangrëna. M’u veshën
sytë. Nuk mbaj mend si u rrëzova në përrua dhe nuk
kisha fuqi të ngrihesha, kur ndjeva kafshimin e një qeni
këtu në ijë.
Mua më kishte ngrirë fytyra nga përfytyrimi i gjyshes
së rrëzuar në përrua dhe e një qeni të zi mbi të.
– Që atë ditë rashë e sëmurë e nuk shkova ma për
dru. Por kisha dy fëmijë të vegjël me vete dhe sido që të
vinte puna, nuk duhej t’u dorëzohesha mundimeve. Ata
s’kishin kërkend tjetër. Kemi kalu sëmundje të randa.
Askush nuk kujdesej për të sëmurët. Njerëzit i këpuste
vdekja. Uria na mundonte përditë. Njëherë, Leka
solli në kazermë një 20 lekëshe. Ishte e lagun. “Kush
ta dha këtë?” e pyeta. “Askush. E gjeta rrugës. E ka lag
shiu, por unë e fshiva pas pantallonave. Nanë, ne mund
blejmë një racion bukë me te.” – “Shko vene në vendin
ku e gjete. Dikujt i ka ranë nga xhepi dhe ai njeri
ka dëshpërim sot. Do të kthehet ta kërkojë rrugës nga
ka ecun”, i thashë, “dhe mos harro: veni një copë gur
përsipër që të mos e marrë era.”
Edhe në ato kushte me bark thatë, fëmijët doja t’i edukoja mirë. Ata do të rriteshin një ditë me vullnet të Zotit.

– Një herë tjetër, im bir më tha se një shoku i tij i
klasës kish nevojë për fanellë, por nana e vet nuk dinte
të punonte me shtiza. Kështu, të nesërmen më sollën
leshin dhe tanë natën kam punu me shtiza fanellën e atij
djali. Të nesërmen, im bir e mori fanellën dhe ia çoi në
shtëpi. U kthye prej andej me një bukë gruri të mbështjellë.
Ishte haku i punës.
Unë s’ia ndaja sytë gjyshes.
– Do prapë?
Unë kisha harruar të merrja frymë…
– S’janë për ty këto, bijo.
– Më thuaj edhe një histori vetëm, vetëm edhe një, –
iu luta unë dhe u ngjesha pas saj në divanin e kuzhinës.
– Mirë pra, kjo do të jetë e fundit, ë?
Tunda kokën në shenjë pohimi.
– Një pasdite na urdhnun të dilnim jashtë kazermave
të tanë, pa përjashtim. Përpara nesh, disa metra më
tutje, qe vendosur një mitraloz i mbështetun në dy kambë.
Fëmijët u trembën. Disa filluan të qanin. Çfarë do
të banin me ne? Do të na vrisnin? U krijua panik. Komandanti
i kampit doli përpara dhe foli me zë të rreptë:
“Mungon një kandil i kazermës. Kush e ka vjedhur, të
dalë përpara!” Ra heshtje. Dikur, një djalë i ri bëri një
hap para e tha: “E kam unë.” – “Pse e ke vjedhur kandilin?
Ai është i komandës s’është i yti!” – “E pashë që
ishte prishur dhe mora ta rregulloja.” Nuk u duk se komandanti
i kampit e besoi. “Ju të tjerët shpërndahuni, ti
dil mënjanë”, tha ai. Pranë zyrave ishe një dhomë izolimi
për ata që dënoheshin. Atë djalin e futën atje. Mitralozi
dykambësh në mes të kazermave dhe tmerri që u
hyni të internuarve s’harrohen.
– Po sikur t’ju kishin vrarë? – e pyeta unë.
– Nuk kishim ba kurrgja që të na vrisnin.
Habitesha me gjyshen. As ajo s’kishte bërë asgjë që
ta meritonte internimin, por i kishte duruar të gjitha
dhimbje- dënimet në heshtje. Mos ishte pak dhimbja
për burrin e djalin e arratisur? Apo për djalin e madh që
ishte vrarë si tradhtar e nuk i dihej varri? E kishin quajtur
herë ‘nënë komunisti’ e herë ‘nënë tradhtari’. Më
ishte rrënjosur që nga fëmijëria një çast kur e kam pyetur
nënën time se sa vjet shkollë kishte gjyshja dhe ajo
mu përgjigj: “12 vjet”. Nuk m’u besua. Më pas e pata
pyetur edhe gjyshen dhe ajo më tha tekstualisht: “Kam
12 vjet shkollë e kurse”.Vonë, ime ëmë më ka shpjeguar
se gjyshja kishte parasysh 12 vitet e internimit. Ato ishin
shkolla e saj, prej ku ajo kishte mësuar shumë. Shkollë
jete. Vonë, kur dëgjoja të më thoshin se gjyshja jote flet
me ‘proverba’, e dija që nënkuptonin mençurinë e saj.
Besoja që më shumë se çdo gjë ishte përvoja e jetës si e
internuar, që e bënte të fliste shkurt dhe thellë.

*(Fragment nga libri “Yjet nuk jane te kuq”,botuar ne 2013)

MESAZHE PËR TË MOS HARRUAR “RRËNJËT” NGA VIJMË

July 10, 2019 by dgreca

Mbresa nga vëllimi me tregime “Rrënjët” i shkrimtarit shqiptaro-amerikan, Resmi Çorbaxhi- /

NGA FUAT MEMELLI/

E kisha “takuar” krijuesin Resmi Çorbaxhiun në faqet e shtypit qysh para viteve ’90, pasi ai ishte një firmë e njohur. U desh të kalonin vite dhe ta takoja nga afër në ceremoninë e 110 vjetorit të gazetës “Dielli” në Neë York. E ka lënë Maliqin nga është me origjinë dhe prej vitesh jeton në qytetin Albany afër Neë Yorkut. “Mikrobi” i krijuesit nuk e le rehat dhe ai vazhdon të shkruajë në faqet e gazetave shqiptare që dalin në Amerikë. Atë ditë që u takuam, më dhuroi edhe vëllimin e tij me tregime “Rrënjët”. I lexova tregimet, ndërsa disa prej tyre edhe i rilexova. Nga kënaqësia që përjetova, po shkruaj disa mbresa, thjesht si një lexuas, pasi nuk jam kritik letërsie. Vëllimi “Rrënjët” nuk ka të bëjë aspak me rrënjët e ndonjë peme, por me “rrënjët” ku je lindur e rritur e ku mjaft njerëz duan edhe të treten aty, siç ndodh me ndonjë nga personazhet e tregimeve. Është “magneti” i vendlindjes, është zëri i të parëve që i thërret aty, pasi këmbët shkojnë aty ku i urdhëron zemra. Në këto vite të tranzicionit, kur shumë familje u larguan nga fshati e shkuan në qytete e një pjesë në emigracion, autori na sjell edhe peronazhe që tranzicioni nuk i shkuli dot nga “rrënjët”. Shumica e “brumit” të tregimeve, është marë nga atdheu ynë ku autori ka kaluar pjesën më të madhe të jetës, por edhe nga Amerika ku jeton prej disa vjetësh. Personazhet e tregimeve janë njerëz të kategorive të ndryshme: fshatarë, mësues, nxënës ( autori ka punuar shumë vjet si mësues dhe e njeh deri në themel arsimin) specialistë të fushave të ndryshme, emigrantë, etj. Janë njerëz që autori i ka njohur në rrugën e jetës . Mbresat që i kanë lënë , i ka “arkivuar” në kujtesë e më pas i ka “zbrazur” në faqet e tregimeve. Janë personazhe realë e autori vetëm sa i ka ndruar emrat dhe i ka veshur me “gëzofin” artistik. Janë njerëz tokësorë, me të mirat e të këqiat e tyre. Tregimet e tij të thjeshtë e të bukur, mesazhet jetësore që ata përcjellin, më ngjajnë me poezitë e Dritëroit. Është kjo një vlerë e tregimeve të Resmi Çorbaxhiut. Plaku Baze, personazh kryesor i tregimit “Rrënjët”, nuk do të largohet nga fshati, nga “sarajet” e tij. “Këtu, vetëm këtu do të më dalë shpirti, qoftë edhe i vetëm” thotë ai. Tregimi ka një kolorit të pasur gjuhësor, veçanërisht të krahinës së Korçës, ka dialogje të bukur e retrospektiva, që të mbeten në kujtesë.

Një tregim jetësor, është edhe ai me titull “ Dëshira e fundit”, ku një çift fshatarësh, janë dashur e duhen deri në minutën e fundit. Siç thotë autori “ ata ishin bastun për njëri-tjetrin”. Krati, persoazhi kryesor i tregimit, nuk do të ligështojë pjesëtarët e familjes dhe do të japë shpirt në krahët e shokut të tij të vjetër. Dhe shkon më tej kur le amanetin: “dasma të bëhet sikur të isha gjallë”. Janë dëshira njerëzore këto që burojnë nga një shpirt i brishtë.

Tronditës është tregimi “ Vetmia”, dramë e cila nuk ka fund në jetën e një gruaje, pas burgosjes së të shoqit, gjoja si agjent i të huajve. Ne që e kemi njohur atë sistem, dimë plot raste të ndarjes për së gjalli të njerëzve të afërt prej “njollave” në biografi. Njerzit u largoheshin atyre sikur të kishin zgjebe. Dhe ngriheshin mure mes shtëpive të tyre për mos komunikuar, por më të lartë se ata, ishin “muret” shpirtërore. Njerzit përçmoheshin nga pushteti i kohës. Te tregimi “Vetmia” brigadieri e dërgon gruan të punojnë vetëm, e përzenë nga mbledhja e frontit, i kërkojnë të ndahet nga burri. Vetmia arin deri aty sa edhe i jati le amanet që “vajza mos vijë as në varrimin e tij”. I gjithë “mëkati” ishte se Besiani, i shoqi i Nëntores, kishte strehuar çifutë gjatë luftës. Duke lexuar këtë tregim, m’u kujtua familja e të ndjerit Hamit Qyteza, që e kam njohur pas viteve ‘90 në fshatin Rov të Korçës e përgatita një kronikë dhe një shkrim . Hamiti, ish student i liceut të Korçës dhe mjeshtër i ritjes së luleve, kishte patur “njolla” në biografi, dhe krahas ndëshkimeve të tjera, brigadieri e veçonte tok me gruan, duke i dërguar edhe në punët më të rënda.

Puna e Resmiut si mësues por edhe si gazetar te “Koha jonë”, e ka bërë që të njohë një mori ngjarjesh e karakteresh. Një ngjarje me një ish nxënëse , e ndodhur në vitin e mbrapshtë ’97, është bërë shkas për tregimin e bukur “Telefonata e papritur”. Atëhere vajza e urrente mësuesin, pasi nuk i jepte lejë për t’u takuar me të dashurin. Më pas doli që ai kishte qënë mashtrues dhe kish dashur ta trafikonte vajzën. Pas vitesh vjen një telefonatë e papritur nga jashtë ku tashmë jetonte vajza dhe falenderon mësuesin ( duket që është vetë mësues Resmiu) që e kishte shpëtuar nga prangat e trafikantit. Është një ngjarje bindëse, pasi të gjithë e dimë si lulëzoi ky fenomen në Shqipëri pas viteve ’90.

Të mbetet në kujtesë edhe tregimi “Lalai”, një fshatar i zgjuar e hokatar, që “të jepte ujë në bisht të lugës” e që godet me “armën “ e humorit kryetarin e kooperativës, “një djalurçinë nga qyteti, që rinte me kollare edhe në majë të malit”, por që i kishte shpatullat e ngrohta nga pushteti. Kryetari shpif ndaj tij dhe Lalai arrestohet , por mësohet e vërteta, ai del shpejt nga biruca dhe kryetari shkarkohet. Kjo ngjarje na kujton disa kuadro të atij sistemi, që “shinin lëmë” pasi i kishin shpatullat e ngrohta.

Me tregimet e bukur të këtij vëllimi, mund të vazhdonim por po i mbyll këto rradhë me urimin që Resmi Çorbaxhiu, i thjeshtë si vetë tregimet e tij, të na dhurojë vëlllime të tjera të bukur.

E VËRTETA, E PAMOSHË, E LETËRSISË SË ALBANA LIFSCHIN

July 3, 2019 by dgreca

NGA ELI KANINA/

“O Zot Ç’shaka bëre me ne Kur moshës i dhe vite Dhe zemrën pa moshë e le.” Ishte fuqia e këtyre vargjeve nga poezia “Shakaja e Zotit”, që ma kishte sjellë së pari autoren Albana Lifschin nga USA, për të vazhduar më pas virtualisht me magjinë e penës së saj të veçantë. Formimi akademik dhe karakteri i fortë, fëmijëria, shkollimi e pozicionet e punës, mardhëniet familjare, shoqërore e zyrtare, dhe gjithë eksperiencat e jetës së saj shërbejnë si një pasqyrë që reflektohet në gjithë letërsinë që Albana na servir në librat e saj. Stili gazetaresk në ato që shkruan, gjuha e saktë e thjeshtë me fjalët e duhura, por edhe syri detajues për të përcjellë atë që nuk duket por vlen, i japin penës së Albanës magji e mençuri në librat e saj. Jetesa në USA dhe martesa me amerikanin Polli, i kanë dhënë penës së Albanës edhe rolin misionar të përcjelljes nëpërmjet sfidave sfilitëse të fillimit, të mendësisë dhe trajtimit ndryshe të prioriteteve , sprovave të përditshme , rutinës amerikane dhe surprizave të çuditshme, gafave dhe bllofeve, ankthit të pranimit e përpjekjes për tu përshtatur dhe gjithë situatat që nxjerrin në pah gamën e pafund të diferencave mes kulturave por edhe bukurinë e bashkëjetesës së tyre. Prejardhja e saj nga Mëlyshajt, një derë e fisme apo më saktë nga një fis i nderuar që mbart histori dhe dramë për mënyrën e trajtimit nga regjimi por edhe nga kultura e mençuria e njerëzve me karakter të fortë që e kanë përfaqësuar, është një burim tjetër frymëzimi i pashtershëm për penën e Albanës. Ajo jo vetëm i rrëfen si një amanet nga nëna e saj Maria, një të vërtetë të plotë dhe të jetuar, pa asnjë zbukurim, por edhe dëshmon me detaje, argumenta dhe fakte, përtej Mëlyshajve, përtej Mirditës edhe fatin e historinë e Shqipërisë në regjimin e kaluar. Zhgënjimi im për mirë, në takimin me Albanën, ishte një grup i tërë miqsh e mikeshash që e rrethuan me kujtimet e bukura për të dhe përjetimet për librat e saj. Sinqeriteti dhe lirshmëria në rrëfim ishte filli që na mbante lidhur, tipare edhe të mikes sonë që na bëri bashkë të mërkurës në Tiranë tek Bar Kafe Libri. Aty u bë edhe promovimi i librit të saj “Bota me një sy”, ku fjala e hapjes u bë nga kurshëriri i saj botues e shkrimtar, miku im Mark Simoni. Larg protokolleve dhe rutinave, bashkëbisedimi dhe diskutimi nxorri në pah edhe shumë detaje interesante, që e pasurojnë historinë e Mëlyshajve por shtojnë edhe interesin për librin. Interesante ishin shpjegimet e Albanës si autore për titullin e gjetur, për mesazhin e nënës, për mënyrën e shkruarjes si në jerm, si një fat i paracaktuar i saj por edhe si një detyrim si mbesë e Pal Mëlyshit. Letërsia kësaj here mbart misionin e historisë që duhet rrëfyer ashtu si ka ndodhur. Dhe Albana merr përgjegjësinë që i duhet, për të qenë e besueshme në të vërtetën që pasqyron edhe me foto, ashtu siç e porosit nëna, për të qenë më e besueshme. Ajo që nuk më zhgënjeu ishte Albana, e njëjta si në miqësinë virtuale, si në libra, pa asnjë gjë mangut apo ndryshe. Madje me magjinë e të folurës së përzemërt sikur njiheshim prej 100 vitesh, ma përforcoi edhe më, të vërtetën që ajo përfaqësonte dhe përcillte me vërtetësi. Albana ështe e vërtetë po aq sa ato që shkruan. Si ai fëmija që pyet nënën nëse ka më garuzhde me supë( duke nënkuptuar pëlqimin), i kërkoj Albanës të tregojë për projektet e librat e ardhshëm. Nxitoj të shmang keqkuptimin, se nuk janë pak librat që ka shkruar, por bukuria e tyre premton vazhdimin, dhe ne lexuesit dashamirës presim të tjerë. Nuk është e rastësishme kjo që kërkoj, sepse e di që ardhja dhe pushimet në Shqipëri, nuk do të mbeten një harrim për penën e Albanës. Pse jo edhe dëshiroj një premtim prej saj për rikthimin e ritakimin tonë për një libër tjetër. Sepse Shqipëria është një burim ku mund të pish e të dehesh nga të gjitha llojet e emocionene, por është edhe një motiv që patriote dhe intelektuale si Albana mëndjehapur të ngjyejnë penën e tyre dhe të shkruajnë ashtu siç ne duam, ashti siç duhet dhe na duhet më tepër! Mirësearrdhsh në Shqipëri dhe mirë u takofshim përsëri mikja ime e pamoshë Albana Lifchin!

Romani “Bisha prej qelqi” e shkrimtares Eliona Gjergo dhe bota delikate e fëmijëve në prag të adoleshencës

June 30, 2019 by dgreca

Nga Mëhill Velaj*/

Shpesh flitet që shkrimtarët dhe poetët në jetën e tyre shkruajnë vetëm një libër. Sepse në jetë ka ëndrra dhe dëshira. Mund të kesh dhunti e pasion për sportin, dikush tjetër ka për pikturën, muzikën dhe gjithcka që përmblidhet brenda botës së bukur të artit e kulturës, mes tyre edhe arti i të shkruarit që është talent, vullnet, durim, këmbëngulje dhe prirje. Të botosh një libër për fëmijët dhe adoleshentët, për ardhmërinë në ditët e sotme, është shërbimi më domethënës që i bën shoqërisë në progres dhe kombit. Nënkupton të vërtetën sublime, që nëpërmjet librit, i cdo lloj zhanri; prozë, poezi dhe publicistikë, autorët shprehin shpirtin mitik, me rrjedhën e vetkzistencës dhe butësinë e të bukurës, universales, alfabetit të gjuhës , – të dyja të dëgjuara apo të padëgjuara.Unë vetë si autor kam pasur një fëmijëri interesante, një familje e madhe e varfër, por dhe fëmijë të shumtë. Kjo si pasojë edhe e vendit ku unë u linda dhe u rita, aty në Gllogjanin e Pejës, buzë Lumëbardhit, degë e Drinit të Bardhë. Flija cdo natë dhe zgjohesha cdo mëngjes duke dëgjuar gurgullimën e Lumëbardhit, dhe kur hapja frëngjinë e odës sime, para meje cfaqej një pamje magjepsëse me drurët e lartë shekullore në Bjeshkët e Nëmuna të Rugovës dhe lëndinat e blerta, përreth rrjedhës së Lumëbardhit. Packa se ishim të varfër, kjo lloj fëmijërie mbeti një muzë shpirtërore tek unë, më inkurajoi ëndrrën për t’u bërë mësonjës, dhe u bëra dhe pasione të tjera të bukura. Ishte po kjo fëmijëri e varfër dhe jeta prej mësonjësi, unike dhe bukur, që më motivoi të hedh vargje për fëmijë, ku në këtë atmosferë interesante dhe dashamirëse, botova librin e parë me poezi për fëmijë, të titulluar “Gërshetat e Aulonës”. Në një vështrim të përgjithshëm, autorët që shkruajnë edhe letërsi për fëmijë, njohin dhe vlerësojnë mbi bazat e subjektivizmit krijues hapësinor, me të cilat shpirti i fëmijëve merr frymë, c’ka më motivoi gjithashtu të shpreh edhe unë këndvështrimin tim për novelën e autores Eliona Gjergo.

*****

“Bisha prej qelqi” titullohet romani i autores Elion Gjergo, i cili për fatin e mirë të admiruesve, dashamirësve dhe lexuesve të letërsisë për fëmijë dhe adoleshentë, suksesi i kësaj novele pati qenë i menjëhershëm. Ndoshta edhe vetë autorja Gjergo, kurrë nuk e pati besuar se kritika moderne e kohës do e vlerësonte suksesin kryesor të kësaj novele, e cila endet mes letërsisë artistike dhe publicistikës, dhe është një libër vërtet i merituar, vecmas për moshën e adoleshencës. Lexova gjithashtu edhe disa përsiatje të disa autorëve –kolegë, ku edhe ata ashtu si unë, i mëshonin faktit se “Bisha prej qelqi”, -aq me tepër që ky “etiketim” lindi nga mëncuria dhe urtia fisnike e gjyshes së Veronikës, heroinës kryesore të novelës, e cila gjatë gjithë zhvillimit të romanit rrëfehet në vetën e parë. Novelë intersante për fëmijë, e cila në sajë të tematikës që ajo trajton, është bërë bisedë letrare në disa shkolla nëntëvjeçare në Shqipëri, Greqi, Itali, dhe në shkolla të mësimit plotësues të gjuhës shqipe në Diasporë.

Teksa e lexon novelën, autorja krijon atmosferën e një institucioni arësimor, -shkollën,- ajo krijon një sërë personazhe, të rritur, fëmijë, adoleshentë, –mësonjësit, prindërit, gjyshja, rrjeti social, librat, mësimet, etj. Pra, autorja bëhet protagoniste e një fëmije adoleshente që ka ëndrra dhe dëshiron të bëjë gjëra të bukura dhe intersante, me qëllim që jeta e saj dhe e personazheve të tjera të ndjehet, porse ajo dëshiron edhe vëmendjen e familjes, që nga gjyshja, nëna e babai, shkolla dhe mësueset e saj, shokët e shoqet e shkollës, dhe të shoqërisë në të cilën ajo/ata jetojnë e rriten. Veronika, shokët e shoqet e shkollës janë në prag të adoleshencës dhe gjithkush prej tyre është me të mirat e të metat e tyre, me bëmat e tyre prej adoleshenti, të fajshëm kundrejt së pafajshëmes, kështu që ata ecin krah për krah njëri -tjetrit. Të gjithë së bashku, duan në një mënyrë a tjetër të realizojnë ëndrrat e tyre, duke u dhënë krahë dëshirave dhe shpresave, për të kapërxyer dhe sfiduar pengesat dhe vështirësitë e adoleshencës dhe jetës. Edhe Veronika edhe Marta e heshtur me dramën e saj sociale në familje, ecin krah për krah njera –tjetrës, por edhe me mësuesen e vjetër në arësim, Athinanë thatuqe e shtatvogël, e cila gjithmonë mbantë anën dhe i kushtonte më tepër vëmendje Anjezës a Natalies: “Dëgjoni të zgjuarat e klasës dhe mësoni edhe ju prej tyre”!!

Autorja Gjergo, me përshkrimin fizik të mësuese Athinasë, këkon të na japë formën, përmbajtjen dhe funksionin e një mësuese, që edhe kur ajo është në rolin e mësimdhënëses, me c’rast simbolizon fenomenin grotesk dhe mediokritetin në arësim, vetëgjymtimin dhe vetëvrasjen intelektuale të disa prej tyre. Veronika, heroina e romanit, një vajzë e shkathët, ëndërrimtare, e ciltër dhe kurreshtare e cila po përjeton edhe ajo si moshatarët e saj pragun e adoleshencës, përpiqet me të gjitha mënyrat të mbështesë, përkrahë dhe të gjejë ura komunikimi me të gjithë shokët e shoqet e klasës të cfarëdo niveli dhe shtrese të shoqërisë i përkasin. Veronika me hartimet e saj dëshiron të komunikojë me mësuese Athinanë, megjithëse ajo kurrë nuk e vlerësoi me notën që meritonte, me Drejtoreshën e Shkollës që zbuloi personalitetin admirues e dashamirës të Veronikës, por vecmas ajo mbështet Martën e heshtur, e ndihmon atë për ecurinë dhe e mbron nga “Bully-ing konsiderohej si pjesë e rritjes së të rinjve”-shkruan autorja. Mposhtjen e kulturës së dhunës psikologjike, fizike dhe verbale, teksa Veronikës i tërheqin vëmendjen: “Të bërtiturat dhe fjalët ofenduese të disa vajzave….” , “Ajo vuri re se vajza që po keqtrajtohej ishte Marta e heshtur!”

Autorja mjeshtërisht ka rizbuluar fuqinë e karakterit, personalitetit dhe ndjeshmërisë së një adoleshenteje (Veronikës) ndaj ngacmimeve (“bullying at school”), në paraqitjen e një incidenti e ndodhie, deri në grindje e keqtrajtimin ekstreme, derisa Veronica rrezikon me vetëdije të plotë për shpëtimin e Martës nga kthetrat e bully-ing. Por Veronica nuk ndalet këtu, megjithë ngjasimet e forta, ajo bëhet heroinë duke shpëtuar shoqen e saj të ngushtë Martën, nga një abuzimi aspak i këndshëm që e kanos miken e saj të fëmijërisë. E gjitha kjo motivohet me dashurinë dhe respektin që Veronica ka, për botën e Martës së heshtur dhe të pafajshme.

Më e rëndësishme në novelë, është ndryshimi i botës së adoleshëncës larg dhe afër devotshmërisë dhe mirësisë morale, burimi kryesor i ndikimit me forcën absolute të personalitetit të heroinës adoleshente së novelës (Veronikës). Autorja Gjergo edhe pse ndërmjetëson përmes një heroine të gjallë dhe të papërmbajtëshme, ajo rikthen mirësinë morale, miqësinë dhe dashurinë, vlera edukative dhe aspirata shprese këto për ardhmërinë.

Veronica dhe Marta, me të dyja këto personazhe, autorja Gjergo dëshiron të lerë gjurmë se kujdesi dhe edukimi i fëmijëve duhet të jetë primar dhe interesi kryesor në jetën e familjes dhe shoqërisë në përgjithësi. Zhvillimi i aftësive fizike, psikologjike dhe intelektuale te fëmijët, edukimi i tyre, janë garancia e së ardhmes e një familje e shoqërie të shëndetshme fizikisht, moralisht e mendërisht si qytetarë të devotshëm. Pra shoqëria, mësonjësit, shkrimtarët dhe të gjithë ne së bashku, përfshi këtu edhe mjetet e informimit masiv e mediatik, rrjetin social, vecmas atë “Bisha prej qelqi”,(kompjuterin) duhet të bëjmë përpjekje e sakrifica, t’i mbrojmë fëmijët dhe adoleshentet nga “Strange Profile” që krijohen enkas për të abuzuar me vajzat e djemtë adoleshentë online, por të mbështesim kujdesin, ngrohtësinë, edukimin dhe dashurinë ndaj tyre dhe t’i themi: Stop Bully-ing! Stop Dhunës dhe abuzimit me fëmijët dhe adoleshentët! Romani “Bisha prej qelqi”, është një klasifikim tejet i dobishëm i librit si pjesë e zhanrit të letërsisë për fëmijë dhe adoleshentë, i “leximit familjar dhe atij shkollor”, njësoj për të rriturit, adoleshentët dhe fëmijët; një roman tipik i traditës shqiptare në edukimin e brezit të ri. Popullariteti i vazhdueshëm me një audiencë të tillë “familjare dhe shkollore” dhe angazhimi i autores në letërsinë për fëmijë, motivohet me dashurinë që ajo ka për fëmijët dhe respekti për botën e tyre të pafajshme, respekti për nxënësit e vegjël dhe adoleshentë, c’ka na sugjeron forcën e shkrimtarisë së autores, Elona Gjergo.

*Ligjëratë e mbajtur nga Shkrimtari Mhill Velaj në promovimin e veprës letrare të shkrimtares Eliona Gjergo, organizuar nga Shoqata e Shkrimatrëve Shqiptaro-Amerikanë dhe VATRA në sallën e Vatrës me 29 Qershor 2019