Arben Iliazi/

Ndërsa liria është një e drejtë universale, vetëm njeriu i iluminuar mund të ndihet i tillë. Romani “Brenga” i Dr. Pashko R. Camaj, (botim i SHB Onufri), që u promovua sot në Akademinë e Shkencave arrin, në mënyrë befasuese, drejt këtij thelbi universal. Ai është shkruar sipas konceptit humanist të të lashtëve, ku Urtësia kishte tre sy: për të parë të kaluarën, të sotmen dhe të ardhmen.

Populli shqiptar ka treguar vitalitet të mrekullueshëm në luftën me jetën dhe rrethanat historike ku e ka hedhur fati. Historitë e kohës së komunizmit kanë pasur paradokset më të dhimbshme, që ende nuk janë shkruar siç duhet nga historianët dhe shkrimtarët, në përmasën e tyre fatale dhe në substancën e vërtetë, me pasoja traumatike, me qëllim që njerëzit të shpresojnë në rikonceptime të reja thelbësore, për të zhdukur përfundimisht gabimet e makthshme të së kaluarës. Botimi i romanit të Pashko R. Camajt, përkundër segregacionit antiartistik dhe antihistorik që sundon ende në Shqipëri, deri në kufijtë e absurdit, është një ngjarje e jashtëzakonshme letrare artistike, që sfidon hapur opinionin e mohuesve të mercenarizuar, mediokrit zilivuajtës dhe analfabetët e folklorit politik, që preferojnë surrealizmin, dhe kësisoj e kanë bërë pasiv opinion e gjerë publik.

Kjo është vendosur sub specie aeternitas, duke i parë gjërat jo të varura nga koha dhe hapësira ku ndodhemi, por nga jashtë kohe, siç mund të shprehej Spinoza. Historia është një kujtesë e tërëfuqishme dhe supreme. Komunizmi solli kundërthënie e tragjedi nga më të rëndat për shqiptarët, që janë të pranueshme për njeriun, por nuk është e pranueshme të mos jesh Njeri. Ndaj ky roman ka fuqi rrezatuese emblematike.

Në romanin “Brenga”, shkruar me një gjuhë të pastër dhe mjaft shprehëse, rrëfehet historia e dy miqve të ngushtë, Toninit nga familja e Mirakajve, që arratiset në Nju Jork dhe shokut të tij, Markut, një personazh fiksion, që vuan dënimin në burgjet komuniste dhe sillet si një person i vërtetë, me karakter, motive dhe veprime, që zhvillojnë ngjarjen. Tonini e përjeton lirinë e tij si një brengë.

Ai nuk e quan veten me të vërtet të lirë, duke menduar fatin mizor që ndoqi Markun, në një realitet të palëndët, të qënies pa qënie, ku shprehej urrejtje dhe përçmim, ku megalomania e delirit komunist i zhvishte njerëzit nga çdo ndjenjë njerëzore. Romani i ri i Dr. Pashko R. Camajt, shkrimtar i mirëfilltë shqiptar me banim në Nju Jork, sekretar i përgjithshëm i Federatës VATRA, është një kontribut me vlerë në trashëgiminë tonë letrare kombëtare për shmangien nga fantazmat metafizike, përtej mohimeve absurde dhe mitologjive politike, ku Njeriu të jetë i pandarë nga situata, ku të spikatë e Mira, Fisnikja, me një mision pretencioz në zhvillimin moral dhe humanist të shoqërisë së re shqiptare. Urime Miku im Pashko R. Camaj dhe faleminderit për këtë libër!

Fuat Memelli/

Mbresa nga romani i shkrimtarit Shefqet Meko.

Shefqet Mekon e kam njohur vite më parë. Të dy gazetarë, vërtet të ndryshëm në moshë, por të përkushtuar për të lënë ndonjë gjurmë në median shqiptare. Jeta e solli të mërgonim, si “ikanakë” të shekullit 21-të siç shkruan Shefqeti, por ai gjithçka e mori me vete, jo një “trastë kujtimesh” por një “hambar” të madh të mbushur me ndodhi, fate, njerëzish, apo ngjarje si në atdheun amë edhe këtu në Amerikë.Gazetar impulsiv, me interesa të gjëra shpirtërore, shkruan, polemizon; nuk di të heshtë, i nxitur nga e tashmja, por edhe nga e shkuara….me shikimin nga të dyja anët, si në Shqipëri ashtu edhe në Amerikë.

Ndërkaq gazetaria e ka mbërthyer fort pas letërsisë, pas prozës artistike, apo publicistikës dhe deri tash ka botuar dhjetë libra, romane, tregime, novela, të cilat janë pritur me interes, madje romani “Viza amerikane” ka kaluar Atllantikun dhe i përkthyer në anglisht, është paraqitur në disa ekspozita të librit deri në Kinën e largët.

Kohët e fundit shkrimtari Shefqet Meko ka botuar romanin “Nishani” , një subjekt interesant që merr jetë nga Pogradeci dhe krahina e Mokrës. Ky roman është një kronikë e marrëdhënieve në familje, është provë e dinjitetit, sakrificës për të përballuar goditjet e fatit që është pjesë e jetës sonë.

Rreth “nishanit”, kësaj shenje-enigmë në trupin e Dorina Moravës, është edhe epiqendra e romanit. Libri është i ndarë në 22 kapituj. Megjithëse episodet duken të ndarë, ata i bashkon një fill, ai i jetës së Dorinës, shumica në Shqipëri, një pjesë edhe në Amerikë. “ Zhiva e tensionit” për fatin e Dorinës dhe të bashkëshortit, Agonit, të vjehrrës Fatime, apo prindërve të saj, vajzave binjake, etj, sa vjen e ritet. Ndër episodet e para të romanit, është ai i njohjes së papritur së Dorinës me profesion farmaciste, me Agon Shkëmbin, me profesion inxhinier pyjesh. Gradualisht ngjizet dashuria e tyre. Me që ai jetonte larg saj, vjen dhëndër (ose kollovar siç i thonë në Shqipëri) në shtëpinë e nuses ku jetonin edhe dy prindërit e saj.

Nëna e tij mbeti vetëm dhe Agoni ngul këmbë që edhe ajo të vinte aty. Dhe kështu ndodhi. Ky fakt e mërziti Dorinën, pasi “u mbush shtëpia me tre pleq” ndërkohë që ajo donte të jetonte veçmas me të shoqin.

Por historia e nënës Fatime përbën në thelb intrigën e romanit, që të shtyn ta lexosh me kureshtje dhe një shqetësim të brendshëm për mënyrës se si rrjedhin ngjarjet. Nënë Fatimja është “kurban” i rastësisë, lakmisë dhe egoizmit. Në të vërtetë është një histori që nuk zhbëhet dot kurrë. Në thelb është një ngjarje dramatike, provë qëndrese dhe morali për vete familjen e Agon Shkëmbit. Kam përshtypjen se nënë Fatimja është një figurë e njohur në letërsinë shqipe, madje edhe në trashëgiminë gojore.

Duke “udhëtuar” në faqet e romanet ndesh të papritura të tjera të ngarkuara me dramacitet. Një ditë prej ditësh për të “shlyer mëkatin”, vjen në shtëpinë e Dorinës Llazi Kodra, personi që kishte bërë “gjëmën” në maternitet sepse pati ndërruar fëmjën e lindur të regullt nga nënë Fatimeja , kur ishte vajzë e re dhe e pamatuar. E kishte ndërruar me një foshnjë të vdekur për t’ja dhënë kundrejt pagesës, të jatit të Dorinës me që nuk kishin fëmijë.

Doemos Llazar Kodra do që të shlyejë mëkatin, madje të kthejë edhe të hollat që u kishte marrë prindërve të Dorinës, që tashmë kishin ndërruar jetë. Pas këtij rrëfimi si dhe ato që i kishte treguar më parë vjerra -nënë për nishanin, Dorina bindet se çfarë kishte ngjarë me trupin e saj. Mëdyshjet që e kishin munduar prej vitesh u zbardhën. Por, siç thotë populli “u hoq gozhda, por mbeti vrima”, mbeti plaga në thellësi të shpirtit të saj.

Për bukurinë e tyre, për krahasimet e spikatura, për mendimin filozofik që përcjellin, shumë fjali të mbeten në mendje: ”Retë e bardha si ameba gjigande vijonin të luanin me hënën.” “Kishte nevojë të ulërinte sa ta çante qiellin e asaj nate”. ”Njeriu është si një pus i thellë ku nuk arin dot t’i shohësh fundin.” “Ndarja në një martesë ferr, është shpëtim.” Ashtu si në romnet e tjerë edhe “Nishani” të çon sa në Shqipëri edhe në Amerikë, pasi janë realitete që Shefqeti i njeh mirë duke u bërë pjesë e pandarë në krijimtarinë e tij. Diku ai thotë: ” Fatkeqësisht në vendin tonë shqiptarët dehen me politië e gënjeshtra, ndërsa në Amerikë ka punë, para dhe liri.” Por, le të mos zgjatemi më, pasi diku kam lexuar “bukuria qëndron në shkurtësinë e gjërave.” Pas ”Nishanit” , Shefqeti me siguri do na gostitë me krijime të tjera të bukura.

Halit Daci/

“Skanderbeg in American Prose and Press” reintroduces two fictional narratives about the legendary Albanian hero Gjergj Kastrioti—also known as Skanderbeg or Iskander Bey. Published roughly half a century apart, these accounts capture distinct moments in the transatlantic transmission of Skanderbeg’s legend. While one of these narratives achieved a lasting, if evolving, public presence, the other faded into near-total obscurity. Nevertheless, these recovered texts remain virtually unknown to contemporary readers and scholars.

The first of these narratives is James M. Ludlow’s well-known novel The Captain of the Janizaries, which has remained accessible in both book and digital formats, making a new edition of the text itself seemingly unnecessary. This volume, however, recovers an overlooked manifestation of Ludlow’s work: its illustrated newspaper serialization. Prepared for syndication in 1903 and published in 1905, this version—distinct from the bound book editions—was the first to introduce Skanderbeg’s legend to a mass American readership.

By contrast, the second work, John H. Crabb’s In the Crescent’s Dark Shadow, published in 1952, has nearly vanished from American literary memory. Only a small number of copies survive in library holdings and private collections, and the novel has no known digital presence. Its absence in scholarly discourse is striking, particularly given its sustained engagement with Iskander Bey’s legendary narrative. Whether the novel was an early exercise in the ardor scribendi of a young historian-author or simply lacked the promotional support of an established publisher, it quietly slipped from public circulation.

Together, these two novels trace the movement of Skanderbeg’s legend through American prose and the periodical press. They demonstrate that this legacy was shaped not only by authorial imagination but also by the specific mechanisms of print culture—namely, serialization, illustration, and the reading practices of an expanding audience. Through their respective narratives, Ludlow and Crabb reveal how the fifteenth-century Albanian hero was recast and reimagined in forms that resonated across national and temporal boundaries.

The recovery of these texts for the present edition was made possible through regional archives, historical societies, extensive digital newspaper databases, and private book collections. This volume therefore provides a new opportunity to examine how Skanderbeg’s story was constructed, disseminated, and reimagined in American print culture. Accordingly, this critical edition serves both as a restoration of long-forgotten literary works and as an invitation to reassess Skanderbeg’s representation within the broader framework of American literary history.

Avni Alcani/

Pas botimit të disa prej librave shumë të suksesshëm të studiuesit Shaban Gjura, kushtuar historikut të trevave të Librazhdit, si dhe e disa monografive kushtuar figurave historike të këtyre trevave, vjen dhe libri më i fundit i tij, i titulluar “E drejta zakonore e Çermenikës. Kanuni i Must Ballgjinit” (me bashkautor). E lexova me shumë vëmendje monografinë mbi Kanunin e Must Ballgjinit” dhe shpreh admirimin tim për librin, si dhe konsideratën se ky librër është një nga botimet më të mira i botuar në këta 10-15 vitet e fundit, i dy autorëve Gjura dhe Balliu, për trevat e Librazhdit dhe krahinën e Çermenikës në veçanti.

      Në vitin 1978 pata filluar punë në Muzeun Historik të Librazhdit. Pas një viti (1979) u ngrit Muzeu Etnografik, i cili ishte një arritje e madhe e mozeologjisë shqiptare, pasi ishte i pari dhe i vetmi muze etnografik në natyrë. Isha tërësisht i pasionuar pas etnografisë vëndase, aq sa kisha filluar që të grumbulloj materiale etnografike në terren, si dhe të mbaja shënime për ritet, zakonet dhe traditat etnokulturore. 

      Por kisha filluar që të hasja pengesa, pasi, për analizat që u duheshin bërë këtyre traditave, kërkohej një përgatitje e madhe teorike dhe praktike. Duhej shfletuar një bibliografi e tërë në këtë fushë. Gjatë kësaj kohe kisha rënë në kontakt me disa nga studiuesit më në zë të etnografisë shqiptare, në veçanti me prof. Rrok Zojzin, i cili konsiserohej si “babai” i etnografisë shqiptare. Prof. Zojzi ishte autori i projektiti të platformës së muzeut, si dhe drejtuesi shkencor i tij. Ai më rekomandoi që duhej të shfrytëzoja arkivin dhe bibliotekën e Insittutit të Kulturës Popullore në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë, e cila kishte bibliotekën më të pasur në Shqipëri.

      Gjatë vitit 1980 e më pas, shkova disa herë në bibliotekën e ish Insittutit të Kulturës Popullore në Tiranë dhe miqtë e mi atje më rekomanduan dokumenta, libra dhe studime të fushës së etnografisë. Ndër materialet e para dokumentare, si dhe ato pak botime për trevën tonë, do të veçoja monografinë “Rraporte të vitit 1949” (në dorëshkrim), i cili ishte hartuar nga dy etnografët e njohur Rrok Zojzi dhe Andromaqi Gjergji. Në atë monografi pashë për herë të parë të drejtën zakonore të Çermenikës, e njohur si “Zakonet e Mus Ballgjinit”. Qysh prej atij viti unë kam arkivuar me dhjetra skeda dhe faqe literature, kushtuar të drejtës zakonore të Çermenikës dhe të traditave etnokulturore të trevave të Librazhdit. 

      Si çermenikas kam pasur një kureshtje të madhe për t’a njohur Kanunin e Çermenikës dhe jetën e Mus Ballgjinit. Gjithashtu kam pasur gjithmonë dëshirën që ta mblidhja dhe ta studioja të drejtën zakonore të krahinës sime. Kaluan vite, por unë kurrë nuk e mora guximin, pasi sa herë që vendosja, po aq herë e shtyja. Jo se s’kisha vullnet, por thjesht nuk guxoja, pasi unë nuk e kisha as njohjen, as formimin dhe as përgatitjen e duhur në fushën e jurispodencës, për të bërë klasifikimin dhe interpretimin profesional dhe juridik të Kanunit.

      Ndërsa sot ndjehem krenar që kam në dorë librin “E drejta zakonore e Çermenikës. Kanuni i Must Ballgjinit” (2025), i cili është mbledhur dhe botuar nga dy studiues çermenikas, Shaban Gjura dhe Audernarda Balliu. Nuk do ta marr në analizë librin e tyre, pasi atë e kanë bërë me shumë kompetencë dy nga analistët e këtij libri, siç janë prof. dr. Ismet Elezi dhe dr. Mark Palnikaj. Në “Hyrje” të librit, studiuesi i mirënjohur, prof. dr. Ismet Elezi, shkruan: “Me botimin e Kanunit të Çermenikës jepet një kontribut i rëndësishëm në plotësimin të së drejtës zakonore shqiptare të pashkruar” (faqe 5).