Eda Zhiti/

Ishte një takim ndryshe në Universitetin e Illinois-it, UIC, më i madhi i atij shteti. Në Departamentin e Mjekësisë, Qendra e Shëndetit Global, Kolegji i Mjekëve në fakultet ftonte poetin Visar Zhiti. Për se do të flitej, për poezinë, do të lexoheshin? Do të tregonte jetën e tij në diktaturë, burgun, traumën kolektive, lirinë më pas, mërgimin, do ta pyesnin për të gjitha këto?

KLINIKA E POEZISË

Kështu shkruhej në ftesën anglisht. Të jetë idiomë metaforike? – do të shpotiste Visari dhe duke buzëqeshur do të shtonte: E frikshme dhe e bukur. Pastaj ishin vendosur fotografitë e atij që do të drejtonte takimin dhe e të ftuarit, poshtë tyre shënimet përkatëse: Damiano Rondelli është shkencëtar italian, mjek, profesor dhe drejtor i Divizionit të Hematologjisë/Onkologjisë në UIC. Dr. Rondelli së fundmi ka botuar një përmbledhje me poezi në italisht me titull “È ora che tutto É” (“Është tani që gjithçka Është”). Visar Zhiti është poet shqiptar, i burgosur për poezinë e tij në vitin 1979 dhe i dënuar me 10 vjet heqje lirie nga regjimi komunist shqiptar (1944–1991). Pas lirimit, ai punoi si gazetar dhe u emërua drejtor i shtëpisë botuese që fillimisht e kishte denoncuar te regjimi dhe e kishte çuar në arrestimin e tij. Më pas u punësua në shërbimet administrative të Parlamentit të ri shqiptar dhe në vitin 1996 u zgjodh deputet dhe u bë Ministër i Kulturës. Në vitin 1997 kaloi në diplomaci, u emërua në Ambasadën e Shqipërisë në Itali dhe më pas Ambasador i Shqipërisë në Vatikan (Romë). Librat e tij janë përkthyer në shumë gjuhë dhe ai është fitues i çmimeve të rëndësishme ndërkombëtare letrare. Zhiti banon në Çikago me bashkëshorten e tij dhe vazhdon me pasion të shkruajë dhe të botojë veprat e tij. Më poshtë ishin dhe këto vargje të Visarit:

Të gjithë të mos kthehen në asnjë shtëpi mbrëmjeve… Të mos kesh copën tënde të mbrëmjes, dhomën tënde të mos kesh, as rrugën, as kthimin. Tmerrësisht njëlloj të jenë ditët, 5 herë rresht e premte, gjithmonë e martë ters, asnjëherë e dielë. Të mos kesh më shqetësime të vogla punë lotësh apo krijimesh, duke qënë shqetësimi më i madh në botë: i I burgosur!

Në fund vendi ku do të zhvillohej veprimtaria: UIC – Universiteti i Illinois, Rruga 1940 W. Taylor, Salla e Konferencave 230, ora 12.00, do të kishte dhe drekë…

FUQIA E SHPIRTIT

PËRBALLE MIZORIVE TË JETËS.

– Takimi –

Nuk kishte thjeshtë lexues dhe as student siç isha mësuar në veprimtaritë që kisha ndjekur me Visarin. Në tryezat e gjata dhe të shumta ishin ulur përballë njëri-tjetrit kërkues shkencorë, pedagogë, mosha të reja, por dhe të vjetër. etj, por të dhënë dhe pas letërsisë, patjetër, ja, ai profesori ukrainas në anë, ka botuar tre romane, na treguan. Në tryezë kishte libra

Takimin e hapi Profesori amerikan, Stevan M. Weine, psikiatër, studiues i njohur ndërkombëtarisht për veprat e tij psikologjike, dhunën, gjenocidin dhe pasojat mendore të luftës. Mes botimeve të tij është dhe libri studimor, i rëndësishëm, për Allen Ginsberg, – e mora ta shfletoj, – ku e trajton jo thjesht si poet, por si rast paradigmatik në marrëdhëniet mes krijimtarisë, traumës dhe etikës së dëshmisë.

Ia tregova Visarit. Kjo do të jetë dhe optika e takimit me mua? – më tha shqip. “Klinika e Poezisë” – buzëqeshi prapë. Pas fjalẽs sẽ mirëseardhjes, Profer Weine citoi moton e poetit amerikan, ndëkohë dhe mjek, William Carlos Williams “no ideas, but in things” i cili besonte se poezia duhej tẽ lindte nga objektet konkrete dhe pẽrvojat jetēsore. Kjo, mendoj, se shpjegon qasjen e tij tek mjeksia dhe poezia, – përfundoi profesori duke ia lënë radhën profesorit tjetër, Dr. Damianos, të niste biseden me të ftuarin. Le t’i dëgjojmë. Sipas programit, Dr. Rondelli rrēfeu si fillim për librin e tij me poezi, i botuar në Itali me parathēnie të Visarit. Jeta pẽrmes poezisẽ ẽshtẽ boshti i librit – tha ai, – por dhe i bisedës tonë.

Jeta pẽrmes poezisē ka lentet e lirisẽ dhe kur kjo e fundit nuk ẽshtẽ njẽ opsion- si dikur nẽ rastin e Visarit, ku fuqia e shpirtit arrin tẽ pērballojẽ mizorinẽ.

Ai krijoi njẽ paralele interesante. Si pikënisje mori vitin 1979, kur ai, fare i ri, kishte shkruar poezinë e parë. Po me Visarin ç’ndodhte në këtë vit në vendin e tij?

Visarin, pa u bërë 27 vjeçar, e burgosin pẽr njẽ libẽr me poezi tẽ pabotuar ende. Pra liria ishte bijẽ e burgut, – tha Profesor Damiano dhe nisi të lexonte pjesẽ nga akt-ekspertiza për poezinë e Visarit, e botuar si pasthënie në librin “The condemned apple”, i ribotuar këtë vit në SHBA, mbas 20 vjetësh nga botimi i parë në Los Angeles, nga shtëpia botuese “Green Integer”, me përkthim të albanalogut Robert Elsie. Poezia dhe akuza. Pse ti do një diell të dytë? A e kemi një, Partinë? Dhe ti diellin e dytë e do në formën e zemrës, armik!

Krijohet heshtje.

DIALOG SI NË DRAMË

Shpesh po i ngjante ankthit dhe absurdit, si të ishin dialogë të Joneskut, dëgjonin me shumë vëmendje, ata dinin të zbulonin ku fillonte e vërteta dhe ku mbaronte ajo, teksa futej dhuna dhe frika…

Unë nisa të mbaj shënime, që të jem sa më e saktë:

PROFESOR DAMIANO: (serioz) …Koha nẽ hetuesi… Di për Visarin, unë kam lexuar dhe në italisht jo vetëm poezi të tij por dhe njërin nga librat e burgut, “Rrugët e Ferrit”, 9 muaj qendroi i mbyllur në qeli, ndonjëra ishte aq e ngushtë, sa arrije të prekje muret anësore të saj me shpatullat, si të zgjonin natẽn, i shtrirë mbi dysheme duke të vënë majën e çizmes mbi krye dhe të merrnin nẽ pyetje… Si unë tani?

VISARI: Koha atje nuk ishte kohë, mund të them se ishte antikohë. Me pyetjet atëhere ata atje po bënin të ardhmen time, të tashme s’kishte, kurse me pyetjet tani po zbulojmë të shkuarën, kudo ku mund të ketë qenë ajo, të mos harrojmë dhe këtu

PROFESOR DAMIANO: Në qeli s’lejohej as letër e as penë? Si munde të krijosh poezi, që tashmë janë dhe në librat e tu?

VISARI: Me mend i krijova dhe jo pak.

PROFESOR DAMIANO: Po nuk i bëre dot 100 dhe kjo ishte keqardhja juaj.

VISARI; Po. S’po kishte më rëndësi për mua as arrestimi dhe as uria, por poezitë… isha çmendur mrekullisht.

Dhe u lexuan dy poezi, të krijuara me mend: “Ardhja e Pegasit në qelinë time” dhe “Te hekurat e frengjisë”. Duartrokitje, por dhe pezm. Ndoshta ishte imi dhe i Visarit, por jo, jo, ata kuptojnë shumë më tepër se ç’dëgjojnë…

PROFESOR DAMIANO: Dhe pastaj të çuan në burgun-kamp, me të burgosur të tjerë, ku punonit në minierë si skllevër. Ç’ndodhi me poezinë atje?

VISARI: Atje njerizët m’u dukën pothuajse njëlloj, të veshur me rrobat e pista të burgut, të zbehtë dhe të dobët. Fantazma… si dhe unë… a do t’i njihja dot? M’u afrua njëri. Kishim qenë bashkë studentë, s’e dija që kishte rënë në burg, s’i kishte më ato flokët me onde e të mëdha. Me tha: “Mirë se ardhe”. U trondita. Si mundo t’i thuhet tjetrit mirë-se-erdhe në Burg. E dija, që ky ishte vendi yt, – më tha. Ai do të bëhej mecenati im dhe i poezive të mia. Ai më habiti kur më tha aq thjeshtë, sikur po më jepte një cigare: Ti mund të vritesh në minierë, se je i ri dhe nuk ia di punës, por poezitë e tua duhet të shpëtojnë. Ia kisha mërmëritur disa. Do t’i mësojmë ne përmendësh, këtu njoh shokë trima e besnike, fletoren do ta fshehim ne, as ti s’do ta dish ku do jetë…

Shoku im çam, H. B. më ndihmoi t’i shkruaja poezitë se në burg lejohej …shumë se dy faqe, letra dorëzohej e hapur, por mund të bëje gjithë ditën denoncime shtetit. Ne shfrytëzonim këtë mundësi. Poezia dononcim i së keqes ishte, por po e denonconim te vetja, mbase në të ardhmen, po të kishim fat, do të ishte dëshmi.

Lexohen dy poezi të burgut, ajo që ishte e shkruar mbi ftesë “I burgosur” dhe : “Ikonat e arrestura”.

PROFESOR DAMIANO: Dhe ti dole nga burgu, po poezitë?

VISARI: Unë isha bërë ndërkaq “kontrabandist poezie”, arrita t’i nxjerr fshehurazi, gati të gjitha, nga burgu gjatë takimeve me familjen, me nënën, vëllezërit, e kam treguar në libër, ata i futën nën tokë për t’i ruajtur në kopshtin e shtëpisë së motrës. Ne në burg i fusnim në kashtën e dyhshekut, brenda në opinga, në thasë pis, etj.

Kur u lirova, takova njerëzit e mi dhe poezitë e mia, binin erë dhé, djerse të frikës, ishin britma të mbytyra, ishin copa lirie. Kur shkruaja në burg, shpikja lirinë time, nuk ka rëndësi se ku je…

PROFESOR DAMIANO: (…u tregon të pranishmëve, kolegëve të vet, librin voluminoz me poezi “Dorëshkrimet e fshehta të burgut”, botim i “Onufrit”, anastatik, e shfleton…) Këtu janë të gjitha… Dhe… erdhe në Itali si gazetar, pastaj si diplomat… Vazhdove të shkruash… edhe romane.

VISARI: Po. Tregova të vërtetat e mia, që ishin dhe të atdheut. Kurse poezia më dukej sikur ishte ajo që më shkruante mua. Dhe e zbulova pse kisha shkruar në burg, që të krijoja emocionin e gjallë dhe të bukur të njeriut.

PROFESOR DAMAINO: Po shkruaje poezi dashurie?

VISARI: Kurrë nuk shkruajta më “poezi burgu”. Por poezia, kudo që të shkruhet, poezi dashurie është…

Në librin anglisht të Visarit ishin shënuar poezitë që mund të lexoheshi: “Coloseu”, :Të takosh Romeo dhe Zhuljetën në Verona”, “Ketrat në Uashington”, “Bibla në dhomën e hotelit”…

POEZIA SI TERAPI

– Pyetje –

Salla e Konferencave ose Klinika e Poezisë kaloi në pyetje nga të pranishmit.

Sërish nisi me Profesor Stevan M. Weine. Nẽ Bashkimin Sovjetik, – tha ai, – shpesh artistẽt opozitarë futeshin nẽ çmendinẽ, edhe për t’i shpëtuar. Gjatẽ diktaturẽs nẽ Shqipẽri sistemi i trajtonte si tẽ çmendur kundẽrshtarẽt e vet? Ndodhi kjo nẽ Shqipẽri?

Visari u përgjigj: Ndoshta, por rrallë, duhej të kishe mik të fortë lart, në udhëheqje, zakonisht në raste të tilla braktisëshe nga miqtë. Por realiteti ishte ky, vetë Shqipëria ishte një çmendinë e madhe dhe më të çmendurit e të çmendurve, detyrimisht do t’i mbyllje në një vend akoma më të rëndë, në burgje ose në varr…

Po flas për Shqipërinë politike, vazhdoi Visari, por ne kemi një atdhe të mrekullueshëm, të lashtë, të përjetshëm, një popull me virtyte, të cilat ia çmon dhe bota.

Pyetje të tjera, vazhdon profesori psikiatër Stevan M. Weinei: A i njihje ne burg, a kishe lexuar Alen Ginsberg, Anna Ahmatova, Osip Mandelshtam, Yevtushenco?

Visari u përgjigja: I kisha dëgjuar. Në burg kishte intelektualë që kishin studiuar para luftës në Perëndim, në Europë e deri në SHBA dhe pas luftës në Bashkimin Sovjetik dhe në vende të tjera socialiste. Ata na tregonin. Ndërkaq mes poetëve që kam dashur gjithë jetën ishin Sergei Esenin, Walt Whitman.

Për të parin kërkuan ta thoshte edhe një herë emrin, siç duket nuk e kishin dëgjuar të gjithë, kurse me te dytin qeshën me historinë që tregoi Visari. Të dy poetët, pasi u përkthyen, u ndaluan nga regjimi dhe Visari shpjegoi shkurt rrethanat që ne i dimë. Në libraritë e provincës, ku unë jetoja, librin e Whitmanit, – vazhdoi ai, – e shpëtoi tillulli, “Fije bari”, e dinin libër bujqësor dhe e vunë në vitrinë pranë botimeve “Si të rrisim grurin”, “Misri”, “Derri”, më tej ishin librat që tregonin se si të rritej njeriun e ri, komunistët, etj… Ndërsa me Jevtushenkon, përfundoi Visari, jemi pranuam antarë të Pen Club-it Italian në të njëjtën ditë. Ai u gëzua shumë kur i tregova se isha dënuar dhe për poezitë e tij. Pra paskësh qenë i rrezikshëm…

Si ishte liria? – e pyetën Visarin. – Po Italia për ty? Ishin bashkë, – tha, – kur e di ç’janë, të mungojnë. Liria për mua deri atëhere ishte si dritaret e autoburgut, falso, dukeshin nga jashtë, por nga brenda s’kishte dritare. Hapa dritare brenda vetes, u mbusha me gjak drite…

A kanë kërkuar falje? – ishte pyetja tjetër. Një këngëtar italian, – tha Visari, – kur mori vesh që një këngëtar shqiptar ishte dënuar pse kishte kënduar këngë të tij.

Kjo ndodhi në Shqipëri, por Visari nuk tha atë që i ndodhi në Itali, mbase nuk donte të zgjatej a u lodh, Shoqata e Juristëve Europianë, të cilët edhe shkruanin letërsi, ftoi Visarin në Romë dhe i kërkujan falje që pse kolegët e tyre në Shqipëri kishin dënuar një njeri për poezitë e veta. Etj, etj.

Ja dhe pyetja të cilën Visari e parashikoi. Prapë psikiatri, Prof. Stevan M Weine: Keni patur shqetësime të shkaktuar nga trauma e burgut? PTSD (post traumatic stress disorder)? Na thuaj? – pyeti i qetë. Po prisnin të gjithë. Tamam amerikanë. Straight to the point, thashë me vete, Ndjeva tkurrje. Dëgjoj zërin e Visarit të thotë: Ime shoqe mund t’i përgjigjet kësaj pyetjeje.

Oh, jo, jo, gati bërtas unë dhe shoh me një buzëqeshje dhembshurisht nga Prof Damiano. Në takimin që kishim patur në mbrëmjen e para ca ditëve me atë, duke treguar për vitet tona të para të jetës së bashku, kisha rrëfyer se gjatë netëve zgjohesha nga të thirrurat e forta të Visarit. E zgjoja dhe e qetësoja, ndërsa vet dridhesha. Pastaj ishte Visari që më qetësonte mua. E mundoheshim të flinim sërish, të përqafuar fort. Me kalimin e viteve të bërtiturat në gjumë po zbeheshin, madje i kishim harruar fare. Tani më pëlqen të bërtas ditën, tha Visari, ka plot arsye.

Por ka gjithmonë një formë rikthimi, e butë, që e sheh nga larg dhe nga lart veten, kohën dhe të tjerët, ja, dhe ky tubim, ku po flitej kaq qetësisht.

Damiano, pasi mori leje, e tregoi vetë. Ishim mes specialistëve të traumës, në një metropol bote, aq shumë njerëzorë.

Trauma e një njeriu është dhe e të gjithëve. E shkuara është dhe në të ardhmen.

Sërish heshtje folëse, i pëlqen Visari kjo shprehje, e shumë admirim për atë, gjë që për mua ishte dhe kurajo për ta shkruar tash. Është vigjilje Krishtlindje e dëgjoj në sfond “O come, o come Emmnuel” e zoti përgjigjet “Unë do të vij, do të jem me ju”.

Dhe po mendoja prapë “Klinika e Poezisë”, do e kërkoja këtë togfjalësh dhe do të gjeja se Klinika e Poezisẽ funksionon vẽrtet si njē lloj “farmacie letrare”, portal online, ku individët paraqesin letra pẽr vẽshtirẽsi tẽ ndryshme që janẽ duke kaluar nẽ jetẽ dhe poetẽt iu pẽrgjigjen me njẽ lloj recete poetike. Cool, thashë me vete. Kishte të drejtë Profesor Stevan M. Weine, që e mbylli takimin duke dhënë raportin përfundmitar:

“Dëgjuam dẽshminē morale tẽ njẽ poeti. POEZIA DHE DASHURIA E KANË SHËRUAR”.

Sa bukur më kumbuan këto fjalë. Janë për të gjithë, besoj, edhe për Shqipërinë.

Saimir Kadiu/

“Ka të ngjarë që poeti Xhagjika të jetë poeti i vetëm i pushkatuar pas Luftës së Dytë Botërore në të gjitha vendet e Lindjes. Në ç’plane duhet të shkojnë poetët që të mos vriten me plumb…? E vërteta nuk vdes. As nga plumbi, as nga litari. Ajo mbetet monument nderi dhe u bën apel të gjithëve që ëndërrojnë dhe luftojnë, sadopak, për liri dhe demokraci. Poezia e vërtetë nuk mund të pushkatohet. Ajo gjallon në gojën, mendjen dhe zemrën e popullit, pavarësisht se ndonjë pushtetar a partiak e identifikon atë me djallin.” (Xhevahir Spahiu).

Trifon Xhagjika ishte një nga poetët e parë shqiptarë të ekzekutuar nga regjimi komunist pas vitit 1960, duke përuruar një epokë të errët të martirizimit letrar. Fati i tij ilustron qartë se sa brutale mbeti Shqipëria ndaj intelektualëve, në krahasim me vendet e tjera të Evropës Lindore.

Pas tij u ekzekutuan edhe Vilson Blloshmi dhe Genc Leka (1977), si dhe Havzi Nela (1988). Edhe vdekja e Bilal Xhaferit (1986) në SHBA dyshohet se mund të ketë qenë e “ndihmuar” nga Sigurimi i Shtetit.

Pas viteve ’60, në Lindjen komuniste ka pasur raste burgosjesh, internimesh apo ndalimesh librash, por asnjë rast tjetër të vrasjes së poetëve.

“Po të më jepni një top, do të qëlloja mbi regjimin tuaj!” — kjo ishte dëshira e fundit e Trifon Xhagjikës përpara inkuizitorëve. Edhe pse kanë kaluar 62 vjet nga ekzekutimi i tij, ende nuk dihet se ku prehen eshtrat e tij, as ç’u bë me dorëshkrimet dhe blloqet e poezive që i rrëmbeu Sigurimi i Shtetit.

Pas shembjes së regjimit komunist, në fillim të viteve ’90, mbi bazën e dorëshkrimeve të ruajtura nga familja Xhagjika, u bë i mundur botimi i librave të tij “Atdheu është lakuriq” (1994), si dhe një përmbledhjeje poetike (2002).

Po ashtu, para disa vitesh, në fshatin e tij të lindjes, Peshtan të Përmetit, u vendos një bust i tij, ndërkohë që eshtrat e poetit ende nuk janë gjetur.

Xhagjika është autor i poezisë që u bë himni i Shkollës së Bashkuar të Oficerëve, përmes kompozimit të Kostandin Trakos. Kam qenë në shkollë të mesme (në Gjimnazin “Qemal Stafa”, Tiranë) me nipërit e tij, Kristaq dhe Artan Xhagjika — nxënës të mirë dhe shumë të edukuar. Asnjëri prej tyre nuk pati fatin të shkonte në shkollë të lartë para viteve ’90, kuptohet, për arsye biografie.

Fatkeqësisht, të dy ndërruan jetë në emigracion, në moshë shumë të re. Ylli Xhagjika, xhaxhai i shokëve të mi të gjimnazit dhe vëllai i Trifonit, i diplomuar në Mjekësi në Bashkimin Sovjetik, u arrestua vetëm disa orë para pushkatimit të të vëllait. Dëshmitarë të kohës kanë treguar se, ndërsa gjyqi përfundoi dhe Trifoni po përcillej drejt makinës, i lidhur për t’u pushkatuar, Ylli hoqi kapelen dhe e përshëndeti të vëllanë, duke i kërkuar të mbante kokën lart. Gjykatësit urdhëruan menjëherë arrestimin e tij.

Këtë akt të rrallë guximi e ka përmendur edhe Dritëro Agolli në një dorëshkrim të tij:

“Sakaq ia vunë prangat edhe Yllit për këtë dashuri që do ta quaja heroike dhe për këtë guxim prej një trimi të marrë, sipas shprehjes së popullit.”

Një oficer madhor i Policisë së Tiranës e goditi Yllin me shuplakë. Ky ishte kontakti i fundit zanor me të vëllanë — një moment që vulosi edhe fatin e fëmijëve dhe nipërve të tij. Ndërkohë, djali i oficerit “të zellshëm” do të bëhej ambasador në kohën e demokracisë.

Sigurisht, Xhagjika nuk është poeti më i madh i periudhës së komunizmit, por padyshim një nga më të guximshmit dhe më të drejtpërdrejtët në përballje me regjimin.

Sipas poetit dhe studiuesit Sadik Bejko:

“Trifoni ishte produkti i parë i disidencës letrare shqiptare pas Luftës së Dytë Botërore, pasi ishte një disident i formuar brenda komunizmit. Ai është po ashtu poeti i parë i pushkatuar për arsye letrare në Shqipëri.”

Trifon Xhagjika mbetet versioni shqiptar i Osip Mandelstamit hebre-rus.

Nuk mund të ketë poezi më disidente në gjithë periudhën para viteve ’90 sesa poezitë e Xhagjikës.

“ATDHEU LAKURIQ!”

Nuk mundem,

nuk mundem,

nuk mundem.

E pashë Atdheun lakuriq

(vetëm, pa shokë e miq).

Mundohej të këpuste një degëz dafine

nga lavdia e shekujve.

Atdheun e dija të rritur,

Por sa i vogël qenka !

As një degëz nuk e këpuste dot.

E mora për dore

ta rrit në zemrën time…

Vëllezër,

Po e kërkuat Atdheun,

e kam unë.

Ndihmomëni të qesh !

Ndihmomëni të gëzoj

se nuk mundem:

Atdheu është lakuriq.

(1962)

“KËNGA E VERBËR”

E shkreta ti, o Republikë

u blatohesh të zotërve

pa e ditur ç’janë.

Dritën ta shuajnë në terr, e ditën ta ndezin;

bukën ta shtrojnë në sofër, e duart t’i presin;

në burim të çojnë, e gojën ta mbyllin.

Ata të kthyen në metelikë!

E shkreta ti, o Republikë,

e çmendura ti, o Republikë,

gënjeshtarja ti, o Republikë,

kusarja ti, o Republikë!

Me emrin tënd, të vjedhin jetën.

Sa do të doja,që ballin e ftohtë

me dritën e rrufeshme të ma përkëdhelje,

ëndrrat e ngrira të më zgjoje.

Me tmerrin duke shkuar

do të kuptoja dashurinë e jetës,

kur je në gji të nënës.

O njerëz të thjeshtë,

ju dua!

Mund t’ju shërbej

si ushtar, si shërbëtor besnik.

Veç me mua ejani,

t’ju rrëfejë të vërtetën

që ndrit.

Të dinë udhëheqësit lart

dhe e larta Republikë

se nuk jemi

as të verbër

as të shurdhër në politikë.

O Republikë e pabesë!

T’u fala, si kristiani Krishtit,

po ç’më dhe?

Dhe diellin do të ma zësh.

Turp,

Atdhe!

S’dua të di kush je!

Tek ty jam

I lirë pa liri,

I gjallë i pajetuar,

I vdekur i pavarrosur.

O vendi im

O Republikë!

Në ç’rrugë po ecën tani

me duar të gjakosura,

me sy të çuditshëm?

Vetë jeta çudinë ta zmadhon

e të ardhmen ta shuan.

E pikëlluar

mashtrimi i buzëqesh.

Shko!

Shko, o Republikë!

Mua më duhet të eci në rrugën time.

Nga nata ilegale

ku ndrydhen qëllimet,

të dal në ditët e të ardhmes,

të ngre flamurin e besimit tim.

Aty

të shkruar e kam biografinë,

të pastër e pa njolla.

Dhe, ti,o Republikë,

e gjora republikë,

do të jesh përsëri me mua.

Po tani,

të të pështyj unë dua,

se ti nuk pate turp

të mbytësh historinë.

Me këtë këngë të verbër

të ngre në gjyq,

në gjyqin e të heshturve.

Ç’të të këndoj më? Trishtimi po më mbyt.

Lodhja dorën ma përshkon.

Por tërbimin nuk e ndal dot.

Jo!

Nuk mundem të të fal.

Gjuha mu zgjidh.

Vramë po të duash.

Në netët e tua të gjakosura

do të dëgjosh zërin tim:

“Të urrej o Republikë,

lavire e zotërve gjakprishur!”

“Koka mbi katror” është dëshmia e rrallë e një romancieri që, në vend të konkurrencës, zgjedh mirënjohjen, duke na ofruar një nga veprat më të pasura dhe më njerëzore të mendimit kritik shqiptar.

Nga Bujar HUDHRI

“E kam patur zakon që përgjatë viteve të jetës, ta ngrejë kokën herëpashere përmbi katrorin e letrave të mia dhe ta kthej vëmendjen nga kolegët…” Me këtë akt bujarie letrare, Zija Çela na fton në “koncertin” e tij personal, ku mjeshtri i prozës bëhet dëshmitar i mjeshtrave të tjerë. Ky libër nuk është një vështrim i ftohtë kritik, por një ditar intim takimesh, një dialog i thellë dhe një homazh i sinqertë për figurat që kanë formësuar letërsinë shqipe.

Përmes “partiturave” të tij, Çela zbulon për herë të parë shënimet autentike nga bisedat me enigmatikun Petro Zheji; rrëfen takimin në “Kafe Piazza” ku i sugjeroi Ismail Kadaresë një tjetër mbyllje për “Pallatin e Ëndrrave”; dhe tregon historinë e pabesueshme të përballjes me zyrtarin e lartë komunist, të cilit i kërkoi dorëheqjen.

Me mprehtësi dhe pa mëri, autori u kushton faqe Dritëro Agollit, Mehmet Krajës, Rexhep Qosjes, Veton Surroit, Helena Kadaresë, At Zef Pllumit, Petro Markos, e deri tek Ernesto Sabato e Orhan Pamuk. “Koka mbi katror” është dëshmia e rrallë e një romancieri që, në vend të konkurrencës, zgjedh mirënjohjen, duke na ofruar një nga veprat më të pasura dhe më njerëzore të mendimit kritik shqiptar.

Dr. Ermira ALIJA

QSA, Universiteti “Luigj Gurakuqi”

Shkodër, më 28 Nëntor 2025/

Ky studim është një homazh e nderim për të gjithë ato që kontribuan për të bërë Shqipërinë dhe shqiptarët. Një rol të madh e të padiskutueshëm këtu ka luajtur shtypi, i cili në periudhën e ngjarjeve me intensitet të madh politik ekzistencial për Shqipërinë dhe shqiptarët, u bë një mjet i fuqishëm propogandistik jo vetëm për edukimin kombëtar dhe shpirtëror për çdo shqiptar brenda e jashtë Shqipërisë, por edhe për formësimin e identitetit kolektiv.

Ne kemi mbledhur në një tabelë të dhëna nga gazetat e revistat kryesore që kanë qarkulluar nga fillimi deri në vitet 1920 në Shqipëri e jashtë saj, bashkë me përgjegjësit e botimit, për të parë në një mënyrë sintetike udhëheqjen dhe organizimin e periodikëve në shqip gjatë kësaj periudhe. 

Tabela me një pamje të përgjithshme të gazetave e revistave me karakter kulturor që nga fillimi i periodikëve shqip e deri në vitin 1920 në Shqipëri e jashtë saj

Nr	Titulli e lloji i periodikut	Përgj. i botimit	Vitet  e vendi botimit	Titulli e lloji i periodikut	Përgj. i botimit	Vitet e  vendibotimit
1	AGIMI… revistë e përtremuajshme, letrare, shoqërore, politike, pedagogjike, satirike,Shkodër, Organ i shoq. ”Vllazënija” në shqip.	Dr. Kristo Floqi,Karl Gurakuqi	Shkodër19191920	ADRIATIKUGazetë me program kritikënë gjuhën shqipe	Drejtues: Josif PaniPërgj bot Fan Noli	Amerikë1918
2	ALBANIA  gazetëe përjavshme, kombëtare dhe politike, shoqërore e letrare në shqip, anglisht e frëngjisht. Organ i Partisë Kombëtare dhe Politike.	Dr.A.G. Nache, D.Bala  etj	Worchester  191819191920	ALBANIA… revistëe përmuajshme e ilustruar letrare, kulturale, arkeologjike, ekonomike, historike,artistike etj., në italisht,	A.R.Caffa-Relli Reggio-1919-1921	Calabria 1920
3	ALBANIA (ESTRATTO DA “LA NAZIONE ALBANESE”)  revistë e përdyjavshme, politike,kulturale, letrare, në ital. e pak shqip	1897-1924	Roma19191920	ATDHEUDel dy here ne muaj. Gazetë politike, shoqerore, kulturore, letrare, folkloristike etj. Nga 1914 nr. 37 « Organ kombëtar » me qendër në Durrës	Drejtor Ioan N. Mihail- LehovaKonstancë(Rumani)	Bukuresht 191219131914
4	ANNUARIO (1917-1918)  Vjetar kalendarE përvjetshme, kulturore, gjuhësore, historike, ekonomike,ngjarje, lajme.	Botuar nga Instituti Oriental i Napolit, në italisht, 1918	Napoli1918	BASHKIMI I KOMBITe përjavshme Botohet prej shoqerisë Botonjese Literare Manastir	Drejtor; A. Fehim Zavalani; Gjuke Dukagjini (Salih Gjuka)	Manastir 1910
5	BESA SHQYPTAREGazetë e përdyditshme politike, shoqërore, kulturale, letrare, ekonomike, lajme të kohës etj., në shqip, gjermanisht e  italisht, 1913-1921(Prej 1918 eshte dy here ne javë) Pas 1915 botohet si  ZANI I SHKODERS. Pas ’16 serish si BESA SHQIPTARE.	Dr.Ndoc Nikaj,Qasim Përdoda,Tomë Pistulli	Shkodër  191314, 15 1916, 191819, 20	BIBLIOTEKA “ZËRI I SHQIPËRISË”Revistë e përmuajshme, politike, shoq, kulturale, letrare, lajme të kohës etj., në shqip, frëngjisht e anglisht	Dr. Th. Gërmenji Red.Kristo A.Dako	Sofie  1915, 1916
6	CORRIERE DELLE PUGLIEgazetë Italisht  e vetem nje faqe shqip	Redaktor i shqipes Sotir Gjika,	Bari  191415, 16	Yll’ i mëngjesit=The morning starRevistë  e përdyjavjshme me ilustrime, pol, letr, shoqër, pedagogjike, hist, gjuhës, letr etj., në shqip e angl	Publ. Paraskevi D. Kyrias	Boston1917-1920
7	DIALËRIArevistë vjetore, letrare, shoqërore,Kulturale etj., me ilustrime, organ i Shoqërisë së studentëve Shqiptar, në shqip,1920-1929 e përjavshme(të shtunave), politike, shoqërore, letrare, kulturale, pedagogjike, ekonomike, lajme e kronika të kohës etj.,	Kr.red. Nush Bushati,Gj.Basha, M. Zallari, Gj. Pekmezi, H. Ceka, S. Luarasi, F. Wallisch	Wien1920	DIELLI[Nr. 2302 (1921) e 2370 (1922) kanë shën.Botim i  BostonDetoit Mich.pos. për Evropën]organ i Federatës Panshqiptare t’Amerikës “Vatra”,1909-1939…-…1972Kulturore	Dr. Fan Noli,Faik. Konica, Kristo Floqi, Kristo Dako,Bahri Omari,etj.  në shqip e anglisht,	Boston 191019111912191519191920
8	DILLI E perjavshme.	Shkodër Mehmet Pardo	19101911	DIELLI E FLAMURI… gazetë1910-1911	(shih te Dielli…),	Boston 19101911
9	DITURIARevistë e përmujshme me ilustrime kulturale, letrare, shkencore, në shqip  (bot. i 1909 me alf.e  Stambollit),1909,1916, 1926-1929,	Dr.Lumo Skendo,Carshi Bashi,Myshir Sokak,Rafail Anastas	Selanik, BucurestTiranë1910-1920	DRITA…  gazetëdy herë në javë,politike, shoqërore,kombëtare, literare, në shqip, 1911-1912	Dr. Mustafa. HilmiLeskoviku, Ali  Panariti E.N.Elbasanasi	Manastir 19111912
10	E DREJTAGazetë e perjavshme, politike e sociale.	Dr. Leonidha Naçi	Korfuz19111912	DRITAGazetë kombëtare, në shqip.	Dr. Veli Hashorva	Gjirokastër 1920-1924
11	*ELÇIJA E ZEMRËS S’JEZU KRISHTIT… ,  revistë1891-1913Nga  1914, 1915 dhe 1916 është ”PËRPARIMI”,Pastaj del  me emrin:.”LAJMTARI I ZEMERS T’JEZU KRISHTITe përmujshme fetare e klerit katolik, letr, kult, prej Kolegjit t’Jezuitve,…në shqip me alf.e autorëve të veriut, alf.italian e alf.latin E perkohshme. Mujore e klerit Katolik. Drejtimi në shtypshkroje te Zojes së Paperlyer- Shkoder 1891	Dr. P.J. Jungg,P. D. Pasi,P. Fr. Gjenoviçi,P. E. Serreqi,P. Sh. Zadrima,P. A.Busetti,P. A.Xanoni Botohet prej kolegjit te jeuzitëve në Shkodër.	Shkodër  19101911191219131914191519161917191819191920	FIALA E T’IN ZOTI revistë e përjavshme fetare e ritit grek nga Hora e t’Arbëreshevet Dr. Ndon Masi, Bot. Paolo Schiro	në shqip, 1912-1915	Palermo 191319141915
12	FLAMUR’I SHQIPËRISËGazetë pol. e shoq. në shqip e rumanisht  Tri herë në muaj	Alexandru Çerava	Rumani Constana19151916	GAZETA E KORÇESGazetë kombetare politike e ekonomike, kulturale, letrare, sportive. Tre herë në javë.	Arhimidhi Vangjeli	Korçë 1916- 1920
13	GRUAJA SHQIPTARERevistë e përmuajshme pedag, Shoq etj., organ i Komitetit “Gruaja shqiptare”	Dr.Marka Pllana	Shkodër në shqip 1920-21	GREETHIFletore satirike		Shkodër 1914
14	HYLLI I DRITËS…Revistë e përmujshme fetare, filozofike, juridike, letrare, kulturale, shoqërore, gjuhësore,folklorike, lajme të kohës etj., në shqip e pak italisht, frëngjisht, gjermanisht, lat.  organ i Kuvendit t’Fretenve, në shqip,	Dr. Gjergj Fishta, Kolë Topalli, Gjon Shllaku, Benedikt Dema, A. Harapi, V. Prenushi	Shkodër1913-1914,1921-1924,1930-1944	HANA	Mudir e Muhair (drejtor e redaktor)Mehmet Hidajet (Pardo)- Scodra	Shkodër19111912
15	ILLYRIArevistë E përkohshme politike e literare Dy herë në muaj.Anglisht frëngjisht dhe shqip	Botonjes dhe drejtorKost.Chekrezi	USA 1916	KORÇAGazetë e përjavshme politike, literare dhe tregetareShtypur në shtypshkronjen e Korçes	Drejtonjes; Sami Bej PojaniKryeshkronjes; Lytfi be Zavalani	Korçë 1910
16	KALENDAAR I PJESSHËMme diftime e msime  gjithfarësh,në shqip, 1910	Shtyp.”Nikaj”	Shkodër1910	KALENDARI e Vreemet mbi funkcione qi bahen n’ kishe t’ Shoqnis Jezu per vieten 1911. Kalendar liturgjik kishtar, që flet për festat fetare.()	ArqipeshviaShkodërShtypshkroja e Zojes Paperlyeme	Shkodër19101911
17	KALENDARI I SHOQËRISË “DIJA”…e përvjetshme, kalendar fetar të tri besimeve, lëndë kulturore,Letrare, shoqërore, kronika etj., në shqip	Kalendar 55	WienSofieManastir1906-1908, 1910	KALENDARI I VATRËS I MOTIT	Federata pan shqiptare “Vatra” e Amerikes	AmerikeBoston 1918
18	KALENDARI KOMBIARE përvjetshme, kalendar fetar, lëndë kulturore, letrare, enciklopedike, shoqërore, kronika etj., në shqip (deri më 1916 me alf. e Stambolit),1897-1916, 1926, 1928 Diterrefenjesi Shtypur prej shoq “Dëshirë”, ne shtypshkronje Mbrothesia”Për vitet 1909-1910 drejtimi: Bulevard Dondukof;  Carshi Bashi Myshir Sokak- Selanik/ Nga viti 1911-1916 Sofje. Nga 1901 titullohet “Kalendari Kombiar.”	Dr. Lumo Skendo	SofieSelanik Tiranë 1910-1915 19261928	KALENDARI “KORÇA”e përvjetshme, kalendar fetar të besimit ortodoks, lëndë kulturore, letrare, shoqërore, kronika etj.,  në shqip (me alf. e Stambolit),1909-1933	Dr.M.S.Xoxe, Jani Kremo, Dhori Koti	Korçë, KonstancëManastir191011, 1213, 1415, 1617, 1819, 20
19	KALENDARI I VJETËS (VEPRA PIJORE)E përvjetshme, kalendar fetar, lëndë kulturore, letrare, kuriozitete, historike, kronika etj.,	Botim i klerit katolik të  Shkodrës, në shqip, Shtypshkronja e Zojes se Paperlyer	191213, 1415, 1617, 1819, 20 Shkodër	KALENDARI “SHQYPJA”E përvjetshme, kalendar fetar, lëndë kulturore, letrare, historike,kronika etj., në shqip, 1915	ShkodërShtypshk. “Nikaj”	Shkodër 1915
20	KALENDARI PORADECII pervitshem.Kalendar i festave fetare ortodokse.	Mihal V. Belkameni	Pogradec?19191920	KALENDARI I SOKNISËṠ “DIJA”  Nga  1908  shtypur në  “Mbrothësia“ e Kristo Luarasit, Sofia Bullgari Me 1910 në Manastir	Nga nr. 2 është e radhuar prej Sakolit (pseud. i Hilë Mosit)	Wien 1910
21	KOHA Gazetë e përjavshme  politike, kulturale, shoqërore, letrare, ekonomike, kronika e lajme,etj., në shqip, frëngjisht e anglisht, 1911-1926	Dr. Mihal e KoçoGrameno	Korçë191112, 1314, 1516, 1718, 191920	KOHA Gazetë e perjavshme. Kujdeson punet Komtare e t’ DituniisBASHKIMI (në vazhdim)e përdyjavshme, pol, shoq, kult, letr, ek, lajme të kohës	D. Ndoc Nikaj	Shkodërnë shqip e turqisht,1910-1911
22	KOHA E REGazete e përdyditshme, politike, shoqërore, në shqip e frëngjisht  1919, 1925	Dr. Nikoll Ivanaj	Shkodër1919	KOMBIGazetë pro Patriis Laribus, politike, kulturale, shoqërore,  në shqip	Dr. Sali Nivica	1919Shkodër
23	KOPËSHTI LETRARRevistë e përmujshme kulturale, gjuhësore, folklortistike, letrare, pedagogjike, në shqip, 1918-1919	Dr. A. Xhuvani	Elbasan19181919	KUVENDI…Gazetë vazhdim i Corriere delle Puglie… e përjavshme, politike, shoqërore, letrare, kulturale, gjuhësore etj.	Dr. Sotir Gjika,ErnestoFratoni Shqip e italisht	Roma191819191920
24	LAJMETARIGazetë Politike shoqerore, letrare, kulturore.	Kristo Luarasi	Sofje, Bullgari19111912	LAJMET E KOMISIS LETRARE SHQIPEgazetë e përkohshme gjuhësore, botim i “Komisis Letrare Shqipe”	në shqip	Shkodër 1918
25	LIDHJA ORTHODOKSEGazetë e përdyjavshme politike, fetare, letrare në shqip e greqisht,	Dr.Mihal Grameno	Korçë 1909-1910	Lirijagazetë e përjavshme, pol, shoq, kult, letrare, kronika etj., në shqip, 1908-1910	Dr.Lumo Skendo=Midhat FrashëriDoktor Shaban	Selanik
26	LIBERI I PERVJETSHEM SHQIPTARIPër festat fetare, lende kult, shkenc, letr. e shoq Vjetar shqip e turqisht	Shkronjesi; Hil Mosi	Stamboll1911	MBROJTJA SHQIPETAREE përjavshme, politike, shoq, ekonomike e letrare. në gjuhën shqipe dhe pjesërisht anglisht	Botohet prej Shoqëria Mprotja Shqipetare	USA1916
27	LAHUT E MALSISNjë herë në muaj	Hristo D. Qirias	1910Manastir	Liri e ShqipërisëGazetë e përdhjetëditshme politike, shoqërore, kulturale, letrare, kronika etj., në shqip,	Dr.Kristo Luarasi	Sofia1911-1915
28	LUFTETARI I DREJTESISERevistë politike e shoq.	H.Lumi	Boston1917	OPINGArevistë e përkohshme politike e letrare, në shqip e frëngjisht, 1919-1920	Dr.Nikolla Lako, M. Guillot	Bologna19191920
29	RASSEGNA ITALO –ALBANESE  (Rrjeshtime Italo-Shqiptare)politike, kulturale, historike, gjuhesore, lajme.  E përkohshme mujore Italisht e pjeserisht shqip e frengjisht	Rosolino Petrota	periodik Palermo19191920	MBROJTJA KOMBËTARE…  gazetë e përjavshme, politike, shoqërore, letrare, lajme të kohës etj., shqip	Dr. Dom Mark Vasa, Qazim Kokoshi	Vlorë 1920-1923
30	NAZIONE(LA)  ALBANESE=KOMBI SHQIPTARRevistë e përdyjavshme, pol, kult, letr. Në italisht e pak shqip.	Dr. Anselmo Lorecchio,Eugenio Calio	Catanza-ro1897-1924	LA RIVISTA DEI BALCANIRevistë e  perdyjavshme me politike histori, gjeografi tregtare, finance, bujqesi, art, doke e zakone.	Drejtor Terenc ToçiKryredaktor ; Françesk Argondica	Romë19121913 italisht e pjeserisht  shqip.
31	PËRLINDJA E SHQIPËNIËSgazetë e përdyditshme politike, shoqërore, lajme të kohës etj., në shqip	Dr. D. Berati	Vlorë19131914	PERLINDJA Nje here/javë.Gazetë pol e shoq në gj shqipe	Iraklin N. Trajan	USA1917
32	Vëllazënija Gazetë  e përjavshme me ilustrime, pol, kult, shoqër, organ i shoqërisë “Dija” në shqip.	Red. Leo Freu  ndlichm	Wien	E vërteta=The ThruthGazetë  e përjavshme pol, letr, shoqër, lajme e kronika të kohës  në shqip.	Dr. Vangjel Lasku	Saint-Luis1920-1923
33	PËRPARIMI… revistëe përmujshme e ilustruar politike, shoqërore, letrare, kulturale etj.,  Në italisht pjesërisht në shqip e frëngjisht	Dr. Vangjel D.Nasse,Zenel H.Dizdari	New Yorknë shqip 191617, 1819, 20	RASSEGNA ITALO-ALBANESE = SHQYRTIME ITALO-SHQIPTARE Revistë e përmujshme politike, gjuhësore, historike, kulturale, lajme etj.,	Dr.Përgj.RosalinoPetrotta	Palermo 1919-1921
34	POPULLIGazetë e përjavshme politike, shoqërore, kulturale, ekonomike, lajme të kohës etj., në shqip e frëngjisht,	Dr.Mustafa Qulli,Kryered.Seit Qemal	Vlorë- Shkodër19141915	POPULLI…Pro Patris LaribusGazetë politike e shoqerore në shqip dhe frëngjisht. pesë herë në muaj.	Salih NivitezaGerant Malik Bey BushatiBedri Pejan	Shkodër19191920
35	PERLINDJA E SHQIPËNIËSGazetë politike e shoqerore. Në gjuhen shqipe2 herë në javë	D. Beratti	Vlorë19131914	POSTA E SHQIPËNIESGazetë e përdyditshme politike, kulturale shoqërore, lajme të kohës etj.,	Dr. Gjergj Fishta  shqip e gjermanisht,	Shkodër191619171918
36	RIVISTA DEI BALCANI (LA) …   revistë politike e shoqërore, historike, kulturale, letrare, gjeografike, art, doke e zakone, ekonomike, financiare, E përdyjavshme me ilustrimenë italisht e pjesërisht në shqip,,	Dr.e Përgj.Terenc Toçi,Red. F.Argondizza	Roma1912-1913	SHQIPËTARI…LIBERI I PERVJETSHEMkalendar fetar pol, shoq, kult, letr, kuriozitete etj., botuar prej zyrës së fletës“Shqipëtari”,	E përvitshme, në shqip me alf. e Stambollit e turqisht, 1909-1911	Kostandi-nopojëStamboll19101911
37	RRUFEJA… (Qyr me kujdes dëmet prej të huajvet) … e përjavshme, pol, shoq, ek, etj., në shqip	Dr. H. Jusuf Banka,J.R.Vruho	Kairo19091910	SHQIPËRI E  RE =  NUOVA (La) ALBANIA Gazetë e përjavshme, politike, letrare, satirike, kult, shoq, ek, sportive, lajme etj.,Shqip e frëngjisht e rumanisht,1919-1935…	Red.I. Qafëzezi,Dr.  Pron. Mihal XoxeRed.Dr. GjergjBubani (Mandi Kardo)	Bucurest-Constan-ta1920
38	SHQYPNIA E REGazetë politike, letrare, shoqerore, kulturale, lajme te kohes etj.	Drejtor H. MosiKryshkrojes R. Siliqi Arketar: Karlo Suma	Shkodër191319142 / javëne shqip	(ALBANSKI OREL) SHQIPONJA E SHQIPENIS= …  gazetë e përdyjavshme, politike, shoq, kult, letrare…	Dr.Josif Jovan Bageri  shqip e pjesërisht në bullgarisht	Sofia19101911
39	SHKUMBI E përjavshme	Kasim FrasheriHiqmet Salih	Stamboll 19111912	SHQIPËTARI …  gazetë e përjavshme, pol, shoq, kult, lajme etj., Në shqip me alf.e Stambollit, frëngjisht e turqisht	Dr. Dervish Hima Kryered. Hil Mosi	Kostandi-nopojëStamboll1909-1911
40	SHKEPTIMA gazetë e përjavshme	E. ToptaniAleksander Xhuvani	Kajro19101911	SHKUPIGazetë e përjavshme.Pruen intereset e kombit. Nuk tregohet se çfarë lloj gazete është.	Drejtimi i gazetes amanet prej nje tufe shqiptare.	Uskub(Shkup)19111912
41	SHKODRANjë herë në javëGazetë politike e shoqërore.	Drejtor Riza Dani	Shkodër1915	SHQIPERIA ( ALBANIARevistë në shqip	Shoqëria fetare muhamedane shqiptare	USA 1918
42	TARABOSHIGazetë inform, pol, kultur, shoq, letr, ekon, lajme të kohës etj., në shqip e italisht, e përditshme dhe e përmuajshme	Dr. Terenc Toçi	Shkodër19131914	TOMORRI… gazetë e përkohshme politike, letrare, në shqip me dy alf.e Manastirit, 1910	Dr. e pronarLef  Nosi	Elbasan1910
43	TRUMBETA E KRUJËS = THE TRUMPET OF CROYA Gazetë politike, letrare, shoqërore, e përdyjavshme në shqip e anglisht	Dr. e pronarFaik Konica	1911Saint-Louis	TRUMBETA E KRUJËSGazetë politike	Faik KonicaLeonidha Naçi	Durrës 19131914
44	THE ALBANIA ERARevistë politike, shoqërore, historike letrare. Shqip dhe anglisht	John AdamsAnastas Pandele	USA1915 1916	ZANARevistë; Dy here/ muajE përkohshme vetem letrare, shqip. Me ilustrime kulturore, shoqërore.	Drejtor Lulo Malësori (Milo Duçi)	Durrës 1914
45	THE ADRIATIC REVIEWRevistë e përmuajshme kulturale, shoqerore, politike e letrare	Fan Noli Anglisht e  pjeserisht në shqip	Boston19181919	KUVENDI … vazhdim i Corriere delle Puglie… Gazetë, e përjavshme pol, shoq, letr, kult, gjuhës…Në shqip e ital	Sotir GjikaErnesto Fratoni	Romë1918-1920
46	USHTIMA I KRUJËS=L’ECHO DE CROYA…  gazetë e përjavshmepolitike, letrare, shoqërore. në shqip e  frëngjisht	Përgj. Asllan Kruja, Leonidha Naçi, Dr. Josif Bageri	19131914BariDurrës	VËLLAZËNIJA… gazetëme ilustrime politike, kulturale, shoqërore, 1916-1918E përjavshme organ i shoq. ”Dija”, në shqip	Red.LeoFreundlich	Wien191619171918
47	VËRTETA(E) =THE THRUTH Gazetë e përjavshme, politike, letrare, shoqërore, lajme e kronika të kohës etj., në shqip, 1920-1923	Dr. Vangjel Lasku	1920Saint- Louis	E VERTETAgazetë Politike fetare e letrare. E perjavshme shqip- greq.	DrejtorLeon M. Frasheri	Stamboll1911
48	VULLNETARIGazetë popullore, politike dhe satirike Organ kombëtar. Del dy herë në muaj.	Kole P. Rodhe	Washington 1916-17	VIOSAgazetë komb, popullore, literare, satirike Dy herë në muaj. Në gjuhën shqipe.	Red. V. Hashorva	New York1916
49	Xgjimi… revistë e përmujshme me ilustrime politike, shoqërore	Dr. Dhori KottiShkronjës Mihal S. Xoxe	Korçënë shqip,1913-1914	ZGJIM’ I SHQIPERISEDel një herë në javë Frengjisht e shqipE permuajshme Per te mbrojtur te drejtat e kombit dhe arsimin	Drejtor Nikolla NaçiHamza TetazatiFehmi Tepelena	Janinë19101911
50	YLL’I MËNGJESIT=THE MORNING STARRevistë e përdyjavshmeme ilustrime politike, letrare, shoqërore, pedagogjike, historike, gjuhësore, letrare etj.	Publ.Paraskevi D. Kyrias në shqip e anglisht	Boston1917191819191920	ZANI I RIGazetë e përjavshme politike, shoqërore, lajme të kohës etj., në shqip, 1920	Dr. Osman Myderrizi	Tiranë1920
51	ZANI I SHKODRËSGazetë e përdyditshme politike, shoqërore, lajme të kohës etj.,  shqip e pjesër serb e italisht.	Dr.Ndoc Nikaj	Shkodër19151916	ZËR’I POPULLITGazetë e perjavshme, komb, politike  letrare shqip dhe pjeserisht dhe anglisht	Drejtor; Kristo Floqi	New York 19121913
52	ZÂNI I SHNA NDOUT…Revistë fetare e kulturale, letrare e historike, organ Kuvendit t’Fretenve, në shqip 1913-1944	Dr. Zef GiciMarjan Prela A. Harapi, V Prennushi, J.Rrota, Antonin Fishta, Jak Marlekaj, Pron. Pashk Bardhi, Dr. Gj. Fishta, Dr. Agustin Ashiku	Shkodër  191314, 1516, 1718, 191920	ZOJA E SHKODERS. DRITA E SHQYPNIËSRevistë e përmujshme fetare e klerit katolik: pol, letrare, kulturore, shoqërore, lajme të kohës etj.,në shqip	Zyra famullitare	Shkodër 191719181919
53	ANTHROPOSRev ndërkomb etnologjike e gjuhësore, në frëngj, gjerm. e shqip	P.J.Ginneken	Salsburg, Wien1907…1930	ARBRI I RII = La giovane AlbaniaRevistë e përmuajshme kult, hist në shqip e ital,	Dr. F.S.PettaG.Schiro	Palermo 1887
54	Dašamiri i RiGazetëE përdyjavshme, shoqërore, kulturale, ekonomike, në shqip me alf e shoq Agimi	Mati LogoreciGiuseppe Wester-Mayer	Trieste1908	DiturijaRevistëE përmuajshme me ilustrime, kulturale, letrare, shkencore, në shqip	Dr. Lumo Skendo, Çarshi Bashi, Myshir Sokak, Rafail Anastas	Selanik, Bucurest, Tiranë 19091916
55	DritaGazetëE përdyjavshme pol, shoq, letr, kult … në shqip	Dr. Shahin Kolonja	Sofia1906-1908	Fiala e t’in Zoti…e përjavshme fetare e ritit grek nga Hora e t’Arbëreshevet, në shqip.	Dr. Ndon MasiBot. Paolo Schiro	Palermo1913-1915
56	Fiamuri i Arbërit = La Bandiera dell’AlbaniaRevistëE përmujshme, kulturore, gjuhësore, letrare, shoq, folkl … në shqip e në ital	Dr. Gerolamo de Rada	ItaliCorigliano Calabro1883-1887	Kalendari i Maleve… e përvjetshme, calendar fetar, lëndë kult, hist, këshilla bujq, kronika, ek, biografi albanologësh, kuriozitete etj	Dr. Faik Konica	Bruxelles1900
57	KombiGazetëE përjavshme pol, kult, shoq, letr, në shqip, frëngj, it e angl. 1906-1908	Dr. Sotir Petsi, red. Ali Baba Cytexa=F. Noli	Boston1908	Mbrojtja KombëtareGazetëE përjavshme pol, shoq, letr, lajme të kohës etj., në shqip	Dr. Dom Mark VasaQazim Kokoshi	Vlorë1920-…
58	NUOVA (La) ALBANIA = Shqipëria e  re  Revistë e përdyjavshme, pol, letr, kult, folkl, në ital e pak shqip.1919-1935…	Dr. Gennaro Lusi	Napoli1898-1904	Shqipëria…  gazetë e përjavshme, letr, kult, shoq, në shqip e rumanisht, frëngj e greq.	Arkëtar V. Dodani	Bucurest18971898
59	Shqiponja e Shqipërisë=Albanski orel … e përdyjavshme,pol, shoq, kult, letr, në shqip e pjesërisht në bullgarisht	Dr. Josif Jov.Bageri	Sofia1909-1911	TOSKA… e përmuajshme pol, letr, shoq, në shqip e frëngj	Kryet. Milo Duçi	Kairo19011902

Nga këto tabela, nuk është e vështirë të vihen re botimet në gjuhën shqipe jashtë Shqipërisë, veçanërisht në Amerikë (22), ku ka më shumë botime edhe se në Itali (19). Kjo tregon rolin e madh të mërgatës shqiptare në Amerikë. 

Gjithashtu vërehet se nga afërsisht 118 tituj gazetash e revistash, 65 tituj e kanë të shprehur se kanë karakter letrar, ashtu si edhe 16 të tjera prej tyre (nga 120) kanë të shprehur karakterin kulturor dhe artistik. Pra, bëhen 81 tituj nga 118 gjithsej . Duke marrë parasysh se një pjesë e medias nuk e ka te shprehur profilin editorial, ne mund të themi se përqindja e tyre ka shanse të jetë më e madhe. Kjo na tregon për rëndësinë që i dhanë mediat aspektit kulturor. 

Normalisht që në një media kulturore, një rol kryesor luajnë intelektualët e shkrimtarët. Në tabelën e mësipërme, ku i është dhënë hapësirë më vete përgjegjësve dhe kontribuesve të veçantë të botimit, nuk është e vështirë të gjenden jo vetëm emra të njohur shkrimtarësh, si: Gjergj Fishta, Fan Noli, Faik Konica, Lumo Skendo (Mit’hat Frashëri), Ndoc Nikaj, Vinçens Prennushi, Anton Harapi, Justin Rrota, Anton Xanoni, Hil Mosi, Mihal Grameno, Risto Siliqi etj, por edhe shkrimtarë të tillë, të pastudiuar sa duhet, ose pothuajse të pastudiuar, si: Skënder Luarasi, Kristo Floqi, Lef Nosi, Josif Bageri, Milo Duçi, Nikolla Lako, Nikollë Ivanaj, Antonin Fishta, Jakë (Luigj) Marlekaj, Nikolla Lako, Kudret Kokoshi,  Leonidha Naçi etj. 

Nëse shqyrtojmë kontribuesit kryesorë në secilin prej periodikëve me karakter kulturor, do të shohim se numri i tyre në raport me drejtuesit që përmendëm më sipër, normalisht që rritet ndjeshëm. E nëse shqyrtojmë njerëzit karizmatikë të kohës që e deshën Shqipërinë dhe u morën me cështjen shqiptare, normalisht që ato do të ishin shumë dhe të gjithë së bashku përbëjnë një politikë kulturore idealiste.

Duke e parë me këtë këndvështrim, këto periodikë ndihmojnë për të vënë në fokus shkrimtarët “minorë” dhe figurat “e vogla” të kulturës, të cilët kanë luajtur një rol jashtëzakonisht të rëndësishëm në historinë politike dhe kulturore të Shqipërisë. Ato janë interesantë të gjurmohen në shkrimet e tyre publicistike, po aq sa edhe në kontekstin e periodikëve ku kanë botuar apo që kanë drejtuar dhe të lidhjeve kombëtare e ndërkombëtare ku kanë vepruar. 

Mes këtyre personaliteteve, ka figura, si: Nikollë Ivanaj, Kristo Floqi, Hilë Mosi, Mati Logoreci, e shumë të tjerë që e kanë ndarë jetën dhe aktivitetin e tyre mes Shqipërisë e vendeve të tjera. Ato paraqesin interes të studiohen, përveç të tjerave, për rolin ndërkomunikues që kanë luajtur me veprimtarinë e tyre letrare e publicistike, ashtu si paraqesin interes të studiohet fillimi i veprimtarisë së disa intelektualëve që kontribuan në periodikun e viteve të paraclirimit dhe pastaj u larguan dhe jetuan jashtë Shqipërisë.

Këto drejtues dhe veprimtarë i vunë vetes si mision të stimulonin kujtesën sociale dhe kulturore kombëtare dhe ta institucionalizonin atë. Ato e dinin se kujtesa nuk është thjesht “arkiv” i fakteve, por ajo luan një rol kyç për ndërtimin e “self”-it kolektiv, në formësimin e identitetit. 

Duke kërkuar, evidentuar dhe duke u përpjekur të institucionalizonin “pika të fiksuara të së shkuarës” që i perceptonin si thelbësore për identitetin shqiptar, ata u përpoqën të ndërtojnë Kujtesën Kulturore Shqiptare. Për këtë arsye pjesa dërrmuese e mediave që ato drejtuan, kanë karakter kulturor, shoqëror e letrar. Këto media nuk flisnin vetëm për ngjarjet aktuale, por edhe për ato të së kaluarës, të cilat simbolizonin detaje të rëndësishme për komunitetin shqiptar e kontribuonin në vetëkuptimin e kohezionin shoqëror e kulturor të tij. 

Ndërsa, duke e parë veprimtarinë e këtyre intelektualëve në media nën dritën e konceptit të “floating gap”, të Jan Vansinës, këto shkrimtarë, krahas institucionalizimit të traditës, u përpoqën edhe të plotësonin boshllëqet mes kujtesës aktive dhe arkivit të mëparshëm, ose, e thënë ndryshe, mes kujtesës së afërt dhe kujtesës mitike. 

Kurse në këndvështrimin e Assmann, të kujtesës si sistem i hapur dhe dinamik, mes kujtesës komunikative  dhe asaj kulturore (që konstituohet dhe ruhet), ku transmetimi ndërbrezor nuk është vetëm çështje e ruajtjes, por edhe e riinterpretimit, këto shkrimtarë, nëpërmjet medias, u përpoqën të  formësojnë dhe rimendësojnë të shkuarën (shkrimet, tekstet, folklorin, gjuhën, ritualet, performancat, objektet etj …) për të formësuar identitet. 

Ata e konsideruan kujtesën kulturore si themel për stabilitetin identitar.

A e kemi studiuar ne sa duhet këtë periudhë e këto personalitete? Jo, aspak! Le të jetë kjo tabelë dhe ky punim si homazh e nderim për të gjithë ata që ndihmuan të bëhej Shqipëria e për të gjithë intelektualët që e duan Shqipërinë, brenda e jashtë saj, që jo vetëm të ndriçojnë punën e bërë nga këto personalitete e të tjerë më pas, por edhe të gjejnë forma të ecin në gjurmët e tyre. Shqipëria ka nevojë gjithmonë për bijtë e vet!

Dr. Ermira ALIJA

QSA, Universiteti “Luigj Gurakuqi”

Shkodër, më 28 Nëntor 2025

Kastriot Fetahu/

Shkrimtarët, lexuesit, kritika, një triumvirat që më kujton atë të Romës së lashtë, me Cezarin, Pompein dhe Krasin, ku padyshim Cezari është lexuesi.

“Lufta” midis tyre është e pranishme edhe sot, si në kolonat e Pallatit të Romës së lashtë. Sipas Kantit, arsyen e mundojnë pyetje që as i shpërfillim, as iu përgjigjemi dot. Dhe midis tyre Kanti rreshton estetikën, në të cilën edhe gënjeshtra më e vogël prish parimin e tij të çmuar kategorik.

Ndaj po ndalem të them dy fjalë për kritikën dhe shkrimtarët e burgut, edhe pse duket sikur është e vështirë të jemi të thjeshtë në këtë çështje. Të gjithë kemi shkrimtarët tanë të preferuar, idhuj nga adoleshenca, të pajtuar mes yjeve. Ideja e magjepsjes të çdo njeriu nga një shkrimtar karizmatik dhe mediatik nuk do të thotë se prozhektorët nuk fokusohen te të tjerët e më tej të mos shohim as yjet në qiell. A është në fund të fundit çështje vetëperceptimi, ideja fikse individuale?

Duke qenë se njeriu natyrshëm bën kritikën, do të thotë se vetëperceptimin rrezikojmë ta paraqitim si perceptim të publikut. Vokacioni kritik jo profesionist është i rrezikshëm, të cilit pak njerëz mund t’i rezistojnë. Arti i drejtohet zotësive të mendjes që janë imagjinata dhe ndjeshmëria. Prandaj profesionalizmi dhe empatia janë kritere bazike të kritikës, duke pasur parasysh se poezia dhe proza shkruhen në shtëpi të thjeshta, jo në shtëpi miliarderësh.

Dua t’i përkas modelit të targetit të njerëzve që nga dritarja e dhomës nuk dua të shikoj vetëm pemë të trishta dhe kalimtarë pa shpirt. Dua t’i përkas atyre që nuk hedhin kripë mbi plagë të vjetra. Për këtë kërkoj kuptimin historik, të cilin mund ta quajmë të domosdoshëm për këdo që do të vazhdonte të ishte shkrimtar përtej vijës së të qenurit i lirë në 360 gradë në krahasim me të tjerët. Ndaj pyes veten: kush është ndryshimi i shkrimtarit që vjen nga skëterra e burgut të diktaturës?

Emra si Trebeshina, Morava, Zhiti e të tjerë janë personazhe që kanë provuar Hadin. Për ekzistencialistët s’ndodh asgjë, po nuk preke fundin. Trebeshina, Morava, Zhiti e kanë prekur dhe sjellin perceptimin e vet për lexuesin, natyrisht me tone epike.

Shkrimtari duhet të zhvillojë ose të përftojë vetëdijen e së kaluarës dhe duhet të vazhdojë ta progresojë këtë vetëdije gjatë jetës së tij, pasi pasqyron kohën që ka jetuar e jeton. Kam një pikëpyetje të madhe për sjelljen tonë qytetëruese në rastin e këtyre shkrimtarëve.

Popuj të qytetëruar si çekët, bullgarët apo dhe të tjerë, figurave të tilla iu besuan tranzicionin politik (Vaclav Havel apo Zhelju Zhelev), ndërsa ne ia besuam njerëzve me të kaluar komuniste, ndaj duket se endemi akoma rrugëve të autokracisë dhe “triumviratit romak” në letërsi.

Nuk e imagjinoj dot se Trebeshina, Morava, Zhiti janë të tejkaluar, pasi idetë e tyre janë mjaft të freskëta dhe aktuale. “Vajtimi’’ i tyre është “Klithma’’ e Edvard Munch, shprehur me fjalë dhe “grafika Kepleriane”.

Po e vazhdoj opinionin tim me një emër tjetër, me mbretin e mendimit të fshehtë, Martin Heidegger. Për të, mendimtaria është një aktivitet vetmitar dhe, si e tillë, është një vetëperceptim. Për ta kthyer këtë vetëperceptim në një perceptim publik duhen gjëra fare të thjeshta si një census letrar apo sondazh, ku të dalë zgjidhja e të vërtetave që pretendojnë kritikët.

Kam lexuar shumë konkluzione vetjake në formë aksiomatike, po nuk kam parë kurrë një anketim. Unë nuk konsideroj anketim rezultatet nga pagesat nën dorë, bërë blogerëve apo influencierëve të publikut, sepse deformojnë të vërtetën për “tre aspra”.

Anketimet janë bankoprova që iu përgjigjen pyetjeve kantiane dhe drejtohen nga institucione zyrtare artistike.

Shpesh ngatërrojmë të vërtetën e emrit shkrimtar, duke e përfshirë në fenomenologji atë. Fenomenologji është vetëm një panair me çështjet makro të tij. Nuk është kurrë fenomenologji të futim në një thes Homerin, Shekspirin, Tolstoin dhe Kafkën me makrodukuritë e një panairi në pak rreshta opinioni teknik, apo në një simpozium letrar për një kohëzgjatje prej dy orësh.

Nuk mund të vrasim me një frazë të pamenduar veprimtarinë e një shkrimtari që, për fat, jeton ose jo, kur analizën individuale e shesim për opinion publik.

Duhet të mos harrojmë se, kur nazistët trokitën në derën e priftit, atë nuk kishte kush ta mbronte më. Këtë ma vërteton ideja se për “Çeta e profetëve’’ të Bogdanit apo “Gjahu i malësorëve’’ të Kristoforidhit nuk ka asnjë fjalë, duke i fshirë nga memoria e publikut.

Druaj se në këto kohëra tranzicioni janë analizuar dhe ngritur si vlera plagjiatura letrare, aq sa mendoj se edhe romane kanë përvetësuar, duke iu ndryshuar emrat e personazheve. Është hipotezë që, sikurse thotë Kanti, nuk mund ta shpërfill dhe as ti përgjigjem dot, por kritikë seriozë me studimin e tyre mund të kenë një konkluzion ndoshta. Shkrimtaria është një fe, është një besim për mua dhe çdo shkrimtar është zot në universin e tij. Ideja që i bëjmë kritikë është vlera e vërtetë, por hedhja poshtë me një frazë vetëperceptimi përbën akt me plot epitete negative kundër çdo shkrimtari. Kritika nuk duhet të ketë lidhje me proverbin amerikan: “Po nuk pate armiq në jetë, nuk ke bërë asgjë siç duhet.”

Për Stenli Kubrik, në filmin “The Shining”, ankthi më i madh është frika nga vdekja prej dorës së njeriut që duhet të kujdeset për ty. Duket sikur Kubrik do të na kumtojë se në letërsinë tonë po “lulëzon horrori”, pikërisht nga ata që duhet ta ndalin atë. Goditja nën brez po sofistikohet me fshehjen e targetit në turmë emrash që shërbejnë si “Muri i madh kinez”. Kritika nuk është një numër telefonik palindrom, pasi mund të kthehet edhe në “shigjetë Odiseu”.

Ka kritikë “të palicencuar’’ të cilët nuk kanë krijimtari, që më kujtojnë prokurorët në ngjarjen me përmasa përtej kontinentit, të Allen Ginsberg, edhe pse “sofistikojnë” fjalën me teknologjinë e kohës. Një gjykatës konservator për “Kuja’’ të Allen Ginsberg u shpreh: “Për kritikët Kuja është art; për prokurorët, pleh, vepër e turpshme, material që trajton seksin duke i mëshuar epshit, pa kurrfarë vlere sociale.”

Talenti është i lindur, intuitiv, iracional, i pandërgjegjshëm, i pamësuar, nga i cili shpërthen krijimtaria e vërtetë, dhe këtu nuk përjashtohet as kritiku.

Druaj se këta kritikë dinë të mendojnë letrarisht.

Të dish të mendosh është zeja më e çmuar e njeriut.

Më tremb mediokriteti i ndërthurur me ndërlikimin në disa raste. Të bësh kritikën duhet të jesh i zhveshur nga pasionet xheloze dhe të errëta; duhet të veshësh kostumin e të vërtetës me prerjen që meriton. E theksoj “prerjen që meriton”, duke u nisur nga një debat i Emily Dickinson me kushërirën e saj, një poete e rëndomtë. Kur kushërira e pyeti Emily-n se “si jam unë si poete”, ajo iu përgjigj: “Nuk dyshoj se vargjet tuaja pasqyrojnë talentin tuaj.”

Kritika nuk ka asnjëherë jehonë të vdekur, ndaj personi që e zhvillon duhet të kujdeset për atë që të mos i kthehet si një paralajmërim se po bëhet e kaluara e jetës së tij. Guri i Sizifit u ngjit deri afër majës, sepse Sizifi pati fuqinë ta kryejë atë rrugë. Por jo të gjithë bëjmë Sizifin. Shumë prej nesh as e ngrenë dot gurin mbi kurriz; Trebeshina, Morava dhe Zhiti ndoshta kanë arritur kuotën e Sizifit. Mos të harrojmë se Harold Bloom, kritiku legjendar amerikan, i shihte shkrimtarët dhe poetët jo si zejtarë, madje as si mendimtarë, por si vizionarë dhe profetë që shohin thelbin e gjërave.