Kozeta ZAVALANI*/

E vendosur në SHBA-ës, aty nga fundi i shekullit të 20-ë, shkrimtarja shqiptaro-amerikane Raimonda Moisiu, ka shkruar dhjetra libra; në gjininë e romanit, poezisë, përkthimit, gazetarisë dhe publicistikës.

Në ditën Botërore të Librit, mora dhuratë 5 libra nga motra e shpirtit korçar; shkrimtarja e poetja e talentuar Raimonda Moisiu –Sade, që prej disa javësh gjendet në atdhe.

Ndonëse jeton në Amerikë, nuk ështē shkëputur kurrë nga Shqipëria dhe pasioni i saj, letërsia e krijimtaria. Raimonda është krijuesja modeste që krijimtarinë e saj e sheh gjithmonë si proçes integrues i shkrimtarëve shqiptarë në mërgatë pa vënë kurrë në qendër veten e saj, por duke sjellë gjithmonë bashkë krijuesit dhe lëvruesit e letrave shqipe, dhe ka realizuar 201 intervista me personazhe të letrave shqipe dhe të të gjitha fushave. Libri, thotë ajo, është pasuria ime më e madhe.

Unë do të shtoj thënien e Abraham Lincoln:”Miku im më i mirë është ai që më dhuron një libër të cilin nuk e kam lexuar”.

400 vjet më parë, më 23 prill 1616, u ndanë nga jeta Shekspiri, Servantesi dhe Garcilaso de la Vega. Thuhet se ideja e përkujtimit të Ditës Botërore të Librit e ka origjinën në zonën e Katalonjës, Spanjë, ku atij që blinte një libër, i dhurohej edhe një trëndafil.

23 prilli është shpallur si Dita Botërore e Librit më 15 nëntor të 1995, me një rezolutë të UNESCO-s, pasi u morën në konsideratë faktet se libri ka qenë, historikisht, instrumenti më i fuqishëm i shpërndarjes së njohurive dhe mjeti më efikas për të siguruar ruajtjen e këtyre njohurive, se çdo nismë për promovimin e librave të rinj është një faktor i pasurimit kulturor etj.

Duke më dhënë librat Raimonda thotë:”Falenderim dhe Mirënjohje të thellë për Publishing House, “Botimet Jozef”, intelektualin e shquar, qytetarin dhe botuesin model dhe dinjitoz, Z. Aurel Kaçulini që me përkushtim, kujdes, besim, dashuri dhe mirësi, për dhuratën më të bukur, unike dhe me vlerë, që më bënë me rastin e ditëlindjes sime, pēr duke nxjerre nga botimi 5 librat e mij”.

Librat janë:

– “Pafajësia e Evës”, roman me 240 faqe me parathënien e shkruar nga gazetarja dhe lektorja e njohur, Elsa Xhai.

-“Eva’s Innocence”, novel in English language, 240 pages, – përkthyer nga vetë autorja, (R.Moisiu) dhe vlerësuar për përkthimin nga Ph. D Yllka Filipi/Writer

-“Vite Poetike” –libër me poezi me 430 faqe dhe me parathënien e shkruar nga Marjana Bulku Zeneli, Filologe/ Shkrimtare/ Gazetare.

-The Poetic Years” liber me poezi me 430 faqe -të përkthyera jo vetëm në gjuhën angleze, por edhe në disa gjuhë të tjera sikundër: Italisht, Greqisht, dhe Montenegrin, dhe me parathënie nga Vasil Tabaku Shkrimtar/ Poet/ Publicist, dhe përkthyer në gjuhën angleze nga vetë

autorja.

Poetja Moisiu, falenderon vecanërisht “Village Bread & Bagel” sipërmarrësin e njohur shqiptaro-amerikan, Vincens Jubani, resident në Jacksonville, Florida, për sponsorizimin e librit poetik.

-Libri “NË GJURMË TË FJALËS”, (me 432 faqe) -Vështrime/Përsiatje/ Kritika-

Mirënjohje dhe Falenderim, për miken me vlera Raimonda Moisiu –Sade

për këto libra me vlera që u dhuron lexuesve sepse, leximi e ndriçon mendjen e njeriut, e njeh dhe e informon me aspektet e jetës dhe të botës. E bën njeriun më të edukuar, më të kulturuar.Të lexuarit e librave pasuron botën e brendshme shpirtërore.

Libri është thesari më i çmuar për të pasuruar botën e brendshme të njeriut dhe veçanërisht për të kultivuar vlerën e diturisë dhe qytetarisë.

Ndaj mos tu ndaltë pena pēr ta bërë mendjen e lexuesit të jetë më kreative dhe aktive!

Librat e rinj, të shkrimtares dhe publicistes së njohur shqiptaro-amerikane, Raimond Moisiu-Sade, mund t’i porositni dhe merrni, pranë Shtëpisë Botuese “ BOTIMET JOZEF”, Rr.Epikadeve, Durrës, Albania.

Kozeta Zavalani,

*Shkrimtare, Gazetare dhe Aktiviste e Shquar e Shoqërisë Civile, dhe në komunitetin e Letrave Shqipe.

1. Vëllimet poetike “ËNDËRRIMET” (1884) dhe “LULET E VERËS” (1890)

Kusht i domosdoshëm për një krijues që të përballet denjësisht me lexuesin, është qasja filozofike ndaj botës, dukurive dhe problemeve të saj. Naimi kishte një kulturë të gjerë si njohës dhe përdorues i disa gjuhëve të rajonit dhe të lindjes dhe brenda hapësirave dhe kornizave të kohës ka njohur nga studimet dhe ka pranuar disa prej filozofëve nga antikiteti e deri në epokën e vet.

Përmbledhja “Ëndërrimet” u botua në persisht “Tejahylat” dhe ndikimi i klasikëve persianë Saadiu dhe Hafizi është i natyrshëm. “Lulet e verës” ishte një rritje ideoartistike që me gjuhën e vet prej bilbili dhe me përkushtimin atdhetar meritoi të quhet apostull i shqiptarizmës.

Kulti i të kaluarës 

Formimi i vetëdijes kombëtare dhe i ndjenjës liridashëse, i krenarisë për të kaluarën e lavdishme, njohja e virtytit dhe qenies kombëtare, është synimi i madh i Naimit si apostull i shqiptarizmës. Kur futet në këtë lëmë, në poezi ndjehen sakaq shprehjet patetike që madhërojnë ndjenjën liridashëse. Më shumë se kudo kjo është mishëruar në poezinë “Gjuha jonë” dhe poemthin “Varfërija” ku referenca për të kaluarën historike që ka qenë e ndritur dhe na bën krenarë:

“Sa burra kordhëtarë

Ka nxjerrë Shqipërija,

…Ajo ish koh’ e zjarrtë.” (f.110-111)

“Trima shumë të ndjerë,

…Kombi yn’ i ka nxjerrë.” (f.142)

Trimëria e burrave shqiptarë, nga qëndresa jonë para një armiku shumë herë më të madh, kthehet në apoteozë të nderit e krenarisë, apoteozë e lirisë dhe pavarësisë. Revokimi i së kaluarës bëhet në funksion të së tashmes duke formuluar qartë programin politik të rilindjes:

“Sa jemi shqipëtarë

Kemi gjithë një besë.”

Interesante është që Naimi para himnit të Asdrenit guxon e sulmon tradhëtarët:

“Buk’ e Mëmëdheut i zëntë

Tradhëtorët e pabesë.” (f.125)

Komponent i programit të Rilindjes ishte arsimi dhe lëvrimi i gjuhës shqipe si element themelor i identitetit kombëtar:

“Të shkruajm’ gjuhën tënë,

Kombin ta ndritojmë…

Pa shihni ç’gjuh’ e mirë!…

Ç’e bukur edh’ e lirë,

Si gjuhë Perëndije!” (f.111)

Panteizmi

Që te poezia e parë e vëllimit “Jeta” poeti bën deklarimin e parë religjioz dhe do ta rimarrë atë jo vetëm brenda këtij vëllimi, por edhe në veprat e tjera me konseguencë.

“…ngado që këthenj sytë

Shoh atje Zotn’ e vërtetë

Q’është një e s’ka të dytë.” (f.76)

Ky njësim teologjik do të shërbejë si pikëmbështetje e fortë për të hedhur më pas idenë e bashkimit mes shqiptarëve. Siç shkruan Prof. Rexhep Qosja në parathënien e këtij vëllimi: “Zoti i duhet poetit vetëm e vetëm që të predikojë unitetin e bashkëvendasve të tij.”

Duke qëndruar në rrafshin teologjik, Naimi priret nga metempsikoza, herë duke e shtruar si pyetje, herë duke e marrë si të vërtetë të gjithëpranuar.

“Të shumët u ndanë, 

Po vallë, ku vanë?

Për jet’ u mërguan

Apo u ndyshuan?” (f.101)

Apo konceptimi në trajtën e riciklimit që ndodh në natyrë:

“Të linç për të vdekur prapë.

E të vdeç që prapë të linç.” (f.109)

Apo një mospranim të vdekjes:

“Gjë s’vdes, sepse gjithësija

Është gjithnjë e gjallë.” (f.118)

“Nuk humbet edhe nuk zhduket asnjë send.” (f.164)

Perceptimi i kohës 

Fillon me një poezi që e cek kohën që në titull dhe vjen si psherëtimë:

  “Moj kohëz’ e djalërisë

Sa me vrap ike e shkove.”(f.79)

“Na arriti pleqërija” (f.88)

Naimi atëherë ishte 44 vjeç, vështruar me syrin e sotëm, në kulmin e moshës, por sëmundja e hershme kishte sjellë pasojat e ndjeshme që do t’i ndeshim edhe në poezi të tjera. Po këtu kohën e quan gënjeshtare “që ndrohetë kurdoherë/ dhe s’ngjan me të parët fare.” Kjo ndjesi e pakëndshme, sipas poetit mund të përballet me lirshmërinë e jetës së bektashinjve:

“Jakëni, shokë, të rrimë

Rreth tryezës e të pimë.” (f.88)

Koncepti i bukurisë  

Kategorinë estetike të së bukurës Naimi e sheh si prodhim të gatshëm natyror dhe jo si raport mes perceptimit me sy dhe njohjes njerëzore:

“Bukuri e Perëndisë ka dal e duket në jetë” (f.80)

Prej natyrës bukuria derdhet veçmas te femra. Sërish citimi i Prof. Qoses:  “Femra e Naimit është fanitje e imagjinatës së stuhishme.” 

Meqë portretizimi te poezia “Vasha nazemadhe dhe me të ecur të këndshëm” (f.203-204) ka shtrirje të gjerë, mund të listojmë vetëm pjesët e trupit që përfytyron poeti: sytë – yje, balli – hënë, goja, faqet, flokët – dritë qiejsh, fytyrë, cullufet, buzët – lule shege, shtati, nuri i ecjes, nazet. 

Poeti bektashi

Naimi ka edhe fytyrën e një besimtari duke iu qasur mjeshtërisht pozicionimit të vet si bektashi. Së pari shenjti Abaz Ali paraqitet te poezia “Dit, e re” duke e identifikuar si ripërtëritje të motit: “Lint vera, lint ngrohtësija, lint Aliu vetë Zoti” (f.80), pastaj do të pasohet nga një poezi dedikuar atij me një rrëfim të përmasave legjendare “me dy-tri foshnja nër duar”, që “si engjëll i Perëndisë/nd’erë fluturon” teksa e godasin “shigjetat si breshërimë” dhe pas vrasjes së imam Hysejnit përfundon në malin e Tomorit, atje ku poeti e kishte përcaktuar si fron të Perëndisë. (f.92-94). 

Përballja me vdekjen

Naimi ka një ndalesë të veçantë për qasjen ndaj vdekjes me poezinë “Të vdekuritë” (f.100), pasi që në moshë të re pati një shëndet të paqëndrueshëm. Por nuk është një ndalesë për veten, por në një plan human, për shokët që “për jet’ u mërguan” dhe “na lanë të shkretë.” Është një ndarje e papranueshme, prandaj “më vjen shumë herë/ sikundër do të vinë.” Mbyllja është trishtuese:

“I kemi mbuluar,

Ah në dhet të shkretë,

Njeriu në jetë

Lintka për të vuar.”

Ky ton pesimist do të përsëritet te poezia “Zemra e pikëlluar dhe e brengosur” (f.201): “Fundi ynë në asgjë do të jetë.”

Te poezia “Një lul’ e vishkurë, a një vashëz e vdekurë” (f.107) ka një shpërthim të drejtpërdrejtë: “O vdekje! ç’je një mynxyrë!”, kurse te poezia “Toka dhe njeriu” (f.189) ka një rikthim te metempsikoza: “Për njeriun vdekje kurrë s’do ketë.” 

Xhelal Zejneli/

“Ferma e kafshëve” (Animal Fram) është novelë satirike apo fabule (alegori) e prozatorit, poetit, eseistit, gazetarit dhe kritikut anglez Xhorxh Oruell (George Arthur Orwell, 1903 – 21.01.1950). Emri i vërtetë i tij ka qenë Erik Bler (Eric Blair). Në novelë flitet për një grup kafshësh që e kanë zaptuar fermën për vete. Deri në një periudhë aty e kanë pasur mirë. Më vonë fillon terrori dhe vuajtja. Autori e ka shkruar veprën gjatë Luftës II Botërore. Është botuar në vitin 1945, por vepra fiton famë në vitet ’50 të shekullit XX, d.m.th. në vitin 1950 e këndej.  

Libri e përqesh komunizmin totalitarist sovjetik dhe Stalinin. Oruelli ka qenë majtist i cili pas ngjarjeve në Luftën civile në Spanjë e ka njohur fytyrën e vërtetë të stalinizmit. Mirëpo, në parathënien e “Fermës së kafshëve” e kritikon gjendjen në Britani të Madhe, por kjo është censuruar.  

Titulli origjinal i veprës është “Animal Farm: A Fairy Story“. Vepra i përket llojit novelë satirike. vepra i përket gjinisë së fabulës. U botua më 17 gusht 1945.

Vepra e sipërthënë, përkundër origjinalitetit të vet, na e përkujton prozatorin anglez-irlandez Xhonatan Suift (Jonathan Swift, 1667-1745), pseudonim i Isaac Bickerstaff. 

Oruelli është autor i romanit politik “1984” (Nineteen Eighty-Four) të botuar në vitin 1949. Është vepër me ide aktuale, e vendosur në një të ardhme e afërt. Është një pasqyrë e trishtueshme e shoqërisë në të cilën zbatohet kontrolli absolut i veprimeve dhe i mendimeve të njeriut.           

Veprimi: Në fillim Majori Plak, shokëve të vet të feremës u flet për rebelimin e madh dhe për faktin se si do të ekzistojë një botë pa njerëz. Kafshët e dëgjojnë dhe një natë e sulmojnë Xhonsin (Jones) dhe e rrëmbejnë fermën. Vijnë në pushtet Napoleoni dhe Snouballi (Snowball). Këta zbatojnë reforma për jetë më të mirë dhe nxjerrin shtatë urdhra. Jeta e kafshëve ishte e mirë dhe e rehatshme. Por vijnë njerëz dhe fillojnë të luftojnë kundër kafshëve dhe humbin. Pas disa ditëve Snouballi u dëbua nga ferma. Pushtetin e merr Napoleoni. Tani jeta bëhet më e rëndë. Shtatë urdhrat modifikohen ashtu si u konvenon derrave. Për shembull: “Të gjithë janë të barabartë, por disa janë më të barabartë se të tjerët”. Të gjitha kafshët, me përjashtim të derrave dhe të qenve të Napoleonit detyroheshin të punonin më shumë, të marrin më pak ushqim dhe të mos gëzojnë favore. Një natë ferma shndërrohet prej fermës së kafshëve në fermë pronari. Atë natë, midis derrave dhe njerëzve shpërthen një zënkë. Kjo tregoi se Napoleoni i tradhtoi kafshët. Ai dëshironte pushtet më të madh. Tanimë nuk dihej se kush ishte derr dhe kush njeri.                

Personazhet – Personazhet që në botën reale janë kafshë, janë sundimtarë të komunizmit dhe të socializmit. 

Derrat – Napoleoni është Josip Stalini; Snouballi (Snowball) është Llav Trocki; Skiperi (Squeeler) është Vjeçesllav Mollotovi; Minimusi – ky duhet të jetë Maksim Gorki; Majoti Plak është ose Karl Marksi ose Lenini; Pinkij (Pinkeye) është provuesi (i gjellës) i Napoleonit; derrkucët janë fëmijët e Napoleonit.    

Njerëzit: zotëri Xhonsi (jones) është perandori rus Nikolla II; zotëri Frederiku supozohet se është Adollf Hitleri; zotëri Pilkingtoni supozohet se është Uinston Çerçilli (Winston Churchill); zotëri Uimper (Whymper) është dramaturgu irlandez Xhorxh Bernard Sho (George Bernard Shaw).   

Kafshët e tjera: Boksieri (Boxer) është proletariati ose kryengritja e boksierëve; klover (Clover) do të thotë klasa e mesme; molli (Mollie) nënkupton klasën e lartë; Benjamini supozohet se është vetë Xhorxh Oruelli; Moses është Kisha Ortodokse Ruse; Muriel është inteligjencia; pulat janë kulakët; delet janë proletariati; qentë janë policia.

Mario Vargas Llosa in New York in 2010. (Seth Wenig / Associated Press)/

Shkrimtari peruan, laureat i çmimit “Nobel” Mario Vargas Losa ndërroi jetë në moshën 89-vjeçare. Vdiq në mëmëdheun e vet, në Peru. Ishte personalitet i jashtëzakonshëm i letërsisë dhe të kulturës së Amerikës Latine, i cili rrallëherë përulej para kundërshtive. 

La pas vetes mbi pesëdhjetë vepra. Shumë prej tyre janë përkthyer në një numër të madh gjuhësh të huaja.  Vargas Losa e ka marrë çmimin “Nobel” për letërsi në vitin 2010. Me rastin e marrjes së çmimit, anëtarët  jurisë e quajtën “tregimtar me dhunti hyjnore ”. Në veprat e veta e paraqiti autoritarizmin, dhunën dhe maçizmin apo maskulizmin. Krijimet e tij shquhen për gjuhën e pasur dhe figurative. Kjo ndikoi që Vargas Losa të konsiderohet yll i Bumit letrar të Amerikës Latine, lëvizje kjo e cila në përmasa globale e tërhoqi vëmendjen e botës në këtë kontinent. 

Në fillim të veprimtarisë së vet, Losa anonte kah idetë majtiste. Më vonë u dëshpërua prej lëvizjeve revolucionare të Amerikës Latine, ndaj në vitin 1990 u kandidua për kryetra të Perusë, si përfaqësues i një partie të qendrës së djathtë, por nuk pati sukses.

Vargas Losa lindi në Arekip (Arequipa), në jug të Perusë, në vitin 1936. Është vit kur kanë lindur edhe Ismail Kadareja, Adem Demaçi, Bekim Fehmiu, Rexhep Qosja.. Losa i përket një familjeje të klasës së mesme. Prindërit iu shkurorëzuan qysh kur ishte foshnjë. Me stërgjyshin dhe me stërgjyshen u shpërngul në Koçabambë në Bolivi. Kur i mbushi dhjetë vjet, u kthye në Peru. Në moshën 16-vejeçare e shkroi dramën e parë “Ikja e inkëve”. Diplomoi në Universitetin e Limës. Studioi edhe në Spanjë. Më vonë u vendos në Paris.      

Romani i parë i tij “Kohë e heronjve” paraqet akuzë ndaj korrupsionit dhe keqtrajtimeve në shkollën ushtarake të Perusë. E shkroi në kohën kur ushtria kishte në vend ndikim të madh politik dhe shoqëror. Romani u botua në vitin 1962. 

Imazhet e fuqishme dhe demaskuese në roman u dënuan nga shumë gjeneralë të Perusë, saqë njëri prej tyre e fajësoi se ka “mendje të deformuar”.  

Losa e shkroi romanin i frymëzuar në ditët kur Losa ishte tinejxher në Akademinë Ushtarake në Leoncio Prado të cilën në vitin 1990 e përshkroi si një “përvojë tejet traumatike”. Atje i kaloi dy vjet. Kjo e shtyri që Perunë ta shohë si një vend me shoqëri të dhunshme, me plot trishtime, të përbërë prej fraksioneve sociale, kulturore dhe racore kryekëput kundërthënëse”.  Vargas Losa thotë se shkolla ushtarake dogji në oborrin e vet 1.000 kopje të romanit të tij.      

Ngjarja e romanit të tij të dytë, eksperimental “Shtëpia e gjelbër” (1966) është vendosur në një shkretëtirë dhe xhungël peruane. Aty autori flet për një lidhje rufjanësh, misionarësh dhe ushtarësh të tubuar pranë një shtëpie publike.

Këto dy romane ndihmuan në themelimin e Bumit letrar latinoamerikan gjatë viteve 1960… dhe 1970. Kjo lëvizje karakterizohej nga vepra eksperimentale dhe kryekëput  politike të cilat e pasqyronin kontinentin që përjetonte tronditje politike, sociale, ekonomike dhe morale.

Shënim: Mbartës të bumit letrar latinoamerikan ishin shkrimtari peruan Mario Vargas Losa, shkrimtari kolumbian Gabriel Grasia Markez, tregimtari dhe romancieri argjentinas Hulio  Kortasar (Julio Cortazar, 1914-1984) dhe prozatori meksikan Karlos Fuentes (Carlos Fuentes, 1928 – 2012). Lëvizja lindi në gjysmën e viteve ’70 të shekullit XX. 

*   *   *  

Autorë kryesorë të asaj lëvizjeje ishin shkrimtari kolumbian, laureat i çmimit “Nobel”, Gabriel Garsia Markez (Gabriel García Márques, 1927-2014), i njohur për stilin e realizmit magjik.si dhe Mario Varga Losa.. Herë-herë, midis këtyre dyve shfaqej një rivalitet. Që të dy fituan famë botërore. Në një kinema në Meksikë në vitin 1976, Mario Varga Losa i ra me grusht Gabriel Garsia Markezit. Që atëherë ata nuk kanë folur me njëri-tjetrin. Për shkaqet e incidentit ka versione të ndryshme. Shokët e Markezit thonë se ata janë zënë për shkak të miqësisë së tij me gruan e atëhershme të Varga Losës – Patrisian, ndërsa në vitin 2017 Varga Losa u ka thënë studentëve të universitetit në Madrid se ata janë zënë për shkak të qëndrimeve të kundërta për Kubën dhe për udhëheqësin komunist të saj, Fidel Kastron (Fidel Alejandro Castro Ruz, 1926-2016) .    

Në vitin 2007 u pajtuan, kurse pas tre vjetëve, d.m.th. në vitin 2010, Varga Losa e fitoi çmimin “Nobel”. Ishte i dyti shkrimtar i Amerikës së Jugut që e mori atë shpërblim, pas Gabos (Markezit), i cili u vlerësua me këtë çmim në vitin 1982.  

Pjesa më e madhe e krijimtarisë së Varga Losës është e lidhur ngushtësisht me paqëndrueshmërinë dhe dhunën në pjesë të caktuara të Amerikës Latine gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, kur rajoni kalonte nëpër valët e revolucioneve dhe të regjimeve ushtarake.  

*   *   *

Emri i këtij krijuesi figuron edhe si Mario Vargas LLosa. Ky është tregimtar dhe eseist. Pothuajse nuk ka episod nga jeta e tij dhe nga mjedisi i tij i afërt që nuk e ka shfrytëzuar si bazë për shumë romane të tij. U shkollua në Piur dhe në Limë. Ishte i vendosur në internatin ushtarak. Përjetoi dashurinë që në moshë të mitur dhe pati një martesë me një grua të shkurorëzuar. Studioi dhe mori pjesë në qerthuj marksistësh, punoi në radio dhe në gazeta, udhëtoi në Amazoni, u martua me mbesën (vajzën e motrës), Patrician. Pas procesit ndaj poetit kuban Heberto Juan Padilla (1932-2000), u shkëput nga opsioni politik të Kubës. Prej fundit të viteve ’50 të shekullit XX jeton në Evropë – në Madrid, në Paris dhe në Londër. Atje ligjëron, shkruan, bashkëpunon në gazetat kryesore të botës dhe vlerësohet me mirënjohje letrare. Kah fundi i viteve ’80 të shekullit XX aktivisht përfshihet në politikë. Pas dështimit në zgjedhjet peruane për kryetar shteti të mbajtura në vitin 1990, u tërhoq i dëshpëruar. Në vitin 1993 mori shtetësinë spanjolle. Ishte përfaqësues “i realizmit të ri”. Ishte një prej nismëtarëve të boom-it hispanoamerikan që e paralajmëroi në romanin “Qyteti dhe kadetët” (La ciudad y los perros, 1963) të botuar në Barcelonë. Karakteristika themelore të prozës së tij janë synimi për polifoni, aftësia e thurjes dhe inovacioni. Çdo titull i tij pas përmbledhjes me tregime “Prijësit” (Los jefes, 1959) tregon se autori ndryshon vazhdimisht. Në romanin “Qyteti dhe kadetët” autori evokon qëndrimin e vet në internatin ushtarak. Njëherazi, është një rrëfim për ndërgjegjen fëmijërore dhe ushtarake si dhe për pastërtinë morale. Romani “Shtëpia e gjelbër” (La casa verde, 1965) e shkatërron fabulimin linear dhe me një teknikë filmike ndërthur disa fate të veçanta në hapësira dhe në kohë të ndryshme. Vepra vëllimore “Bisedë në tavernë” (La Catedral, 1969) ose (Conversación en la Catedral) është një pasqyrë komplekse e degradimit të shoqërisë peruane gjatë periudhës së diktaturës së Manuele Apolinario Odría Amoretti. 1897-1974). Kritika e konceptit ushtarak rigid, plot humor që në veprat e tij rrallë haset, paraqitet në romanin “Pantaleoni dhe batalioni i zbrazët” (Pantaleón y las visitadoras, 1973) ku “batalioni i zbrazët” është eufemizëm për prostitutat që i paguan ushtria për garnizonet e largëta në pyjet e pashkelura. Pasqyrimi verist i dashurisë është paraqitur në veprën “Halla Julia dhe shkarravitësi” (La tia Julia y el escribidor, 1977). Për këtë vepër u ballafaqua edhe me gjykatën. Episodi historik në Brazil kah fundi i shekullit XX, rebelimi i fanatikëve fetarë kundër Republikë së re, të cilën ata e quajnë si vepër të djallit, është orekstruar me mjeshtri në romanin-lumë me titull “Lufta në fund të botës” (La guerra del fin del mondo, 1981). Vepra “Historia e Majtit” (Historia de Mayta, 1984) flet për dështimin politik të koncepteve trockiste në rininë e autorit. Vepra “Kush e vrau Palomino Moleron” (Quién mató a Palomino Molero?, 1986) i përket zhanrit kriminalistik. Vepra “Elozhe njerkës” (Elogio de la madrastra, 1988) i përket zhanrit të romaneve erotike. Vazhdim i saj është vepra “Shënimet e Don Rigobertos” (Los cuadernos de Don Rigoberto, 1997). Proza “Lituma në Ande” (Lituma en los Andes, 1993), me ndërthurjen e zhdërvjelltë të rrëfimit sentimental dhe të skenave mizore të egërsisë guerile, ngjall atmosferën e Perusë në të cilën bën kërdi lëvizja Sendero Luminoso.

Shënim: Sendero Luminoso do të thotë Rruga e shndritshme. Zyrtarisht: Partia Komuniste e Perusë. Ka qenë parti peruane dhe lëvizje guerile e cila fuqishëm e tronditi Perunë dhe ekonominë e tij, në vitet ’80 të shekullit XX. U themelua në vitin 1970. Ideologjia e saj ka qenë marksizëm-leninizmi dhe maoizmi. Udhëheqës të lëvizjes kanë qenë Abimael Guzmán në vitet 1970-1992) dhe Óscar Ramirez në vitet 1992-1999.

*  *   *

Romanin “Festa e përçit” (La fiesta del chivo, 2000) autori ia kushtoi periudhës së përgjakshme të diktaturës të sundimtarit dominikan Rafael Leónidas Trujillo (1891-1961) i cili njihej me nofkën El Chivo (cjap, përç). Trujillo u vra në atentat.   

Pikëpamjet për letërsinë në mënyrë më të thuktë i ka paraqitur në studimet: “Garsia Markezi: historia e një vendimi” (García Márques: historia de un deicidio, 1971), “Orgjia e përhershme” (Orgia perpetua – Flaubert y Madame Bovary, 1975), “Hose Maria Arguedas dhe fiksionet e indigjenizmit” (José María Arguedas y las ficciones del indigenismo, 1997).

Prej veprave teatrore dallohen: “Zonjusha nga Tacna” (La senorita de Tacna,1981), “Kati dhe hipopotami” (Kathie y el hipopótamo, 1983), “La Chunga” (1986), “I marri i ballkonit” (El loco de los balcones, 1993) “Sytë e bukur, fotografitë e këqija” (Ojos bonitos, cuadros feos, 1996). 

Xhelal Zejneli                     

Kosta Nake/

Moisi Golemi pati lindur në rajonin e Dibrës dhe ishte djali i vetëm i Muzakë Arianitit, të birit të Arianit Komnenit. Kur Skënderbeu braktisi oborrin e sulltanit dhe u kthye në atdhe, Moisiu u bashkua me të dhe Skënderbeu i besoi detyrën e komandantit të rojeve kufitare. Në këtë funksion ai mbikëqyri pushtimin e kështjellës së rëndësishme të Svetigradit. Pas shpartallimit të forcave mbrojtëse gjatë rrethimit të Beratit, ndoshta edhe nga zilia ndaj famës së Skënderbeut, një variant i trajtimit historik të figurës së tij, e ka trajtuar si tradhëtar që shkoi dhe u vu në shërbim të osmanëve. Një vit më vonë ai u kthye në krye të një ushtrie prej 15 mijë luftëtarësh , u mund nga Skënderbeu i cili edhe e fali. Në 1465 gjatë betejës së Vajkalit Moisiu u zu rob nga Ballaban Pasha, gjenerali osman. Moisiu dhe princat e tjerë shqiptarë u dërguan në Stamboll dhe u dënuan me turpërim publik.

Historia e Moisi Golemit u rikthye së pari te arbëreshët e Italisë, Gavril Dara i Ri e bëri pjesë të vështrimit të vet kritik te poema e vet “Kënga e Sprasme e Balës” me tri detaje: lisi i helmit, dita e marrëzisë dhe qëndrimi i turpëruar – sintezë e asaj që ka ndodhur; ka braktisur komandantin e vet, ka humbur lavdinë dhe vuan pasojat, edhe pse i falur.

“Majë Gur-Madhit të zhveshur.

Por te hija e lisit t’helmit,

Veç të gjithve, ballëfshehur,

Rrinte i madhi i Golemëvet

Me sytë ngulur përdhe…

…Helmi i zemrës i derdhej,

Pse në zemër kujtimi

I ditës së marrëzisë

Mu si gur në det i ra.

Si në ëndërr po kujtonte

Lëvdatat plot ëmbëlsi,

Që katundet i drejtonin,

Kur “Dragoi i Dibrës” mbrrinte,

Duke e quajtur “i pari i luftës,

Nderi i ushtrisë, malli i vajzave

Edhe trimi i këngëve…”

E tashti të turpëruar

E mbulon nata e shkretë!”

At Gjergj Fishta e përmend së pari Moisi Golemin te kënga e nëntë e “Lahutës së Malcis” kur citon disa nga figurat e shquara historike me të cilat identifikohet toka e të parëve tanë: e Skënderbeut, e Mojs Golemit, e Lekë Dukagjinit, e Oso Kukës, e Muzakut, e Strezës dhe e Aranitit. (Vepra, vol. 4 f.131) Në vitin 1929 Fishta do të botonte një poemë epiko-legjendare posaçërisht për Moisi Golemin në pjesën e parë të së cilës përshkruhet vetëm përballja me Deli Cenën, dyluftim që e ngre në piramidën e luftëtarëve të mëdhenj të të gjitha kohërave. Ishte një përballje viganësh dhe Fishta duket sikur rri me peshoren e farmacisë në dorë për të vlerësuar meritat e gjithsecilit.

Nga një anë kemi portretizimin e Deli Cenës që mëton troje dhe robina nën kërcënimin e një shpate me mill floriri:

“…Delia i kishin thanë

Fjalën peng kurrkund s’ka lanë,

E pse ardhë shtatit viga,

Me do sy si katalla,

Me do buzë, si buzë harapi,

Me do kambë, si degë t’një rrapi

Ai po dante burrë i zoti

Me pasë frikë vetë Gjergj Kastrioti.” (f. 606)

Këto tipare plotësohen edhe me përshkrimin e kalit të tij, një vraç i zi “me tri zemra në krahnuer”, me “thundrat që shkrepnin zjarr e shkëndija,” por edhe si një korb që ndjell zi. (f. 607, 618) Nisja në dyluftim është po aq kërcënuese me “shpatën gjakësore”, me shqytin, me heshtën sa një trup ahu, me atë kërcimin si ari mbi shpinën e kalit.

Nga ana tjetër është Mojs Golemi që e pranon sfidën sepse është një burrë vigan, gjithaq i fuqishëm, edhe ai ka në dorë një shpatë “në farkë breshane shkri nand’ herë” duke i dhënë ujë “në gjak kuçedrash,” (f. 613) mburojën e ka me “nandë gëzhoja” dhe nga brenda “shoje buejsh shtrue renda-renda” (f. 614) dhe i përgjigjet me një kalë “gjok-pllumb sa ‘i mal me borë.) (f. 615) hidhet me fluturue “tue shkrepë n’thundra zjarr e shkëndia.” (f. 616)

Përmasat e pritshme të dyluftimit kundrohen nga dy palët armike që presin të shpallin fitoren. Përgjakja e parë fillon nga kuajt që ndeshen si “mali me mal.” (f. 621) Interesante është që lufta politike plotësohet edhe me luftën fetare, sepse bashkëluftëtarët e Moisiut i luten për fitore Krishtit dhe Zonjës Mari, kurse turqit i bëjnë duva Pejkamberit. (f. 622) Fatkeqësisht ky rreshtim forcash përsëritet herë pas here deri në ditët tona në Europë dhe më gjerë.

Pjesa e parë nuk mjafton për të shpallur një fitues, prandaj ajo vazhdon edhe në pjesë e dytë të poemës me zgjerimin e fushës së luftimit, me pasurimin me emra të shumtë nga të dy kampet armikë. Moisi Golemi niset për t’u kthyer fitimtar në Krujë, por përplasja s’ka mbaruar ende se dy jeniçerë e sulmojnë besëprerë dhe përfundojnë të vrarë. Turku i tretë identifikohet me emër, Hamz Kadria, me atë paralajmërimin e shpërfillur të së ëmës “kurrë ndesh mos me i ra shqiptarit.” Është vrasja e këtij të fundit që i bën qindra luftëtarë nga të dy kampet që të vërsulet në një betejë për jetë a vdekje me njëri-tjetrin, e bëjnë edhe tokën të dridhet (f. 638), e bëjnë lexuesin të presë heronjtë e radhës që luftën e bëjnë me zemër e me shpatë. (f. 642-649)

Pjesa e pakënaqësisë, e rebelimit, e braktisjes, e kundërvënies, e humbjes, e faljes dhe e dënimit përfundimtar nuk është pjesë e poemës, gjë që të bën të mendosh se poema është e pambaruar. Gjithsesi, pjesa e parë ka qenë e mjaftueshme për ta shprehur qartë dhe pa mëdyshje vlerësimin për Mojsinë e Dibrës, përndryshe nuk do të kishte gjetur pasqyrim te “Lahuta e Malcis.”

Ismail Kadare ka shkruar dy poezi kushtuar kësaj figure në vitet e diktaturës komuniste: “Ikja e Moisi Golemit” dhe “Vdekja e Moisi Golemit.” Te poezia e parë, siç zbulohet që në titull, fokusimi i autorit është te tradhëtia dhe kritika letrare i ka mëshuar metaforës së rrugës së ikjes që përdridhet si gjarpër i zi, pastaj pluhuri mbi flokë dhe mbi pelerinë, pastaj udha që përshkohet nëpër natën që nxin dhe mbyllet me damkën “gjeneral Moj-Zi”.

Poezia e dytë lidhet me pasojat e kapjes rob, “lidhur me hekura, zinxhirë”, me pluhurin e mbetur në flokët e thinjur, por që i ka mbetur një fije dinjiteti kur pohon se është i vdekur përderisa ndodhet në këmbët e sulltanit dhe përfundon me “ulurima, kuje e lemeri.”

Në të dy poezitë qëndrimi i poetit Kadare është konstant: Moisiu ishte dezertor, Moisiu u zu rob dhe gjithçka tjetër zhvlerësohet.

Studiuesit që janë marrë me figurën e Moisi Golemit në vitet e tranzicionit kanë bërë interpretime të ndryshme. Avni Alcani mendon se te braktisja e Moisiut dhe vënia në shërbim të turqve mund të kenë ndikuar joshjet e sulltanit, por edhe shkaqe brendashqiptare. Së pari, mund të ketë qenë bashkëshortja e Moisiut, Zanfina Muzaka, të cilën, sipas Gjon Muzakës, Skënderbeu e kishte ndarë nga Muzakë Topia për t’i dhënë të motrën, Mamicën. Së dyti, shkak mund të ishte sërish Skënderbeu që i kishte rrëmbyer Moisiut disa prona në Dibër.

Ilmi Veliu sjell një variant befasues: Moisiu nuk e tradhëtoi Skënderbeun, por u dërgua prej tij në oborrin e sulltanit si pjesë e shërbimit sekret informativ, madje ky hamendësim shkon edhe te largimi i nipit të tij, Hamza Kastrioti.