Adnan Mehmeti

President i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë

New York, 29 dhjetor 2024

Viti 2024 për Shoqatën e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë shënoi një kapitull të suksesshëm në historinë e saj. Me një axhendë të pasur, e mbushur me aktivitete letrare, promovime librash, çmime ndërkombëtare dhe botime cilësore, Shoqata e Shkrimtarërve Shqiptaro-Amerikanë dëshmoi përkushtimin e saj ndaj ruajtjes dhe promovimit të letërsisë dhe kulturës shqiptare në Amerikë.

Më 7 prill 2024, Shoqata e Shkrimtarëve zhvilloi zgjedhje të reja.  Drejtimin e saj e morën figura të njohura të letërsisë shqipe. Kryetare u zgjodh Dr. Yllka Filipi. Nenkryetare Arjeta Ferlushkaj Kotrrri dhe sekretar Dr. Bexhet Asani. Presidenti aktual, Adnan Mehmeti do të vazhdojë të ushtrojë detyrën e tij. Kjo kryesi e re vjen me energji dhe vizion për të çuar përpara misionin e Shoqatës. Në këtë kontekst, falenderime të veçanta ju drejtojmë kryesisë së mëparshme, të drejtuar nga Mëhill Velaj për kontributin dhe angazhimin gjatë viteve.

Panairi i 3-të i Librit Shqip në Amerikë.

Ky event ishte një nga ngjarjet kulturore më të mëdha të vitit në Amerikë, ku mblodhi shkrimtarë dhe lexues nga të gjitha anët e Shteteve të Bashkuara në bibliotekën “Ferguson Library” në Stamford, Connecticut. Ngjarja u cilësua si një moment kulmor për diasporën shqiptare, për promovimin e librave shqip, por edhe si një urë lidhëse midis autorëve dhe lexuesve. Të gjitha kumtesat dhe veprat e paraqitura gjatë panairit u përfshinë në suplementin e posaçëm të revistës letrare “PENA”, organi zyrtar i Shoqatës, duke u bërë një pasqyrë gjithëpërfshirëse e krijimtarisë së anëtarëve.

Çmime ndërkombëtare dhe nderime për autorët shqiptarë.

Viti 2024 ishte gjithashtu i pasur me dekorime ndërkombëtare për anëtarët e Shoqatës, të cilët dëshmuan vlerat e letërsisë shqipe në arenën globale.

Visar Zhiti mori çmimin ndërkombëtar “Camaiore” në Camaiore dhe “Çmimin e Ekselencës” në Milano, Itali, duke nderuar jo vetëm Shoqatën, por edhe kulturën dhe letërsinë shqipe në tërësi.

Vlashi Fili, ish-nënkryetar i Shoqatës, u nderua me çmimin prestigjioz “Artium Mundus Prize 2024”, një çmim letrar nga revista ndërkombëtare e letërsisë dhe arteve me seli në Dallas.

Promovime librash dhe anëtarë të rinj.

Gjatë vitit u organizuan një numër i konsiderueshëm promovimesh librash, ku u prezantuan krijimet më të reja të autorëve si Gjekë Marinaj, Visar Zhiti, Mëhill Velaj, Namik Selmani, Besim Muhadri, Hys Hasa, Bexhet Asani, Age Ivezaj, Sabije Dervishi Veseli, etj.

Një moment i rëndësishëm ishte edhe mirëpritja e anëtarëve të rinj në Shoqatën e Shkrimtareve, duke zgjeruar kështu radhët e saj me emra premtues si: Eva Dori, Sami Mulaj, Nexhmedin Syla, Aurel Naqi, Nosh Mernacaj, Gjon Frani Ivezaj, Premisa Kerthi dhe Azgan Berbati.

Kontribute për komunitetin shqiptar.

Një iniciativë e veçantë erdhi nga bashkëpunimi mes Shoqatës së Shkrimtarërve dhe Aleancës Shqiptare të New Jersey-it, ku falë përkushtimit të anëtares Arjana Gaba, një koleksion librash në gjuhën shqipe iu dhurua Bibliotekës Publike të Garfield-it. Kjo iniciativë pasuroi fondin e bibliotekës dhe ndihmon në ruajtjen e gjuhës dhe kulturës shqiptare në këtë komunitet.

Ju dha denjësisht lamtumira e fundit kontribuesve të mëdhenj të letërsise shqipe.

Viti 2024 solli edhe momente të dhimbshme për Shoqatën dhe letërsinë shqipe në përgjithësi.

Shoqata humbi dy anëtarë të saj, Prof. Sami Repishtin dhe Agim Dëshnicën, si dhe kolosin e letërsisë shqiptare, Ismail Kadarenë, një mik i Shoqatës dhe një ikonë e kulturës shqiptare. 

Revista letrare “PENA”

Kryesia e re e Shoqatës realizoi një botim të ri të revistës “PENA”, e cila vazhdon të mbetet një platformë e rëndësishme për promovimin e krijimtarisë së anëtarëve të saj. Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë vazhdon të jetë një burim frymëzimi për diasporën shqiptare dhe një mbështetëse e zërit letrar shqiptar në botë.

Urojmë që viti 2025 të sjellë suksese të reja dhe krijimtari të begatë për ta çuar lart e me lart zërin dhe vlerat e letërsisë shqiptare në Amerikë e më gjerë.

Arjeta Kotrri

Dhjetor, 2024/

Revista letrare “Pena”, organ i “Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë”, del para lexuesit në numrin e saj të 12-të në vitin 2024 me një përmbajtje të pasur. Kryredaktor i këtij numri është z. Adnan Mehmeti dhe redaktorë janë dr. Yllka Filipi, dr. Bexhet Asani dhe Arjeta Ferlushkaj Kotrri.

Siç tashmë jemi mësuar, revista vjen me një strukturë të konsoliduar, nga ku rubrikat: kritikë, poezi, prozë, intervistë, ese, kronikat e shoqatës etj., janë thuajse të gjitha pjesë e përmbajtjes së “Penës” pasi i gjejmë edhe në numra të tjerë të saj.

Në këtë numër, rubrika e kritikës hapet me shkrimin e ish-kryetarit të SHSHSHA-së, z. Mhill Velaj me titull “Parajsa shpirtërore e dashurisë e shndërruar në art poetik”, një recension mbi vëllimin poetik “Paradigma e parajsës” i shkrimtarit të mirënjohur shqiptaro-amerikan, Gjekë Marinaj.

Në të njëjtën rubrikë është përfshirë një fjalë rasti e shkurtër, e përgatitur nga studiuesja dhe shkrimtarja, dr. Yllka Fillipi me rastin e promovimit të librave: “Fuqia e fjalës së Adnan Mehmetit” me autor Namik Selmani dhe “Poezia e Adnan Mehmetit” me autorësi të dr. Besim Muhadrit, promovim i cili u zhvillua në janar të këtij viti në Stamford.

Në këtë numër të “Penës”, poezia si zhanër na vjen përmes krijimeve të Premisa Kërthit, me poezitë: “Të panjohurën e bëra mike”, “Unë me bindje do të fitoj”, “Kush tha!”, “Mos prit gjë”; të Aurel Naqit me poezitë: “Sytë”, “Më thua shpesh”, “Fotografia”, “Pres të zgjohesh”, “Fanitje”, “Më duaj këtë mbrëmje”, “Ti botën time s’e kupton”, “Sa gjëra mban fshehur një grua”; të Nexhmedin Sylës me poezitë: “Vdis para se të të lërë ajo”, “Kafe pa ty”, “Atë ditë”, “Dhe prap të dua”, “Emocion lirik”; si dhe të Azgan Berbatit me poezitë: “Dehje”, “Tektonika e shpirtit”, “Mungoj”, “Kohë vetmish”, “Është një zog”. Vlen të përmendet që, e gjithë rubrika e poezisë në këtë numër të “Penës” vjen e plotësuar nga krijimet e shkrimtarëve që sapo janë anëtarësuar në “Shoqatën e Shkrimtarevë Shqiptaro-Amerikanë”, prandja ju urojmë atyre suksese të mëtejshme në krijimtari.

Ndërsa, proza na vjen në këtë numër të 12-të të revistës vetëm me një autor: Sami Mulaj me tregimin “Një tortë, dy puthje”, i cili flet për përplasjen mes të shkuarës dhe të tashmes dhe triumfin e dashurisë në fund.

Publicistja dhe shkrimtarja Raimonda Moisiu-Sade vjen tek lexuesi i “Penës” përmes një interviste që ajo ka dhënë për zonjën Marjana Zeneli Bulku, krijuese dhe publiciste. Në këtë bashkëbisedim, kemi mundësi të njihemi edhe më shumë me qasjen e znj. Moisiu-Sade ndaj letërsisë, procesit krijues dhe kritikës si dhe sfidave të reja me të cilat ndeshet arti sot në përgjithësi. Kjo intervistë është dhënë në janar të vitit 2024 dhe është marrë nga libri “Një jetë, disa histori”, me autore Marjana Zeneli Bulku.

Rubrika e esesë në këtë numër përfaqësohet nga studiuesi dhe shkrimtari dr. Bexhet Asani me shkrimin e tij me titull “Mitrush Kuteli i Pogradecit dhe Mitrush Kuteli i Strugës”, si dhe me nën titullin “Gjuha shëruese e liqenit”.

Në faqet 47 dhe 48 të revistës, lexuesi ka mundësi të informohet dhe të mësojë pak më shumë mbi profilin e fitueses së çmimit “Nobel” në letërsi, e cila është pikërisht Han Kang, një shkrimtare koreano-jugore.

Pavarësisht arritjeve dhe hapave të suksesit që SHSHSHA-ja dhe anëtarët e saj kanë arritur gjatë 2024-ës, po këtë vit patën edhe momente të trishtueshme nga humbje të mëdha. Kryesia e SHSHSHA-së njofton për ndarjen nga jeta të shkrimtarit më të njohur shqiptar Ismail Kadare, si dhe dy anëtarëve të shoqatës, profesor Sami Repishtit dhe Agim Dëshnicës. Presidenti i shoqatës, z. Adnan Mehmeti udhëtoi nga SHBA për në Shqipëri për të bërë homazhe në lamtumirën e fundit organizuar në Tiranë për Kadarenë.

Po për këtë ngjarje, znj. Keze Kozeta Zylo vjen me shkrimin-homazh dedikuar Kadaresë: “Iku në përjetësi shkrimtari i shquar botëror Ismail Kadare”.

Për ndarjen nga jeta të shkrimtarit Agim Dëshnica, shkrimtari Visar Zhiti na jep ndjesinë e tij me pak fjalë dhe zgjedh ta kujtojë atë përmes vetë poezisë së Dëshnicës, atë me titull “Dëgjoj, një zë sjell oqeani”. Për humbjen e profesor Repishtit, Visar Zhiti shkruan se “ikja e tij është dhe ardhje” dhe e quan Sami Repishtin “një president moral të shqiptarëve”.

Me kënaqësi konstatojmë se rubrika e kronikës në numrin e 12-të të revistës “Pena” është goxha e pasur por edhe e larmishme. E quajmë mjaft të rëndësishme këtë rubrike dhe tejet funksionale, sidomos për anëtarët e rinj të Shoqatës apo për një lexues me interesa më të thelluara sa i takon krijimtarisë që zhvillohet në diasporë apo për ‘ndërtimin’ e një historiku për “Shoqatën e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë”.

Në janar të këtij viti u bë promovimi i librit “Paradigma e Parajsës”, me autor Gjekë Marinaj. Dr. Sadik Elshani sjell një kronikë të kësaj ngjarjeje letrare të zhvilluar në Philadelphia në selinë e shoqatës “Bijtë e Shqipes” duke e titulluar: “Poeti Gjekë Marinaj solli magjinë e poezisë te ‘Bijtë e Shqipes’”.

Po në janar, por këtë herë në Stamford, CT u bë promovimi i dy librave kushtuar krijimtarisë së Adnan Mehmetit, pikërisht: “Poezia e Adnan Mehmetit” me autor dr. Besim Muhadri si dhe “Fuqia e fjalës e Adnan Mehmetit” me autor Namik Selmani. Për këtë aktivitet, Kastriot Fetahu sjell kronikën dhe kumtesën me titull “Shoqata e Shkrimtarëve promovon botimet për Adnan Mehmetin”.

Janarit të pasur me aktivitete për vitin 2024, i shtohet edhe promovimi i krijimtarisë së shkrimtares Sabije Dervishi Veseli, promovim i cili u zhvillua në selinë e “Vatrës” në Bronx NY, organizuar nga “Vatra” dhe pasqyruar si aktivitet nga editori i gazetës “Dielli”, Sokol Paja.

Në prill të vitit 2024 u zhvillua panairi i tretë i librit shqip në SHBA. Një kronikë për këtë ngjarje të rëndësishme letrare e sjell Arjeta Kotrri, e cila për titull ka vendosur një fjali të shkrimtarit Visar Zhiti, artikuluar gjatë fjalës së tij të rastit në këtë ngjarje kulturore: “Gjuha është atdheu i shkrimtarit”. Lexuesi i “Penës” ka mundësi ta lexoje fjalimin e plotë të shkrimtarit Visar Zhiti, mbajtur në këtë panair, të cilin e ka titulluar “Në panairin e librit-shtëpia, në shtëpi-panairi i librit” dhe e hap me këtë togfjalësh: “Të dashur libra!” Për lexuesin e interesuar të njihet me kumtesat e plota që janë mbajtur gjatë panairit të librit, Shtëpia Botuese “Adriatic Press” ka mundësuar publikimin e një suplementi të revistës “Pena” kushtuar vetëm këtij panairi, shoqëruar edhe me një album fotografik.

Në mbarim të panairit të librit, u zhvilluan edhe zgjedhjet për kryesinë e re të “Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë”. Presidenti i SHSHSHA-së, z. Adnan Mehmeti vjen me një kronikë të shkurtër për këtë ngjarje, shoqëruar me biografinë e kryetares më të re të përzgjedhur, dr. Yllka Filipi. Me rastin e zgjedhjes si kryetare e shoqatës, poetja dhe studiuesja dr. Yllka Filipi mbajti një fjalim që e kishte titulluar: “Libri shëron, afron lutjet dhe përqafon dritën” dhe vjen i plotë në revistën “Pena”.

Për anëtarësimet e reja në SHSHSHA na njeh z. Mhill Velaj me shkrimin “Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë pasurohet me prurje të reja e personalitete të shquara të artit e kulturës”, ku prezanton anëtarët më të rinj me nga një biografi dhe foto të secilit. Bëjmë me dije se anëtarët më të rinj të SHSHSHA-së janë: Nexhmedin Syla, Gjon Frani Ivezaj, Eva Dori, Aurel Naqi, Sami Mulaj, Nosh Mernacaj dhe Azgan Berbati.

Në faqet në vijim të revistës “Pena”, lexuesi njihet me aktivitetin e zhvilluar në Prizren për librin “Në rrënjët hasjanë të shkrimit shqip”, botuar në SHBA nga “Adriatic Press”, me autor Mëhill Velajn, libër ky kushtuar studiuesit Besim Muhadri. Hyrë Tejeci sjell një kronikë të detajuar të këtij promovimi dhe përmend që ky libër është botuar pikërisht me rastin e 60-vjetorit të lindjes se profesorit Besim Muhadri dhe 30-vjetorit të botimit të librit të tij të parë.

“Libri në gjuhën shqipe edhe në bibliotekën e Garfieldit”, përgatitur nga dr. Yllka Filipi, është një kronikë e pasur ku pasqyron detajet dhe rëndësinë e këtij aktiviteti për librin në gjuhën shqipe. Ky organizim për mbledhjen dhe dhurimin e librave shqip bibliotekës së Garfield-it u bë i mundur nga “Albanian Alliance of New Jersey” (“Aleanca Shqiptare e New Jersey-t”), nën kujdesin e drejtuesve të saj të palodhur Alban Gaba dhe Arjana Fetahu Gaba.

“Letërsia e pranguar e Sami Repishtit” me autore Emrije Krosi u promovua në “Vatër”, në bashkëpunim me Shtëpinë Botuese “Adriatic Press”. Fjala e rastit e presidentit të SHSHSHA-së, z. Adnan Mehmeti për këtë aktivitet publikohet e plotë në këtë numër të revistës “Pena”.

Për promovimin e dy veprave të autores Age Gjokaj Ivezaj, konkretisht romanin “Kush na mallkoi?!” dhe përmbledhjen poetike “Pikëllim dhe shpresë”, na sjell një kronikë nga Tuzi i Malit të Zi, dr. Bexhet Asani.

Në shtator të vitit 2024 u zhvillua një simpozium historik me rastin e 100-vjetorit të kryerjes së misionit diplomatik të Fan S. Nolit në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë (1920-1924). Në këtë ngjarje të rëndësishme për kulturën shqiptare, morën pjesë me kumtesat e tyre kryetarja dhe nënkryetarja e SHSHSHA-së, përkatësisht, dr. Yllka Filipi me shkrimin “Fan Noli mes Shqipërisë dhe Amerikës. Maratona publicistike, simbol i vetësakrifikimit për hir të interesave kombëtare” si dhe Arjeta Kotrri me shkrimin “Prania e ‘Albumit’ tek lexuesi shqiptar”. Lexuesit e “Penës” do të kenë mundësi të lexojnë edhe kronikën e këtij simpoziumi të përgatitur nga editori i gazetës “Dielli”, z. Sokol Paja: “Diplomacia e Imzot Fan Nolit në Lidhjen e Kombeve u përkujtua në selinë e Kombeve të Bashkuara në New York”.

Nga atmosfera e përurimit të dy librave më të fundit të shkrimtarit dhe studiuesit dr. Bexhet Asani në Strugë (“Motra e diellit. Prozë popullore nga rajoni i Strugës” si dhe “Grimca letrare. Studime, recensione, skica, portrete”), na sjell përjetime të sajat znj.Mimoza Elezi ndërsa një kumtesë për librin “Motra e diellit” vjen nga z. Kristaq F. Shabani.

Shkrimtari Vlashi Fili u nderua me çmimin për letërsinë “Artium Mundus Prize 2024”. Laver Niku na sjell një kronikë të detajuar mbi këtë ngjarje kulturore dhe një vështrim mbi jetën dhe veprimtarinë e Vlashi Filit. Në këtë numër të “Penës” lexuesi ka mundësi të lexojë të plotë fjalën e rastit të shkrimtarit Gjekë Marinaj për dorëzimin e çmimit “Artium Mundus” shkrimtarit Vlashi Fili.

Në këtë numër të revistës, lexuesi ka mundësi të lexojë edhe një kronikë për vitin 2024 të shkrimtarit Visar Zhiti, nga takimet e organizuara për të, promovimet, çmimet e marra, etj.

“Veprimtari dinjitoze te “Bijtë e Shqipes” në Philadelphia”, përgatitur nga dr. Sadik Elshani është kronika që mbyll numrin e 12-të të revistës “Pena”. Në këtë kronikë, z. Elshani na informon më në detaje për promovimin e veprave të autorit Hys Hasa botuar në harkun kohor 2022-2024.

Ndërsa jemi në fund, le të kujtojmë moton e SHSHSHA-së:

“Misioni i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë është t’i sjellim komunitetit tonë dhe të gjithë shqiptarëve kudo që janë, një krijimtari të cilësisë së lartë në përputhje me standardet bashkëkohore të botës ku jetojmë. Po kështu, do të bëjmë ç’të jetë e mundur që të zbulojmë dituri të reja e të krijojmë një art të ri letrar, për të pasuruar civilizimin shqiptar dhe për të kontribuar në mënyrë të ndjeshme edhe ndaj progresit letrar botëror”.

Kosta Nake/

Novela “Krushqit janë të ngrirë”, Tiranë 1981 – 1983

Pas romanit “Dasma”, kjo është vepra e dytë e Ismail Kadaresë që gjithçka e vendos në një segment kohor prej dy – tre ditësh dhe synon të hedhë dritë mbi dhunën e egër të ushtruar nga forcat policore serbe mbi studentët që kërkonin Kosovën republikë, të demaskojë përpjekjet e organizmave politike që donin të shfokusonin vëmendjen e opinionit publik brenda dhe jashtë ish-Jugosllavisë. Në fillim të viteve ’80 Kosova për shumicën e shqiptarëve brenda Shqipërisë ngjante me një planet të largët.

Natën e 31 marsit 1981 në spitalin e Prishtinës i jepet ndihmë studentëve të plagosur, por zhduket libri i tyre. Ky është shkaku që të lajmërohen mbledhje të njëpasnjëshme diferencimi dhe akuzat e serbit Kostiç bien mbi kirurgen Teuta Shkreli e cila është njëkohësisht shefe pavioni. Kjo ka bërë që Kadare ta organizojë materialin në trajtën e një polemike, pastaj e plotëson me ringjalljen e monstrave të Rankoviçit – Dobrilla, Vlladani dhe Jovica, që jo vetëm janë kundër zbutjes së klimës me shqiptarët, por dhe mezi presin hapjen e dosjeve. Ka dhe një pozicion luftarak nga angjencia TANJUG dhe ngjarjet kulmojnë me hedhjen e një bombe në ambasadën jugosllave në Tiranë.

Ngrirja shekullore e krushiqve mes dy popujve që këqyret nga studiuesi Martin Shkreli – bashkëshort i Teutës, dukej sikur po zbutej simbolikisht me dashurinë mes Shpend Brezftohtit dhe Mladenka Markoviçit, por ajo akullohet sërish nga kjo përplasje dhe po simbolikisht konkludohet si e pamundur me vrasjen pas shpine të tij; siluetat e dy të rinjve në një mbrëmje pas trungjeve të pemëve mbeten thjesht një iluzion i gabuar i Martinit. E shkruar më shumë se 40 vjet më parë, novela e kthyer tashmë në roman, ruan vlera edhe për të sotmen.

Libri “Tri këngë zie për Kosovën”, Tiranë 1998

Kadare na kthen gjashtë shekuj pas, më 28 qershor 1389, kur një aleancë ballkanike e krishterë e përbërë nga serbë, boshnjakë, shqiptarë e vllehë u thye prej ushtrisë otomane të Sulltan Muradit në një kasaphanë njerëzore që vazhdoi për dhjetë orë. Janë tri novela me një ekonomizim të jashtëzakonshëm të fjalëve, siç mund ta bëjë vetëm Kadareja. Dy popuj që jetojnë në armiqësi prej qindra vitesh, bashkohen kundër një rreziku më të madh në betejën e Fushë Kosovës, por atë që arrin ta bëjë turku, nuk e përtyp dot urrejtja e bluar aq gjatë. Rapsodët shqiptarë dhe serbë vazhdojnë refrenin e lashtë:

“O ç’po bëhen gati të na mësyjnë shqiptarët”,

“Ngrehuni burra, se po ia behin shkjetë!”

Gjetja më e bukur, sa artistike aq edhe ideore, është udhëtimi i detyruar pas disfatës i lahutarit shqiptar Gjorg Shpendi me rapsodin serb Vladan drejt kancelarive europiane, demonstrimi i folkut ballkanik dhe vazhdimi i avazit të vjetër.

Gjetja e dytë është monologu i gjakut të Sulltan Muradit derdhur dhe mbetur në Fushë Kosovë. Shkojnë vite, ai ndjehet i shpërfillur dhe, çuditërisht, kur dëgjon zhurmën e afrimit të forcave ushtarake, ato nuk janë turke, por ballkanase në një kacafytje të re. Sulltanin e ka zëvendësuar Sllobodani me thirrjet histerike për genocid ndaj shqiptarëve. Tri mijë vjet më pas qytetërimi ballkanik rinxori thonjtë e barbarisë me një milion shqiptarë të dëbuar nga trojet e tyre, me pesëmbëdhjetë mijë viktima, me dy mijë e katërqind luftëtarë të vrarë, me pesë mijë njerëz të zhdukur.

Sot, si gjashtëqind më parë, si njëzet vjet më parë, Gjorgu dhe Vladani janë të detyruar të përshkojnë të njëjtën udhë. Do ta rikujtojnë refrenin me kushtrimin e rrezikut? Do këndojnë sërish:

“O ç’po bëhen gati të na mësyjnë shqiptarët”,

“Ngrehuni burra, se po ia behin shkjetë!”

Libri “Mbi krimin në Ballkan – Letërkëmbim i zymtë” Tiranë 2011

Jo vetëm gratë, por edhe perandorët shikohen në pasqyrë. Kur rruhen, kur kontrollojnë kravatën e qendërzuar, kur ndonjë tufë flokësh ka dalë jashtë rreshtit, kur provojnë syzet e reja optike. Por këtë herë është fjala për të hedhur një sy te pasqyra e veprave se mos ka ndonjë hapësirë që ka shpëtuar në morinë e angazhimeve. Dhe pa e hequr pardesynë e shkrimtarit, i kthehet çështjes kombëtare duke u futur në tregun e rrëmujshëm të politikës. “Mbi krimin në Ballkan” është një përzgjedhje e fokusuar te fati i Kosovës para dhe pas genocidit serb. Vetë autori e ka ndarë në tri pjesë që paraprihen nga një hyrje analitike.

Te hyrja Kadare nënvizon se diplomacia shqiptare duhet të jetë përherë aktive, pasi diplomacia dhe media serbe janë duke prodhuar një kundër-rrymë antishqiptare që peshën e fajit ta ndajnë, ose ca më mirë t’ua hedhin shqiptarëve që heshtin. Si në Shqipëri dhe në Kosovë politikëbërësit janë prekur ka tre lloje korona virusesh: etja për pushtet, etja për para, etja për lavdi. Përplasja me serbët nuk siguron asnjë nga këto të trija. Pastaj përdhunimi në masë i grave shqiptare ka mbetur një kafshatë e hidhur nga ato të Migjenit.

Në pjesën e parë janë letrat që u dërgohen disa prej personaliteteve më të larta të botës Xhorxh Bush, Fransua Miteran, Vacslav Havel, Papa Gjon Pali II, Zhak Shirak si dhe përfaqësuesve shqiptarë në Rambuje; kjo jo vetëm i bën nder Kadaresë, por tregon edhe përmasat e personalitetit të tij.

Në pjesën e dytë është intervista që Kadare i ka dhënë gazetarit Aleksandër Çipa. Ideja më e guximshme e tij është mundësia e pajtimit të shqiptarëve dhe serbëve, një largpamësi që e provoi koha. Bën një shpjegim për librin e vet “Krushqit janë të ngrirë” si dëshmia e parë dhe e vetme artistike e një masakre të papërfytyrueshme në zemër të Europës. Ai tund sërish kambanat e alarmit se në Shqipëri janë shtuar të lajthiturit që shesin mend dhe dalin shesheve mediatike me pallën e kritikës, se “marrëzia po përparon çdo ditë duke ia zënë vendin normalitetit”, se “Shqipëria është kthyer sot në vendin më të çoroditur të Europës.” (f.85)

Në pjesën e tretë autori citon faqe nga ditari i vet ndërkohë që zhvilloheshin bisedimet e Rambujesë. Me guxim ka bërë çmitizimin e figurës së Adem Demaçit dhe tendencave për të ngritur në piedestalin e heronjve kombëtarë Mandelat e Europës. Jo vetëm për këtë rast, heronjtë duhet të përcaktohen nga mbrojtja e interesave të atdheut nga të huajt dhe jo nga përplajset e dyshimet politike mes shqiptarëve.

Duke iu kthyer figurave të sotme politike në Shqipëri e Kosovë, Kadare analizon krekosjen e tyre (dhi e zgjebur bisht përpjetë – e përkufizon populli ynë) me maturinë dhe përulësinë që kanë treguar figurat kryesore historike të popullit shqiptar.

Edhe pse Shqipëria e mori ftesën për anëtarësim në BE duke i dhënë fund mëdyshjes “Ku do shkojë Shqipëria, po e braktisi Europa dhe SHBA?” përsëri libri ka interes jo vetëm për të portretizuar në mënyrë më të plotë Kadarenë, por edhe për të kuptuar disa qasje antishqiptare jashtë dhe brenda Shqipërisë.

Nga Visar Zhiti/

Tani së voni doli në shqip romani “Balada”, – një titull për një titull, që kumbon sërish madhërishëm dhe në këtë vepër, – botim i “Onufrit”, i shkrimtarit rumun Adrian Lesenciuc, i cili erdhi dhe në Tiranë në përurimin e veprës në shtëpinë muze “Kadare”, që u zgjodh me qëllim.

Që në kopertinë të botimit lexojet “Një roman biografik për kompozitorin e madh rumun Ciprian Porumbescu – Kompozitori i himnit tonë kombëtar”.

Gjithsesi nga që “Balada” është për një kompozitor, ndjen se ajo harmoni dhe rendja ritmike, përftojnë një muzikë të brendshme dhe e kupton se e ka në trupin e vet si pema limfën.

Muzikë ballkanike, konkretisht rumune, e lidhur më shumë me Europën Qendrore, Vienën Perandorake, por gjithsesi me shpirtin e popullit të vet.

Dhe fjalët e mia do të doja t’u ngjanin akordeve muzikore, të përcillnin emocion, jo analyze kritike…

Akordi 1

Pikërisht ky shënim i shkurtër në krye: …Kompozitori i himnit tonë kombëtar… do të shërbente si një thirrje dhe për lexuesin shqiptar, veçan:erisht, që edhe pse nuk bën pjesë në intrigën romanore himni ynë, kërshëria për të ditur për këtë kompozitur, për jetën dhe vendin e tij në kohën e tij, mbeten joshëse, pse ky himb doli aty, ndërkaq vepra e përplotëson prishmërinë ndryshe, bukur dhe me informacion letrar,

Nuk është një monografi, është një roman, monografi shpirtërore, mund të themi, që shpalos histori dhe një hapësirë kulturore, që janë të një të kaluare, që jehojnë si e tashme, ku rrëfimi në vetë të parë i jep një çiltërsi besimi.

Aq më tepër kur kemi të bëjmë me një shkrimtar të seriozes, me dije si Lesenciuc, poet dhe eseist dhe profesor universitar, me shumë çmime letrare kombëtare dhe ndërkombëtare, ndërkaq dhe njohës i letrave shqipe në rumanisht, ku herë pas here i ka shoqëruar me artikuj kritikë të ndjeshëm.

Akordi 2

Koha e ngjarjeve është dhe nuk është e kufizuar nga historia e vet, aq sa duket sikur kufijtë midis kohës reale dhe asaj mitike janë të zbehtë. Historia zhytet në një Rumani rurale, ku traditat, këngët dhe legjendat përcillen brez pas brezi, një përzierje antropologjike, ku elementët folklorikë ndërthuren me sfidat për të afruar të tashmen urbane, moderne, duke ngulmuar në nevojën e rikthimit ndryshe.

Kjo qasje bën që romani të qëndrojë si një urë mes traditës si një ëndërr dhe botës bashkëkohore si një vizion.

Akordi 3

“…Baladë për Piano dhe Violinë, op.29, kompozim të cilin e ndjeja në vena. Ka diçka që duket të jetë gjenetikisht e trashëguar. Teksa mblidhja të dhëna, – i thotë shkrimtari Adrian Lesenciuc si një kolegu Andreas Dushit në intervistën e tij, – zbulova se çfarë personaliteti i madh kishte qenë i ati i Çipirian Porumbesc-ut dhe vendosa të shkruaja rreth tij [,,,], që kontribuoi në ringritjen e shpirtit rumun gjatë revolucionit të 1848. Kam mbledhur informacione për diku dhjetë vjet […] e përfundova. Për mua, ishte si një çlirim.”

Pikërisht çlirimi është një terminal, që autori të vazhdojë te lexuesi si një tjetër terminal apo kohë muzikore.

“…Muzika e Çipirian Porumbescut është një mjet i tillë transmetimi kulturor dhe jam i lumtur që, nëpërmjet Asdrenit, një nga kompozimet e periudhës kur Porumbescu ishte student në Vienë, është bërë himni kombëtar i Shqipërisë.” Ja, pra poeti ynë i padukshëm në roman, as fantazmë, por është ai ajër dhe fryma që na çojnë atje. Romani “Balada” rrëfen një histori shumëdimensionale, ku ngjarjet duan të ngjajnë me mitet dhe baladat popullore të Rumanisë. Në qendër mbetet kërkimi për kuptimin e jetës dhe identitetin, që formëzohen nëpër rrugë të përshkuara nga figura simbolike dhe situata jo pa enigma. Përmes narrativës, shkrimtari eksploron fuqinë e artit dhe traditës si mekanizma të ruajtjes së identitetit kombëtar, po aq dhe njerëzor. Edhe kjo nëpërmjet artit me art.

Akordi 4

Romani i ngjan një udhëtim në kohë dhe hapësirë dhe të një dimesioni tjetër, atë shpirtëror, për të dhënë prani nëpërmjet së ikurës. Gjatë këtij udhëtimi ndeshesh me vetvete të tjera.

Figura e gruas është dhe mbartëse, ashtu si e dashurisë, dhe e baladave, që ruajnë sekretet e trashëgimisë së lashtë, ndërsa figura e të moshuarit-persoanzh ka urtësinë e popullit dhe lidhjen e ngushtë me natyrën. Së pari asaj njerëzore.

Dilemat morale, mëdyshjet e brendshme, tërheqja nga një zë mistik – kënga e një balade të harruar, që ngjan se mban të gjitha përgjigjet që kërkohen te ky roman.

.

Akordi 5

Personazhet e romanit aq sa janë vetvete, përfaqësojnë koncepte të veçanta dhe arketipe universale. Protagonisti, i cili shpesh duket si alterego e autorit, por dhe e lexuesit gjatë leximit, kalon një proces zhndërrimesh të brendshme, nga përjetime reale me dimensione fërgëlluese metafizike.

Figura të tjera përforcojnë karakterin alegorik të romanit.

Adrian Lesenciuc tërhiqet nga rëndesa e trashëgimisë kulturore dhe forca e saj që vërshon vetvetiu në përballjen me krizat e kohës moderne apo me zhvillimet normale, qofshin dhe të bujshme. Se edhe normalja mund të jetë e tillë.

Romani duket se është vepër e q;ellimshme kujtesës, do të thosha, e asaj kujtese që mbetet dhe në ajër si muzika e baladat, e karakterit dhe e lidhjes me rrënjët. Kërkimi për kuptimet ekzistenciale duket se ka si çelës përgjigjen e pyetja thelbësore: A mundet tradita të ndihmojë njeriun të kuptojë vetveten dhe botën?

Ashtu siç thoshte poeti i madh europian Mario Luzi, ne jemi ajo që kujtojmë.

Akordi 6

Vlerat dhe Stili. “Balada” ka një rrjedhë poetike, prej nga vjen dhe muzika e saj, me natyrshëri që e shndërrojnë leximin një përvojë estetike dhe ideore veçmas.

Titujet e krerëve janë si vargje baladeske. Adrian Lesenciuc ndërthur një gjuhë të kultivuar, që falë përkthimit nga rumanishtja nga Spriu Fuchi dhe Altin Vasillaq Kaso me thjeshtësi dhe lëng përcjellin një figuracion dhe simbole që pasqyrojnë një botë emocionale dhe ndodhish, të lidhura pandashëm me themelet, që kulmohet me vlerat pannjerëzore dhe artin.

“Balada” do të thosha se është një himn për traditat dhe një thirrje për të ruajtur kujtesën kulturore, e theksoj: kujtesën kulturore, në kohëra të trazirave shpirtërore. Kënga, ajo që është brenda nesh, edhe e papërfunduar apo e pakënduar, mbetet shtyllë e qëndrueshmërisë njerëzore.

Akordi i mbramë:

Në veprën e shkrimtarit rumun Adrian Lesenciuc gjej kishat si institucione, aq sa jashtë, edhe brenda njeriut, pra më shumë si konstrukte shpirtërore, i besimit të thellë.

Ndërkaq dhe romani i tij më i fundit, i botuat këtë vit në Rumani prandja dhe është “Gjuha e Jezusit”. pjesën e parë të të cilit na e solli në shqip në “ExLibris” përkthyesi, studiuesi dhe kritiku i artit Dr. Luan Topçiu

“- Paqja është për të dobëtit! Bëra kryq, sepse zavalli njeri, në padijen e tij, nuk mund të kuptonte që nga të gjitha viset nga vijmë, ne përshëndetemi duke i uruar paqe njëri-tjetrit, jo sepse jemi të dobët, por sepse dëshirojmë për njëri-tjetrin forcën e vërtetë.” Ja, matrikulla e veprës Lesenciuc – paqja. Përmes konflikteve që sjellin paqe. Jo luftës. Çuditërisht në veprën e tij sikur parandillet ajo që po ndodh tani në Siri: “Sapo kisha filluar të pija kafenë kur pashë ushtarët sirianë tek hyrja të cilët, papritur, u ngritën në qëndrim gatitu. Pas disa çastesh, një makinë e njohur u afrua… Mund të isha gabuar, sepse të gjitha makinat e zyrtarëve të zonës ishin Toyote të zeza, ose makina 4X4 nga General Motors. Nuk dija kurrë se kush ishte brenda tyre – klanet e fuqishme qarkullonin pa targa, shpesh me një kolonë të tërë Toyotash ose GMC, dhe çdo herë që një Toyota e zezë hynte në zonën e kontrolluar nga patrulla siriane, mornica rrëqethjeje më përshkonin gjithë shtyllën kurrizore […] – Paqja qoftë me ty, – më përshëndeti dhe u ul pranë meje. – U trembe? – Jo, – i thashë, ndonëse e dija mirë se ai e kishte kuptuar që po gënjeja dhe që dridhja ime ishte e dukshme”. Letërsia, ajo e njerëzve dhe e lirisë së tyre, jo ajo e sundimtarve, i paralajmëron ata dhe diktaturat e tyre, madje i përmbys sundimet e padrejta si sistem apo ideologji më parë se përballja si dëshirë sizmike, ëndërr dhe thirrje, ndërkaq jep atë kurajo, që bën të guxojmë për mirë. Në fund të fundit dëshmon me emocionin si me muzikë në ajër, që është kujtesë e së ardhmes ose le ta themi me fjalinë e fundit të romanit “Balada”: “nuk është ajo që më përcakton. Unë nuk jam gjë tjetër veçse kohë.” Letërsia e vyer nuk na merr, por na jep kohë. Të duhurën…

Analizë stilistike, nga Rafael Floqi/

Një autobiografi duhet të përmbajë disa cilësi të rëndësishme që e bëjnë të vlerësueshme dhe tërheqëse për lexuesin. Në këtë kontekst, mund të theksojmë disa nga këto cilësi që pasqyrohen edhe në librin “Porosia e kullës” nga Dr. Pashko R. Camaj ose në anglisht “Dreaming from the Trunk of an American Car„( Endërrime në bagazhin e një makine amerikane“, kjo sepse në anglisht autori i drejtohet një audience tjetër për të cilët emigracioni nga Meksika është më i njohur se kulla/tower në arealin shqipfolës, qofshin këta edhe emigrantë të brezit të dytë, gjë që në pamje të parë e bën titullin të duket si më komercial.  “Vijmë kështu te kuptimi i titullit të librit në shqip, Porosia e kullës, në shqip ka kuptim të plotë, por e përkthyer si “The order of tower”në anglisht do të krijonte keqkuptime, a mund t’ja sqarosh dot një amerikani që Tower në shqip nënkupton edhe shtëpinë /banesën,  e kuptuar edhe si “amaneti i kullës”, siç thotë në parathënien e librit shkrimtari, Besnik Mustafaj.

Në jetën e shqiptarëve të Veriut, kulla është njëherësh një simbol i rëndësisë së veantë dhe një realitet konkret. Ajo është një arketip i egzistencës. E tillë na shfaqet ajo edhe në jetën dhe veprën e Pashko R. Camajt. Vepra është një rrëfim sa emocionues po aq edhe intrigues, përmes të cilit autori na sjell grimca nga e kaluara e vet, në formën më të bukur të mundshme, duke rrëfyer, se edhe në Bibël edhe legjendat shqiptare rrëfimi është elementi bazë. Kështu ai trajton një temë aq të pranishme në të gjitha trojet shqiptare, mërgimin, si temë e përbotshme, me të përbashkëtat e veta, por tejet specifike, në të veçantat e veta, si një realitet që nuk ka nevojë për shumë imagjinatë për t’u kuptuar, s’ka nevojë për fiksion.

Autenticiteti dhe ndershmëria 

Një autobiografi duhet të jetë një reflektim i sinqertë i jetës dhe eksperiencave të autorit dhe autori Pashko R. Camaj, ka arritur të paraqesë jetën e tij pa përpjekje për t’u paraqitur, si hero ose viktimë, por duke u fokusuar tek përballjet dhe zgjedhjet e vështira që ka bërë në jetë. Ai ka shmangur dramatizimin dhe ka treguar përvojat e tij në një mënyrë të natyrshme dhe të vërtetë. Ai ka porositë eë asaj kullës së vjetër që janë e gjithë e shkuara e tij dhe fëmijëria e familjes. Një porosi që është vlera e identitetit të tij dhe kjo e vërtetë sado përzierje e objektives me subjektiven është boshti mitik i egzistencës,- kështu kujtimi nuk është një element për ta shtyrë para rrëfimin, por elementi që e lidh atë. 

Rrëfimi i ndërlikuar dhe retrospektiva 

Autobiografia duhet të mundësojë një kuptim të thellë të eksperiencave të autorit, duke i lidhur ato me pasojat dhe refleksionet e mëvonshme. Pashko R. Camaj e përdor retrospektivën për të sjellë kujtimet dhe përballjet e tij me realitetin social dhe politik dhe persekutimet ndaj shqiptarëve në ish-Jugosllavi por dhe fatin e malësorëve të emigruar në SHBA. Ky lloj rrëfimi na ofron një pasqyrë të brendshme të autorit dhe një hapësirë për reflektim personal, duke e bërë veprën tërheqëse dhe të pasur me mesazhe. Digresionet për jetën e fëmijërisë dhe ato të rinisë, përplasja me denigrimin e shqiptarëve pa të drejtë që në shkollë, persekutimi në shkollën e mjekësisë dhe në ushtri, pamundësia për të arritur qëllimin e jetës, që qe dhe motivi i largimit nga vendlindja, si dhe realizimi më vonë i ëndrrës së tij në SHBA, e deri tek puna shkencore në ruajtje të shëndetit të banorëve të Mitrovicës në Kosovë, mund të shihen si një farë shpagimi për fatin e jetës së tij ” Të njeriut që do t’i kthejë diçka Atdheut pavarësisht largimit të tij”. 

Vijmë kështu te kuptimi i titullit të librit, në shqip, “Porosia e kullës”. Në jetën e shqiptarëve të Veriut, kulla është njëherësh një simbol i rëndësisë së veçantë dhe një realitet konkret. E tillë na shfaqet ajo edhe në jetën e Pashko R. Camajt. Si simbol ajo mishëron identitetin e spikatur shqiptar, me të cilin është mbrujtur brenda familjes malësore protagonisti i prozës në fjalë. 

“Jetonim në një shoqëri patriarkale, shkruan ai, dhe në Malësi, të gjithë i njihnin të gjithë. Në shumicën e rasteve, shumë nga fqinjët tanë ishin kushërinjtë tanë dhe rrethanat e të gjithëve ishin të njohura për të gjithë. Të gjithë e dinin historinë e familjes së vet, që shkonte brez pas brezi. Fëmijët njiheshin nga ajo se fëmijët e kujt ishin. Unë nuk njihesha as nga emri as nga mbiemri. Përkundrazi, më përmendnin si djalin e Rrokut dhe nipin e Pjetrit, të dy shumë të respektuar dhe madje të nderuar, veçanërisht në rastin e babait tim. Jeta e tyre i ishte përkushtuar kujdesit për familjen, miqtë, besimin dhe kombësinë e tyre. Gjithmonë ngrija kokën lart kur njerëzit flisnin për mua, si për djalin e Rrok Pjetër Zekut. Kjo ishte po aq e vërtetë atëherë, sa është tani.“ 

Edhe pse elementet personalë e bëjnë të veçantë rrëfimin, ndjenja e mëkatit për lëshimin e trojeve të të parëve, me të cilën ballafaqohet autori, është diçka me çka ballafaqohet gjenerata e parë e emigrantëve, ngado që janë, por dhe një forcë që ka mbajtur gjallë shpirtin e familjes, pavarësisht sfidave të shumta. Ta shijojmë atë në këtë pasazh: “Nga lart, mrekullohesha duke parë çdo pëllëmbë tokë, çdo kreshtë dhe luginë në kodrat dhe malet që rrethonin shtëpinë time. Nga aty lart pothuajse mund të prekja vendin ku kishin jetuar të parët e mi, brez pas brezi, në Hotin e Malësisë, në fshatin Spi. Emri i tij mund të ketë ardhur nga fjala shpija, që do të thotë shtëpi. Aty tani kanë mbetur vetëm disa shtëpi dhe kulla, një shtëpi prej guri dykatëshe e ndërtuar gati dy shekuj më parë, si e dëshpëruar, sikur kërkonte mëshirë, më foli. Atje lart në qiell ku isha, më dukej sikur kulla e gurit po thoshte: “Unë jam këtu. Eja, mos më lër të vetmuar.”

Subjektiviteti dhe zëri personal

Kujtimet janë natyrisht subjektive, të formuara nga emocionet, perspektiva dhe reflektimet e autorit. Ky subjektivitet i jep autobiografisë një zë sa unikal dhe personal, i cili është ndryshe nga llojet e tjera të shkrimit. Autori fokusohet në detaje ose përvoja të caktuara që ngjallin emocione të thella, duke ofruar një dritare në botën e tij të brendshme. Përdorimi i detajeve sensorialë—si përshkrimi së një vendi ose ndjenja e një momenti—e bëjnë kujtimin/rrëfimin më të gjallë dhe angazhues, duke e lejuar lexuesin ta përjetojë atë, tani siç ishte një herë atje atëbotë. Vetë kujtimi synon ringjalljen e përjetimit. Të ndjekim një shembull nga fillimi i librit dhe të vlerësojmë zërin e brendshëm të rrëfimtarit.

“Nga taksia mund të dëgjoja “rrapamën” e gomave teksa goditnin këta shënues, pothuajse si një orkestër e sinkronizuar, e caktuar saktësisht për t’u “përplasur” çdo disa sekonda. Shoferi, një burrë rreth të dyzetave, kishte një fytyrë miqësore, të stolisur edhe me një palë mustaqe të holla e të gjata që mezi ia fshihnin puçikët në faqe. Edhe pse i kufizuar në aftësinë tonë për të komunikuar me të, u gjet një gjë që na bashkoi menjëherë. Ishte dashuria jonë e ndërsjellë për futbollin! 

Vlerat dhe ndjenja e identitetit

Autobiografia është një mundësi për të trajtuar lidhjen e thellë me vendin, familjen dhe kulturën dhe unin e narratorit. Libri i Camajt është i mbushur me vlerat e identitetit shqiptar, me pasionin për të ruajtur traditat dhe me ndjenjën e forcës, që buron nga këto rrënjë. Ai tregon se si kulla familjare është jo vetëm një simbol i identitetit, por është kujdesur të ndërtojë një stil të sofistikuar, me figura artistike dhe shprehje që pasqyrojnë një kulturë të gjerë etniko sociale. Kjo e bën veprën më tërheqëse dhe i jep thellësi çdo përshkrimi, qoftë ai për jetën e përditshme, për vështirësitë e emigrimit, apo dhe për reflektimet filozofike mbi jetën. Por aty figuracioni nuk është qëllim në vetevete, figuracioni buron vetevetiu nga të rrëfyerit. Fakti që libri është hartuar fillimisht në anglisht nga një njohës i  gjuhës shqipe, por i sjellë në shqip nga i vëllai Nikolla, është interesant se nuk i ka zbehur vlerat figurative, përkundrazi e ka gjallëruar atë, edhe pse rrëfimi me fjali të shkurtra e bën librin mjaft dinamik plot detaje stilistike.

 Stili mund të përfshijë momente introspektive ku autori pyet saktësinë e kujtimeve të tij ose shqyrton se si kuptimi i atyre ka ndryshuar me kalimin e kohës si tek ky pasazh:

“ Në atë kohë, nuk e pyeta veten nëse ky kishte qenë vendimi i duhur – diçka që më vonë gjatë jetës do ta pyesja shpesh, jo aq për mua, jo aq për të ardhmen time, por më tepër për të kaluarën time. A ishte i gabuar vendimi im për të lënë vendlindjen time, shtëpinë time? …. A përfundoi trashëgimia e tyre, për mua dhe vendlindjen time, me largimin tim – a kam mëkatuar ndaj tyre?

Pashko R. Camaj është i hapur për të folur për realitetin e emigrantëve dhe për vështirësitë që ai ka kaluar, pa e zbukuruar ose idealizuar jetën e tij. Kjo e bën veprën më të sinqertë dhe më të lidhur me lexuesin, i cili mund të ndiejë lidhjen me të përmes përvojave të përbashkëta.

Në këtë autobiografi, kujtimet luajnë një rol thelbësor në formimin e stilit narrativ, tonit dhe strukturës së shkrimit. Ato nuk janë thjesht përsëritje faktike e ngjarjeve, por janë të mbushura me emocion, reflektim dhe njohuri personale. Mënyra se si kujtimet janë ndërtuar në narrativë lejon që kjo autobiografi të kalojë përtej thjesht shkrimit të ngjarjeve, duke u bërë një eksplorim të fuqishëm të identitetit, rritjes dhe kalimit të kohës të vetë rrëfyesit.

” Në moshën njëzetvjeçare dhe të dëshpëruar për të arritur në Amerikë, nuk kishte asgjë për t’u frikësuar – çfarë janë tridhjetë minuta, në fund të fundit? Megjithatë, derisa kapaku po mbyllej, shikova diellin që po venitej dhe shkëlqimin e qiellit portokalli përpara se të mbyllja sytë. Pyesja veten nëse lutja ime e heshtur do të na udhëzonte mua dhe Dritën që të shihnim përsëri dritën e diellit. Kur errësira e bagazhit të makinës gëlltiti diellin, më kapi paniku. Një mori fjalësh “po sikur të” rrotulloheshin në mendjen time… Po sikur të kenë nevojë të fshehin gjurmët dhe të ikin nga patrulla kufitare që mund t’i zbulojë; po sikur të mos marrin pagesën që u takon… dhe të vendosin thjesht të hedhin makinën në hendek, me ne të mbyllur në bagazhin e saj të errët? Jetët tona ishin në duart e njerëzve që nuk i njihnim. Nuk kishim askënd që të na fliste dhe të na qetësonte ankthet.”

Epilog

Në përfundim, ky libër ka thellësi dhe sinqeritet tërheqës, dhe ka mundur të ofrojë një pasqyrë të vërtetë të jetës së autorit, dhe të lidhet me lexuesin përmes temave të përgjithshme dhe atyre specifike, por gjithsesi, strumbullari është kulla dhe arketipi i saj. 

Atje lart në qiell ku isha, më dukej sikur kulla e gurit po thoshte: “Unë jam këtu. Eja, mos më lër të vetmuar.”

Kjo është porosia që Pashku, sic duket e shleu me këtë libër, që i ka të gjitha këto cilësi që përmenda, duke e bërë veprën e tij, sa tërheqëse aq edhe të vlefshme për shumë lexues, si në shqip dhe në anglisht dhe i jep asaj kuptime të shumfishta me vlerë universale për çdo të mërguar në botë.