Dr. Nikollë Loka/

Naim Frasheri është poeti më i njohur i Rilindjes Kombëtare Shqiptare, i vlerësuar dhe si poeti kombëtar i Shqipërisë. Roli i tij si rilindës në zgjimin e vetëdijes kombëtare të shqiptarëve është i madh. Përmes poezive ai iu drejtua jo vetëm shtresë së të shkolluarve, por edhe atyre që nuk dinin shkrim dhe këndim, duke u bërë mjaft i njohur dhe duke u rreshtuar me dinjitet përkrah dy vëllezërve të tij, Abdylit dhe Samiut. Naimi e lidhi jetën e tij me zgjimin kulturor të shqiptarëve. Ai ka shkruar poezi me karakter atdhetar, epikë historike dhe tekste mësimore për shkollat shqipe. Vepra e tij vuri bazat e gjuhës letrare kombëtare shqipe, e cila do të njihte më vonë një zhvillim të mëtejshëm, për të arritur në shqipen e sotme letrare kombëtare të njësuar e të zhvilluar. 

 Naim Frashëri e lartësoi Shqipërinë dhe nxiti ndër shqiptarë krenarinë kombëtare. Roli i tij si mendimtar socio-politik në çlirimin e Shqipërisë nga pushtimi osman është i një rëndësie të veçantë. Ai ndikoi jashtëzakonisht shumë te shkrimtarët shqiptarë në fillim të shekullit të njëzetë. Rëndësia e Naim Frashërit si poet kombëtar qëndron në mesazhet sociopolitike, filozofike dhe fetare për popullin e tij për t’i shërbyer tolerancës dhe vetëdijes kombëtare jo vetëm te bektashinjtë, por edhe te të gjithë shqiptarët në trevat shqiptare(Ziaee, 2011). Ai u bë themeluesi i letërsisë së re me përmbajtje patriotike e njerëzore, me forcë artistike dhe vlera të spikatura stili(Kola,2020: 38).

 Formimi intelektual, përfshirja në Lëvizjen Kombëtare 

Naim Frashëri (1846-1900) konsiderohet sot si poeti kombëtar i Shqipërisë.  Lindi më 25 maj 1846  në Frashër të Përmetit, në një familje të arsimuar. Babai, Halit Beu i përkiste familjes së Ajaz Beut, ndërsa nëna e tij Emine, familjes së Iljaz Bej Mirahorit. Naimi e kaloi fëmijërinë e tij në Frashër, ku vazhdoi shkollën dhe mësoi turqisht, persisht dhe arabisht. Në teqen bektashiane të Frashërit, ai ishte formuar me traditat shpirtërore të Orientit. 

Familja Frashëri u shpërngul në vitin 1865 dhe u vendos në Janinë, ku Naimi ndoqi shkollën e mesme Zosimea në gjuhën greke, e cila i siguroi bazat e një arsimi klasik të orientuar nga kultura e Perëndimit. Këtu ai studio greqishten e vjetër dhe moderne, frëngjishten dhe italishte, si dhe vazhdoi të thellonte privatisht dijet në gjuhët orientale (Elsie, http://www.albanianliterature.net/).  Ndërsa rritej në njohuri, atij iu shtua dëshira për njohjen e fesë së tij panteiste bektashiane, njohjen e poetëve të Persisë klasike, si dhe shprehu interes për njohjen e iluminizmit. Edukimi i tij në Janinë e bëri atë model të një intelektuali osman të shekullit të nëntëmbëdhjetë, të formuar në të dy kulturat, perëndimore dhe lindore(Abazi, Doja: 2013: 860).

Në vitin 1870, Naimi udhëtoi për në Stamboll, ku kaloi disa kohë, por për shkak të sëmundjes së tij,  vendosi të kthehej në malet shqiptare. Për pak kohë punoi si nëpunës civil në Berat dhe, nga viti 1874, për tre vjet, shërbeu si zyrtar doganor në Sarandë. Kjo periudhë pati rëndësi të veçantë në formimin e tij atdhetar dhe letrar si poet; njohu më mirë jetën e popullit, zakonet, virtytet dhe aspiratat e tij, gjuhën e bukur shqipe, shpirtin poetik të njerëzve të thjeshtë, krijimtarinë popullore, bukurinë e natyrës shqiptare etj. Ndërkohë vendi ishte përfshirë në ngjarjet e mëdha të lëvizjes çlirimtare, të cilat sollën formimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në vitin 1878, udhëheqës i së cilës ishte Abdyli, vëllai i tij. Naimi dha ndihmesën e vet për krijimin e degëve të Lidhjes në Jugun e Shqipërisë, si dhe përkrahu e përhapi programin e saj. Në vitin 1880, kur veprimtaria e Lidhjes ishte në kulm, ai shkroi vjershën e gjatë “Shqipëria”, në të cilën shpalli idetë kryesore të Rilindjes. Me këtë krijim, Naimi nisi rrugën e Poetit Kombëtar. 

Në vitin 1881 ose 1882, Naim Frashëri u kthye në Stamboll dhe, pas arrestimit të vëllait Abdylit, në fund të prillit 1881, nisi të luajë një rol të rëndësishëm në veprimtarinë kombëtare të shqiptarëve që jetonin në kryeqytetin osman. Mori pjesë në punën e Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare dhe të Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip, që ishin themeluar në Stamboll(Elsie, 1997:117). Ai ia kushtoi tërë energjinë botimit të librave shqip, veçanërisht teksteve shkollore, të cilat ishin jashtëzakonisht të rëndësishme, për të mësuar brezin e ri shqiptar(Biernat, 2013:2). Punoi për ngritjen e shkollave shqipe dhe hartoi libra mësimore; shkroi vjersha, përktheu e botoi vazhdimisht, duke ndihmuar për zhvillimin e letërsisë sonë. U angazhua dhe në botimin e shumë veprave të autorëve të tjerë. Lëvizja Kombëtare, idealet e çlirimit të Shqipërisë, të përparimit e të qytetërimit të saj, u bënë faktori themelor që ndikoi në formimin e Naimit si poet e atdhetar(Frashëri, http://qbd.gov.al/naim-frasheri/). 

Nga viti 1882, Naimi punoi si censor në Ministrinë e Arsimit(Biernat, 2013:2), ku ushtroi  të gjithë ndikimin e vet për marrjen e autorizimit që lejonte hapjen e së parës shkollë fillore në gjuhën shqipe në Korçë më 1887(Elsie, 1997 :120).  

Njëri ndër personalitetet më të shquara të Rilindjes Kombëtare 

Naim Frashëri ishte përfaqësues i Rilindjes Shqiptare që bashkoi idealet politike qytetare të rilindjes së kombit dhe idealet njerëzore të rilindjes njerëzore. Rilindja e kombit dhe liria e kombit në mendimet e Naimit lidheshin me rilindjen e njeriut dhe me lirinë e njeriut, me zgjimin dhe pasurimin e tij mendor e shpirtëror dhe me përsosjen e tij morale(Kola, 2020 : 38). Si autor dhe mendimtar, ai ishte mendjehapur me vetëdije për të gjitha kulturat dhe qytetërimet, dhe i çliruar nga çdo kompleks eurocentrik apo aziatik. Naim Frashëri ka përfshirë dhe pajtuar në veprën e tij filozofike rryma mendimi dhe përvoja poetike të ndryshme, si nga traditat lindore ashtu edhe ajo perëndimore(Abazi, Doja: 2013: 860-861). Më mirë se kudo tjetër, ideja e Frashërit për misionin e tij u shpreh përmes simbolit të ‘fjalëve të qiririt’, që është edhe vargu i parë i njohur që ai botoi në shqip. Ai e ndërtoi poezinë e tij mbi simbolin e ndezjes së qirinjve për të theksuar misionin e tij të ndritur qytetar dhe humanist për të ndriçuar bashkatdhetarët e tij në rrugën e tyre drejt lirisë dhe prosperitetit. Pra, Frasheri tregoi një filozofi aktive, një filozofi veprimi dhe sakrifice, duke u bërë vetë një udhëheqës shpirtëror i bashkatdhetarëve të tij, një pishtar njerëzor që ndriçoi rrugën drejt mirësisë, dijes dhe përsosmërisë morale: Në mes tuaj kam qëndruar/ e jam duke u përvëluar/ që t’u ap pakëzë dritë/ natënë t’ua bënj ditë(Abazi, Doja: 2013: 868). 

Naimi është autor i njëzet e dy veprave: katër në turqisht, një në persisht, dy në greqisht dhe pesëmbëdhjetë në shqip. Meqë Porta e Lartë nuk lejonte botimin e librave në gjuhën shqipe, veprat më të njohura të tij u botuan në Bukuresht, ku kishte një ngulim të rëndësishëm e të zhvilluar shqiptarësh e ku ishte ngritur një shtypshkronjë shqiptare nga Shoqëria e të Shtypuri Shkronja Shqip në vitin 1886. Po këtu, ai botoi një varg doracakësh në gjuhën shqipe për shkollat fillore, si p.sh. tekstin në dy pjesë: “E këndimit çunavet këndonjëtoreja”, Bukuresht 1886; “Vjersha për mësonjëtoret të para”, Bukuresht 1886; “Istori e përgjithëshme për mësonjëtoret të para”, Bukuresht 1886; “Dituritë për mësonjëtoret të para”, Bukuresht 1888. Në funksion të pozicionit të tij si drejtor i Zyrës së Censurës të Ministrisë Turke të Arsimit, Naimi ishte në gjendje herë pas here të shmangte ndalimin e librave dhe botimeve në gjuhën shqipe, të imponuara nga Porta e Lartë. Pavarësisht nga kjo, ai e pa të arsyeshme të mos përdorte emrin e tij të plotë në shumë prej botimeve, por “NH”, ‘ “NHF” ose “NF”(Elsie,http://www.albanianliterature. net.  

Përmbledhja me poezi “Bagëti e bujqësi”, për të cilat përmendet, u botua në Bukuresht dhe u bë shumë e popullarizuar në mesin e bashkatdhetarëve të Naimit, të cilët e futën në Shqipëri me karvane. Në të, poeti shpreh pakënaqësinë e tij me jetën e Stambollit dhe idealizon fshatrat e largët dhe të dëshiruar të Shqipërisë. Në përmbledhjen “Luletë e verësë”, Bukuresht 1890, ai gjithashtu hyjnizoi bukuritë e fshatit shqiptar në njëzet e tre poezi me tingëllimë të pasur. Këtu filozofia panteiste e rritjes së tij bektashiane dhe ndikimi i fortë i klasikëve persë shoqërohen në mënyrë harmonike me idealizmin patriotik, me krijimtari letrare që i shërben qëllimit të identitetit kombëtar. 

Epika monumentale, “Historia e Skënderbeut”, në të cilën Frashëri rrëfen sukseset e heroit kombëtar shqiptar kundër pushtuesve osmanë mbahet si aspirata e tij poetike më e famshme dhe më e madhe. Është një epikë historike me 11 500 vargje, që ai duhet ta ketë shkruar rreth vitit 1895, që i takon të ishin vitet e tij të fundit të krijimtarisë së tij. 

Një vepër tjetër me përmasa të ngjashme është “Qerbelaja”, botuar në të njëjtin vit në Bukuresht. Është një epos fetar shiit me njëzet e pesë këngë, që merret me betejën e Qerbelasë në Irak, në vitin 680 pas Krishtit(Elsie, ,http://www.albanianliterature. net).  Krijimtaria e Naim Frashërit ishte së pari atdhetare, ndërsa idetë fetare i kishte përdorur për të thelluar më tej idetë kombëtare. Në poemën “Qerbelaja”, ai ritregon sagën e shiizmit, duke u përpjekur të ndërthurë sufizmin me filozofinë perëndimore në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare (Doja, 2008 :75). Në formulimin dhe argumentimin e ideologjisë nacionaliste, Frashëri përdori të dy konceptet: panteiste dhe gnostike, që vijnë nga tradita lindore dhe ajo perëndimore. Ndër të tjera, ai sugjeroi hapur dhe teorizoi pajtimin e fesë me idenë e kombit(Doja, 2008 :75). Marrëdhëniet gjithnjë të vështira të bektashinjve me autoritetet fetare dhe politike osmane kanë ndikuar pa dyshim në zgjedhjen nga ana e tyre të një qëndrimi antiturk dhe nacionalist, por kjo ka ardhur njëkohësisht me rifuqizimin e vijës së tyre fetare jozyrtare dhe çlirimtare, e cila ishte tipike për sistemin e tyre të bindjeve dhe riteve. Nuk duhet të ngjallë habi fakti që ishte ai intelektuali shqiptar që u përpoq të krijonte një gjuhë të shkruar shqipe të njësuar dhe të hyjnizonte në veprat e tij historinë e Shqipërisë, të shpalosur në një farë mase në veprën e tij “Fletore të bektashinjet” (1896), ku paraqet parimet e reja teologjike e praktike të bektashizmit dhe normat organizative që rregullonin funksionimin e tij(Doja,2008 :64). 

 Qerbelaja dhe Istoria e Skëndërbeut janë shkruar në të njëjtën kohë, janë mbështetur në të njëjtin model dhe të njëjtin stil, si dhe janë botuar në të njëjtin vit. Ashtu sikurse Skënderbeu qe pika gravitacionale e Istorisë me personazhet e tjera që rreshtohen ose me të, ose kundër tij, edhe Qerbelaja na pajis me lentet përmes të cilave janë projektuar ngjarjet dhe personazhet të rreshtuar në po të njëjtën mënyrë(Doja,2022: 28). 

Me mesazhin që përcolli, me idetë filozofike dhe fetare që transmetoi, Naimi kishte për qëllim ndërgjegjësimin kombëtar dhe kapërcimin e barrierave fetare brenda vendit. Ndikimi i tij mbi shkrimtarët shqiptarë në fillim të shekullit XX ishte i jashtëzakonshëm. Shumë nga poezitë e tij u bënë këngë sa ishte në jetë dhe u kënduan në raste të ndryshme. Nëse dikush krahason gjendjen e letërsisë shqipe para dhe pas Naim Frashërit, bëhet i vetëdijshëm për rolin kryesor që ai luajti në shndërrimin e shqipes në gjuhë letrare(Elsie.http://www.albanianliterature. net). Në lidhje me Naim Frashërin, shkencëtari i shquar Eqerem Çabej shkruan: “Në veprën e Naim Frashërit apostulli dhe poeti janë një …Si rezultat, është e vështirë të dallosh artistin nga patrioti. Me mesazhin që përcolli, me idetë filozofike dhe fetare që transmetoi, Naimi kishte për qëllim ndërgjegjësimin kombëtar dhe kapërcimin e barrierave fetare brenda vendit. Ndikimi i tij mbi shkrimtarët shqiptarë në fillim të shekullit XX ishte i jashtëzakonshëm(Elsie, http:/www.albanianliterature. net).  

Naimi mbeti në historinë e kombit shqiptar si bilbili i gjuhës shqipe, mjeshtër i fjalës. Tradita që ai krijoi është edhe sot e gjallë dhe frymëzuese. Më tepër se shkrimtar, ai është poeti më i madh i Rilindjes sonë Kombëtare, atdhetar, mendimtar dhe veprimtar i shquar i arsimit dhe i kulturës shqiptare. Presidenti i Shqipërisë i ka dhënë Naimit dhe dy vëllezërve të tij, Abdylit dhe Samiut dekoratën më të lartë të shtetit shqiptar “Urdhërin e Flamurit Kombëtar”. Naim Frashëri mbetet një nga personalitetet më të shquara të kombit tonë që frymëzoi dhe do të frymëzojë në shekujt që vijnë brezat e shqiptarëve, në përpjekjet e tyre për liri dhe përparim shoqëror.

Rreth romanit “Kohëstrehim” të Georgi Gospodinov, estetika e tij.

Nga Visar Zhiti

S’arrin të bësh muze për diçka që s’ka ikur, – thuhet diku nëpër romanin e porsa dalë, “Kohëstrehim”, i shkrimtarit bullgar Georgi Gospodinov dhe unë e ndjej fort këtë sentencë, mbase nga që jam lexues shqiptar, ballkanas si dhe autori i romanit, fqinjë që ngjasojmë në fatin historik, gatuajmë dhe njëlloj, mund të thuhej në ndonjë katedër, por pësuam dhe atë që vuajti e gjithë Europa Lindore në shekullin XX, të njëjtin sistem komunist, pavarësisht se cila diktaturë ishte më e egër dhe ku tranzicioni është më i vështirë e i pambaruar ende.

Megjithatë jeta mbrapsht është futur në të shkuarën e saj si në një muze, në fakt në një klinikë terapie me psikologun, me të tashmen e braktisur vetë, madje me referendum dhe kështu spitali është zmadhuar sa vendi, sa vendet, ka vazhduar sa i gjithë kontineti.

Po pra, kjo ndodh në romanin e çuditshëm duke nënkuptuar dhe të bukur, ndërsa po të thosha vetëm i bukur, do ta kisha fjalën dhe për i çuditshëm, në “Kohëstrehim”-in Gospodinov, nga përmbajtja e të cilit përftojmë një estetikë të veçantë, shqetësuese, që më vjen ta shkruaj për shumë arsye: est-etikë si një pësim. 

Romanin në shqip e botoi “Toena, me përkthimin nga origjinali nga Milena Selimit, e cila bullgarishten e ka dhe gjuhë të nënës, pra ajo i përjeton fjalët ashtu si ndodhitë në vetë të parë, gjendja është edhe jona. Est-etikë…

PERSONAZHI KOHË

Një roman fantastik, ndjehet si i tillë, kur është dhe realist dhe ndjehet si i tillë, ndërkaq fantastikja shkon aq larg sa mbërrin deri tek vetja, te tjetri dhe kolektiviteti popull, ku personazh qendror është koha, – e padukshme si protagonistët në ca vepra të asisojshme, se edhe koha është e padukshme në vetevete, mund të thoshim. Por jo. Koha e Gospodinovit në romanin e tij është më reale se realiteti, e konkretizuar, mund ta zgjedhësh e të strehohesh në të.   

 Pamatshmëria relative ajnshtajniane e saj nuk përbën ndonjë torture mentale. S’janë datat, as emrat e ditëve, muajt, dekadat, meteorologjitë, buletinet e lajmeve, oraret e trenave, të aeroporteve, të takimeve të dashurisë, atentateve, vitet, Lufta e Parë Botërore, e Dyta, Rënia e Trojës, e perandorisë komuniste, datëlindjet, të mbështjellë dhe me mjegull harrese, datëvdekjet, kur ka dhe kujtesë e ringjallje, epokë para dhe pas Krishtit, librat e historisë, shekujt, gjeneratat, mijëvjeçarët, çasti që i shtohet çastit duke e zëvendësuar, pra duke e bërë të pamposhtur, etj, të cilat të gjitha e shenjojnë kohën, e dëshmojnë atë, por s’janë vetë koha. Të paktën te Gospodiovi siç më duket mua. Koha është ajo që është brenda nesh, pastaj dhe ne jemi brenda kohës, si në një spital pa mure, ngatërrueshëm dhe me një muze, prapë pa mure, që e zgjedhim si romanin, ku vendosim të jemi, jo vetëm si lexues, por dhe si paciente apo dhe artefakte, pavarësisht jetës, që edhe ndodh të jetë jashtë nesh. 

SA MË PAK KUJTESË, AQ MË SHUMË E SHKUAR:

Ndërkaq ajo që rrëfehet në “Kohëstrehim” është distopike, tronditja që shkaktohet prej saj është fare e qetë, bota është e pushtuar nga e kaluara e vet, pra jo nga e panjohura dhe nëse ka rutinë, traditë, absurd, moskuptim deri edhe dhunime, paqe, përndjekje, dashuri, braktisje, Realizëm Socialist, est-etikë, etj, tashmë janë të bëra nga vetë ne, i dimë, s’na trembim prandaj dhe kohën po duam ta mbushim me përsëritjen e vetes. Është më e lehtë rrojtja, jo jeta. E shkuara, thuhet në roman “Kalonte nga njeriu tek njeriu si epidemi, si murtaja e Justinianit, apo si gripi spanjoll… Njerëzit, thjesht rrëzoheshin rrugëve. Mund të infektoheshe nga gjithçka, mjaft që dikush të të përshëndeste dhe në mbrëmje ishe i vdekur…” Tronditëse sa më s’ka! Të keshë frikë nga përshëndetjet, se bashkë me tjetrin të ka përshëndetur dhe vdekja. 

Romani nis me një llogari, e ku ka pa llogari, tepër të largët, por dhe e afërta është shumë larg, se kur është krijuar saktësisht Toka dhe kur filloi koha. Koha e pafund, që na i dhanë me racione si bukën, si ushqimet. Dhe rrëfimtari, ai mban emrin dhe mbiemrin e shkrimtarit G. G. – autorit të romanit “Kohëstrehim” dhe ka po atë datëlindje, koinçidencë domethënëse, romanore,  takohet me një “endacak në kohë”, enigmatik, – po thonë kritikët, – Gaustinin, i cili është ndjekës a pasionant a i dhënë, i çmendur, përfitues, shkencëtar i prapë i rrugëve të kryera të shekullit të njëzetë, e ka kuptuar ai përdor si një vazhdim me kthim prapa. Bëhemi të gjithë hapa pas hapi pelegrinë në kohë, mërgimtarë nëpër epoka, dekada, vite të caktura, ku dhe kishim ngecur, me këmbën si të kapur në lak, çalon kujtesa, harrimi, bisedat… Në të ardhmen s’mund të shkosh, duhet të vijë ajo, dhe kur vjen. s’është më e ardhme, të tashmen dimë ta bëjmë si rutinë, si detyrat e caktuara, befasitë e saj na gjejnë të papërgatitur dhe shkojmë në kohëstrehimin tonë, në të shkuarën, në vitin që e zgjedhim, ku jemi ndjerë mirë, ku kemi rrokullisur përvojën, sigurinë, që na u bë zakon dhe ruajmë një traditë est-etike, ku janë mundur, psh, nacionalistët, por fitimtarët duke i shkërbyer ata me grotesk. Të kaluarën dimë ta rijetojmë. 

Dhe kështu në një ngrehinë në Zyrih, Gaustin hap të parën “klinikën të së kaluarës”, një institucion që ofron një trajtim të specializuar për të sëmurët nga Alzheimer, pra e mbush me harrimtarë: çdo kat i pallatit i përket një pjese të së kaluarës dhe është pajisur me atë mobilim e shije e deri edhe në llojin e kopsave të këmishës, me aromat e asaj kohe, që në tërësinë e tyre riprodhojnë mendësinë e caktuar të asaj jetese, vetë atë jetesë, refuzojnë të tashmen, duke u mundësuar pacientëve shpërnguljen pas në kohë për të shbllokuar atë që ka mbetur në kujtesën e dëmtuar. Rreziku bëhet i rrezikshëm gjeneralisht kur ideja e Gaustinit përvetësohet nga politika dhe bosët e saj lemerisës. Menjëherë vende të tëra duan të shkërbejnë idenë e kësaj klinike. Në të gjithë Evropën partitë politike përurojnë me referendume epoka të ndryshme të historisë së tyre kombëtare, dekada apo vite, ku janë ndjerë të begatë apo të sigurtë a të lavdishëm apo më pak të kërcënuar, të pagoditur dhe aq nga lufta, kur kishin për të ngrënë, muzikë apo ëndërr.

Dhe nis kthesa, kthimi mbrapsht, ku nuk mungon humori i sharlatanshëm: Kryeministri i një shteti juglindor gjithashtu veshi poture me shirita, brez të kuq dhe vuri në kokë një kësulë leshdredhur, kush e di pse, e zbukuruar më kokoshka. Ministrja e Turizmit veshi një sarafan të kuq, të rëndë dhe këmishë të qëndisur mëngë-gjerë.  

Est-etika. Imazh i njohur yni, grotek provincial. E di apo e ka imagjinuar shkrimtari fqinjë. Rekuizita për të shkuar në të shkuarën nis nga lart poshtë. Apo ata lart e marrin nga poshtë? E sjell mendësia kështu apo mendësia e sjell si veprim? Dhe një popull vepron si një njeri i së shkuarës. Atdheu i gjithë. Kontinenti i pamasë. “Europa, e cila mendonte se, pas disa humbjesh të rënda të arsyes gjatë shekullit XX-të, kishte fituar një rezistencë të plotë kundrejt obsesioneve të caktuara, mërzive kombëtare, etj, në të vërtetë ishte ndër të parat që u dorëzua.” Një fitore plebishitare. Pa një zhgënjim general dhe… këtu ndjehet si llava e një vullkani të pashpërthyer thirrja e fshehtë për kujdesin nga e kaluara, shpëtimin ndaj saj. 

PËR SA KOHË KUJTON, MBAN MËNJANË TË KALUARËN

Romani “Kohëstrehem” është mirëpritur në gjuhë të ndryshme të botës, ndërsa në gazeta të mëdha e revista ka patur mjaft reviews e mendim kritik vlerësues, duke e parë dhe si një sensacion ndërkombëtar të autorit të vlerësuar me çmime të larta. Romani ka një të vërtëtë të madhe ose alarmin që ajo e vërtetë të mos bëhet e vërtetë më. Shumë njerëz të shëndetshëm mendërisht, – është vënë re, –  e kërkojnë këtë klinikë për të shpëtuar nga ngërçi i jetës së tyre të përditshme dhe aluvionet e së kaluarës mbulojnë të tashmen me një si shkëlqim zymtan, dëshpërueshëm, madje me një farë lehtësimi dhe atë humorin e mençur.

Vazhdon narracioni, vetë klinika është narrative, vazhdojnë suksesshëm terapisti fantast Gaustin, me ndihmësin, narratorin hokatar të pikëlluar, Gospodinov, i cili, e di, e përjetoi komunizmin, u rrit me fundin e tij, në gonglën e nyjes ku e shkuara lidhet me të tashmen. Në këtë tranzicion ata trajtojnë si pacientë vetë shekullin XX në Europë.

Kritika e huaj ka vënë në pah shakatë trallisëse, p.sh, gjejmë në tekst një pacient, ndoshta rumun,që ngushëllohet duke kujtuar jo atë që ka përjetuar, por atë që ka fantazuar: një jetë në SHBA. Nostalgjia nuk ka të bëjë me atë që kishe, por me një kujtim të asaj që doje…Në një rast pikëllues, Gaustin trajton një grua që nuk mund të durojë dushin, ajo është një e mbijetuar e Holokaustit dhe i ndërmenden dhomat e gazit, asaj i duhet lloji terapeutik e i nevojshëm i harresës, etj, etj.

Ndërkaq çudi, bota thërret të kaluarën, përpara se të harrojë. “Të shkuarën kam atdhe, – ndihet si thirrje e brendshme e atyre që dhe s’kanë atdhe, por vetëm të kaluar, kur u dukej se ishin kaluar. Përmasat sociale të harresës bëhen agresive dhe shqetëuese, edhe pa e ditur, po aq keq sa dhe ata që e dinë. Aktivistët e Soc-it kishin zotëruar mediat e reja, thënë saktë “pushtuar”…. Fantazma e komunizmit sillej përreth në rrjet, emblema dhe relike të vjetra përsëri shndërroheshin në simbole. Kur ndodhi e gjitha kjo? Këtu është faqja “Ta kthejmë socializmin, Druzya”, gjysma e shkruar në rusisht. […]

Miti i së majtës mbetet i varfër në thelb… të harroheshin të therurit dhe të varrosurit në varre të përbashkëta menjëherë pas një grushti shteti, të harroheshin të rrahurit, të shkelurit me çizme, të dërguarit nëpër kampe, të harroheshin të ndjekurit, të gënjyerit, të ndarët, të ndaluarit, të poshtëruarit… Të harroheshin. Dhe të harrohet se janë të harruar… Harrimi kërkon punë. Pas diktaturës së të ardhmes, po vinte diktatura e së shkuarës.

Ankth kafkian, tmerr i “84” orwelliane, burokraci vrastare e “Pallatit të ëndrrave” të Kadaresë”, konkretisht qytetarë që përndiqen nga e kaluara, ku përndjekësi aq sa fantazë, me materie kohe, është dhe fare banal, spiun lagjeje, operativi i zonës, lloji i patronazhistit, kritiku i mbetur i socrealizmit, etj, etj, ata që e mbajnë mend më mirë jetën e tjetrit, se sat ë tyren të venitur, dosja e është më e fortë se jeta. Asnjë komb nuk donte të hiqte dorë nga mjerimi i tij. Ishte lëndë e parë për gjithçka… Si të ndahesh nga pakënaqësia kur disa kombe kanë vetëm këtë pasuri… Lumturia nuk bën pjesë në librat e histories… Lumturia nuk farkëton shpata, materiali është i brishtë, as romane të mëdha nuk bëhen prej saj, as këngë dhe epose

 “Kohëstrehim”, vë në dukje kritika botërore, u shkrua midis referendumit të Brexit dhe pushtimit rus të Ukrainës, të cilat të dyja përfaqësojnë, në mënyrën e tyre, armatimin e nostalgjisë dhe përzgjedhjen e epokave të veçanta në klinikën kohore të rendit jo shumë të ri botëror. Unë zbuloj dhe ndjej se duke na e dhënë të kaluarën me doza të plota, me teprinë paranojake, si në një proces dealkoolizimi, kërkohet çnxjerrja e kohës dramatikisht prej nesh, një ekzorcizëm i dobishëm për shendetin mendor. Dalje prej kohës (kupto: të shkuarën) mrekullisht si në një aventurë lirie. Me dëshpërim të fshehur për gjendjen, të paktën te personazhi i rrëfimtarit që, e përsëris, mban identitetin e autorit të romanit, G. G.

Romani vêtë është një kohëstrehim ashtu siç ishim mësuar me vendstrehimet, me bunkerët dhe transhetë, që na ndërmendin përgatitjet për mbrojtje, për luftë pra, se njëlloj përthyhen emocionalisht, qoftë dhe luftë e ftohtë, alarmet, ato zboret siç përdornim atëhere këtë fjalë sllave, Realizëm Socialist, heronjtë pa heroizma, paranojakët e kritikës, etj. 

Titulli në bullgarisht “Vremeubezhishte”, është vënë në dukje se është një neologjizëm, po kështu kumbon dhe në gjuhën angleze, “Timeshelter”, që edhe në shqip, “Kohëstrehim”, e ka atë semantikë drithëruese, atë “gjej-vend-ku-të-futesh”, shqetësim dhe dramë, të shpalosur çuditërisht ëndshëm në roman.   

  E ndjej shumë, edhe si një qëllim, nga që jam lexues fqinjë me autorin, ballkanas, e thashë, që pësuam dhe atë përmbysje dhe përmbysje të përmbysjes, atë kujtesë dhe harrim të pamundur, kthim të gatimeve të dikurshme në katedër dhe kemi atë kohëstrehim në Tiranën tonë me muzeume si Bunkart 1, Bunkart 2, Shtëpia me Gjethe, Studio të Shkrimtarit, arkitektin e së cilës e futen në burg për kubizëm në arkitekturë, kur shtëpitë, s’mund të jenë ndryshe veçse kubiste, edhe të atyre që dënonin, madje kubiste i kanë qelitë apo birucat dhe gropat e varreve. 

Po në roman pse s’ka dashuri, skena të nxehta të saj, erotizmin e shfrenuar, mund të thonë, si vepër e shekullit XXI? Është zëvendësuar me dashurinë e shprehur ndryshe për njerëzimin, që na ndërmend të kaluarën e veprave të mëdha, zanafillën e modernes, tashmë të përkryer, me shqetësimin për të ardhmen si dashuri për veten dhe tjetrin. Dhe artin. Me est-etikën e mrekullueshme gospodinoviane. Me paradokse dhe pikëllim

Shkrimtari Georgi Gospodinov dhe përkthyesja e tij në shqip Milena Selimi

Arben Iliazi/

U poq ulliri i avllisë sime, ulliri lopsiot,
por më shumë se vaj , kokrrat nxjerrin lot…

Hekuran Halili është poeti që ka ndërtuar më së miri, në krijimtarinë e tij të larmë, tipologjinë  e shpirtit çam, i përngjashëm me Adem Demaçin, simbolin e humanizmit dhe rezistencës në Kosovë. 

Një njeri i tejndjeshëm, veprimtar dhe themelues i shoqatës Çamëria, në 34 vjet Halili ka lënë gjurmët e një shpirti të veçantë në krijimet e tij në poezi dhe në prozë, me një frymëzim demoniak, me një shpirt drithërues, pa dalë nga vetvetja dhe duke tejkaluar vetveten, duke dhënë mesazhe të fuqishme njerëzore dhe humane. Po ta njohësh nga afër Hekurani është një njeri me cilësi të larta dhe me energji krijuese të pashtershme. Krijimet e tij janë një pikëtakim i bukur liriko-epik, me gjetje interesante, me shpërthime të papritura, në një paqetësi mes fatit tragjik, që ka shoqëruar popullsisnë Çame, dhe shpirtit të trazuar të vetë poetit: 

“ O muzg, as errësirë e plotë, as dritë dritërimi,/ Ti më ringjall të gjitha trishtimet, të gjitha dhimbjet, /Gjithë shpirtrat e të vrarëve të mi gjithashtu, /Në tisin tënd të argjënd, shoh Çamërinë time /Që rend kohrave e viteve si e marrë,/ Për gjithë padrejtësitë e Botës që i janë bërë.” (Vargje të muzgëta).

Poezitë e Hekuran Halilit përshkohen nga një afsh i nxehtë dhe nga drithërima e ndjenjave, duke dalë jashtë hijes së ndjesisë, herë me një gjuhë të thjeshtë plot dritë, herë me flakë shpërthyese, që krijojnë një art të mahnitshëm:

Kam parë shtëpi braktisur nga njerzit,

Qanin, u ishin nxirë dhe gurët e avllisë,

Në heshtjen trishuese prisnin te zotët e tyre,

M’u dhimbsën deri tek fjala Çamëri…

(Braktisje e shterime)

Nuk ka art të nivelit të lartë pa frymëzim dhe çdo frymëzim buron nga një pavetëdije që qëndron përtej të qënurit dhe qënësisë, nga një dije e cila qëndron shumë më lart se shpirti i kthjellët i poetit. Poeti Halili, i dalldisur në vetvete nga tepria e vrullit vetiak, hyjnisht të privuar nga ndjenja e humbjes së atdheut dhe shtëpisë të tij në Çamëri, është një krijues i cili, me frymëzim të rrallë e vullnet tokësor, frenon me humanizëm forcën demoniake të urrejtjes dhe hakmarrjes dhe e drejton krijimtarinë nga falja dhe pendesa, që duhet të vijë kundrejt tragjedisë çame. Askund nuk ngrenë krye demonët e urrejtjes për popullin grek, por vetëm shpalosen vuajtjet e thella shpirtërore, duke i ujitur me dashuri e shpresë dhe pikërisht këtu lind arti i vërtetë.

Si ekzaltues i ndjenjë së humanizmit dhe kombësisë, H. Halili ka marrë vlerësime të larta artistike nga shumë adhurues të poezisë së tij, si dhe nga studiues e autorë të njohur. Qendra e unit të tij është njëherësh qendra shpirtërore e populit çam, vazhdimisht aktive, e njësuar me botën mbarëshqiptare, me thelbin e qënësisë shqiptare.

Halili e njeh mirë botën e gjërave për të cilat shkruan, duke u dhënë formë të qëndrueshme edhe gjërave më të paqarta e pa formë, në kaosin e ndjenjave, duke u nisur nga instikti i tij i ruajtjes së vlerave kombëtare, që te autori perceptohen si profetike dhe simbolike.

Hekuran Halili e jeton jetën si një hero i mbijetuar nga gjenocidi, me një ankth ekzistencial, që shpërthen herë pas here dhe dërgon mesazhe kumbuese, me një përfytyrim fisnik. Në krijimtarinë e tij të pasur, që përmblidhet në disa libra, veç poezive elegjiake, edhe poezitë idilike dhe ato ku i këndon natyrës së vendlindjes, të kujtojnë me ëmbëlsi peizazhin e humbur të atdheut. Poeti në çdo rast, edhe në kujtimet e tij, sjell përherë vetëm përfytyrim të ëmbël, shpresë dhe nostalgji.

Jeta e prindërve të tij pas kthimit nga Çamëria, fëmijëria e poetit në Konispol, kanë lënë gjurmë të dhimbshme, që autori i rrëfen me zemër në dorë, me një melankoli të padukshem ndjesie, duke i përkëdhelur vargjet si një plage, që nuk shërohet asnjëherë dhe mbetet e përjetshem. 

Vallë, ç’kanatë shpirti kohërave kam lënë pa mbyllur,

Ku kam heshtur, kur duhej folur, i ngrati!

(Fëmijëria ime)

Buzë humnerash përrenjsh  brigjengrënë,

ku ullinjtë shekullorë zgjatin duart,

të”mbahen” nga unë,

rri varur fëmijëria ime,

si një trastë ëndrrash e kujtimesh,

(Erërat e kujtimeve)

Malli është një motiv çudibërës në arsenalin e tij poetik, me parandjenja, kujtime, ëndërra, me shpirt të plagosur, nga pezmatimi që fjala e tij nuk troket kurrë në vesh të diplomacive dhe atyre që merren me të drejtat e njeriut. Hekuran Halili, duke qëndruar ballë për ballë me jetën, beson të hyjnorja, te e drejta, që për të është pafundësisht e huaj dhe plot parandjenja ankthi të heshtur.

Të gjitha udhët tona , 

në tokë , qiell e shpirt,

na shpien në Çamëri…

(Pritja) 

Forca shpirtërore, sekreti për të ruajtur veten krejtësisht të papërlyer, dëshira për tu dhënë me gjith shpirt vetëm pas asaj që përfshin gjithçka në jetë, është forca e vërtetë dhe frytëdhënëse e këtij poeti të përvuajtur, që erdhi te poezia me zemër e shpirt, dhe jo me shkollë letërsie apo leksione filozofie.

Kumtet e Hekuarn Halilit mbartin një forcë shpirtërore të mahnitsheme dhe vijojnë të jehojnë me vendosmëri në qiellin e fatit të tij. Ato rrëfejnë për një qetësi të habitshme shpirtërore, të ruajtura nga përlyerja dhe urrejta, si një zjarr i shenjtë, që nuk zhgënjen kurrë. Misionin e tij poetik e kombëtar Halili e mbron të pacënuar, plot dëlirësi dhe ndrojtje dhe vjershat e tij përherë njohin sukses të madh, pas fjalëve të përvuajtura për të vërtetën dhe jo pas fantazmave pa kuptim.

Hekuran Halili, kokëulur, me një modesti dhe butësi të jashtëzakonshme, i gatshëm për të vuajtur edhe për një gjë të paduksshme, i prekshëm ndaj plagëve të shumta, i lejon vetes të shkatërrohet për idealin kombëtar. Ai i bindet vetëm misionit të tij, me vetëdijen më të lartë kombëtare. I beson vetëm thirrjes së padukshme dhe jo suksesit.

Hekuran Halili nuk resht së krijuari përjetësinë  e çdo dite dhe brenge në jetën tokësore. Prandaj fëshfërijnë solemne vargjet e tij.

Dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies

Budapest/

Me rastin e 562 vjetorit të shkrimit të Forumulës së Pagëzimit

Përkundër faktit se dorëshkrimi i Kodikut Ashb 1167 i Bibliotekës Medicea Laureziana të Firencës është studiuar, konsultuar e lexuar, duke kaluar nëpër duar të shumta të të interesuarve, mikrofilmuar, printuar në letër, apo si fotografi në dimensione të ndryshme;  si dhe është skanuar, dorëshkrim i plotë i Kodikut, nuk është botuar asnjëherë në tërësi, deri më sot, përveç se në mënyrë fragmentare. Nga ky Kodik është botuar vetëm një dokument, përkatësisht dokumenti i parë: ku është “Formula e Pagëzimit.” Të 25 dokumentet e tjera, nuk janë botuar asnjëherë  as në latinisht e as të përkthyera në shqip. Shqipatri i parë që ka pasur në dorë Dorëshkrimin e Kodikut Ashb 1167, sipas regjistrave zyrtarë nga Biblioteca Medicea Laureziana e Firencës është Át Agustin Ashiku, në vitin 1934, për t’u pasuar nga Át Justin Rrota në vitin 1939.  Kopjen e parë të mikrofilmuar dhe të stampuar si fotografi, të tërë kodikut, e ka porositur Namik Resuli në vitin 1954. Kopjen e parë të mikrofilmuar në diapozitiv e ka sjellë në Tiranë Bujar Hoxha më 19 qershor të vitit 1967. Kjo kopje ruhet edhe sot e kësaj dite në Drejtorinë e Përgjithëshme të Arkivave të Shtetit, në Tiranë. Këtë kopje e ka shfrytëzuar për botimim të faksimileve edhe Kristo Frashëri në vitin 2005 dhe Ledi Shamku-Shkreli në vitin 2009. Të dy këta studiues kanë botuar vetëm faksimilet e dokumentit të parë, “Konstitucioneve” ku gjendet edhe Formula e Pagëzimit. Asnjëri nga këta nuk ka botuar transkriptimin në gjuhën latine, ndërkohë që Kristo Frashëri boton përkthimin në gjuhën shqipe të bërë nga Fatjon Balliu. Kopjen e parë të riprodhura në formë dixhitale – (të skanuar), të punuar nga stafi i “Laboratorit të Bibliotekës Laurenciane” të Firencës, e ka porositur autorja e këti libri, (siq mund të vërehet edhe do regjistri i emrave dhe faksimilet e dokumentave zyrtare të Bibliotekës), Etleva Lala, me nr. 467/2003.

Të shkruash për historinë është privilegj dhe përgjegjësi e madhe. Në dorëshkrimin e tij, Lufta e Shkodrës,  Marin Barleti thotë që mosbalancimi i fakteve të përshkruara mund të çojë lehtësisht në keqinterpretime nga lexuesit. Kjo frike e mosbalancimit të fakteve ishte një ndër frikërat më të mëdha të Barletit, të atij, që në mesjetën e vonë do të bëhej ndoshta best-selleri më i mirë i kohës së tij. Vepra e tij u përkthye në shumë gjuhë dhe vazhdon të jetë një monument i pazëvendësueshëm edhe sot e kësaj dite.

Hinc enim impietatis crimine damnari verebar, si postulanti patriae, quod iustum honestumque fuerat denegassem, inde temeritatis insimulari si rem tam preclaram adorsus et que longe me doctiorem scriptorem deposcere videretur audaculo quodam impetu aggressus in medio ipso cursu deficerem.

Në këtë paragraf, Barleti thotë që nga njëra anë kishte frikë se mos dënohehej me krimin e indiferencës, nëse do të kishte refuzuar thirrjen e atdheut për të shkruar historinë e tij, dhe nga ana tjetër kishte frikën e drejtë dhe të ndershme që duke nxituar të plotësonte këtë thirrje po merrte përsipër një kauzë kaq të rëndë sa lehtësisht mund të rrëzonte edhe shkrimtar më të ditur e më me përvojë se ai. Ai thotë se kishte frikë që duke bërë një hap tepër të guximshëm, do të dështonte në të njëjtën kohë. E megjithatë ne të gjithë i jemi mirënjohës sot Barletit që e mori guximin dhe shkroi, sepse vepra e tij na ka shërbyer dhe vazhdon të na shërbejë edhe sot e kësaj dite si një dritare e pazëvendësueshme në realitetin e asaj bote.

500 vite pas Barletit, në ditët tona është provuar ajo që shkruante Barleti. Vështirësia e të shkruarit të historisë qëndron jo vetëm në balancimin e ngjarjeve dhe të informacioneve, ashtu siç i mendon historiani, por edhe në faktin se historiani në hulumtimin e tij duhet të përdorë nga njëra anë vëzhgimin e drejtpërdrejtë të objektit, dhe nga ana tjetër duhet të jetë në gjendje të kuptojë dhe të deshifrojë edhe filtrat e atyre që e kanë krijuar dhe përdorur objektin, gjë që automatikisht e bën atë vëzhgues të rendit të dytë.

Nikola Jorga është i pari që bëri të njohur ekzistencën e Kodikut të Ashburnhamit me numër 1167. Edhe pse ky zbulim ndodhi para më shumë se 100 vjetësh, ai akoma nuk është botuar i plotë deri më sot. “Formula e Pagëzimit” që gjendet në të, është monumenti më i rëndësishëm i gjuhës dhe kulturës shqipe, duke qenë se përmban fjalët e para të shkruara në shqip, e megjithatë, kodiku i plotë nuk është botuar akoma as sot e kësaj dite.

Sigurisht që ka shumë studime të bëra enkas për formulën e pagëzimit. Studiues të fushave të ndryshme, janë përpjekur të hedhin sa më shumë dritë mbi gjuhën shqipe të asaj kohe duke u bazuar në këtë formulë, por studimet për një nga objektet e këtij dorëshkrimi, nuk mund të zëvendësojnë tërësinë e kodikut në fjalë. Botimi i plotë i dorëshkrimit ku gjendet formula është jashtëzakonisht mundëson të kuptuarit e kontekstit dhe të gjithçkaje që ka të bëjë me formulën e pagëzimit.

Në studimin tonë japim dy dimensione të kodikut ku gjendet Formula e Pagëzimit: nga njëra anë të përshkruajmë kodikun si objekt të ardhur nga mesjeta deri në ditët e sotme dhe si i tillë i papërsëritshëm dhe nga ana tjetër jemi përpjekur që përmbajtjen e tij ta bëjmë të lexueshme, të kapshme dhe të afërt për lexuesit. Këtu kemi parasysh jo vetëm lexuesit e specializuar, të cilëve u ofrojmë edhe faksimilet dhe transkriptimin e tekstit latin, por edhe lexuesin e thjeshtë, që dëshiron të dijë se çfarë shkruhej dhe për kë shkruhej në mesjetë në trojet shqiptare. Shpresojmë që përkthimi i tekstit në shqip të ndihmojë të gjithë të interesuarit për të kuptuar sado pak botën e shqiptarëve në mesjetë.

Dimensionet e Kodikut janë 14.2 x 21.8 cm. Trashësia e Kodikut është 1 cm, ndërsa dimensionet e tekstit të shkruar në pergamen janë: 9.2 x 15. cm. 

Vula e rrumbullakët e Biblioteca Medicea Laurentiana e Firences [R. BIBLIOTECA MED. LAURE. FIRENZE,) në dorëshkrim është e vendosur gjashtë herë: në fillim të Kodikut, në faqen e parë të letrës para pergamenit, pastaj në pergamen, në f. 1^r, 2^r, 33^r, 37^r. Në të djathtë të vulës, poshtë, është shënuar edhe numri 216601 me laps plumbi dhe f. 40^v.  

Signatura/vendodhja e kodikut është e shënuar në kapakun e jashtëm dy herë dhe tre herë në brendësi. Në brendësi është shënuar në faqen e parë prej letre, pastaj në f. 1^r të pergamenit dhe në faqen e parë të letrës në fund, pas mbarimit të pergamenit. 

Gjuha e dorëshkrimit është latinishte mesjetare, përveç dy rreshtave në shqip që janë në faqen 4^r.

Gjendja e dorëshkrimit është shumë e mirë me përjashtim të faqes 5^r-v, e cila është e dëmtuar në fund, djathtas, dhe i është grisur një copë e vogël me dimensione: 8 x 9 mm.

Letra e përdorur në fillim dhe në fund të Kodikur Ashb 1167, nuk ka shenja filigrani. 

Edhe pse kaq i famshëm në të gjitha trojet shqiptare, kodiku ku gjendet Formula e Pagëzimit jo vetëm që nuk është botuar kurrë i plotë deri më sot, por as përshkrimi i tij fizik, nuk është bërë me saktësi dhe korrektësi, shenjë kjo neglizhence për objektet e pakta, me vlera shumë të veçanta, që na janë ruajtur nga mesjeta. Edhe sikur të mos kishte fare rëndësi përmbajtja, vetë kodiku si objekt është është i prodhuar në një kohë që nuk kthehet kurrë më dhe si i tillë ka një vlerë të jashtëzakonshme. 

Duke qenë se shumë informacione për të si objekt mungojnë, shpesh jo vetëm studiuesit, linguistët, historianët, por lexuesit mendojnë që është fjala për një kodik, që duhet të jetë një libër me përmasa të mëdha, gjë që është zhgënjyese kur vënë re që në fakt ai është një “libërth i vogël,” që ndoshta ishte praktik për t’u mbajtur në xhep apo në ndonjë çantë të vogël udhëtimi. Disa përshkrime përmbajtësore që janë bërë, nuk e zëvendësojnë kurrsesi përshkrimin e objektit fizik, që në fund të fundit, sjell në vëmendjen tonë një artifakt mesjetar, me rëndësinë e vet si i tillë, kështu që si i tillë mbart një vlerë të shtuar. 

Kodiku ka kopertina të forta lëkure ngjyrë kafe, të cilat janë nga koha e krijimit të tij, përkatësisht nga fillimi i shekullit të gjashtëmbëdhjetë, dhe jo më vonë se viti 1512. Të dyja kopertinat kanë dekorime floreale. Përveç dekorimeve të tjera, në mes të dy kopertinave, në qendër, është një shqiponjë e vogël dykrenare, e cila vërehet vetëm po të shikohet me kujdes. I pari që e ka vërejtur deri me sot këtë shqiponjë është Lulëzim Lajqi, të cilin e falenderojmë për tërheqjen e vëmendjes në këtë element kaq të rëndësishëm. 

Në kurriz të kodikut është shënuar numri 1167 lart dhe poshtë, në një etiketë të kuqe, që është zverdhur nga koha. Kodiku ka 43 fletë (86 faqe). 6 faqe janë letre: tre në fillim (e para është ngjitur në pjesën e brendshme të kapakut të kopertinës) dhe tre në fund (e fundit, e ngjitur gjithashtu në kapakun e kopertinës). 80 faqet e tjera janë në pergamen, nga të cilat 71 faqe janë të mbushura me tekst. Faqet boshe janë 9 nga ato të pergamenit.

Dorëshkrimi ka gjithsej 1562 rreshta tekst. Sipas faqeve numrat e rreshtave duken kështu: një faqe ka 13 rreshta tekst dhe dy faqe të tjera kanë nga 17 rreshta. Me 18 rreshta është vetëm një faqe, ndërkohë që tre faqe kanë nga 19 rreshta. Pesë faqe kanë nga 20 rreshta secila dhe tetë faqe kanë nga 21 rreshta. Me 22 rreshta secila janë tre faqe. Pjesa më e madhe e faqeve, respektivisht 43 faqe kanë nga 23 rreshta secila. Dy faqe kanë 24 rreshta dhe një faqe ka 25 rreshta. 

Dorëshkrimi në 69 faqe është shkruar me stilin humanistik-kancelaresk-minuskulë italiane e fillimit të shekullit të gjashtëmbëdhjetë. Një faqe është e shkruar me stilin gotik (f. 20^v) dhe në një faqe tjetër është shkruar, po me stilin humanistik (f. 33^r, rreshti i fundit), por nga një dorë tjetër e faqeve të tjera.  Kjo do të thotë, se në dorëshkrim kanë shkruar tre duar të ndryshme. Për stilin e parë, përkatësisht për 69 faqe, jemi të sigurtë se i ka shkruar Simon Dromasys, ndërsa për dy faqet e tjera, nuk kemi njohuri se kush mund t’i ketë shkruar. Në dorëshkrim ka 53 iniciale/nistore. Nga këto vetëm njëra është e dekoruar te f. 20^v, ku është shkrimi i stilit gotik.

Në dorëshkrimin e Kodikut Ashb 1167, janë të përshkruara 26 dokumente si tërësi, fragmente, përmbledhje apo regesta. Studiuesit që janë marrë me Kodikun Ashb 1167 kanë dhënë numra të ndryshëm dokumentesh deri më sot. Disa nga studiuesit që kanë shkruar për këtë çështje janë Namik Resuli, Át Zef Valentini, Kristo Frashëri, Ledi Shamku-Shkreli, Aurel Plasari, Musa Ahmeti, etj. Në kapitullin e përshkrimit përmbajtësor, do flasim me hollësi për studimet e tyre. Po ashtu edhe për përmbajtjen e dokumentave të përshkruara, nuk ka një qëndrim të përbashkët të tyre, sepse studiuesit kanë shënuar tituj apo përmbajtje sipas dëshirës së tyre, duke mos respektuar dokumentet në dorëshkrimin e Kodikut.

Dorëshkrimi i Kodikut Ashb 1167 është përfunduar së shkruari më 14 qershor të 1503, sipas të dhënave që gjejmë në dokumentin njëzet e tre, f. 35^v. Po kështu të njejtin shënim e gjejmë edhe në Këshillin e të Dhjetëve me datë 14 qershor 1503 [Item in eodem Consilio Decem, die 14. Junii 1503. similiter].

Ata që kanë shkruar për këtë Kodik, janë përqendruar në dokumentin e parë të tij që fillon me fjalët: Paulus Angelus, miseratione divina, archiepiscopus Durachiensis et Illiricae regionis. Ad perpetuam rei memoriam” (Pal Engjelli, me mëshirë Hyjnore kryeipeshkv i Durrësit dhe i krahinës së Ilirisë. I përjetshëm qoftë kujtimi i tij), që gjendet në  faqet 2r-9^v.

Përkundër faktit se dorëshkrimi i Kodikut Ashb 1167 i Bibliotekës Medicea Laureziana të Firencës është studiuar, konsultuar e lexuar, duke kaluar nëpër duar të shumta të të interesuarve, mikrofilmuar, printuar në letër, apo si fotografi në dimensione të ndryshme;  si dhe është skanuar, dorëshkrim i plotë i Kodikut, nuk është botuar asnjëherë në tërësi, deri më sot, përveç se në mënyrë fragmentare. Nga ky Kodik është botuar vetëm një dokument, përkatësisht dokumenti i parë: ku është “Formula e Pagëzimit.” Të 25 dokumentet e tjera, nuk janë botuar asnjëherë  as në latinisht e as të përkthyera në shqip. 

Shqipatri i parë që ka pasur në dorë Dorëshkrimin e Kodikut Ashb 1167, sipas regjistrave zyrtarë nga Biblioteca Medicea Laureziana e Firencës është Át Agustin Ashiku, në vitin 1934, për t’u pasuar nga Át Justin Rrota në vitin 1939.  

Kopjen e parë të mikrofilmuar dhe të stampuar si fotografi, të tërë kodikut, e ka porositur Namik Resuli në vitin 1954. 

Kopjen e parë të mikrofilmuar në diapozitiv e ka sjellë në Tiranë Bujar Hoxha më 19 qershor të vitit 1967. Kjo kopje ruhet edhe sot e kësaj dite në Drejtorinë e Përgjithëshme të Arkivave të Shtetit, në Tiranë. Këtë kopje e ka shfrytëzuar për botimim të faksimileve edhe Kristo Frashëri në vitin 2005 dhe Ledi Shamku-Shkreli në vitin 2009. Të dy këta studiues kanë botuar vetëm faksimilet e dokumentit të parë, “Konstitucioneve” ku gjendet edhe Formula e Pagëzimit. Asnjëri nga këta nuk ka botuar transkriptimin në gjuhën latine, ndërkohë që Kristo Frashëri boton përkthimin në gjuhën shqipe të bërë nga Fatjon Balliu. 

Kopjen e parë të riprodhura në formë dixhitale – (të skanuar), të punuar nga stafi i “Laboratorit të Bibliotekës Laurenciane” të Firencës, e ka porositur autorja e këti libri, (siq mund të vërehet edhe do regjistri i emrave dhe faksimilet e dokumentave zyrtare të Bibliotekës), Etleva Lala, me nr. 467/2003.

Arben Iliazi/

Përkas në letra me dy gjysma atdheu;

udhëtoj mes tyre, me varkën e syve;

Në netë mallëngjimi ajo shpesh më mbytet…

Symbyllaz ndaj stinët ,por gjithmonë bën dimër;

yjet mezi shihen, vonon perëndimi…

Kështu shkruan së fundi poetja shqiptare Irena Dragoti, e cila jeton prej kohësh në Michigan. Në letërsinë e sukseshme shqipe që kultivohet në SHBA ka spikatur së fundmi zëri i kësaj krijuese moderne. Irena Dragoti sjell në mënyrë origjinale dhe me një ndjeshmëri të mrekullueshme dualitetin e tmerrshëm afektiv të dashurisë me urrejtjen. Në thelbin e poezisë së saj, që shijohen si një liker i fortë, ekziston drama e moskuptimit. Ka një konflikt apologjik mes ndjenjave dhe ideve, pa misticizëm dhe pa tone idealizuese, ku shpaloset bota e brendshme e një femre, me gjithë ndjesinë e imazheve dhe ndjenjat sublime në konceptimin e së bukurës, e shtrirë mbi zonat më të paeksplorueshme të shpirtit. Kjo ndjesi arrin majat në vargje si:

“Jam një e huaj që kërrus aromat

sjellë nga toka ime.

Të huaj kam shtëpinë dhe gjumin e pakët,

si udhëtim vajtje-ardhje e bëj çdo natë.

Ndaj shihmëni pa mëri;

Nuk dua të hyj në zemër të kujtesës,

as tju gdhend të ardhmen”. 

(Të tjerat m’i jep Atdheu )

Këto sugjestione e këto akorde, brenda një kornize estetike metafizike, ravijëzojnë një filozofi të veçantë për natyrën dhe marrëdhëniet njerëzore, që kanë të bëjnë me gjendjen e qënieve njerëzore, me ekzistencën reale të secilit person, me provokacionet me të cilat arsyeja është e detyruar në çdo rast t’i nënshtrohet jetës. Në poezinë  e Irena Dragotit e sundon mosdëshira për të mos maskuar kontradiktat dhe hendeqet e jetës, mohimi i ngushëllimeve sentimentale, përçmimi për çdo lloj patetizmi. 

“Ndërtoni burgje
brenda shpirtit,
me kujtimet.
Pa harruar tiranët
që përdhunuan mendje,
shpirtra, trupa,
që rrënuan kulte.
Që më shumë se jetë,
kufoma numëruan.
Mos lejoni…
të ngrenë përmendore nderi,
në të sotmen,
për hir të dashurisë sublime me të shkuarën”.

(Mos lejoni)

Irena Dragoti nuk flet nën vello; në poezinë  e saj nuk ka asnjë lloj kamuflimi dhe përçmimi, por vargjet rrëfejnë për një nevojë ekzistenciale për të komunikuar me masën e qënieve njerëzore, me turmën e padukshme dhe të hallakatur në lëmshin e raporteve të panumërta.

“Koha u djerr….

dhe njerëzit…

por mëshira lakohet shtigjeve;

huton rrudhat mbi mollëzat e mendjes,

pa e sosur luftën për mbijetesë

Mëshirona, o Zot!

Bëj që ulliri i mbjellë para kohe, në oborr

të hapë rrënjët e lëmoshës dhe faljes

e të të takojmë Ty, si pendim

edhe njëherë”.

 (“Mëshirë”)

Në poezinë e saj Dragoti kërkon të gjejë këndshikimin më të përshtatshëm, në të cilin drita dhe dritëhija gërshetohen në mënyrë të ndërsjelltë dhe nëpërmjet kontrasteve. Autorja përdor krahasimin, metaforën dhe hiperbolën, pa ndonjë sforcim të veçantë, të cilat janë përcaktuese në procesin e saj krijues, duke shkaktuar ndriçime të papritura e reflekse të befasishme. Psikologe për nga pasioni, me vullnetin për t’i dhënë formë krijimit, autorja e nxit artin e vet vetëm në atë drejtim ku ndjehet më mirë, e shtyn drejt atyre figuarave me të cilat ndiehet e lidhur shpirtërisht, pa u përpjekur të përshkruajë gjithë botën shpirtërore të njeriut, e cila është e pafundme. 

Ja çfarë shkruan në poezinë “Mëshira”:

“Dikur e takoja mëshirën si frymë

të hyj në portën e mëkateve.

E humbja…

kur shqyheshin dritaret, nga fjala 

që buza s’e mban..

E gjeja lakuriq…

si nevojë përdëllitëse çlirimi,

kur shpirti i lodhur, kish përçartje.

Sot, e pres si rritje

e ul në sofër fisnikësh, të thyejë urinë;

për të mos fikur lutjet.”

Edhe pse kureshtare, autorja ndihet e tërhequr pikërisht nga rrafshi i dikotomisë, që e çon drejt abstragimeve artistike, të cilat nuk qëndrojnë pezull, por ndërtojnë ngrehinën e një mesazhi të qartë filozofik e përmbajtësor. Edhe në rastet kur i mëshon një mesazhi të fuqishëm poetja nuk ka nevojë të dalë jashtë vetvetes dhe përtej vetvetes, me teprim e dalldi, e bindur se kështu dëmton peshën specifike të kumteve të saj estetike e folozofike. Poezia e I. Dragotit është përherë një luftë dashurie dhe lirie. Një krijimtari e ekzaltuar, me një shkëlqim drithërues, gulçuese e spazmatike, me harlisjen dhe ankthin e shpirtit, që ka vënë artin mbi jetën, poezinë mbi realitetin.

“Toka është shumë e vogël për dashurinë.
Dashuria, në tokë nuk merr frymë… nuk ka zë”, thotë autorja.

Sa e vështirë është për njeriun të gjejë lirinë! Por I. Dragoti e ka gjetur prej kohësh.

“Poezia ime është liria ime”, thotë poetja, dhe kjo është alter ego-ja e krijimtarisë së saj. “Kurrë nuk jam mbytur nga dallgë zilie/ një shkronjë do mbetem, në fletë lirie”. (Të tjerat m’i jep atdheu)

Ja si shprehet autorja në një ese të botuar në gazetën “Dielli, në 30 maj 2024: A je gati të mbytesh si një gur në fund liqeni, pra vetflijosh paqen tënde, a të shpërndash rrathë negativiteti e rreziku, njerëzve që do më shumë, apo t’i bëhesh hije vetes? A je gati të endesh në qiej mizantropikë, plot reteorika të rreme dhe tangencialitetit të vlerave letrare? A je gati të përplasesh me mure kështjellash letrare pa dyer të vërteta? A je gati të kuptosh se poezia nuk është profesion i marrë me qera për të jetuar? Poezia është pëllëmbë, për të shtrënguar si prekje e munguar, njeriun brenda nesh. Pyete veten a ke takuar këtë njeri”?