Ilir Lena, drejtor i televizionit “TV Pasqyra Shqiptare”, në një rrëfim ekskluziv dhënë editorit të gazetës “Dielli” të Vatrës në New York, Sokol Paja, shpjegon për publikun historinë e televizionit “TV Pasqyra Shqiptare”, televizionin si arkiv dhe memorie digjitale të komunitetit shqiptar në Toronto, televizioni si trashëgimi mediatike, kulturore, komunitare  e kombëtare e mërgatës shqiptare në Kanada.

HISTORIKU I “TV PASQYRA SHQIPTARE”

Unë e kam marrë drejtimin e emisionit “Pasqyra Shqiptare” në shtator të vitit 2003, pra gati 22 vjet më parë. Një vit më herët, në 2002, këtë emision e pat filluar ta prodhonte një bashkatdhetar nga Ohri i Maqedonisë, Fadil Malik, i cili për arësye të ndryshme u tërhoq. Dua gjithashtu të sqaroj se Pasqyra Shqiptare ka nisur si një emision televiziv i përjavshëm i transmetuar nga rrjeti kombëtar televiziv kanadez, OMNI Television dhe sot ne shihemi në provincat kryesore të Kanadasë, Ontario, British Columbia, Alberta, etj. Më vonë, krijuam edhe kanalin tonë në YouTube dhe u përfshimë në Albanian Culture TV në New York, si një prej kanaleve të platformës IPTV, TV ALB në SHBA. Sigurisht jemi të pranishëm me një rrjet të madh ndjekësish edhe në Facebook dhe Instagram. Në këtë hark kohor 23 vjeçar emisioni ka bashkëpunuar me disa profesionistë në fushën e filmimeve, montazhit, aktrimit dhe regjisë, nga të cilët do të veçoja Esat Telitin, Arian Dherin, Antigoni Papastathin, Toni Lenën, etj.

PROGRAMACIONI DHE KRONIKAT KULTURORE-PATRIOTIKE-KOMBËTARE

Struktura e emisionit përmban disa rubrika: ajo e njoftimeve nga komuniteti, kronikat dhe telereportazhet nga komuniteti dhe Shqipëria, biseda dhe portrete televizivë me shqiptarë që kanë bërë emër në Kanada (rubrika “Shqiptari i Kanadasë”) si dhe me shqiptarë të shquar, dokumentarë historikë, gjeografikë dhe biografikë. Vitet e fundit e kemi pasuruar emisionin edhe me rubrikën “Fjala e Lirë”, duke prekur tema të nxehta bashkëkohore me qëndrime të forta nga të ftuarit. Një vend të veçantë zë edhe rubrika “Artistët e Vegjël”. Në përgjithësi ne kemi në fokus shqiptarët e Kanadasë të parë nga një këndvështrim atdhedashës, dashamirës, por edhe kritik konstruktiv.

TELEVIZIONI SI FORMË E RUAJTJES SË IDENTITETIT KOMBËTAR SHQIPTAR NË KANADA

Duke qenë një emision me fokus shqiptarët e Kanadasë, të cilët bëjnë përpjekje serioze për të ruajtur gjuhën dhe kulturën shqiptare, mendoj se shembulli i tyre bëhet burim frymëzimi dhe ndikon te teleshikuesit. Njeriu është një qenie shoqërore që kopjon ose imition modele sjelljesh. Televizioni, sikurse është një mjet ndikimi negativ nëpërmjet krijimit të modeleve “yje” pa vlerë nga bota e spektaklit, sportit dhe modës, ka edhe fuqi pozitive, në se në vend të idhujve fallco arrin të sjellë në ekran njeriun me vlera morale, qytetarin që ruan dhe nderon traditën, familjen, kombin, fenë dhe lirinë e individit. Mendoj se “Pasqyra Shqiptare” e bën këtë, pra përçon modelin e mirë te teleshikuesit.

TELEVIZIONI SI PASURI KOMUNITARE. ROLI NË PROMOVIMIN DHE ZHVILLIMIN E KOMUNITETIT

Mediat televizive etnike janë, në radhë të parë, burim informacioni i rëndësishëm mbi jetën komunitare. Mund të thuhet se ato janë burim i vetëm informacioni mbi atë ç’ka ndodh në komunitet, pasi mediat qendrore, për shembull këtu në Kanada, nuk i kushtojnë hapësirë komuniteteve etnike. Gjithashtu, ato janë mjete komunikimi që ndihmojnë në integrimin e emigrantëve. Në shumë raste, ne, dhe këtu përfshij “Pasqyrën Shqiptare”, shërbejmë si ura komunikimi mes emigrantëve të rinj dhe shoqërisë kanadeze, ose mes tyre dhe emigrantëve të hershëm. Me njoftime, portrete emigrantësh të vendosur prej vitesh, analiza, etj. mbi ligjet dhe zakonet e vendit të ri, mediat etnike i ndihmojnë emigrantët të integrohen më lehtë në Kanada. Së treti, mediat televizive, në rastin tonë “Pasqyra Shqiptare”, janë edhe shprehje e identitetit shqiptaro-kanadez. Ato kanë një fuqi të jashtëzakonshme në pasqyrimin, madje edhe farkëtimin e identitetit të ri të komunitetit si dhe në prezantimin e këtij identiteti edhe në nivelet e tjera të shoqërisë kanadeze.

Së katërti, ato janë “mësuese” në kohë krizash. Sa herë që ka një krizë ose ngjarje madhore në komunitet, mediat qendrore, por edhe autoritetet drejtohen te mediat etnike për informacion, këshilla dhe analiza të hollësishme. Kujtoj këtu vetëm një rast: rolin koordinues me mediat kombëtare kanadeze që ka luajtur “Pasqyra Shqiptare” në vitin 2008, kur Kosova shpalli Pavarësinë dhe komuniteti ynë festoi u bë lajm në të gjithë Kanadanë. Së pesti, mediat televizive, përfshirë “Pasqyrën Shqiptare”, kanë fuqi mobilizuese. Po në raste krizash apo ngjarjesh madhore, mediat i mobilizojnë anëtarët e komunitetit në mënyrën më efikase dhe këtë e bëjnë, jo vetëm me njoftime, por edhe biseda, komente dhe analiza. Një rol të tillë e ka luajtur më së miri këtu në Kanada “Radio Iliria” gjatë vitit 1999 kur nga Kosova erdhën rreth 7 mijë refugjatë, por edhe “Radio-Telefoni” i mbajtur nga Shoqata Shqiptaro-Kanadeze e Torontos në vitet 1996 – 1999.

TELEVIZIONI SI MEMORIE DIGJITALE DHE HISTORIKE

Po, e them me krenari se “Pasqyra Shqiptare” e kryen më së miri edhe në këtë shërbim shoqëror dhe kombëtar. Mjafton të vizitosh faqen tonë në YouTube, ku mund të gjesh një arkivë të pasur digjitale mbi historinë e shqiptarëve të Kanadasë. www.YouTube.com/PasqyraTV

SFIDAT E TELEVIZIONIT NË KUSHTET E ZHVILLIMIT TË JASHTËZAKONSHËM TË TEKNOLOGJISË DHE INFORMACIONIT

Një nga sfidat më të mëdha të televizionit mainstream sot është institucionalizimi i gënjeshtrës nëpërmjet keqinformimit dhe mosinformimit. Stacionet televizive kombëtare, dhe jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Kanada dhe SHBA, janë kthyer në altoparlantë të qeverive të korruptuara, të cilat edhe më parë, por sidomos në kohën e të ashtuquajturit Covid-19, luajtën një rol tepër negativ në humbjen dhe dorëzimin e lirive të qytetarit në emër të një “greater good”. Natyra mendjeshpëlarëse e mediave në këtë rast u shfaq frikshëm. Sa i takon televizioneve etnike, ose produksioneve online, sfida më e madhe që ato kanë me veten është amatorizmi dhe patriotizmi i rremë. Për fat të keq, disa media nuk kanë arritur të ngrihen në nivele të kënaqshme profesionale dhe nuk po piqen dot. 

*ILIR LENA TV PRODUCER AND DIRECTOR – ACHIEVEMENTS IN TV PRODUCTION 

Directed and produced 1200 weekly TV shows in Albanian language for OMNI 1  Toronto (“Pasqyra Shqiptare”) focusing on the Albanian-Canadian community life.  This show is on air since September 2002.  

Writer, director, and producer of “Marsel”, a documentary in English and Albanian  language first aired on OMNI 1 in September 2006.  

Writer, director and producer of “Jani”, a documentary in English and Albanian  language aired on OMNI 1 in January 2009  

Writer and cameraman of “1999”, a documentary in English about Canada’s  involvement during the Kosovo crisis in 1999. Aired on OMNI 1 in September 2009.  

Producer and director of other long and short documentaries focusing on community  life as well as on Albanian history and tourist attractions (“Mrekulli Shqiptare”,  “Albania and Kosovo with a geographer”)  

OTHER PRODUCTIONS 

Directed and produced numerous community events, concerts and theatre shows for  the Albanian community living in Ontario, which have taken place in Walter Hall,  McMillan Theatre, Ryerson Theatre, etc. with some of the best Albanian musicians  and stand-up comedians/actors, such as Inva Mula, Genc Tukici, Kastriot Tushe,  Manjola Nallbani, Artiola Toska, Fadil Hoxha, Muharrem Hoxha, Vlora Parodists,  Shkodra Stand-Up Comedians, Mirush Kabashi, etc. 

EDUCATION 

BA in Accounting and Finance from the University of Tirana, July 1990  Gymnasium (High School), Elbasan, June 1986  

Onufri School of Arts, Elementary School, Elbasan, June 1982.  

OTHER SKILLS 

 Professional video cameraman, video editor, scriptwriter 

HOBBIES 

Foreign languages, travel, soccer and reading. 

*Gjatë viteve 1993-1998, përpara se të vija në Kanada, unë kam drejtuar një nga agjensitë e para private tour operator, Albanian Horizons. Pastaj, 1997-2006 kam qenë drejtor dhe bashkëpronar i Lena Settlement Services, një agjensi këshillimi dhe përfaqësimi për emigrim në Kanada. 2003-2025 – producent i emisionit Pasqyra Shqiptare.

Resmi Çorbaxhi/

Kisha e Shën Gjergjit Trumbull ( e vetme si kishë ortodokse shqiptare në shtetin Connecticut) këtë verë feston 100 vjetorin e shërbimeve për gjithë besimtarët ortodoks, por rrënjët e saj duhen kërkuar me thellë. Sipas regjistrit të emgracionit shqiptarët e parë te mbrritur në New Haven, janë Sotir Gjergjeku dhe Thoma Katundi nga zona e Vakëfeve në qarkun e Korçës. Ata kanë zbarkuar në portin e vogël pranë memorialit të Kristofor Kolombos në vendin ku ka zbarkuar për here të pare. Çdo vit aty organizohet e nje ceremoni e vecantë në kujtim të tij dhe emigrantëve të tjerë mbërritur herët në shtetin Connecticut. Sotiri dhe Thomai si fermerë të mire dhe njohës të fruti-kulturës u morën me prodhimet e tyre të cilët i shisnin nga Bridgeporti deri në New Haven. Fitimi i nxiti të tërhiqnin shqiptarë të tjerë, kryesisht familjarë dhe të aferm të tyre të cilet në dekadën e parë të shekullit të njëzetë, filluan të tërhiqnin familjet së bashku me fëmijët. Shquhen si njerëz të punës, të mirësjellur dhe të respektueshem.

Në fillim të viteve 1920 sipas regjistrave themeltarë, në këtë zonë jetonin rreth 50 familje kryesisht në Bridgeport, Trumbull, Millford, New Haven. Komunitei shqiptaro– amerikan të cilët zakonisht mblidheshin çdo të shtunë kuptuan që ishte domosdoshmëri ngritja e një shtëpie shpirtërore ku ata të shpreheshin me gjuhën e mendjes, zemrës dhe shpirtit. Në Bridgeport, në kishëzën ortodokse të qytetit, u organizua shërbesa e parë në gjuhën shqipe. Data e saktë sipas dokumentave në kishën e Shën Gjergjit, mban datën e 12 Prillit 1925. Ishte hedhur hapi i parë, por ende nuk ishte insititucionalizur si kishë ortodokse shqiptare. Luiz Theodhosi si dhe një miku i tij organizuan meshën e parë ne “St Thomas Albanian Church” me një prift të ardhur nga Ansonia, ku mesha u mbajt në gjuhën shqipe. Gjithashtu çdo të dielë, për Pashkët, por dhe në ritualet e zakonshme fetare pjesërisht jepeshin në gjuhën shqipe. Pak vite më vonë, rritja e komunitetit shqiptar bëri që shërbesat të zhvendoseshin në Fairfield në një mjedis të “St John Episcopal Church. Aty u zgjodh edhe komiteti drejtues me Luiz Theodhosin president, James Vani zv/president, Filip Kotmilo financier, dhe James Tollkuci sekretar. Vështirësia më e madhe ishte mungesa e një peshkopi shqiptar në këtë shtet per shenjtërimin e saj.

Preokupimi i komunitetit për ngritjen e kishës ortodokse shqiptare që do të mundësonte gjithë shërbimet ishte tepër i madh. Në vitin 1929 Thoma Tollkuci organizon klubin e të rinjve shqiptarë me emrin (The star) Ylli. Qëllimi kryesor i shoqatës ishte grumbullimi i të ardhurave në ngritjen e një kishe ortodokse shqiptare. Numuri i antarëve i kalonte të njëqind vetët. Veprimtaritë e ndryshme sportive dhe kulturore si dhe piknikët shërbenin për të shtuar fondet per kishën e ardhshme. Midis viteve 1928-1930 ishte rritur edhe numuri i grave që kishin ardhur me bashkim familjar. Ato ndjenin mungesën e të afërmve që kishin lënë ne Shqipëri, si dhe mungesën e bashkëshortëve të cilët punonin me orë te stërgjatura dhe larg shtëpisë. Ashtu si Thoma Tollkuçi i cili themeloi shoqërine “Ylli” ato krijuan në 1932 shoqatën e tyre me emrin “Mbretëresha Teuta”. Kornela Sotiri u zgjodh presidente e shoqatës, Dhora Polena zv/presidente, Beatrice Tollkuci sekretare dhe Kaliroi Dionisi financiere.

Dhjetë vjet plot sakrifica dhe përpjekje për të mos u shkëputur asnjëherë nga shërbesat fetare në gjuhën shqipe. Në vitet 1933-1934 At Vasil Mandi vendoset në Bridgeport për të shërbyer në një kishë lokale greke. Këtë e shfrytëzuan djemtë e shoqatës “Ylli” të cilët organizuan festimin e emrit te tij në 1 Janar të vitit 1935. At Vasili i prekur nga mikpritja dhe sinqeriteti i djemve shqiptarë, dha shpresën se në një të ardhme jo shumë të largët ata do të kishin kishen e tyre, në të cilën ai premtoi se do të shërbente pa asnjë shpërblim. Oferta e tij bujare u përshëndet dhe mireprit nga gjithë komuniteti shqiptar në këtë zonë. Premtimi i at Vasilit ngjalli shpresën dhe dha më tepër besim se kjo ditë nuk do të ishte e larget. Pa humbur kohe Filip Kotmilo u vu në kërkim të një objekti që do të shërbente për ritualet si, kremtimin e Pashkëve, Krishtlindjet, dhe ditët e shenjuara. Trokiti në derën e një mikut të tij bankier i cili në respekt të miqësisë me të dhe shqiptareve ofroi katin e dytë të Staples Bank pa pagesë qiraje për sa kohë do të qëndronin aty.

Djemtë e shoqatës “Ylli” nën drejtimin e Filip Kotmilo dhe Karl Dhimitri punuan vullnetarisht për ta kthyer katin e dytë ne “Orthodox place of worship”. Gjithcka ishte gati në prag të javës së Pashkëve në vitin 1935. Zëri i solistëve të korit kishtar Stefan Tollkuçi, Trifon Mandi e Argjir Lazari mbushi kubenë e vendit të pagëzuar “Saint Thomas Albanian Orthodox Church”. Ishin hedhur themelet e besimit orthodoks në komunitetin shqiptar me kontributin e çmuar të patriotëve Peter Athanas, Lui Theodhosi, Teodor Dionisi, Kosta Vangjeli, Jorgji Polena, e at Vasil Mandi si prifti i parë që punoi me mish dhe shpirt pa futur asnjë cent në xhep. Vendosi kushtin që rroga e tij të shkonte ne të ardhurat për ngritjen e kishës orthodokse shqiptare ne shtetin kushtetues të Connecticut. Vetëm dy vjet më vone kisha lëviz në 286 Fairfeild Ave, Bridgeport. Në shërbesen e parë besimtarët orthodoks patën rastin të takonin Metropolitanin Fan Noli i cili mbajti nje Liturgji Hierarkie. Gjatë kësaj vizite at Fan Noli shfrytëzoi rastin për ti nxitur besimtarët ortodoks në ngritjen e shtëpizes shpirtërore të tyre.

Duhej shfrytëzuar rasti i shitjes së Saint Peters Roman Catholic Church për 7500$, një shume e madhe për kohën. E gjithe shuma u pagua nga Jorgji Dionisi dhe shenjtërimi i saj u bë nga imzot Noli . Kisha u pagëzua me emrin e Saint George (Shen Gjergji). Kjo ngjarje u pershendet nga autoritete të larta kishtare duke dërguar edhe përfaqesuesit e tyre si; Jacob Grigorov nga Kisha e “Tre Shenjtorëve Rusë” ne Ansonia, Alexsandër Veniaminov i Kishës Orthodokse Ruse, Achimandriti Elia Laflonfe, përfaqesues I Kishës Orthodokse Philadelphia, Archimandriti Thimi Thedori nga Kisha Orthodokse Whorchester. Ndërsa at Fan Noli shoqërohej nga at Vasil Mandi dhe at Sotir Tollkuci. Në këtë ceremoni për të nderuar at Fan Nolin kishte ardhur edhe miku i tij Luke Bacoota, që drejtoi korin kishtar në ngritjen e kishës. Metropolitani Fan Noli nuk rreshti asnjëhere punën për të ngritur kishën e Sain George në nivelin e kishave të tjera ortodokse. Ai shkruajti dhe kompozoi posaçërisht për këtë kishë këngë kishtare në gjuhën shqipe dhe në anglisht. Tingujt e këtyre këngëve mbushnin jo vetëm kubenë e kishës por edhe qetësonte shpirtërat e tyre. Shumë shpejt këto këngë u bënë të njohura edhe në kishat e tjera ortodokse në shtetin e Connecticutit dhe Massachusets. Lutjet gjithashtu bëheshin në gjuhën shqipe dhe anglisht nga at Vasil Mandi, Kristo Kosta, dhe Aleksander Kovaçi. Ky i fundit qëndroi në krye të kishës për 17 vjet rresht, duke fituar admirimin e komunitetit shqiptaro- amerikane.

Në vitin 1965 pas vdekjes së Metropolitanit Fan Noli, kishat ortodokse shqiptare u ndodhën në një vështiresi të madhe për shkak të shatërrimit të kulteve fetare në shtetin mëmë. At Aleksandër Kovaçi i mbështetur nga sponsor të fuqishëm u përpoq të mbante gjallë besimin ortodoks. Të gjithë mbështetën idenë e ngritjes së një kishe ortodokse e cila do të shërbente për të gjithë besimtarët e komunitetit shqiptaro amerikan ne Brdgeport dhe rrethinat e saj. George dhe Aleksandra Polena menjëherë dhuruan katër shtëpi dhe truallin në Trumbull, të gjitha pjesë e pasurisë së tyre të cilat iu bashkëngjiten shumës së mbledhur nga shqiptarët e nderuar në këtë konunitet. Ka qënë një betejë e gjatë me procese të shumta gjyqësore për të marrë lejën e duhur për ngritjen e kishës së Saint George. Pas gjyqit maratonë ne 1977 u dha leja për ngritjen e kishës. Ndjekjen e punimeve iu ngarkua Stefan Lakos, i cili kishe marrë drejtimin e Kishës Autoqefale Ortodokse Shqiptare pas vdekjes së Nolit.

Ai bashkepunoi ngushtë me klubin rinor “Ylli” dhe atë te vajzave “Mbretëresha Teuta” të cilët kishin grumbulluar nje shumë të kosiderueshme që garantonte ngritjen e kishës pa probleme financiare. Punimet vazhduan për dy vjet dhe mbaruan në vitin 1979. Bekimin e saj e bëri at Arthur Liolin duke thekësuar se kisha do të kishte nje vision të ri; si shtëpi shpirtërore jo vetëm për besimtarët e komunitetit shqiparo amerikan por edhe për komunitete të tjera ku bënin pjesë emigrantë të ardhur nga Europa Lindore. Shumë besimtarë rumunë, bullgarë, hungarezë, maqedonas pagëzuan vunë kurorën e martesës për femijët e tyre në kishën e Shën Gjergjit. Ata ishin pjesmarrës të rregullt në gjithë ceremonite dhe ritualet fetare të organizuara në shtëpizën shpirtërore me qendër në Trumbull. Në këtë mënyrë ajo u bë shtëpiza shpirtërore për të gjithë besimtarët ortodoks pa marrë parasysh kombësine e tyre. Ishe kjo një nga arsyet që vetëm 20 përqind e shërbesave në kishë bëhej në gjuhën shqipe.

Shumica e priftërinjve që kanë drejtuar kishën e Saint George kanë qënë nga komuniteti ortodoks shqiptaro-amerikan ku shquhen Ikonom Vasil Mandi, Kristo Kosta, Sotir Tollkuçi, Aleksander Kovaçi, Stefan Sinari. Kam patur rastin të takoj në vitin 2018 priftin Dennis Rhodes që kishte drejtur kishën në Trumull për tetë vjet rresht. Fliste një shqipe të pastër megjithëse nuk ishte me origjinë shqiptare. Kur e pyeta si e kishte mesuar shqipen përgjigjen e kishite në majë të gjuhës; Duke qëndruar me komunitetin shqiptar këtu në Amerikë. Asistova edhe në një shërbesë fetare, ku paralelisht me gjuhën angleze ai fliste edhe në shqip. Ai nuk di të flasë me super relativa por u është mirënjohës shqiptarëve. Duke biseduar me Dennis, më tregoi se i bënte shumë përshtypje besa, mikprtitja dhe puna e tyre. Fjalët e para në shqip që ka mësuar kanë qenë; “shtëpia është e Zotit dhe e mikut.” Ka pagëzuar dhe ka vënë kurora martese për shumë çifte shqiptarësh, por e veçantë për të ka qenë dasma e Nikos me Aidën. Pa marrë parasysh moshën, shpenzimet dhe rrugën e gjatë udhetoi deri në Korçë, dhe në Katedralen e Korçës vendosi kurorën e tyre duke lexuar pjesë nga bibla në gjuhën shqipe.

Në kishën e Shën Gjergjit para disa ditësh takova edhe Nardi Tollkuçin, nip i Sotirit, priftit që jetën ia kushtoi kishës. E gjen çdo të dielë aty mes besimtarëve ortodoks. Nardi është kordinator i takimeve të shumta të komunitetit shqiptar, ne Bridgeport dhe rrethinat e saj. Festat e Flamurit, Vitit te Ri, Krishtlindjet, nën kujdesin e tij mbushin sallën e kishës së Shën Gjergjit për tu bërë bashkë gjithë shqiptarët që jetojnë në Fairfield, Milford, Stratford, Bridgeport e deri në Seymour e New Haven. Flet pak por pas çdo fjale ka një histori të komunitetit shqiptaro amerikan. Në kishë ka ndodhur edhe historia e mëposhtme.

Vasili dhe Vanthi Nani nga Polena nuk ishin parë me njeri tjetrin për më se pesëdhjet vjet. Kishin punuar së bashku në një skuader gjatë ndërtimit të hekurudhes Elbasan – Perrenjas. Mbas aksionit nuk u takuan më. Jetonin në fshatra të ndryshme. Këtu në Stratford jetonin shumë afër pa asnjë informacion për njëri- tjetrin..

Si u takuat? – pyes Vasil Kalapon.

Këtu në kishën e Shën Gjergjit. Ne vinim dhe vijmë në kishë si familje çdo të dielë. Vanthia (tani ka nderruar jete) po ashtu. Përshëndeteshim si besimtarë pa e ditur se ishim takuar shumë dekada më parë. Gjatë një ceremonie të tillë pyet vajzën kur kishte ardhur në Amerikë dhe nga ishte me origjinë. Kur mësoi se ishte nga Rrëmbeci i Korçës e pyet për mua. Vajza vjen, më merr për dore dhe më çon te Vanthia duke i thënë me të qeshur:

– Ky është Vasil Kalapo, babai im. Ajo shtangu, edhe unë gjithashtu. Nje takim pas afro gjysem shekulli. Dhe këtë mundësi na e krijoi vetëm kisha e Shën Gjergjit. Tani fëmijet janë bërë miq, takohemi shpesh, jo vetëm të dielave në kishë për edhe në ceremonitë e shumta organizuar me rastin e festave kombëtare.

Kisha ka qenë urë lidhëse midis komunitetit shqiptar dhe komuniteteve të tjera. Laura Michael Coughlin dhe Karen Marsek, kanë lindur këtu në Amerikë. Prindërit e tyre kanë qenë nga emigrantët e parë dhe kanë ardhur nga Floqi i Korçës. Që në moshë të vogël nën shoqërinë e prindërve do ti gjeje në kishën e Shën Gjergjit. Gjithmonë çdo të nxitje ishte porosia e prindërve. Laura nuk harron asnjëherë një thënie të cilën babai e përsëriste vazhdimisht. “Dy gjëra janë të rëndësishme në jetë; besimi te Zoti, dhe dashuria për atdheun. Të dyja janë baza e familjes.”

Së bashku me Karen iu bashkangjitën korit të kishës. Nuk u ndanë asnjëherë. Sot Karen është drejtuese e korit, dhe Laura anëtare e Këshillit Drejtues të kishës së Shën Gjergjit. Qysh herët kishin një ëndërr, të vizitonin atdheun e prindërve të tyre, ëndërr që u bë realitet vetëm pas shembjes së sistemit komunist. Ka qenë gëzim i dyfishte për Lauren kur fëmijët e saj, shprehën dëshirën dhe e shoqëruan në udhëtimin e saj i cili si thotë ajo vetë ka qenë më i bukuri. Ndërsa Karen me vehte kishte një kushërirën e saj bashkë me të bijën. Ndalesën e parë e bënë në fshatin e lindjes të prindërve, në Floq.

Si ju duk Shqipëria? – pyes Lauren. Përgjigjen e kishte në majë të gjuhës, duke shoqëruar fjalët me foto të shumta në faqen e saj sociale.

“Vlora më kujton Floridën, Korça si thonë, Paris i vogel, me katedralen më të bukur në Ballkan. Shkodra gjithashtu. Keqardhje e madhe kur pamë rrënojat e kulteve fetare të shkatërruara pas vitit 1967. Jemi të lumtura që sot njerëzve u është kthyer besimi te Zoti.

Laura dhe Karen ishin nismëtare në mbledhjen e ndihmave humanitare, për kishat e sapo rindërtuara, shtëpitë e fëmijëve, njerëzve në nevojë. Kisha e Shen Gjergjit mblodhi mbi 30 ton ndihma humanitare që u nisën në Shiperi nëpërmjet shoqatës humanitare të komunitetit shqiptaro- amerikan, NEARO, pas vitit 1992.

Kulmi arriti gjatë krizës në Kosovë. Bob Lazari ish president i komunitetit shqiptaro amerikan do të shprehej; “Ishte diçka shumë e rëndësishme për mua. Ne ndihmuam njerëz qe nuk ishin të besimit ortodoks por ishim vellezër të një gjaku. Një të dielë në kishe u përhap fjala se kishin mbrritur në New Haven emigrantët e parë pas shembjes të sistemit komunist. Në një kohë të shkurtër u mblodhën ndihma ushqimore, orendi shtëpiake për të gjithë emigrantet dhe disa prej tyre u strehuan falas për tre katër muaj në familjet e besimtarëve ortodoks.

Kisha ortodokse shqiptare, e vetmja në shtetin e Connecticut nuk dallohet vetëm për arkitekturën e saj por dhe për unisonin e ikonave të shenjtorëve shqiptarë dhe amerikanë. Ndërsa sheh Shën Gjergjin, Shën Palin dhe Shën Angjelinin, përballë tyre gjenden shenjtorët ortodoks amerikanë si Shën Peter, Shën Herman, bishop Raphael of Brooklyn. Nëpërmjet tyre ne paraqesim veten tonë të kaluarën dhe të tashmen, nga vijmë dhe ku jetojmë, si një komunitet i përbashkët me besimin e palëkundur te Zoti. Duke shfletuar një nga numurat e gazetës “Dielli” dhjetë vjet më parë në një intervistë Vani Mihali djali i njërit prej priftërinjve që ka drejtuar këtë kishë do të shprehej se në kishë vinin gjithnjë e më shumë besimtare. Kishte edhe nga komunitet e huaja, por të gjithë e ndjenin vehten si në shtëpinë e tyre të bekuar nga Zoti, ku ndjenin qetësinë shpirtërore si besimtarë ortodoks. Me kishën e lidhte edhe nje fakt tjetër. Aty kishte vënë kurorën e martesës vajza e tij Diana e kishte asistuar në shumë të tjera, midis çifteve shqiptare dhe atyre midis shqiptarëve dhe komuniteteve të tjera.

Po Xhimi, burri e moshuari që nuk mungon asnjë javë në kishën ortodokse shqiptare. E kush nuk e njeh atë? E përshëndesin të gjithë dhe shumë prej tyre ne shqip. Xhimi nuk flet shqip ashtu si shumë shqiptarë nuk flasin anglisht. Por ai e kupton shqipen, belbëzon fjalë të shkëputura në shqip, i do shqiptarët. Ka vënë kurorën e martesës me nje shqiptare në këtë kishë. Është mjeshtër i përpunimit të drurit. Për miqtë e tij gjithmonë përgatit dhurata simbolike të punuara në dru nga duart e tij.

Në kishën e Sain George sot më shume dëgjohet gjuha shqipe, pasi edhe besimtarët ortodoks ardhur kohët e fundit janë të shumtë. Si e vetmja kishë ortodokse shqiptare dhe nga më të vjetrat së bashku me ato te Bostonit, Worchester, Chicago dhe Philadelphia, qëndrojnë vatra jo vetëm të bashkimit ortodoks por edhe te komuniteteve shqiptare dhe të huaja, të cilët bashkohen dhe integrohen me jetën, kulturën, traditën e përditeshme amerikane. Më së miri e tregon dhe fotoja e shkrepur në prag të 100 vjetorit të kishës ortodokse shqiptare Shën Gjergji.

Në një atmosferë të mbushur me gëzim dhe shpirtin festiv, Teqeja e Shenjtë Baba Rexheb në Amerikë çeli dyert për tërë besimtarët bektashianë që erdhën për të festuar Kurban Bajramin. Kjo festë, e cila shënon përfundimin e Haxhit dhe nderon sakrificën e Profetit Ibrahim (a.s), është një moment reflektimi dhe bashkimi për të gjithë ata që ndajnë besimin dhe traditat e këtij komuniteti. Në këtë ditë të shenjtë, besimtarë nga Australia, Kanadaja, Shqipëria sigurisht dhe nga shtete te ndryshme te Amerikës,  u mblodhën për të ndarë gëzimin e sakrificës dhe për të forcuar lidhjet e tyre shpirtërore dhe njerëzore.

E  shtunë qershori. Në një pasdite të qetë dhe të ndritshme, Teqeja e Shenjtë Baba Rexheb në Amerikë u mbush me besimtarët e saj që u mblodhën për të festuar Kurban Bajramin, një nga momentet më të shenjta në kalendarin islam. Kjo festë, simbol i sakrificës, dashurisë dhe përkushtimin ndaj Zotin, u shndërrua në një ngjarje që preku thellësisht zemrat e të pranishmëve, duke i lidhur ata në një rrugëtim shpirtëror të përbashkët.

Ceremonia filloi në orën 5:00 PM, kur besimtarët, me fytyra të ndritura dhe zemra të hapura, filluan të mblidhen. Dëgjoheshin përshëndetje të ngrohta dhe urime për festën, teksa secili sillte me vete një ndjenjë gëzimi dhe mirënjohjeje. Në këtë atmosferë të ngrohtë, çdo përshëndetje ishte një shprehje e dashurisë dhe unitetit, një kujtesë se, përtej dallimeve, ne jemi të gjithë një familje e madhe.

Rëndësia e unitetit, një mesazh për bashkim

Ceremonia festive, e cila filloi me një atmosferë gëzimi dhe ngrohtësie, u shoqërua me fjalë që thelluan kuptimin e kësaj feste. Z. Mynyr Nazifi, kryetari i Komisionit të Teqesë, hapi ceremoninë me një përshëndetje emocionuese që preku zemrat e të pranishmëve dhe i dha një dimension të ri festës.

Fjalët e z. Mynyr Nazifi ishin një thirrje e fortë për reflektim mbi rëndësinë e sakrificës dhe bashkimit. Ai u drejtua të pranishmëve me një mesazh të qartë: “Të nderuar vëllezër dhe motra, ju falënderoj që keni ardhur në këtë gëzim të përbashkët.” Kjo thënie, e thjeshtë në formë, ishte e thellë në përmbajtje, duke nënkuptuar se çdo individ në atë ambient kishte një rol të rëndësishëm në forcimin e lidhjeve brenda komunitetit.  

Një thirrje për bashkëpunim dhe përkushtim

Fjala Kryetarit të Komisionit të teqesë Baba Rexheb z. Mynyr Naizifi

Të nderuar vëllezër dhe motra, miq e dashamirës të teqesë së shenjtorit, Baba Rexhebi!

I nderuar myrshidi ynë, fort i respektuar baba Eliton Pashaj!

Sefte ju uroj dhe ju falënderoj që  kini ardhur në këtë gëzim të përbashkët në ditën e Kurban Bajramit!

Në këtë ditë të shenjtë të Kurban Bajramit, ne mblidhemi për të festuar një nga ngjarjet më të rëndësishme në kalendarin tonë fetar, një ditë që simbolizon sakrificën, dashurinë dhe përkushtimin ndaj Zotit.

I nderuar myrshidi ynë, baba Eliton Pashaj, është me ne sot në këtë gëzim të përbashkët. Prania e tij na jep forcë dhe frymëzim, duke na kujtuar se sakrifica e Profetit Ibrahim (a.s.) është një mësim i përjetshëm për ne të gjithë. Haxhi Bektash Veliu dhe baballarët tanë, të djeshmit dhe të sotmit, na qofshin ndihmë në çdo hap të rrugës sonë.

Dita e sotme, pavarësisht se vjen një herë në vit, ka një peshë të rëndësishëm shpirtëror që shfaqet në çdo veprim të përditshëm. Baba Rexhebi na kujtonte se çdo besimtar që e kupton sakrificën e Ibrahimit për Zotin, e ka të fituar davanë për të hyrë me kokën lart në mejdan të teqesë.

Në këtë kontekst, ne nuk mund të heshtim për sfidat që po përballemi. Në emër të Komisionit të Teqes, bëj thirrje për një sakrificë më të madhe për të mbrojtur atë që kemi ndërtuar.  

Siç edhe na këshillonte baba Rexhebi, ne do të sillemi me njerëzillëk dhe do të lutemi për ata që ndjekin rrugë të errëta. Zoti dhe Amerika kanë lidhjet e tyre, dhe ne besojmë se e drejta do të triumfojë mbi të keqen.

Faleminderit të gjithëve për praninë tuaj dhe për mbështetjen. E paçim jetë e mot me shëndet të plotë, baba Eliton Pashain!

Amin!

Fjalët e z. Mynyr Nazifi ishin gjithashtu një thirrje për të forcuar lidhjet mes anëtarëve të komunitetit. Në një botë që shpesh duket e ndarë dhe e fragmentuar, Kryetari i Komisionit na kujtoi se ne jemi të gjithë pjesë e një familjeje më të madhe. Ai inkurajoi të pranishmit të qëndrojnë të bashkuar, të mbështesin njëri-tjetrin dhe të krijojnë një atmosferë dashurie dhe respekti. Kurban Bajrami është jo vetëm një festë, por një mundësi për të rinovuar angazhimin tonë ndaj vlerave që na bashkojnë si njerëz dhe për të forcuar lidhjet që na lidhin.

Myrshidi i teqesë, Baba Eliton Pashaj, në një atmosferë të mbushur me ndjenja të thella shpirtërore, ndau me të ftuarit një thirrje për reflektim dhe përkushtim në festën e shenjtë të Kurban Bajramit. 

Fjalët e tij, të mbushura me urtësi dhe dashuri, na udhëhoqën në një udhëtim të brendshëm, ku çdo sakrificë merr një kuptim më të thellë se sa ajo që shfaqet në sipërfaqe. Fjalimi i tij ishte si një melodi që përshkonte zemrat tona, duke na inkurajuar të kultivojmë vlera të tilla si dashuria, mirësia dhe solidariteti. Babai na kujtoi se Kurban Bajrami nuk është thjesht një festë rituale, por një mundësi për të rinovuar lidhjet tona me njëri-tjetrin dhe me Zotin. Në këtë kontekst, sakrifica merr një dimension të ri, duke u bërë një shprehje e dashurisë së pakushtëzuar dhe e angazhimit për të ndihmuar ata që kanë nevojë.

“Baba Eliton Pashaj: Një dritë refleksionesh mbi sakrificën dhe dashurinë në Festën e Kurban Bajramit”

Drejtuesi shpirtëror i Teqesë Baba Rexheb, Baba Elitoni, la me një mesazh të fuqishëm: “Çdo sakrificë, qoftë ajo materiale apo shpirtërore, është një hap drejt njohjes së thellë të vetvetes dhe të Zotit. Ai na inkurajoi të jemi të hapur për të pranuar dashurinë dhe mirësinë në jetën tonë, duke krijuar një atmosferë ku çdo njeri ndjehet i vlerësuar dhe i dashur. Kështu, festimi i Kurban Bajramit bëhet një mundësi për të ndërtuar një shoqëri më të bashkuar, më të dashur dhe më të ndihmuar, duke sjellë një dritë shprese në çdo zemër”.

Fjala përshëndetëse e Baba Eliton Pashaj

Të nderuar vëllezër dhe motra!

Të nderuar miq e dashamirës të teqesë së shenjtorit tonë, Baba Rexheb!

I nderuar kryetari i Komisionit të Teqesë z.Mynyr Nazifi!

Në zemrën e traditës sufiste dhe bektashiane, Kurban Bajrami, është jo thjesht një festë rituale, por një thirrje e thellë shpirtërore për t’u kthyer në thelbin e vetes dhe për t’u bashkuar me Zotin në dashuri dhe përulësi. Sufizmi bektashian na mëson se çdo sakrificë e jashtme është vetëm shprehja e një sakrifice më të madhe që bëhet brenda nesh – ajo e egos që “vdes” për të lindur në dritën hyjnore.

Shembulli i myrshidit tonë Baba Rexheb është një udhërrëfyes i fuqishëm i cili në jetën që jetoi dhe mësimet e tije që na la, ish shembull tregues i rrugës së sakrificës, dashurisë dhe përkushtimit. 

Në frymën sufiste bektashiane, Kurban Bajrami është jo vetëm sakrificë materiale, por udhëtim i brendshëm drejt dritës së Zotit – një rrugëtim që na mëson se vetëm duke u bërë “kurban” ndaj egos mund të gjejmë paqen e vërtetë.

Kjo festë në traditën bektashiane nuk është vetëm një festë rituale, por një thirrje e fuqishme shpirtërore që na fton të hyjmë në thellësitë e dashurisë hyjnore dhe vetëdijes për njësinë e gjithësisë. 

Filozofia e sufijve bektashianë  na mëson se Profeti Ibrahim (a.s) është simboli i atij njeriu që i ka çliruar duart nga çdo lidhje tokësore dhe i ka dorëzuar ato plotësisht në duart e Zotit. Sakrifica e tij nuk është vetëm akti kurbanor, por vepra më e madhe e shpirtit që jep dorë nga vetja, nga egocentrizmi dhe nga çdo pengesë që ndan njeriun nga dashuria hyjnore.

Për ne bektashinjtë, çdo gjest është një mundësi për t’u gjendur më pranë Zotit, për të pastruar zemrën nga e liga dhe për të ushqyer shpirtin me mëshirë dhe dashuri. I madhi Ghazali thotë: “Kurban i vërtetë është ai që sakrifikohet në heshtje brenda vetes, duke u bërë dritë për të tjerët, pasi njeriu i vërtetë është ai që vdes para se të vdesë”.  

E pra sot, kur sejcili nga ne tek bën  ritualin e sakrificës, nuk duhet të harrojë se kurbani më i madh është ai që bëhet në zemrën e tij: heqja dorë nga egocentrizmi e urrejtja, dhe hapja për të përqafuar gjithçka me dashuri dhe mëshirë. “Kurban” në këtë kuptim bëhet vetë jeta jonë, çdo gjest i mirë, çdo fjalë e butë dhe çdo ndihmë ndaj të tjerëve, duke qenë frymëzim për komunitetin dhe shoqërinë Amerikane me të cilët bashkëveprojmë në përditshmërinë tonë. 

Përpara se ta mbyll këtë fjalë, një urim i veçantë i takon veçanërisht Konsullit të Nderit të Shqipërisë, z.Ekrem Bardha, dhe familjes së tij, për kontributin e pandashëm ndaj institucionit tonë.  

E pra, le të bëjmë që ky Kurban Bajram të shënojë një fillim të ri shpirtëror, ku secili prej nesh të bëhet një bektashian i vërtetë, duke jetuar me zemër të hapur dhe frymë faljeje. Le të ecim përpara në rrugën e Bektashizmit, rrugën e dashurisë dhe sakrificës. O Zot, na udhëzo dhe na ndihmo të forcojmë lidhjet me Ty, njëri-tjetrin dhe me gjithçka që na rrethon; në këtë mënyrë ne bëhemi pjesëtarë të vërtetë të rrugës së Bektashizmit – rrugës së dashurisë, sakrificës dhe bashkimit me Hyjin.

Me dashuri dhe përulësi, Baba Eliton Pashaj!

Sakrifica është një akt që na lidh me historinë e thellë të besimit

Përshëndetja e Zj.Myftari aktiviste e gruas në komunitetin bektashian për diasporën

Zj. Migena Myftari:  “Kurban Bajrami është një thirrje për reflektim dhe përkushtim ndaj vlerave të larta njerëzore. Sakrifica është një akt që na lidh me historinë e thellë të besimit dhe na tregon se dashuria dhe përkushtimi për Zotin shprehen përmes veprave të mira.” 

Të nderuar pjesëmarrës!

I nderuar kryetar i Komisionit të Teqesë, Baba Rexheb, z. Mynyr Nazifi

I nderuar myrshidi ynë, Baba Eliton Pashaj!

I nderuar z. Ekrem Bardha!

Të nderuar motra dhe vëllezër të komunitetit tonë bektashi këtu në Teqenë e Shenjtë Baba Rexheb në Amerikë.

Përshëndetje të nderuara motra, vajza dhe nëna të ardhura sot në këtë sallë të bekuar!

Kjo ditë e shenjtë, e cila shënon përfundimin e Haxhit dhe nderon sakrificën e Profetit Ibrahim (a.s), është një thirrje për reflektim dhe përkushtim ndaj vlerave të larta njerëzore. Ajo tejkalon ritualet dhe traditat, duke bërë që besimtarët të mblidhen për të reflektuar mbi vlerat e besnikërisë dhe dashurisë. Sakrifica, në zemër të Kurban Bajramit, është një akt që na lidh me historinë e thellë të besimit, duke na dhënë një mësim të rëndësishëm: besimi kërkon sakrificë. Ky rit flijimi është një përkujtim i fuqishëm se si dashuria dhe përkushtimi për Zotin shprehen përmes veprave të mira.

Këto vepra i kanë karakterizuar kaherë nënat, vajzat dhe motrat shqiptare bektashiane, që pikërisht në këtë ditë na bëjnë më të ndjeshme të kuptojmë se si dashuria për Zotin dhe për njerëzit rritet përmes punëve konkrete. Ne jemi krahu mbështetës për çdo grua bektashiane, duke hapur portat për çdo nëne apo motër shqiptare, kushdo qoftë besimi. Në një botë ku shpesh harrohet rëndësia e solidaritetit, kjo festë na kujton se çdo veprim i vogël i mirësisë ka ndikim të madh në jetën e të tjerëve. Si festë e përmotshme, Kurban Bajrami e tejçon kufijtë e një feste; është një thirrje për të jetuar me dashuri, të jemi më të mirë, të jemi më të hapur ndaj të tjerëve dhe të ndihmojmë pa hezituar ata që janë në nevojë.

Teqeja jonë Baba Rexheb këtu në Amerikë këtë mesazh shpirtëror e ka tejçuar për vite me radhë, duke hapur dyert e dashurisë së Haxhi Bektash Veliut dhe duke mbajtur çiragun e pashuar të familjes profetike së Ehli Bejtit për çdo bektashian. Ky është një veprim i vogël i mirësie me një ndikim të madh shpirtëror.

E pra, kjo është esenca e Kurban Bajramit, një festë që na bashkon në një rrugëtim të përbashkët drejt një bote më të mirë, duke na frymëzuar të jetojmë me dashuri dhe përkushtim.

Le të festojmë këtë ditë me zemra të hapura dhe të angazhohemi për të përhapur mirësinë dhe dashurinë në çdo hap të jetës sonë.

Korrespondent “Zëri Bektashian”

Detroit 7 Qershor 2025

Hulumtim nga Rafael Floqi 

Termi i fjalës nënë “mater” në latinisht vjen nga rrënja proto-indo-evropiane (PIE) *méh₂tēr, që do të thotë “nënë” por në shqip kjo fjalë është shndërruar në “motër”. Si, qysh pse?

Shqipja u veçua për herë të parë si një gjuhë indo-evropiane mjaft kohë më parë nga gjuhëtari Franz Bopp. E mbështetur që atëherë nga një numër gjuhëtarësh, duke përfshirë një pjesë të mirë të punës mbi këtë temë nga gjuhëtari amerikan i ndjerë së fundmi, Eric Hamp. 

Në fakt, ndikimi në aspektin e inventarit të fjalorit nga gjuhët përreth pёr shqipen nuk është i papërfillshëm. Shqipja ka shumë fjalë të huazuara nga gjuhë të tjera, duke përfshirë huazime të hershme nga latinishtja, megjithëse jo shumë nga greqishtja e lashtë. Por ajo është e vetmja anëtare e mbijetuar e degës së vet të indoevropianishtes. 

Fakti që shqipja është degë më vete e familjes, dhe çdo ndryshim i vetëm larg gjuhës stërgjyshore IE që përcakton shqipen, nuk ndahet me asnjë degë tjetër në rendin e duhur kronologjik, që do të thotë se të njëjtat lloje ndryshimesh mund të kenë ndodhur diku tjetër, por jo në një afat kohor në të cilin ato mund të kenë ndodhur me shqipen stërgjyshore dhe gjuhët e tjera… 

Shqipja është e lidhur me gjuhët indo-evropiane – ajo rrjedh nga gjuha e përbashkët që ndahej nga indo-evropianët shumë të lashtë përpara se gjuha të ndahej në degë të shumta – por shqipja (ashtu si armenishtja) nuk ka gjuhë të njohura të degëzuara ngushtë, dhe është një gjuhë më vete, midis gjuhëve indo-evropiane (dhe ashtu si armenishtja, atje dhe madje ka përkime me të …) Gjuhët IE u zgjeruan në të gjithë Azinë dhe Evropën dhe folësit IE formuan grupe që u zhvilluan në mënyrë të pavarur nga njëri-tjetri për 5,000 vitet e fundit. Kjo është kohë e mjaftueshme për të krijuar gjuhë krejtësisht të ndryshme, por prapë mund të dalloni ngjashmëritë e fjalorit në një fjali të rastësishme bazë. Por të kthemi tek fjala “motër“.

Rrënja PIE *méh₂tēr ka dhënë shkas për fjalë të ngjashme për “nënën” në shumë gjuhë të tjera indo-evropiane, si latinishtja māter, irlandishtja e vjetër mathir, anglishtia mother ,lituanishtja motë, sanskritishtja matar-, greqishtja mētēr dhe sllavishtja e vjetër kishtare mati.

Për shembull, fjala “mater” përdoret në termin “pia mater”, që është latinishtja mesjetare për “nënë e butë” dhe i referohet një membrane delikate që mbulon trurin. Shkurt, fjala latine mater është thellësisht e rrënjosur në të kaluarën proto-indo-evropiane dhe ndan një origjinë të përbashkët me shumë fjalë të tjera për “nënë” në gjuhë të ndryshme. Kjo rrënjë është gjithashtu origjina e fjalës angleze “mother”. Kjo rrënjë PIE *méh₂tēr besohet se bazohet në formën *mā- të kombinuar me prapashtesën e termit të lidhjes familjare *-ter-.

Fjala latine mater mund t’i referohet “nënës”, por gjithashtu ka kuptimin e “asaj që ka lindur diçka”. Në disa kontekste, ajo gjithashtu mund t’i referohet gjërave si “trungu i pemës” ose “trupi i pemës”, që potencialisht mbart kuptimin e burimit të rritjes. Ky kuptim i zgjeruar mund të shihet në fjalë si “materia”, e cila vjen nga mater dhe lidhet me “material” ose “substancë”. 

Fjala shqipe “motër” ka një etimologji interesante që gjurmon deri te rrënja proto-indo-evropiane (PIE) që do të thotë “nënë”.

Ja se si kuptohet ky ndryshim në kuptim nga gjuhëtarët:

• *PIE méh₂tēr: Kjo ishte fjala origjinale proto-indo-evropiane për “nënë”.

• *PIE méh₂treh₂: Nga *méh₂tēr, doli një formë derivate *méh₂treh₂, që do të thotë “teze” ose “motra e nënës”.

• *Proto-Shqipe mātrā: Kjo fjalë evoluoi nga *méh₂treh₂ dhe fillimisht ruajti kuptimin e “motrës së nënës” ose “tezes “.

• Shqipe motër: Me kalimin e kohës, kuptimi i *mātrā u zgjerua për të përfshirë kuptimin më të përgjithshëm të “motrës”.

Po pse ky ndryshim semantik?

Ky ndryshim nga “motra e nënës” në “motër” në shqip është një fenomen interesant gjuhësor. Spekulohet se në kontekstin historik të shoqërisë proto-shqiptare, koncepti i “motrës së nënës” ishte qendror për marrëdhëniet farefisnore dhe mund të ketë shërbyer si bazë për termin më të gjerë “motër”. Disa teori sugjerojnë se kjo mund të lidhet me ndikimin nga një sistem matriarkal mesdhetar.

Fjala shqipe “nënë” është një shembull interesant se si kuptimi i një fjale mund të evoluojë me kalimin e kohës, duke demonstruar një lidhje midis fjalës PIE për “nënë” dhe fjalës moderne shqipe për “motër”.

Marek Majer, i Universitetit të Lodzit Poloni në artikullin e tij ‘Parahistoria indoevropiane e fjalës shqipe për ‘motër’ mbështetet në një sugjerim pothuajse të anashkaluar nga Eric Hamp, ku argumentohet se fjala shqipe nënë ‘motër’ nuk është një refleks i drejtpërdrejtë i fjalës proto-indoevropiane *meh2ter- ‘nënë’ (me një ndryshim të papritur të kuptimit) – siç supozohet pothuajse universalisht në literaturë – por që përfaqëson një derivat të hershëm të kësaj fjale, ndoshta *māt(e)rā < *meh2t-(e)r-eh2 ‘e të njëjtës nënë’ ose ‘që ka të njëjtën nënë’. 

Një fjalë e tillë mund të jetë leksikalizuar lehtë si zëvendësim i fjalës së trashëguar për ‘motër’; krh. Greqisht αδελφ(ε)ός ‘vëlla’ < *sm̥ -gʷelbʰ-es-o- ‘i së njëjtës mitër’ ose spanjisht hermano ‘vëlla’ < latinisht germānus ‘i të njëjtit fis, i vërtetë, i plotë’. Kështu, pavarësisht pretendimeve të përhapura për të kundërtën, fjala ‘motër’ në shqip ndoshta mund të shpjegohet nëpërmjet zhvillimeve mjaft të parëndësishme dhe nuk dokumenton asnjë fakt të jashtëzakonshëm rreth terminologjisë së farefisnisë (para)shqiptare ose strukturës shoqërore.

Terminologjia shqipe e lidhjeve familjare dhe fjala për “motër”

Siç dihet mirë, shqipja ruan vetëm një pjesë të vogël të terminologjisë proto-indo-evropiane të lidhjeve familjare. Shumica e termave bazë të lidhjeve familjare janë zëvendësuar nga terma inovativë (qofshin fjalë të reja, fjalë për fëmijë apo huazime), ndërsa termat e njohur të njohur nga gjuhë të tjera indo-evropiane. Parahistoria indoevropiane e fjalës shqipe për “motrën” të rindërtueshme për gjuhët Proto-Indo-Evropiane – nuk kanë lënë asnjë gjurmë të pakontestueshme:

Zëvendësimet e termave thelbësorë të farefisnisë PIE në shqip

Termi PIE 

*ph2ter- ‘baba’ Ved. pitŕ̥-, greq. πατήρ, lat. pater → atë, baba etj.

*bʰreh2ter- ‘vëlla’ Ved. bhrā́tr̥ -, lat. frāter, Toch. B procer → vëlla etj.

*swesor- ‘motra’ Ved. svásr̥ -, lat. soror, Lith. sesuõ → motër etj.

*suhnu- ‘bir’ Ved. sūnú-, gotik. sunus, Lith. sūnùs → bir, djalë etj.

*dʰugh2ter- ‘bijë’ Ved. dúhitr̥ -, Gr. θυγάτηρ, OArm. dowstr → bijë, vajzë etj.

Termat farefisnore shqiptare me lidhje të dukshme indo-evropiane kufizohen në disa sende më pak qendrore, si p.sh.fjala  vjehërr ‘vjehër’ (< PIE *sweḱuro-, me ndërlikime fonologjike; krh. Ved. śváśura-, gr. ἑκυρος, PSl. *svekrъ), nip/mbesë4 ‘nip, nip’ / ‘mbesë, mbesë’ (< PIE *nepot-/*neptih2, krh. Ved. nápāt, lat. nepōs, OLith. nepuotis). 

Së fundmi, disa elementë mund të përfaqësojnë zëvendësime leksikore me moshë të konsiderueshme, të ndërtuara nga elementë indo-evropianë; krh. gjysh ‘gjysh’ (< Post-PIE *suhsiyos, *suhsēn ose e ngjashme;5 krh. Ved. sūṣā́, një formë me interpretime të ndryshme).

Nuk ka gjasa që termi joshës ‘gjyshe’ të ketë ndonjë lidhje me terminologjinë proto-indo-evropiane të lidhjeve familjare, pavarësisht se pranohet si i nxjerrë nga PIE *h2ewh2-ih2 p.sh. në Mallory & Adams 2009: krh. Demiraj 1997: 209. Megjithatë, fjala inovative për ‘vëlla’, vëlla, ndoshta është e përbërë nga material indo-evropian; krh. më poshtë.

Megjithatë, një përjashtim kurioz në krahasim me listën e paraqitur më sipër është fjala shqipe për ‘motër’, nënë (përkufizim -a; shumës motra, -at; dial. dhe SH e vj .motër, motrë). Siç dihet, duket të jetë një refleks i drejtpërdrejtë i fjalës proto-indo-evropiane për ‘nënë’, d.m.th. *meh2ter-7 (ved. mā́tr̥-, gr. μήτηρ, lat. māter).

Shqipfolësit nuk e ndryshuan drejtpërdrejt fjalën proto-indo-evropiane *méh₂tēr (“nënë”) në shqipen motër. Të dyja janë vërtet të lidhura, por jo në mënyrën që po mendoni ju: rrënja PIE në fjalë është *méh₂treh₂ e derivuar nga *méh₂tēr, por do të thoshte “teto nga nëna”, d.m.th., “motra e nënës”.

Megjithatë pushtimi osman solli huazime . Fjala shqipe “halla” (hallë) që përdoret për të thirrur motrën e babait, vjen nga turqishtja osmane خاله (hala), e cila në origjinë vjen nga arabishtja خَالَة (ḵāla) që do të thotë “motra e nënës”. Në gjuhën shqipe, fjala “hallë” i referohet motrës së babait, ndërsa fjala “teze” (gjithashtu nga turqishtja osmane, por me origjinë arabe) përdoret për të treguar motrën e nënës. 

Kjo tregon ndikimin e gjuhës turke osmane në shqipen, sidomos në fjalorin familjar, ku termat si “xhaxha” (vëllai i babait), “daja” (vëllai i nënës), “halla”, dhe “teze” janë të huazuara. 

Fjalët “teze” dhe “hallë” janë huazime nga turqishtja. Fjala shqipe “teze” ka origjinën nga turqishtja osmane “teyze” Kisha menduar se ne shqip kishin humbur si fjalë derisa pashë diçka shumë unike tek literatura arbëreshe në Itali. Derisa për fjalët “Axha, Mixha dhe Dajë” ende nuk ka gjetur ndonjë në shqip, pasi që edhe këto janë në turqisht “amca dhe dayi .

“Motëramë” dhe “Motëratë” mësa duket janë fjalët e gjuhës tonë para se të zëvendësoheshin nga fjalët e mbi cekura turke.  Sipas arbëreshit Salvatore Di Chiara,  arbëreshët thonë mortata e motrëmëma, mortata e motra e babait, motrëmëma e motra e nënës, vovi i vëllai i nënës ( daja) dhe i babait (xhaxhai) ndërsa Tata shkurt “Ati” e trashëguar nga latinishtja tata, në fund të fundit nga proto-indoevropianishtja *tatás. Krahaso arumunishten tatã, dalmatishten tuota (“baba”), napolitanishten tata (“baba”); krh. edhe shqipen “tatë”. Ndoshta është përforcuar nga termi i ngjashëm sllavo-jugor (p.sh. serbo-kroatishtja tata (“baba”). tát/ë,-a emër i gjinisë mashkullore; numri shumës; -a(t). Baba-i në këtë formë Baba gjendet edhe në turqisht dhe arabisht ), si dhe Mëma (nëna/nana), fjala “Nana shqip afron me latinishten Nana Latin: “Nana filios suos amat.” (Nëna do birin e saj)

Fjala shqipe “ungj/ i ungji” është një formë e përcaktuar, njëjës, që do të thotë “xhaxhai”. Në shqip, si në gjuhë të tjera, terma të ndryshëm për “xhaxhain” mund t’i referohen vëllait të nënës ose të babait.

Etimologjia e “ungji” vjen nga latinishtja në shqip përmes latinishtes vulgare. Besohet se e ka origjinën nga fjala latine “avunculus”, që do të thotë “xhaxhai nga nëna”. Kjo fjalë latine është një formë zvogëluese e “avus”, që do të thotë “gjysh”. Ndryshimi i kuptimit nga “gjysh” në “xhaxhai nga nëna” nuk është i pazakontë në gjuhët indo-evropiane.

Etimologjia e “i ungji” është: latinisht “avunculus” > latinisht vulgare “aunculo” ose “aunclus” > shqip “ungj” > “i ungji”.

Nyja përcaktore e fillestare me origjinë pronori tek fjalët i ati e ama/ e ëma, i ungji , e emta, e bija, i biri, e reja janë përcaktorë të vjetërsisë të këtyre fjalëve, Po ashtu edhe fjala e émt/ë,-a emër i gjinisë femërore; numri shumës; -a(t) motra e babait ose e nënës. Ato që emërtohen «nyja të përparme» vetëm formalisht u ngjajnë nyjave, meqenëse funksionalisht kryejnë më së shumti rolin e rregullatorit të lidhjes gramatikore me një fjalë paraprijëse. Roli i tyre në ligjërim dhe kompleksiteti i problemeve që paraqesin e justifikojnë këtë interesim. Ato janë studiuar si në planin diakronik ashtu edhe në atë sinkronik. Interesant është se këto nyje nuk i gjejmë tek fjalët e huazuara nga turqishtja si axha apo daja.

Fjala shqipe “kunati /kunata” vjen nga latinishtja “cognātus”. do të thotë “i lidhur me gjakun” ose “i lindur së bashku”. Përbëhet nga: “cogn-” (së bashku, me) dhe “gnātus” (i lindur). Kuptimi origjinal: Në latinisht, i referohej të afërmve të gjakut në linjën femërore, në krahasim me agnates (të afërm gjaku në linjën mashkullore). Evolucioni më vonë në latinishten vulgare prej ku në shqip me kuptim të ngushtuar, duke iu referuar konkretisht burrit të motrës dhe gruas së vëllait, ndoshta për të dalluar këto lidhje familjare nga të afërmit e tjerë që tashmë kishin një emër specifik.

Fjala “nana” duket se ka origjinën si një fjalë ose tingull belbëzimi për fëmijë që ka të ngjarë të imitojë fjalën “mama” ose “papa”, e përdorur për t’iu referuar një të rrituri femëror përveç nënës. Kjo besohet se rrjedh nga një rrënjë proto-indo-evropiane që imiton belbëzimin e një fëmije, e ngjashme me fjalën e lashtë greke νάνα (nánna). Kjo shpjegon pse termi “nana” (ose variacione të ngjashme) përdoret në gjuhë të ndryshme, shpesh për t’iu referuar gjysheve ose të afërmve të tjerë femra më të moshuar, për shkak të tendencës natyrore të fëmijëve për të përdorur tinguj të thjeshtë dhe për të përsëritur rrokjet kur mësojnë të flasin. Për shembull, terma të ngjashëm gjenden në: Italisht: nonna Spanjisht: nana Greqisht: νάννα (nánna) që do të thotë “teze” Uellsisht: nain Sicilianisht: nanna Më vonë, rreth fillimit të shekullit të 20-të, u përdor edhe për t’iu referuar gjysheve. Pra, ndërsa “nana” përdoret shpesh si term për “gjyshe” në gjuhë si anglishtja, origjina e saj qëndron në zhvillimin e hershëm të gjuhës në fëmijëri dhe një rrënjë të mundshme proto-indo-evropiane. Nga ku edhe kompozimet e mëvonshme “nënmadhja”, apo “nëndaja”

Po të kthemi tek “motra” .Kuptimi u bë gjithnjë e më i përgjithshëm ndërsa u bë proto-shqipja *mātrā dhe më pas shqipja moderne motër, duke kaluar nga konkretisht motra e nënës suaj në motrën e kujtdo në përgjithësi është më i lashtë .

E njëjta gjë ndodhi në rastin e vëlla, fjala shqipe për “vëlla”: filloi si *h₂euh₂ó-dʰlyos, pastaj proto-shqipja *(a)waládja, dhe u shkurtua dhe tingëllimi i saj u ndryshua në vëlla modern. Edhe pse do të kishte qenë interesante, të themi të paktën, këtu nuk pasqyrohen ndryshime kulturore.

Pse pse fjala ‘nënë’ do të thotë motër në shqip dhe jo ‘nënë’ si në gjuhët e tjera indo-evropiane?

Sepse shqipja nuk ka gjuhë “kushërira”. Është një gjuhë familjare indoevropiane si anglishtja, ndër shumë të tjera, është e lidhur ngushtë me të. Por shqipja është një degë kryesore e indoevropianes më vete. Ashtu si gjuhët e tjera IE, ajo ndan prejardhjen nga një gjuhë paraardhëse shumë më e hershme prehistorike, proto-indoevropiane. Po kështu si edhe anglishtja, islandishtja dhe gjermanishtja. Shqipja ose ajo që përfundimisht u bë shqipe mund, me të vërtetë ndoshta, të ketë pasur një ose dy gjuhë “motra”, domethënë një degë të ngjashme. Por të gjitha u zhdukën duke e lënë shqipen si shqiponjën e vetme që fluturonte nga ajo degë. Një gjuhë tjetër indoevropiane në këtë situatë është armenishtja.

I vetmi studiues që ka propozuar një alternativë të vërtetë për problemin – që nuk kërkon supozimin e ndryshimit masiv semantik ose të ndryshimeve të supozuara në terminologjinë familjare – është Eric Hamp. Zgjidhja që Hamp përfundimisht (1986: 110) është e rrënjosur në shpjegimin e tij interesant, por mjaft spekulativ të shpjegimit të shqipes vajzë ‘vajzë, bijë’,dial. varzë etj., të cilën ai e konsideron si refleks të PIE  ‘motër me ligj’. Ai arrin në përfundimin se sapo refleksi i *swesor- erdhi në kuptimin “vajzë”, u ngrit nga nevoja për të dalluar qartë ‘motrën’, gjë që u arrit me anë të një fraze që do të thotë ‘vajzë e nënës’: “*mātrā uor- > var-, d.m.th. motrë (var-)”. 

Sipas analizës formale dhe semantike , supozimi qendror duhet të jetë se fjala shqipe “motër” nuk është një refleks i drejtpërdrejtë  i fjalës *meh2ter-, por përkundrazi vazhdon një derivat të hershëm – me shumë mundësi në *-eh2-. Çështja kryesore është se nuk po flasim thjesht për një rregullim të tipit morfologjik sinkronik të fjalës motër (sigurisht, shqipja nuk i ruan rrënjët proto-indo-evropiane si një klasë të veçantë inflekcionale, dhe fakti që fjala rindërton mekanikisht si një *māt(e)rā virtuale është i qartë në çdo rast; krahaso Alb vj. dhe dial. motër, motrë). Anasjelltas, analiza e tanishme vepron me një procesi i derivativi të vërtetë, që përfshin një ndryshim në kuptim. Semantika e fjalës motra tani mund të shpjegohet lehtësisht.

Për të përmbledhur, duket se leksema PIE *meh2ter- ‘nënë’ thjesht nuk pasqyrohet fare drejtpërdrejt në shqip, pasi është zëvendësuar nga shqip “nënë” dhe formacione të ngjashme; ajo ndau fatin e të gjithë termave të tjerë qendrorë proto-indo-evropianë të lidhjes familjare në shqip. Megjithatë, përpara se të humbiste, ajo krijoi një derivat *meh2t(e)reh2 ‘e/që ka të njëjtën nënë’, i cili, ashtu si edhe termi po aq inovativ *swelowdʰeh2 ‘[e] të njëjtës fis’, shërbeu për të krijuar një term të ri për t’iu referuar vëllezërve dhe motrave. Kështu, nënë ‘motër’ është paralele me vëlla ‘vëlla’ si një ‘zëvendësim’ të hershëm, me bazë indo-evropiane, në terminologjinë shqipe të lidhjes familjare.

M.M./ RTKlive/

Kryeministri në detyrë i Kosovës, Albin Kurti, mirëpriti dje në takim kryetarin e Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës ‘VATRA’, Elmi Berisha.

Në një njoftim për media nga Zyra për Informim e Kryeministrisë bëhet e ditur se në këtë takim miqësor u vlerësua lart roli historik dhe kontributi i çmueshëm i Shoqatës VATRA për çështjen shqiptare përgjatë më shumë se një shekulli, me theks të veçantë në mbështetjen për lirinë e popullit dhe pavarësinë e Kosovës.

“VATRA ka qenë gjithmonë një zë i fuqishëm i shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, duke e mbajtur gjallë çështjen e Kosovës në momentet më të vështira dhe duke ndihmuar në ndërgjegjësimin e opinionit publik dhe politikës amerikane për të drejtën tonë për liri dhe pavarësi. Kryeministri Kurti shprehu mirënjohjen e tij për kontributin e vazhdueshëm të shoqatës VATRA dhe rëndësinë që ajo vazhdon të ketë në fuqizimin e lidhjeve me diasporën dhe të shtetit të Kosovës me Shtetet e Bashkuara të Amerikës,” thuhet në njoftim.

Tutje bëhet e ditur se ata diskutuan për mënyrat dhe mundësitë që bashkëpunimi ndërmjet institucioneve të vendit dhe shoqatës e diasporës sonë në Amerikë të rritet e thellohet më tej në shërbim të interesave të Republikës së Kosovës dhe popullit shqiptar.