Dr.Nail Draga/

Abstrakt

Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore harta politike e Evropës pësoi ndryshime në sajë të vendimeve të Fuqive të Mëdha. Në këtë aspekt u arriten marrëveshje ne mes vendeve të ndryshme, ku nder ma të rëndësishmët është ajo e vitit 1923, në mes Turqisë dhe Greqisë. Kemi të bëjmë me një marrëveshje të veçantë e cila legalizoi shkëmbimin e popullsisë turke e greke nga njëri vend në tjetrin, që është rast i veçantë dhe i panjohur deri në atë kohë. Një veprim i tillë ishte për të konsoliduar këto shtete të cilët u homogjenizuan, ku si kriter ishte përkatësia fetare e popullsisë së shkëmbyer. Ne këtë aspekt e pësoi edhe popullsia shqiptare e Çamërisë, sepse duke i trajtuar shqiptarët të përkatësisë myslimane si turq, në mënyrë të dhunshme i detyruan të shpërngulën nga viset e vendbanimet e tyre duke u vendosur në Turqi. Ishte ky një diferencim fetar, duke eliminuar ate kombëtar, qe ishte në kundërshtim me interesat kombëtare të popullsisë shqiptare, ndërsa me pas në vendbanimet e tyre u vendosën popullsi greke qe si qellim kishte kolonizimin e vendbanimeve shqiptare për të ndryshuar strukturën kombëtare të Çamërisë.

***

Në sajë të vendimeve të Konferencës së Londrës(1912/13) me tepër së gjysma e trojeve dhe e popullsisë shqiptare, mbeti jashtë shtetit të pavarur të Shqipërisë. Një vendim i tillë ishte tragjik, sepse të tjerët përkatësisht Fuqitë e Mëdha vendosin për fatin e shqiptarëve. Të ndodhur ne fqinjësi me dy popuj, sllavët dhe grekët të cilët kanë pasur aspirata të vazhdueshme për zgjërim territorial ndaj hapësirës etnogjeofrafike shqiptare, politika e tyre pushtuese, si mision kishte spastrimin etnik e territorëve të reja të aneksuara.

Në këtë periudhë kohore popullsia shqiptare në Shqipërinë e Poshtme, ku bënin pjesë viset dhe vendbanimet shqiptare te aneksuara nga Greqia, ku në veçanti dallohej krahina e Çamërisë ishte në goditje të vazhdueshme të politikës të pushtetit grek. Dhe nuk ka si të jetë ndryshe se kemi të bëjmë me një krahinë homogjene ku dominonte popullsia shqiptare e dy besimeve(myslimane dhe ortodokse). Por duke pasur parasysh se shteti grek si atëherë edhe sot çështjen fetare e ka parësore në politiken shtetërore, ndaj shqiptarëve të konfesionit islam kishte qasje të veçantë, për asimilimin apo shpërnguljen e tyre, ndërsa me pas helenizimin e kësaj krahine.

Çamëria krahinë shqiptare

Krahina e Çamërisë shtrihet në pjesën jugperëndimore të Shqipërisë së Poshtme, nga Liqeni i Butrintit e lumi i Pavllës, në gjirin e Prevezës, me rrethet e Filatit, të Gumenicës, të Margelliçit, të Paramithisë, të Pargës, të Prevezës e të Filipjadhës, me një sipërfaqe prej 5000 km2, me një vijë bregdetare prej 100 km dhe popullsi shqiptare(myslimane e ortodokse) prej me shumë së 75000 banorë(viti 1913).

Përveç krahinës së Çamërisë hapësirës etnogjeografike shqiptare iu shkeputën edhe vise të tjera ku kishte numër të madh të popullsisë shqiptare, si Janina qe kishte qenë kreqendra e Shqipërisë së Poshtme, Voshtina, konica, rrethet e Kosturit, e të Follorinës dhe fshatra të tyre në jug të Gramozit, ku kishte gjithashtu popullsi shqiptare. Duke llogaritur dhe numrin e këtyre kazave,numri i popullsisë shqiptare në trojet qe iu dhanë Greqisë arrinte në më shumë se 120.000 frymë.

Cekim me këtë rast se nga krahina e Çamërisë ne kuadër të Shqipërisë mbeti një pjesë e vogël, e ate kryesisht nga ana e Konispolit me 13 fshatra.

Dhuna ndaj popullsisë shqiptare

Ne rrethana të reja shoqërore e politike ndaj popullsisë shqiptare në viset e tyre pushteti grek vendosi gjendjen e shtetrrethimit dhe ndalimit të qarkullimit të shqiptarëve jashtë juridiksionit të fshatit apo qytetit të tyre. Autoritetet ushtarake dhe administrata civile filluan të shpronësojnë popullsinë myslimane shqiptare dhe të ushtrojnë dhunë mbi ta për ti detyruar që të shpërngulen. Nga ana tjetër popullsinë shqiptare ortodokse e shtërngonin të mohonin përkatësinë kombëtare shqiptare dhe të pranonte entittein helen dhe të deklarohej greke. Për të shtypur qendresën e shqiptarëve u ndërmoren masa të egra terrori dhe u shkatërruan qindra shtëpi në fshatrat e Çamërisë.

Ne lidhje me këtë çështje F.S.Noli ka shkruar se “fati i shqiptarëve të provincës së Çamërisë, nuk ndryshon nga ai i Kosovarëve, s` është veç se një ribotim i tragjedisë në tre akte: ç´ pasurim, ç`përngulje, ç`farosje”.

Masakrat pas luftërave ballkanike

Në rrethana të tilla shoqërore, qe ka të bëjë me luftërat ballkanike ku fqinjet tanë, sllavët e grekët, pushteti grek masakronin popullsinë shqiptare, ajo ishte e detyruar të shpërngulej për të mbijetuar. Por grekët nuk u ndalën me kaq por por me 1913-14 kaluan kufirin jugor të Shqipërisë, duke bërë masakra të pa para duke djegur fshatra e vrarë popullsinë vendase, kryesisht ate të përkatësisë myslimane. Ne popull dhe në historiografi njihen si: Masakra e grekëve në Panarit, Masakra e grekëve në Hormovë, Masakrat e grekëve në Frashër, Masakrat e grekëve në Kolonjë etj.

Krimet e grekëve në Shqipërinë Juglindore në vitet 1913-1914 kanë një emërtim e me të drejtë quhet Gjenocid për pastrim etnik nëpërmjet dëbimit dhe masakrimit të popullsisë civile. Pasqyrimi i krimeve greke ndaj popullsisë civile të Shqipërisë Juglindore deri në vitet 1920 nga autorë shqiptarë dhe të huaj në të gjitha titujt e artikujve, në gazeta e libra te botuara që bënin fjalë për këto krime, dënuar dhe cituar dukshëm krimet e Greqisë.

Konferenca e Parisit vulosi padrejtësinë

Nga ana tjetër gjatë Luftës së Parë Botërore e pas saj shqiptarët menduan se gabimet e mëparshme nga Konferenca e Londrës(1913) do të përmirësohen, por ishte vetëm iluzion, sepse në Konferencën e Paqës e Versajës në Paris(1919-1920), nuk u miratuan kërkësat e shqiptarëve, për bashkimin e Çamërisë me Shqipërinë. Kemi të bëjmë me vulosjen e përseritur të padrejtësisë kundër shqiptarëve, sepse Shqipëria ishte dhe është edhe sot vendi i vetëm i cili kufizohej me popullsinë e vet shqiptare. Por, edhe në vitët pasuese keqtrajtimi i popullsisë shqiptare nga qeverisja greke do të vijoj në të dy anët e kufirit, qe ndikoj në emigrimin e saj, qe dëshmohet nga të dhënat statistikore të kohës(6).

Traktati i Lozanës(1923)

Nën monitorimin e Fuqive të Mëdha e të Lidhjes së Kombëve, më 30 janar 1923, u nënshkrua Traktati i Lozanës. Në sajë të këtij Traktati pushoi zyrtarisht konflikti qe kishte ekzistuar midis Perandorisë Osmane dhe aleatëve: Perandoria Britanike, Republika Franceze, Mbretëria e Italisë, Perandoria e Japonisë, Mbretëria e Greqisë dhe Mbretëria e Rumanisë, që nga mbarim i Luftës së Parë Botërore. Traktati u ratifikua nga Turqia me 23 gusht 1923, nga Greqia më 25 gusht 1923, nga Italia më 12 mars 1924, nga Japonia më 15 maj 1924, nga Britania e Madhe më 16 korrik 1924.Traktati hyri në fuqi më 6 gusht 1924, kur instrumetet e ratifikuara u depozituan zyrtarisht në Paris(Francë).

Ndonëse ishte Traktat paqeje, pikë referimi kishte shkëmbimin e popullsisë turke në Greqi me ate greke në Turqi. Në lidhje me këtë çështje u vendos të formohej një komision i Lidhjës së Kombëve për të ndjekur zbatimin e dispozitave të shkëmbimit me disa nënkomisione. Sipas marrëveshjes, duke filluar nga 1 maji 1923, duhej të kryhej shkëmbimi i detyrueshëm i shtetasve “turq” të besimit ortodoks, grekëve të vendosur në tokat turke me shtetasit grekë të besimit mysliman të vendosur në tokat greke.Edhe pse të dy palët ranë dakord qe nga kjo marrëveshje të përjashtonin popullsinë shqiptare qe jetonte në Greqi, por si Athina edhe Ankaraja nuk iu përmbajtjën zotimeve të tyre.

Vrasja e gjeneral Telinit

Duke marrë parasysh se si kriter për shkëmbimin e popullsisë ishte ai fetar, lejonte mundësi për abuzime, qe ka të bëjë kryesisht me popullsinë shqiptare në Çamëri dhe në viset tjera në Greqi. Nuk ka dilemë se kemi pasur të bëjmë me spastrim etnik i bazuar me kriterin fetar duke eliminuar ate kombëtar e gjuhësor qe ishte i pabazuar në të drejtën ndërkombëtare të kohës. Duhet cekur se në këtë vit Komisioni Ndërkombëtar për Përcaktimin e Kufijve ne mes Shqipërisë e Greqisë, pati pengesa nga ana e grekëve, sepse ata nuk ishin të kënaqur me qendrimin parimor në favor të drejtësisë nga gjeneral E.Telini, i cili ishte në rolin e kryetarit të Komisionit. Pikërisht nga një qendrim i tillë ati dhe grupit shoqërues iu bë atentat me 27 gusht 1923, në rrugën Janinë-Kakavi, duke i vrarë të pesë anëtarët e komisionit. Ndaj vrasjës së tillë pati reagim ushtarak nga ana e Italisë, të cilët pushtuan Korfuzin dhe vranë 65 qytetarë si hakmarrje ndaj likuidimit të anëtarëve të komisionit.

Kundër veprimeve të padrejta të Traktatit të Lozanës, qe kishte të bënte kryesisht me popullsinë shqiptare të Çamërisë janë shquar diplomatët shqiptarë si Mit`hat Frashëri, ministër fuqiplotë i Shqipërisë në Greqi, Benoit Blinishti, konsull i përgjithsëm i Shqipërisë në Gjenevë dhe Mehdi Frashëri, përfaqësues i Shqipërisë në Lidhjen e Kombëve.

Roli negativ i klerikëve

Ndonëse nuk kishte dilema se popullsia me përkatësi fetare myslimane në Çamëri ishte shqiptare, kishte tentime për manipulime nga qeveritarët grekë, të cilët kishin arritur të bëjnë për vete klerin mysliman, hoxhallarët dhe myferinjtë shqiptarë. Këta kishin mision që të bëjnë propagandë qe shqiptarët të shpërngulen në Turqi. Pikërisht në lidhje me këtë çështje me 31 tetor 1923, 22 përfaqësuese të krahinave të ndryshme të Çamërisë i kanë kërkuar qeverisë shqiptare të ndërhynte pranë qeverisë turke për të mos pranuar në Turqi shqiptarë të mashtruar nga propaganda e këtyre klerikëve të shitur. Nuk ka dilemë se një veprim i tillë realizohej me skenar të qeverisë greke, ku klerikët e tillë si “myftiu i Filatit dhe ai i Gumenicës vepronin duke gënjyer popullin që të mos rrefejnë se janë shqiptarë”.

Spastrimi etnik i hapësirës shqiptare

Në këtë situatë të pasigurt për jetën, masave shtërnguese dhe poshtëruese të marra nga qeveria, rekrutimit dhe përvetësimit me forcë të pasurive dhe të te ardhurave, filloi shpërngulja e dhunshme dhe boshatisja e viseve të tëra me popullsi shqiptare si e Konicës,Fallorinës, Kosturit, Janinës, Prevezës etj.

Sipas të dhënave për vitët 1920-1926, gjatë shpërnguljeve me dhunë u dërguan me forcë në Turqi, 35000 shqiptarë, banorë të 24 krahinave të Kosturit dhe të 14 fshatrave të Follorinës, si dhe 55000 shqiptarë myslimanë të Epirit(Çamërisë), pjesa ma e madhe nga rrethet e Janinës, Prevezës dhe të Pargës. Këto qytete, qe deri në atë kohë kishin mbajtur të gjallë frymën kombëtare, me shpërnguljen e popullsisë shqiptare myslimane në Anadoll, filluan të asimilohen.

Të përzënë prej trojeve të tyre me forcë, shqiptarët myslimanë u vendosën në Anadoll, ku nuk duruan dot as klimën dhe as kushtet e jetesës. Për, pasojë vdiqën në mas pleq, fëmijë e gra. Një pjesë fare e vogël mundi të kthehej në Shqipëri, ndërsa të tjerët iu nënshtruan vuajtjeve dhe mjerimit në tokat e shkretan të Anadollit.

Izmiri kryeqendra e shqiptarëve të Çamërisë

Vetëm në zonën e Izmirit e qytetet përreth, si Meneme, Saqe, Çesme,Menisa etj., u vendosën mbi 2000 familje çame. Sot Izmiri konsiderohet kryeqendra e shqiptarëve të Çamërisë në Turqi.Popullsia e dëbuar me forcë u vendos kryesisht në rajonin e Stambollit, Izmirit, Bursës,Kasierit, Konjas, Ankarasë, Samsunit etj.

Shpërngulja me dhunë e shqiptarëve nga vendbanime të ndryshme në Çamëri, për në Turqi, ndikoj dukshëm në dekompozimin e popullsisë, sepse vendbanimet shqiptare pësuan rënie të numrit të banorëve, por në vend të tyre u vendos popullsia greke e ardhur nga Azia e Vogël.Kemi të bëjmë me kohën e kolonizimit dhe të shkombëtarizimit të shqiptarëve sipas strategjisë se politike greke të helenizimit të kësaj krahine.

Angazhimi i ambasadorit Mit´hat Frashëri

Mit`hat Frashëri në cilësinë e ambasadorit fuqiplotë të Shqipërisë në Greqi(1923-1926) i kushtoi vëmendje rolit që duhej të luante shteti dhe diplomacia shqiptare në trajtimin dhe në zgjidhjen e çështjeve që preokuponin minoritetin shqiptar në Greqi. Ai bëri përpjekje të vijueshme për ta bërë efektive veprimtarinë e MPJ të Shqipërisë dhe të institucioneve të tjera shtetërore në këtë drejtim. Për këtë qëllim, ai, veç takimeve direkte që pati me autoritetet shqiptare, dërgoi mbi 280 informacione dhe raporte, në të cilat informonte për gjendjen e shqiptarëve në Greqi, qëndrimin e autoriteteve greke ndaj tyre etj. Në të njëjtën kohë ai propozoi masa konkrete që duheshin marrë nga shteti për të ndaluar pasojat negative që kishin për Shqipërinë dhe shqiptarët veprimet dhe politika e shtetit grek. Ai mendonte se ishte e domosdoshme të shfrytëzohej më mirë autoriteti i Lidhjes së Kombeve në interes të çështjes shqiptare.

Në një letër drejtuar kryetarit të Republikës, Ahmet Zogut, më 4 nëntor të vitit 1925, ai theksonte se “Punët tona në Shoqatën e Kombeve sa vete po shtohen dhe e shoh fort të nevojshme që në Gjenevë të emërohet një zyrtar i zoti me vullnet të madh që të dijë mirë punët e Shqipërisë”.

Gjithashtu ai sugjeronte që qeveria shqiptare të bënte më shumë presion ndaj Athinës për të ndërprerë veprimet e dhunshme ndaj shqiptarëve dhe të kërkonte njohjen e zbatimin e të drejtave të tyre të ligjshme.

Për të detyruar autoritetet greke të ndryshonin qëndrim ndaj shqiptarëve, ai i sugjeronte ministrit të Jashtëm, H. Vrionit, të merreshin masa reciproke ndaj minoritetit grek në Shqipëri, si ndalimi i minoritarëve për të votuar, t’u ndalohej shitja e pasurive të patundshme, t’u sekuestroheshin shtëpitë e në vend të tyre të futeshin refugjatët çamë të përzënë nga Greqia. Ai propozonte që t’i kërkohej qeverisë greke që të këmbeheshin grekofonët me çamët e Epirit etj.

Në pamje të parë masat e propozuara nga Mit`hat Frashëri duken si ekstreme dhe të rrepta, por, – siç theksonte ai, – nuk duhen vlerësuar si të tilla pasi ishin kopjuar besnikërisht nga masat që zbatonte Greqia ndaj shqiptarëve.

Ndërprerje e shpërnguljes

Por, pas shumë memorandumesh e protestave nga shteti shqiptar dhe nga popullsia çame, procesi i shpërnguljes së shqiptarëve në Turqi në vitin 1926 u ndërpre. Në këtë kohë rol pozitiv luajti qendrimi i kryetarit të shtetit grek Theodoros Pangallos, i cili deklaroi zyrtarisht përpara Lidhjës së Kombëve në Gjenevë se “Republika Greke njihte minoritetin shqiptar qe jetonte në Greqi dhe nuk i konsideronte më shqiptarët myslimanë si popullsi turke”.

Çështja çame ende e pazgjidhur

Kemi të bëjmë me një periudhë të veçantë kur në shtetin grek filluan të respektohen disa të drejta të shqiptarëve në këtë vend. Por, këto të drejta ishin minimale dhe të përkohshme sepse më vonë, shqiptaret në Greqi, do të përjetojnë urrejtje patologjike. Një qendrim i tillë u dëshmu në fund të Luftës së Dytë Botërore e ate në vitin 1944-1945, ku u masakruan nga Zerva dhe mbeshtetësit shovinist, ndërsa ata qe shpëtuan u shpërngulën për në Shqipëri. Ishte kjo goditja vendimtare nga ana greke për të realizuar spastrimin etnik në Çamëri nga popullsia shqiptare.

Konventa jugosllave-turke(1938)

Për këtë periudhë kohore shpërngulja e shqiptarëve nuk ishte e definuar vetëm në Greqi për shkëmbim të popullsisë me Turqinë, por janë realizuar edhe konventa tjera të veçanta. Fjala është për Konventën Jugosllavo-Turke e cila u përgatit në vitin 1938.

Kontaktët e para shtetërore për shpërnguljen e shqiptarëve në Turqi në mes Jugosllavisë e Turqisë filluan në vitin 1926. Deri më 1933 këto kontakte do të paraqiten në një platformë të re drejt përgatitjes së terrenit për spastrim të përgjithshëm etnik.

Veprimtaria politike konceptuale për hartimin e Konventës Jugosllavo-Turke ishte zhvilluar në Stamboll nga data 9.6.-11.7.1938. Atje ishin mbajtur tetë seanca, ku palët ishin marrë vesh për shpërnguljen e 40.000 familjeve shqiptare. Nënshkrimi i Konventës Jugosllavo-Turke u bë me 11 korrik 1938, me kusht qe të fuqizohej pas ratifikimit nga ana e të dy parlamenteve.

Sipas kësaj konvente parashihej që gjatë viteve 1939-1944 në Turqi të shpërnguleshin rreth 400.000 shqiptarë, të cilët do të vendoseshin në shkretëtirat e Anadollisë. Përveç vendbanimeve në Kosovë në planin e shpërnguljës ishin paraparë edhe vendbanime nga Maqedonia dhe ana e Preshevës. Sipas konventës parashihej të realizohej shpërngulja me dinamikë të veçantë sipas vitëve përkatëse, ku më parë do të shpërnguleshin shqiptarët e këtyre rretheve:Peja, Gjakova, Prizreni, Kaçaniku, shkupi, Tetova, Kumanova, Presheva, Gjilani, Kërçova, Dibra, Struga, Ohri, Manastiri, Prishtina dhe Ferizaj. Shpërngulja duhej të bëhej me dhunë.

Konventa Jugosllavo-Turke për shpërnguljen e shqiptarëve në Anadoll paraqet gjenocidin permanent ndaj popullit shqiptar për serbizimin e Kosovës në tokat e okupuara nga viti 1912. Ky dokument nuk u ratifikua dhe nuk u zbatua ashtu si planifikohej, sepse ndryshuan raportet gjeopolitike me fillimin e Luftës së Dytë Botërore, e cila i shpëtoi shqiptarët nga shpërngulja e dhunshme.

Shpërngulja e shqiptarëve pas LDB

Por, angazhimi i Jugosllavisë për të shpërngulur shqiptarët nga Kosova nuk është eliminuar as pas Luftës së Dytë Botërore(LDB). Pikërisht në lidhje me këtë çështje Jugosllavia krijoj lidhje me Turqinë, ku si qellim ishte të bëhëj riaktivizimi Konventës jugosllavo-turke e vitit 1938, për shpërnguljen e shqiptarëve në Turqi. Një ide e tillë ishte në favor të Turqisë, sepse do ti përdorte shqiptarët në luftë kundër kurdëve dhe duke i vendosur shqiptarët në kufi me ta. Në lidhje me këtë çështje gjatë vitit 1952 u zhvilluan takime në mes dy vendëve, ndërsa në vitin 1953, përveç marrëveshjeve tjera, u arrit edhe Marrëveshja “xhentëllmene” mes Jugosllavisë e Turqisë. Me këtë marrëveshje ku ishin të pranishëm Tito dhe Fuad Kuperliu-ministër i punëve të jashtme të Turqisë, do të realizohej shpërngulja e shqiptarëve nga Kosova, ndërsa Turqia do të fitonte banorë vitalë dhe mjete financiare. Por, pas bisedimeve të zhvilluara në Split(janar 1953) qe ishin në dëm të popullit shqiptar, asgjë nuk u nënshkrua, andaj u quajt Marrëveshje “xhentëllmene”. Por, pavarësisht se nuk u nënshkruan marrëveshjet ne mes dy vendëve, shpërngulja e shqiptarëve nga Kosova në sajë të dhunës nga pushteti jugosllav ishte dukuri e vazhdueshme. Sipas të dhënave nga viti 1944-1966, nga Kosova dhe viset tjera shqiptare në Turqi janë shpërngulur 452.371 persona.

Vetëm pas vitit 1966, në sajë të rrethanave nga Plenumi i Brioneve, situata në Kosovë ndryshoj në favor të shqiptarëve, ku u ndalua shpërngulja dhe filloi avancimi i Kosovës, në aspektin politik, shoqëror, arsimor e kulturor, që më pas do të verifikohet edhe me Kushtetutën e vitit 1974.

Përfundim

Traktati i Lozanës(1923) ishte fitore për Qeverinë e Ankarasë ne krye me Mustafa Kemalin(Ataturkun) e cila fitoi njohjen ndërkombëtare me kufijt e tashëm, fitore e cila u kurorëzua me 29 tetor 1923, me shpalljën e Republikës së Turqisë moderne. Nga ana tjetër Greqia pësoi një humbje të madhe ushtarake e politike, sepse me humbjen e luftës dhe tërheqjen e ushtrisë greke në verën e vitit 1922, u varros miti për “Greqinë e Madhe”.

Nga ana tjetër shkëmbimi i popullsisë ne mes Traktatit të Lozanës në mes Turqisë e Greqisë, mundësoi homogjenizimin kombëtar të tyre shtetëve. Kemi të bëjmë me këmbim të detyrueshëm të popullsisë në mes dy vendeve qe arriti rreth dy milion qytetarë, duke u zhvendosur nga trojet e tyre në mjedise të huaja. Në këtë shkëmbim të popullsisë më së shumti e pësuan shqiptarët në krahinën e Çamërisë dhe në viset tjera shqiptare në Greqi. Ata u shpërngulën më dhunë jashtë vullnetit të tyre, ku si kritër ishte përkatësia fetare e duke mos përfillur ate gjuhësore e kombëtare. Kemi të bëjmë me spastrim etnik të hapësirës etnogjeografike shqiptare, ku administrata greke ndryshoi edhe emërtimet e vendbanimeve shqiptare, për të humbur identitetin e tyre.

Por, në sajë të veprimit të qeverisë shqiptare me Athinën e Ankaranë u ndërpre shpërngulja e shqiptarëve në vitin 1926, duke i trajtuar çamët me përkatësi fetare myslimane si shqiptarë me përkatësi kombëtare. Por, një veprim i tillë ishte i përkohshëm, sepse shqiptarët në viset e tyre në Greqi vazhduan të ishin të diskriminuar pa të drejta qytetare e nacionale qe përfundoi me masakrën ndaj tyre në vitin 1944 e 1945 dhe shpërnguljën e të mbijetuarve e vendosjen e tyre në Shqipëri. Dhe nga ajo kohë e deri me tash çështja çame në Greqi ka mbetur e pazgjidhur e cila duhet të zgjidhet sipas standardëve ndërkombëtare.

(Kumtesa është paraqitur në Simpoziuminn shkencor ndërkombëtar ”Marrëdheniet shqiptaro-turke: e kaluara, e tashmja dhe e ardhmja”, mbajtur në Tiranë, më 15-16 nëntor 2023).

Sonte në orën 6.30 pm, z.Ramush Haradinaj, dy herë Kryeministër i Republikës së Kosovës, Kryetar i Aleancës për Ardhmërinë e Kosovës dhe Deputet i Kuvendit të Kosovës, Ish-Komandanti i Zonës Operative të UÇK-së në Dukagjin, do të vizitojë Federatën Panshqiptare të Amerikës VATRA në adresë: 2437 Southern Blvd, Bronx, NY 10458. Ai do të zhvillojë një bashkëbisedim të përzemërt me vatranët dhe bashkatdhetarët.

Ftohet komuniteti dhe media të marrë pjesë.

Astrit Lulushi/

Gjergj Kastrioti -Skënderbeu është figura më e shquar në historinë e Shqipërisë – Heroi Kombëtar – por në atdhe nuk ka asnjë relike të tij, ato janë të shpërndara. Armët e tij kanë qenë objekt adhurimi. Sipas legjendave, shpata e tij ishte aq e rëndë sa vetëm krahu i tij mund ta përdorte. Thuhej gjithashtu se ishte aq e mprehtë sa që mund të priste një njeri vertikalisht nga koka në bel me pak përpjekje dhe të priste një gur të madh në gjysmë me një goditje të vetme.

Nga të gjitha sendet e Skënderbeut kanë mbetur vetëm katër objekte: dy shpata, një përkrenare dhe një libër lutjesh. Aktualisht, armët (përkrenarja dhe shpatat) janë ekspozuar në Koleksionin e Armëve në Neue Burg në Vjenë pasi kanë kaluar nëpër duart e fisnikëve të panumërt që nga shekulli i 15-të, kur u sollën për herë të parë në Itali nga Shqipëria nga gruaja e Skënderbeut, Donika Kastrioti. Libri i lutjeve është i arkivuar në Shtëpinë Botuese Shelley në Chelsea, Londër në Angli.

Shpata dhe këllëfi e Skënderbeut janë ekspozuar aktualisht në Muzeun Kunsthistorischen në Vjenë, Austri.

Sipas Dhimitër Frëngu, shkruesit të Skënderbeut dhe një prej biografëve të tij, shpata e parë ishte e lakuar, me një buzë të mprehtë dhe e bërë në mënyrë elegante prej çeliku të Damaskenit. Disa tregime raportojnë se në një moment ai mbajti dy shpata të mbështjella në të njëjtën këllëf. Më pas Frengu shton, se Skënderbeu solli një mjeshtër shpatabërës nga Italia, i cili i prodhoi tre shpata më të mira për të. Njërën prej tyre, “që mund të priste çelikun”, ai ia dërgoi si dhuratë Sulltanit. Dihet gjithashtu se në vizitën e fundit të Skënderbeut në Selinë e Shenjtë, Papa Pali II i dhuroi heroit shqiptar një shpatë dhe një kapele.

Shpata e drejtë, e cila shtrihet në Muzeun e Ambras së bashku me helmetën. Shpata është me dy tehe. Tehu është i veshur me ar. Mbulesa e saj është prej lëkure. Sipas Faik Konicës, i cili e pa shpatën në fillim të shekullit të 20-të, në teh kishte ende njolla gjaku.

Nga ana tjetër, shpata e lakuar, është krijuar sipas stileve osmane të kohës, dhe ashtu siç ka raportuar Dhimiter Frengu pesë shekuj më parë, është prej çeliku damasken, shumë e zbukuruar. Ka një mbishkrim në turqisht. Mbishkrimi thotë: (Libehadur Allah Iskander beg – Kampion i Zotit, Skënderbeu). Doreza e veshur me argjend i përket një kohe të mëvonshme. Të dyja shpatat u riprodhuan në Vjenë, për t’u ekspozuar ekskluzivisht në Tiranë.

Nga këto dy shpata, ajo që përdorte Skënderbeu në kohë lufte mund të ishte e lakuar. Shpata e drejtë ishte mjaft e shkurtër për trupin e tij të gjatë, ndërsa tjetra ofronte fleksibilitetin e kërkuar për sulmet e kalorësisë dhe stilin e luftimit. Përveç kësaj, pasi ishte stërvitur në Turqi dhe pasi kishte mësuar atje aftësitë e tij në artet marciale, ka më shumë gjasa që ai të kishte qenë më rehat me atë shpatë.

Përkrenarja e Skënderbeut është prej metali të bardhë, e stolisur me një rrip të veshur me ar. Në krye të saj shtrihet koka e një dhie me brirë prej bronzi, e veshur gjithashtu me ar. Pjesa e poshtme mban një shirit bakri të stolisur me një monogram të ndarë me rozeta * IN * PE * RA * TO * RE * BT *, që do të thotë: Jhezus Nazarenus * Principi Emathie * Regi Albaniae * Terrori Osmanorum * Regi Epirotarum * Benedictat Te (Jesus Nazareti ju bekon, Princi i Emathia-s (meqë ai u emërua pas Aleksandrit të Madh), Mbret i Shqipërisë, Terrori i Osmanët, Mbreti i Epirit). Mendohet se brezi i bakrit me monogram është vepër e pasardhësve të Skënderbeut dhe është vendosur aty prej tyre, pasi Skënderbeu nuk ka mbajtur asnjë titull tjetër përveç “Zotit të Shqipërisë” (latinisht: Dominus Albaniae. Megjithatë duhet thënë se përkthimi i saktë latin i Regi është Mbretëria pasi është Rex që i referohet Mbretit. Kështu, mbishkrimet në përkrenare mund t’i referohen emrit të pavendosur me të cilin Shqipëria njihej në atë kohë, si një mjet për të identifikuar udhëheqjen e Skënderbeut mbi të gjithë shqiptarët në identifikimet emërtuese rajonale. Burimet bashkëkohore tregojnë se shqiptarët e shekullit të 14-të identifikoheshin si njerëz fisnorë, pa shtet të tyre. Kështu, në varësi të vendit ku jetonin – në veri apo në jug, në rrafshnaltë apo në male dhe në cilin qytetërim ishin – kemi turqisht: arnaut, greqisht: Arbanas, arbanensis, italisht: shqip, epirotarum, albanensis: arbër, Arbën, arbëresh. Sami Frashëri citohet, se në Kamus-al-Alam-in e tij pohon se formulimi “Dhu lKarnejn” (pronari i dy brirëve) ishte një emërtim që i atribuohej Aleksandrit të Madh të Maqedonisë, pikërisht emri që mbante Skënderbeu në formën islame. Me kërkesë të mbretit Zog të para Luftës së Dytë Botërore, një kopje identike e përkrenares së Skënderbeut ndodhet tani në Muzeun Kombëtar të Tiranës. Kopja është prodhuar nga një mjeshtër austriak në vitin 1937.

Përkrenarja është paraqitur në anën e pasme të kartëmonedhës shqiptare 5000 lekë, emetuar që nga viti 1996.

Helmeta dhe shpatat kanë një histori të errët dhe konfuze. Pas vdekjes së Skënderbeut, ato u dërguan në Itali nga gruaja e Skënderbeut, Donika dhe djali i tij Gjon. Kush i trashëgoi pas vdekjes së tyre nuk dihet. Armët u rishfaqën në dekadën e fundit të shekullit të 16-të. Deri në vitin 1590, helmeta dhe një shpatë ishin nën pronësinë e kontit Eolfang të Sturnberg, ndërsa shpata tjetër ishte në inventarin e Muzeut të Armëve të Arkdukës Karl të Styria, birit të Perandorit të Shenjtë Romak në Graz, Austri (ato shfaqen në inventarin e tetorit 1590. Personi që bashkoi armët ishte djali i perandorit dhe vëllai i Karlit, Arkiduka Ferdinand i Tirolit, i cili, duke vepruar nën këshillën e kancelarit të tij Jacob Schrenk von Gotzing, i bleu armët dhe i solli nën të njëjtën çati. Më vonë, ky princ ngriti Muzeun e Ambras, afër Tirolit, të cilin e mbushi me lloj-lloj materialesh të lidhura me luftën, si dhe piktura dhe portrete të famshëm të asaj kohe. Në 1806 armët u transferuan në Muzeun Perandorak në Vjenë. Përkrenarja dhe shpata e drejtë u vendosën në sallën Maximilian ndërsa shpata e lakuar gjeti rrugën drejt sallës Karl V. Armët u ndanë nga kuratoret e muzeut, të cilët nuk ishin të sigurt nëse shpatat i përkisnin vërtet Skënderbeut apo jo. Pas Luftës së Dytë Botërore, dyshimet u zhdukën. Në prag të 500-vjetorit të Skënderbeut, shpatat u ribashkuan, jo vetëm në të njëjtën sallë, por në të njëjtën vitrinë të Koleksionit të Armëve Neue Burg në Vjenë.

Armët iu kthyen Shqipërisë në nëntor 2012 në kuadër të 100-vjetorit të Pavarësisë së Shqipërisë, më pas u kthyen në Austri.

*

Skënderbeu i quante epirotët e lashtë shqiptarë, kur përmëndi se “shqiptarët nuk i tradhtojnë kurrë miqtë e tyre; se janë pasardhës të Pirros së Epirit dhe i kujtoi Orsinit fitoret e Pirros në Italinë e Jugut”.

I banuar nga popuj detarë dhe blegtorë, Epiri ishte një shtëpi e hershme e popujve të gadishullit jugor të Ballkanit. Epiri u vendos nga të njëjtat fise nomade që pushtuan Gadishullin para se ky të quhej grek.

Kështu Epiri i Lashtë dhe figura historike si Pirro konsideroheshin epirotë, ashtu si Aleksandri shihej si maqedon. Ata ishin grekë pjesërisht në kulturë, si principata në kufi. Në kohën e Skënderbeut, Epiri kishte një prani mjaft të spikatur shqiptarësh. Skënderbeui lidhi ata me Pirron, figurën më të famshme historike. Këtë ai e bëri edhe në emblemën e tij, duke shkruar me të drejtë ‘Princ i Epirit’. Pirro luftoi me perandorinë shumë më të madhe dhe të fuqishme të Romës dhe korri shumë fitore, prandaj Skënderbeu iu referua atij për t’u kujtuar shqiptarëve se ata mund të ndihmojnë në luftën dhe mposhtjen e një force më të madhe, duke luftuar kundër osmanëve.

Shoqërimi me figura të lashta historike për të kujtuar lavditë e kaluara ose për t’u kujtuar njerëzve se çfarë mund të arrihet nuk është e pazakontë. Vetë Skënderbeu fitoi në mënyrë të famshme pseudonimin Iskander nga osmanët pas Aleksandrit të Madh si rezultat i aftësive të tij ushtarake.

Federata Pan-Shqiptare e Amerikës “Vatra” në nder të 16 vjetorit të shpalljes së pavarësisë së Republikës së Kosovës, në Selinë Qendrore të Vatrës, më 17 Shkurt 2024, ora 11 Am, do të organizojë një festë dedikuar ngjarjes historike për mbarë kombin shqiptar, shpalljen e Kosovës shtet të pavarur e sovran.

Në këtë ditë të shënuar do paraqiten kumtesa historike rreth pavarësisë e rrugëtimit 16 vjeçar të shtetit të Kosovës në liri, nga Frank Shkreli, Dr. Paulin Marku, Dr. Naim Musliu, Dr. Lulzim Nika dhe Halil Ahmeti. Në nder të kësaj ngjarje festive patrioti i shquar i Dardanisë, vatrani z.Toni Musaj në Vatër do të përgatisë një koktej për të gjithë të pranishmit.

Ftohet komuniteti dhe media që të marrin pjesë.

Nga Frank Shkreli/

Ky është rekomandimi i Komisionit të Punëve të Jashtme dhe i Mbrojtjes i House of Lords — Dhoma e Epërme e Parlamentit të Britanisë së Madhe. Ky komision, në një letër dërguar Ministrit të Jashtëm të Britanisë së Madhe, Lordit Cameron, kërkon që Qeveria britanike të rishqyrtojë qendrimet dhe politikat e saj ndaj Ballkanit Perëndimor – vetëm disa ditë pas kthimit të tij në Londër nga një vizitë të shkurtër në rajon, përfshir Prishtinën – ku rithekosi angazhimet e qeverisë së tij në mbështetje të Kosovës dhe rajonit, në takimet e tija me udhëheqsit më të lartë të Republikës së Kosovës, Presidenten Vjosa Osmani dhe me Kryeministrin Albin Kurti.

Komisioni i Punëve të Jashtme dhe i Mbrojtjes i Dhomës së Epërme të Parlamentit britanik, shpreh shqetsimin për rritjen e tensioneve, kohët e fundit, në Ballkanin Perëndimor, ndërkohë që përmend dhunën në veri të Kosovës, protestat në Beograd dhe gjendjen e brishtë politike në Bosnje e Hercegovinë. Për më tepër, invadimi i Ukrainës nga Rusia vazhdon të prek sigurinë evropiane dhe kjo, sipas Komisionit, ka pasoja serioze edhe për vendet e Ballkanit Perëndimor – duke shfaqur shqetësimin, veçanërisht, në lidhje me fushatat ruse të dezinformimit në mediat e rajonit. Ndërsa, sipas fjalëve të Komisionit, në rajonin e Ballkanit Perëndimor mbretëron përhapja korrupcionit, ndërkohë që sipas antarëve të Komisionit britanik të Punëve të Jashtme dhe Mbrojtjes, në vendet e ballkanit Perëndimor janë përkeqësuar masat kundër lirisë së medias. Përball kësaj situate të krijuar në rajonin e Ballkanit Perëndimor, Komisioni i Punëve të Jashtme dhe i Mbrojtjes i Britanisë së Madhe kërkon prej qeverisë britanike rishqyrtimin e politikës së Londrës zyrtare ndaj rajonit ballkano-perëndimor, ndërsa sugjeron edhe disa rekomandime për të ndidhmuar në arritjen e sigurisë, të stabilitetit dhe begatisë në atë rajon. Porosit qeverinë britanike që, njëherazi, të shtojë lidhjet ekonomike me vendet e rajonit me qëllim për të promovuar rritje ekonomike afat-gjatë në përputhje me përpjekjet e Bashkimit Evropian për të stabiliaur atë rajo dhe për ta integruar Ballkanin Perëndimor me institucionet Euro-Atlantike. I bëhet thirrje qeverisë britanike që të bashkrendojë sanksionet dhe programet anti-korrupcion me partnerët ndërkombëtarë, me qëllim që të luftohet kleptokracia në Ballkanin Perëndimor.

Është interesant fakti se në një prej këtyre rekomandimeve kyçe të Komisionit të Punëve të Jashtme dhe Mbrojtjes të Dhomës së Epërme të Parlamentit Britanik, i kërkohet qeverisë që të sigurohen fondet për hapjen e Shërbimit shqip të BBC- radio Londrës, diçka që sipas Dhomës së Epërme (The House of Lords) të Parlamentit britanik – do të ndihmonte për të kundërshtuar përhapjen e informacionit fals në rajonin e Ballkanit Perëndimor. Është një rekomandim që, për fat të keq, të sjell në kujtesë luftën e ftoftë midis botës komuniste dhe perëndimit demokratik gjysëm shekullin e fundit të shekullit të kaluar si dhe luftërat në ish-Jugosllavi gjatë 1990-ave. Ishte një periudhë përplasjesh ideologjike dhe luftarake kur, siç dihet, e vërveta është gjithmonë viktima e parë – kur qeveritë perëndimore demokratike mundoheshin që mungesën e lirisë së shtypit në vendet komuniste ta zevendësonin me programe shtesë dhe në gjuhë të ndryshme të Evropës dhe ish-Jugosllavisë. Objektivi, sipas Komisisonit të Parlamentit britanik, për të rekomanduar rifillimin e programeve të Shërbimit shqip të BBC-së, është që të miratohen fondet afat gjatë për zhvillimin e programeve në rajon, me qëllim, përveç promovimit të lirisë së shtypit, njëkohsisht edhe për të promovuar rritjen ekonomike dhe për të luftuar korrupcionin e përhapur në Ballkanin Përendimor.

Ka qenë Janari i vitit 2011 kur Shërbimi Botëror i BBC-së kishte vendosur të mbyllte Shërbimin shqip, thjesht për “kursime”, pat deklaruar në atë kohë Ministria e Jashtme britanike, duke arsyetuar se “ne duhet të përqëndrojmë përpjekjet tona në gjuhët ku ekziston nevoja më e madhe dhe ku ne kemi ndikim më të madh.” Rekomandimi aktual i Komisionit të Parlamentit britanik për të rivendosur programet e Shërbimit shqip të BBC, 13 vite pasi e kishin mbyllur Shërbimin shqip, tregon se vendimi i Londrës zyrtare për të mbyllur programin shqip ka qenë i gabuar por tregon gjithashtu se programet në gjuhë të ndryshme ndërkombëtare të enteve të gazetarisë së lirë, siç është BBC, janë një mjet i dobishëm jo vetëm për politikat gjeostrategjike të Britanisë së Madhe por edhe të dobishme për lirinë, demokracinë, stabilitetin, paqën dhe sigurinë rajonale edhe evropiane. Kjo e vërtetë është provuar, sidomos, gjatë shekullit të kaluar, por edhe në ditët e sotëme.

Duke u bazuar në përvojën time 30-vjeçare në Zërin e Amerikës, unë jam i bindur se radiostacionet perëndimore, kryesisht Zëri i Amerikës, BBC dhe Radio Evropa e Lirë, kanë qeneë dhe janë forca vendimtare në luftën kundër nazizmit dhe komunizmit si dhe forcave të tjera të errëta më vonë në Evropë, si politika fashiste e Millosheviqit kundër popujve të tjerë të Ballkanit, sidomos politika e tij e gjenocidit kundër shqiptarëve të Kosovës. Ish-disidenti polak dhe më vonë president i Polonisë, Lech Walesa ka thënë se, “pa këto radiostacione, përpjekjet për liri do të ishin më të vështira dhe rruga drejtë demokracisë do të kishte qenë më e gjatë.”

Unë vazhdoj të jem i besimit se megjithëse lufta e ftohtë nuk është më, misioni i këtyre mediave ndërkombëtare nuk ka marrë fund. Transmetimet ndërkombëtare, duke përfshirë edhe ato të BBC-së, drejtuar Shqipërisë dhe Shqiptarëve, janë më të rëndësishme se kurrë. Liria e shtypit, sipas organizatës prestigjioze Freedom House, ka vazhduar të bjerë anë e mbanë botës, përfshirë edhe Ballkanin, duke i cilësuar shumë vende si, “jo të lira” ose “pjesërisht të lira”, përfshir Shqipërinë dhe Kosovën. Thirrja e Komisionit parlamentar të Punëve të Jashtme të Britanisë së Madhe për të rihapur Shërbimin shqip të BBC — është një votë mos besimi, jo e favorshme për lirinë e shtypit në botën shqiptare. Dikur, kur vendosnin hapjen e një shërbimi në gjuhë të huaja, pyetja e parë dhe më e rendësishme ishte: cila është gjëndja e lirisë së shtypit në atë vend – si faktor kryesor për hapjen e një programi të ri.

Programet në gjuhën shqipe, të BBC-së duhet të vazhdojnë të shërbejnë si shembull dhe si burime të lirisë së shtypit në këto vende përfshirë edhe Shqipërinë e Kosovën, duke transmetuar lajme e komente të pacensuruara dhe të painfluencuara nga politika ose elementë të tjerëtë errët politikë, shoqërorë dhe ekonomikë. Kto programe janë në interes të atyre të cilëve këto programe u drejtohen në gjuhë të huaja, por në të njëjtën kohë, ato janë edhe në interesin e vendit nga ku burojnë këto transmetime si edhe në interesin e paqës dhe të demokracisë rajonale, evropiane dhe botërore, pasi një vend demokratik ka më pak gjasë të kërcënojë fqinjët dhe rendin ndërkombëtar.

BBC dhe transmetuesit e tjerë perëndimorë, siç është Zëri i Amerikës, me programet e tyre duhet të vazhdojnë të inkurajonë forcat e lirisë dhe të demokracisë anembanë botës dhe në të njëtën kohë të diskurajonë dhe të diskreditojnë forcat e errëta të shtypjes dhe armiqët të lirisë, të demokracisë dhe drejtësisë.

Shkëmbimi ose përhapja e informatave të sakta sot si edhe gjithëherë më parë, është jashtëzakonisht i rëndësishëm për lirinë dhe dinjitetin njerëzor, për vlerat morale dhe demokratike ndaj të cilave aspirojnë të gjithë popujt vullnetmirë, anembanë botës, përfshir Kombin shqiptar. Lajmi se Dhoma e Epërme e Parlamentit britanik rekomandoi, javën që kaloi, rivendosjen e programeve të BBC-së në gjuhën shqip, është një lajm i mirë për të gjithë. Për Britaninë e Madhe dhe për interesat e sajë në Ballkanin Perëndimor. Por një program shtesë ndërkombëtar lajmesh e informacioni në gjuhën shqipe nga një ent prestigjoz lajmesh si BBC, është një lajm i mirë për dëgjuesit shqiptarë anë e mbanë Ballkanit Perëndimor, pasi përveç Zërit të Amerikës dhe Radios Evropa e Lirë, ndër të tjera, do të kenë edhe një burim tjetër lajmesh dhe informacioni të një standardi të lartë gazetaresk dhe redaksional nga një ndër më prestigjozët në botë.