– Kryeministri Kurti dhe Presidentja Osmani janë tmerri i Serbisë hegjemoniste.

Nga Agim Aliçkaj, Drejtor Ekzekutiv i LQSHA

Fitorja mbresëlënëse e Kryeministrit Albin Kurti në zgjedhjet e 28 dhjetorit ishte një goditje e rëndë për Serbinë raciste, fashiste dhe hegjemoniste. Miliona dollarë të shpenzuara për lobim në Amerikë dhe miliona të tjera për blerjen e shtypit dhe spiunëve në Kosovë dhe në të gjitha trojet shqiptare, i shkuan huç.

Nëse kjo fitore kurorëzohet me rizgjedhjen e znj. Vjosa Osmani si Presidente, dështimi serb do të shndërrohet në një arritje të madhe për Kosovën. Kombinimi i dy liderëve të mëdhenj, Osmani dhe Kurti, është një goditje serioze për ambiciet e sëmura serbe për t’u kthyer në Kosovë dhe për iluzionin e të ashtuquajturës “bota serbe”.

Për këtë arsye, politikanët serbë, të udhëhequr nga shovinisti Vuçiq, janë kapluar nga paniku. Ata tani kanë përqendruar të gjitha forcat e tyre në pengimin e rizgjedhjes së saj.

Këtë e dëshmon angazhimi i shërbëtorëve të tyre kundër Presidentes Osmani në të gjitha Trojet shqiptare. Ndër të parët doli njëfarë Shqiprim Arifi nga Lugina e Preshevës, për të shpifur kundër saj, duke u përpjekur t’a fajësojë ate për gjendjen e vështirë të popullit shqiptar të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjes, të drejtat e të cilëve shtypen në mënyrë mizore nga Serbia.

Diplomatët serbë nuk marrin dot frymë në praninë e Presidentes Osmani në forumet ndërkombëtare. Këtë e përjetoi edhe krye-krimineli serb Aleksandar Vuçiq në seancën e Kombeve të Bashkuara. Fjalët e Vjosës e goditën atë si shigjeta. Ballafaqimi me viktimat e gjenocidit serb e la të gjykuar dhe të poshtëruar para mbarë botës.

Vetëm ky fakt i vetëm do të mjaftonte që “Zonja e Hekurt”, Vjosa Osmani, të rizgjidhet Presidente edhe për një mandat tjetër.

Kohët e fundit janë bërë shumë propozime për kandidatë të ndryshëm potencialë për President. Disa janë serioze, por shumica janë krejtësisht të gabuara, naive dhe nganjëherë edhe qesharake. Të gjitha janë plotësisht të panevojshme.

Kosovës i duhet një Presidente e aftë dhe e fortë, që nuk i nënshtrohet askujt, me mbështetje të gjerë popullore si Znj. Vjosa Osmani – jo një President i zgjedhur përmes pazareve dhe manipulimeve partiake.

Sigurisht, një kandidat për president është mirë të jetë unifikues. Kjo është një dëshirë apo një fjalë e bukur që nuk duhet keqpërdorur për të refuzuar votimin e presidentit. Unifikimi i të gjithëve është i pamundur. Është veçanërisht e vështirë të bashkosh ata që nuk duan të bashkohen. Pastaj, nuk mund të ketë bashkim me elementë shkatërrues dhe armiqësorë si “Lista Serbe” dhe mbështetësit e saj.

Gjëja më e rëndësishme janë kualifikimet e kandidatit. Në asnjë rrethanë Kosova nuk duhet të ketë President, Kryeministër apo Ministër të Punëve të Jashtme që nuk flet mirë gjuhën angleze. Koha e komunikimit përmes përkthyesve në takimet ndërkombëtare ka kaluar. Njohja e disa gjuhëve të huaja është e mirëpritur.

Përgatitja arsimore, anglishtja e rrjedhshme, shprehjet e qarta, përvoja politike, përkushtimi, vendosmëria, guximi, aftësia për të depërtuar në qarqet ndërkombëtare, krijimi i lidhjeve të reja, forcimi i marrëdhënieve strategjike me SHBA-në dhe vendet partnere, respekti nga figurat udhëheqëse ndërkombëtare, qasja demokratike institucionale dhe mbështetja e gjerë popullore e bëjnë znj. Vjosa Osmani një kandidate të pakontestueshme.

Presidentja Vjosa Osmani dhe Kryeministri Albin Kurti ishin dhe mbeten liderë të shpresës, ndryshimit dhe shpëtimit të Kosovës. Liderët me aftësi të mëdha dhe karakter të fortë si ata nuk i nënshtrohen askujt. Ata janë politikanë ndryshe, të pakorruptuar, që interesat e shtetit i vendosin mbi interesat personale. Arritjet e tyre janë të përbashkëta. Ata tashmë janë bërë frymëzim edhe për vendet e rajonit dhe për demokracitë perëndimore.

Natyrisht, ata nuk janë plotësisht të pagabueshëm, por gabimet e tyre kurrë nuk i kanë dëmtuar interesat shtetërore dhe kombëtare. Për të vazhduar sukseset e tyre, ata duhet të afrojnë dhe të angazhojnë shumë kuadro të aftë, të arsimuar, profesionalë dhe të pakorruptuar.

Bashkëpunimi i ngushtë i Presidentes me Kryeministrin, qeverinë dhe institucionet shtetërore për interesat e shtetit është krejtësisht normal dhe i domosdoshëm. Natyrisht, ajo duhet të bashkëpunojë edhe me partitë opozitare sipas nevojës. Preferencat dhe simpatitë pa anim të theksuar janë të kuptueshme. Por nuk mund të pritet prej saj të bashkëpunojë me ata që punojnë kundër interesave të popullit dhe të shtetit.

Vazhdimi i shumë punëve të mira dhe përfundimi i proceseve tashmë të nisura në interes të shtetit e bëjnë të pashmangshme nominimin e znj. Vjosa Osmani për Presidente nga Kryeministri Albin Kurti. Këtë e pret me padurim edhe shumica absolute e popullit të Kosovës.

Rizgjedhja e saj është në interes të shtetit dhe të kombit, por edhe të të gjitha partive politike nëse i shohin gjërat me mençuri. Përgjegjësia për të votuar Presidenten Osmani u takon të gjithëve, jo vetëm partisë fituese. Do të ishte një gabim i madh që deputetët e opozitës të bllokonin procesin normal të votimit duke braktisur vendet e tyre të punës në Parlament. Ky do të ishte një veprim antidemokratik dhe antishtetëror.

Nëse opozita vazhdon me bllokada me shpresën se do të përfitojë nga krijimi i kaosit institucional, ajo do të bëjë një gabim katastrofal. Populli është lodhur nga zgjedhjet e panevojshme. Dërgimi i vendit në zgjedhje të reja të jashtëzakonshme do të ndëshkohet rëndë nga populli. Kështu, Kosova rrezikon të mbetet me një opozitë shumë të dobët ose edhe pa opozitë fare.

Kjo do të dëmtonte edhe marrëdhëniet me miqtë ndërkombëtarë, veçanërisht me Amerikën, e cila padyshim ka preferenca për znj. Osmani. Si do ta arsyetonte opozita prishjen e marrëdhënieve me miqtë, kur nuk ka pushuar kurrë së akuzuari Kurtin për të një gjë të tillë?!

Katër njohjet e reja gjatë vitit të kaluar dhe zgjedhja e saj në Bordin e Paqes të krijuar nga Presidenti Trump e bëjnë të pamundur pë cilindo politikan normal të bllokojë rizgjedhjen e saj.

Votimi për Presidenten Osmani do të ishte shenja e parë që do t’u tregonte qytetarëve se partitë opozitare PDK, LDK dhe AAK i kanë kuptuar gabimet e së kaluarës dhe do të ndryshojnë për mirë. Vetëm atëherë mundësitë e tyre për të fituar votat e popullit në të ardhmen do të bëheshin reale.

Formimi i institucioneve shtetërore, miratimi urgjent i buxhetit dhe i marrëveshjeve financiare ndërkombëtare, si dhe rizgjedhja e Presidentes Osmani pa vonesa dhe pa probleme, janë detyra urgjente të cilat e vendosin Kosovën në një pozitë shumë të favorshme.

Presidentja Osmani dhe Kryeministri Kurti plotësojnë njëri-tjetrin në mënyrë të përkryer në udhëheqjen e shtetit, secili nga pozita e vet. Populli me të drejtë pret shumë prej tyre në këtë mandat, si në zhvillimin e brendshëm ashtu edhe në politikën e jashtme.

Me aftësitë, përvojën dhe punën e tyre të përkushtuar, gjasat janë shumë reale për një Kosovë të zhvilluar, të fortë ekonomikisht dhe ushtarakisht. Anëtarësimi në NATO dhe hapja e rrugës drejt integrimit në Bashkimin Evropian gjatë këtij mandati mund të bëhen realitet.

Asgjë dhe askush nuk mund ta ndalë Kosovën tonë Dardane në rrugën e saj të shenjtë të lirisë dhe pavarësisë, drejt bashkimit kombëtar. Amaneti i heronjëve dhe dëshmorëve të rezistencës shekullore për liri duhet të përmbushet.

Nga Evarist Beqiri/

“Historia është gjykatësi suprem, para të cilit të gjitha sekretet dalin përfundimisht në dritë.” – Ismail Qemal Vlora (24 janar 1844, Vlorë, Shqipëri – 26 janar 1919, Peruxhia, Itali)

Ismail Qemal Vlora në këtë 182-vjetor të lindjes nuk ka nevojë për lavdinë tonë. Ne kemi nevojë për trashëgiminë e tij. Figura e Ismail Qemal Vlorës në historinë e Shqipërisë, mishëron vrullshëm idenë e shtetit, dinjitetit kombëtar dhe vizionit europian. Ai nuk ishte vetëm njeriu që ngriti flamurin në Vlorë më 28 Nëntor 1912. Ai është arkitekti i shtetit shqiptar të pavarur të orientuar drejt Perëndimit.

Sipas fjalëve të burrështetasit të shquar grek nga familja e njohur Levidis, ish-kryeparlamentari, autori dhe oratori i mbiquajtur “bilbili i parlamentit” grek Nikolaos D. Levidis (1848-1942): “Është mysliman nga feja, por armik fort fanatik i turqve. Ka të rritur në vehte, në gradën më të lartë, ndjenjën e rracës së tij. Ëndërron komb shqiptar me lidhje dhe vëllazërim me kombin grek. Ismail Qemal beu, greqishten e flet si grek intelektual, meqenëse ka studiuar në shkollën “Zosimea” të Janinës. Është politikan i dorës së parë, figurë politike me rëndësi të madhe, që di tërë çështjet që i interesojnë Ballkanit.”

Por më shumë se një shekull më pas, pyetja që shtrohet vetvetiu është se çfarë ka mbetur nga trashëgimia e tij?! Ismail Qemal Vlora nuk e shikonte shtetin shqiptar si një zgjatim të Perandorisë Osmane, as si një krijesë të brishtë ballkanike, e cila mbijeton mes fqinjëve grabitqarë. Përkundrazi, ai e konceptoi Shqipërinë si një komb modern, të aftë të ndërtojë institucione, të garantojë liritë qytetare dhe të bëhet pjesë e rrjedhës së qytetërimit perëndimor.

Ai ishte i vetëdijshëm për rreziqet e pangjermanizmit e pansllavizmit, për intrigat e fqinjëve dhe për fragmentarizimin e brendshëm shqiptar. Por, ai nuk pa aty arsye për dorëzim. Ai pa aty detyrimin për bashkim. Sot, kur shohim realitetin shqiptar, vërejmë një kontrast të dhimbshëm. Trashëgimia e Ismail Qemal Vlorës nuk duhet të reduktohet vetëm në një datë kalendarike dhe në ngatërrimin e ditëlindjes çdo vit!

Nuk ekziston asnjë vend tjetër që ta ketë trajtuar “Atin Themelues”, në të njëjtën mënyrë si ne. Realiteti tregon se, sot që po flasim nuk ekziston asnjë muze në Shqipëri që të kremtoj jetën e themeluesit të shtetit modern shqiptar. Kjo sepse, historikisht në Shqipëri përvjetorët e Pavarësisë janë shfrytëzuar më tepër për të kremtuar kultit të individit të rradhës, sesa për të nderuar veprën e rilindësve.

Në këto 114-vite Shqipëri, vendosja e portretit të Themeluesit në zyrat e shtetit shqiptar në vitin 2013, është akti më vlerësues ndaj veprës së tij. Ndërkohë, vlonjati më “durim-madh” që ka njohur historia jonë, pret prej 114-vitesh ngritjen e një monumenti dinjitoz në kryeqytetin e shtetit të themeluar prej tij. Ndërkaq edhe rrugët apo sheshet e çdo qyteti apo fshati shqiptar, do të ishin më të nderuara po të mbanin emrin e tij. Sepse, Ismail Qemal Vlora ishte shqiptar kur nuk kishte Shqipëri.

Ne shqiptarët kemi vuajtur boll këto 114-vite nga sindroma “që gjithçka fillon nga mua”. Sot, ne duhet të shkëputemi prej saj. Me qëllim ndërtimin e një të ardhmeje të begatë ne duhet që t’i edukojmë brezat nën shembullin e njerëzve të mëdhenj. Nëpërmjet lidershipit të Ismail Qemal Vlorës, ne mund të kuptojmë se si mund të ndërthuret më së miri racionaliteti dhe empatia në zgjidhjen e problemeve të kohës tonë. Sikur të gjithë ata që e kanë drejtuar Shqipërinë në këto 114-vite, do ta kishin pasur si “Yll Polar” trashëgiminë e Ismail Qemal Vlorës, ju garantoj që ne sot do të kishim një Shqipëri shumë më të begatë.

Institucionet tona nuk po arrijnë akoma që të pasqyrojnë idealin e tij të shtetit të së drejtës. Demokracia jonë shpesh ngjason më shumë me një lojën e mbijetesës politike sesa me kulturën e lirisë. Europa mbetet horizonti ynë. Por, shpesh kjo keqpërdoret si slogan. Në vend që të kemi udhëheqës që frymëzohen nga guximi i Ismail Qemal Vlorës, ne shohim politikanë të thyer përpara interesave të ngushta vetjake.

Trashëgimia e Ismail Qemal Vlorës është Bibla dhe Kurani i shqiptarizmës. Trashëgimia e tij është udhërrëfyesi ynë politik e moral. Aty ne duhet të mësojmë, kurajën për të menduar shtetin mbi interesin personal. Vullnetin për të ndërtuar institucione e jo për t’i shkatërruar ato. Orientimin perëndimor si zgjedhje strategjike e kombit, jo si mjet propagande. Kulturën e kompromisit kombëtar përballë interesave të ngushta personale.

Sot, kur vendi përballet me largimin masiv të të rinjve, me dobësinë e institucioneve, me polarizimin politik dhe pabarazinë sociale, trashëgimia e Ismail Qemal Vlorës na fton që të reflektojmë. A kemi bërë ne gjithçka për ta ndërtuar Shqipërinë sipas ëndrrës së tij?!

Ismail Qemal Vlora nuk kërkonte nderime. Ai kërkonte që Shqipëria të jetonte me dinjitet mes simotrave të saj europiane. Detyra jonë sot nuk është thjesht të kujtojmë “Themeluesin”. Detyra jonë është që të ringjallim vizionin e tij në politikë, në shoqëri dhe në institucione. Sepse nga trashëgimia e Ismail Qemal Vlorës, mbetet vetëm aq sa ne jemi në gjendje që ta mbajmë gjallë me vepra, jo me fjalë.

Ka 114 vite që Shqipëria lindi si shtet, dhe emri i Ismail Qemal Vlorës mbetet i lidhur pazgjidhshmërisht me themelin e saj politik, institucional e diplomatik. Ai nuk ishte thjesht Shpallësi i Pavarësisë, por krijuesi i një vizioni për shtetin modern shqiptar, të ndërtuar mbi ligjin, dinjitetin dhe përfaqësimin kombëtar.

Por sot, a e kemi ruajtur ne thelbin e kësaj trashëgimie?! Apo kemi ngecur tek simbolika e thjeshtë, ndërkohë që shpirti i vizionit të tij harrohet?! Sa herë kemi guxuar ne që ta matim veten me standardin e tij?

Ismail Qemal Vlora jetoi me bindjen se Shqipëria nuk mund të mbijetonte pa institucione të forta dhe pa një elitë që i shërbente kombit, jo vetes. Sot, ne shumë shpesh, shohim të kundërtën, institucione të dobësuara nga korrupsioni, politika të zhytura në konflikt interesi, dhe një shoqëri që largohet gjithnjë e më shumë nga besimi tek shteti.

Trashëgimia e Ismail Qemal Vlorës nuk është vetëm Pavarësia. Është ideja se shteti duhet të jetë i denjë për qytetarët e vet. Pyetja që duhet t’i bëjmë vetes është e thjeshtë, a kemi ne sot guximin dhe karakterin që ai tregoi në kohën më të vështirë të kombit tonë?! Apo jemi bërë thjesht konsumatorë të historisë, duke harruar misionin e saj?

Zgjedhjet tona janë pasqyra e shpirtit tonë. Një dhunti kjo e falur nga Zoti. Nëse duam ta nderojmë me të vërtetë trashëgiminë e Ismail Qemal Vlorës, duhet që të rindërtojmë besimin tek shteti. Të përforcojmë institucionet. Të vendosim meritën përpara klientelizmit. Të vendosim të mirën e përbashkët përpara interesit vetjak. Vetëm kështu trashëgimia e tij mund të shndërrohet në një kujtesë të gjallë të Shqipërisë që ai ëndërroi. Një shtëpi e denjë për qytetarët e saj.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Bota ndodhet sot në një moment historik tranzicioni të thellë sistemik. Rendi ndërkombëtar i pas Luftës së Ftohtë po e humb gradualisht funksionalitetin operacional, ndërkohë që arkitektura e re globale ende është në fazën e konsolidimit institucional dhe strategjik. Në këtë realitet të ri gjeopolitik, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, së bashku me demokracitë e avancuara perëndimore, kanë marrë përsipër përgjegjësinë historike për ruajtjen e paqes globale, stabilitetit ndërkombëtar dhe mbrojtjen e rendit demokratik botëror.

Kjo nuk përfaqëson thjesht një orientim të ri politik. Ajo përbën një mision diplomatik global, të ndërtuar mbi parimin e përgjegjësisë strategjike dhe lidershipit institucional ndërkombëtar.

Diplomacia amerikane si arkitekt i stabilitetit ndërkombëtar

Gjatë dekadës së fundit, diplomacia amerikane ka kaluar nga një model reaktiv i menaxhimit të krizave drejt një doktrine preventive strategjike, e cila synon:parandalimin e konflikteve përpara përshkallëzimit të tyre,uljen e tensioneve gjeopolitike strukturore,ndërtimin e mekanizmave të rinj të koordinimit shumëpalësh,dhe forcimin e boshtit të partneriteteve demokratike.

Krijimi i një Bordi të Ri Strategjik për Paqen Globale përfaqëson një instrument diplomatik të nivelit të lartë, që synon sinkronizimin e politikave të sigurisë, zhvillimit ekonomik dhe diplomacisë ndërkombëtare në funksion të stabilitetit afatgjatë.

Ky mekanizëm reflekton evolucionin e diplomacisë moderne nga menaxhimi episodik i krizave drejt arkitekturës së qëndrueshme të paqes.

Rendi i Ri Ndërkombëtar: Projekt strategjik i demokracive të avancuara

Rendi i ri që po ndërtohet nuk është projekt hegjemoni, por një projekt i stabilitetit ndërkombëtar të balancuar. Ai mbështetet në katër shtylla themelore diplomatike dhe strategjike:

1. Multilateralizëm funksional

Institucionet ndërkombëtare janë në proces reformimi për t’u bërë më efektive, më fleksibile dhe më të përgjegjshme. Diplomacia shumëpalëshe po kthehet në instrumentin kryesor të menaxhimit të krizave globale, duke zëvendësuar unilateralizmin e fragmentuar me koordinim institucional të qëndrueshëm.

2. Demokracia si garanci strukturore e paqes

Demokracitë e avancuara e shohin demokracinë jo si eksport ideologjik, por si mekanizëm parandalues të konflikteve, sepse shtetet demokratike prodhojnë stabilitet institucional, transparencë politike dhe përgjegjësi shtetërore.

3. Siguria kolektive dhe parandalimi strategjik

NATO dhe arkitektura euroatlantike po transformohen nga struktura mbrojtëse tradicionale në mekanizma aktivë të parandalimit të agresionit. Prania strategjike nuk synon përshkallëzim ushtarak, por dekurajim të kërcënimeve dhe ruajtje të ekuilibrit të sigurisë.

4. Diplomacia ekonomike e stabilitetit

Energjia, teknologjia dhe tregtia po shndërrohen në instrumente strategjike diplomatike. Qëllimi është forcimi i rezistencës ekonomike të demokracive dhe reduktimi i varësive kritike që prodhojnë cenueshmëri gjeopolitike.

Dimensioni global: Menaxhimi i rivaliteteve të mëdha

SHBA po aplikon një diplomaci të ekuilibrit strategjik, e cila synon:parandalimin e konfrontimeve direkte ndërmjet fuqive të mëdha,vendosjen e vijave të qarta të kuqe diplomatike,mbajtjen aktive të kanaleve të dialogut,dhe ruajtjen e stabilitetit sistemik global.

Ky model përfaqëson një paradigmë të re të diplomacisë së përgjegjshme globale, ku konkurrenca gjeopolitike administrohet, jo militarizohet.

Ballkani Perëndimor dhe Kosova: Test strategjik i suksesit perëndimor

Ballkani Perëndimor mbetet një nga zonat më të ndjeshme gjeostrategjike të Evropës. Në këtë kontekst:prania amerikane dhe euroatlantike paraqet faktor kyç stabiliteti,Kosova përfaqëson shembull konkret të investimit diplomatik perëndimor në ndërtimin e shtetit demokratik,sovraniteti i Kosovës është komponent integral i arkitekturës së sigurisë evropiane.

Mbështetja për Kosovën nuk është vetëm çështje bilaterale, por interes strategjik i paqes rajonale dhe stabilitetit evropian.

Diplomacia publike: Beteja për narrativën globale

Në rendin e ri ndërkombëtar, diplomacia nuk zhvillohet më vetëm në tavolinat e negociatave, por edhe në hapësirën e opinionit publik global.

SHBA dhe demokracitë e avancuara po investojnë në:diplomaci publike strategjike,luftë kundër dezinformimit,transparencë politike,ndërtim të besimit ndërkombëtar.

Narrativa e paqes, demokracisë dhe stabilitetit është shndërruar në instrument strategjik të fuqisë së butë globale.

SHBA dhe aleatët e saj nuk po ndërtojnë një rend të ri për dominim, por një rend për paqen e qëndrueshme globale. Në një botë gjithnjë e më të polarizuar, diplomacia strategjike mbetet instrumenti më i fuqishëm për parandalimin e konflikteve madhore.

Krijimi i mekanizmave të rinj globalë dhe ndërtimi i arkitekturës së re të sigurisë përfaqëson një përpjekje historike për t’i dhënë sistemit ndërkombëtar stabilitet, siguri dhe perspektivë demokratike afatgjatë.

Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj/

Kongresi i Lushnjës orientoi për përgatitjen e luftës

Përgatitja e Luftës së Vlorës filloi me përfundimin e Kongresit të Lushnjës, më 28 janar 1920, dhe zgjati deri në prag të fillimit të kryengritjes së armatosur, më 4 qershor 1920. Kryengritja e armatosur kërkonte prej popullit shqiptar që të bënte një punë serioze pregatitore të gjithanshme. Kryengritja kundër pushtuesve italianë, shtronte përpara popullit zgjidhjen e një sërë detyrash aktuale dhe jetike për atdheun, brenda dhe jashtë vendit.

Populli e dha shkëndinë dhe realizoi mbledhjen e Kongresit të Lushnjës. Kongresi erdhi si rezultat i vrullit luftarak të popullit, i cili edhe i shkërmoqur ishte ngritur në këmbë. Ai kërkonte të drejtat e tij politike dhe mbronte deri në fund tërësinë tokësore të shtetit shqiptar. Kongresi u shpreh shumë qartë kundër çdo mandati ose protektorati të huaj në Shqipëri. Ai zgjodhi një qeveri të re të kryesuar nga Sulejman Delvina dhe hodhi poshtë qeverinë e Durrësit e cila udhëhiqej nga tradhëtarë të vendit. Në bazë të direktivave të Kongresit të Lushnjës, qeveria e Sulejman Delvinës u angazhua tërësisht në përgatitjen për organizimin dhe zhvillimin e Luftës së Vlorës. Më 23 maj 1920 kryeministri Sulejman Delvina pohonte se qeveria që drejtonte, kurdoherë ka kërkuar dorëzimin e Vlorës dhe “jep fjalën e nderit se kurrë nuk ka me kursye me ba dhe një therori për shpëtimin e Vlorës”. Qeveria Delvina mendoi të mos angazhohej zyrtarisht në këtë luftë. Ai mendonte se lufta ishte e popullit të krahinës të pushtuar prej italianëve.

Ndihmën qeveria e Delvinës e dha nëpërmjet popullit duke e mobilizuar që në periudhën pregatitore të saj. Masat e qeverisë ishin mobilizimi i popullit, ndihmat aktive të tij në periudhën pregatitore që ishin mjaft të dukshme. Këto u vërtetuan edhe gjatë zhvillimit të luftimeve ku frontit nuk i munguan gjërat më të domosdoshme të luftës si ushqimet, veshmbathja, fishekët dhe armatimi.

Shoqërit patriotike mobilizuese të popullit

Gjatë muajve prill-maj 1920 u zhvillua një punë e madhe propagandistike prej shoqërisë “Mbrojtjes shkollore”. Veprimtarinë e saj kjo shoqëri e zhvilloi kryesisht në zonën e Mesaplikut, të Kurveleshit dhe të Gjirokastër, ku një punë të vlerësuar bëri dhe patrioti Halim Xhelo. Ai zhvilloi takime dhe mbledhje me simpatizantë aktivistë të lëvizjes patriotike, si dhe me masën e gjerë të popullit. Prej popullit Halim Xhelo mori fjalën e gatishmërisë në ndihmë të vëllezërve vlonjatë, si dhe organizimin për luftë dhe çlirimin e Vlorës. Veprimtaria e shoqërisë “Mbrojtja shkollore”, dhe më pas e emërtuar shoqëria “Shtizat e qytetërimit” pati një rëndësi të madhe. Kjo shoqëri dha një kontribut të vlerësuar në pregatitjen morale dhe materiale të popullit për kryengritjen e armatosur.

Në zonën e Vlorës vepronte dhe zhvillonte një punë të madhe dhe shoqëria punëtore “Gorishti”, e formuluar në prill 1920 me kryetar Halim Rakipi. Programi i kësaj shoqërie kishte si mision propagandimin dhe përgatitjen e popullit për luftë kundër pushtuesve italianë. Shoqëria e nisi detyrën konkrete me grumbullimin e armëve, organizimin dhe përgatitjen e luftëtarëve vullnetarë për në Luftën e Vlorës.

Këto shoqëri patriotike dhanë një kontribut me vlera kombëtare për Luftën e Vlorës dhe kur e kryen misionin u bashkuan me luftëtarët e popullit kundër pushtuesve për çlirimin e krahinës së Vlorës.

Në përgatitjen e Luftës në Vlorë ishte ngritur dhe vepronte një komision i përbërë nga patriotë të njohur të Vlorës, i cili quhej Komiteti “Mbrojtja Kombëtare”. Në materiale dokumentare del se ky emërtim mund të jetë nga komisioni për kremtimin e përvjetorit të pavarësisë në 28 Nëntor 1919 të organizuar në Vlorë. Ky komitet u konfirmua më datë 29 maj 1920, në mbledhjen e Barçallasë.

Ashpërsimi i masave nga pushtuesi për të ndaluar lëvizjen

Lëvizja çlirimtare në Vlorë po rritej dhe pushtuesi italianë, mori masa për të ndaluar zhvillimin e mëtejshëm të saj. Gjeneral S. Piaçentini më 18 maj 1920 shpalli në Vlorë, shtetrrethimin dhe nxori një urdhër dite me të cilin ndalonte mbledhjet jashtë qytetit pa 1eje, si dhe qarkullimin brenda qytetit, ndalonte hapjen e dyqaneve pas orës 22.00, ndalonte mbledhjen e armëve, ceremonitë fetare të bëra jashtë vendit të caktuar, ndalonte zbrazjen e pushkëve, etj. Njëkohësisht ai urdhëroi arrestimin e personave të dyshimtë sidomos ata që dyshoheshin për lidhjet e tyre me komisionin përgatitor të mbledhjes së Barçallasë si Jani Minga, Ndon Marku, Muhamet Isaj, etj. Kështu patriotët nuk kishin mundësi të zhvillonin më aktivitete, kushtet u vështirësuan shumë për të qëndruar në qytet, ndaj dhe u detyruan të shkonin në fshatra ku ishin dhe bazat e luftëtarëve. Pushteusi italian krijoi situatë të vështirë në qytet dhe në periferinë e Vlorës.

Ata kryenin provokacione, organizonin banda terroriste, krijonin panik në vend, hynin me zor në shtëpitë e fshatarëve, prishnin qetësinë, qëllonin me pushkë kundër katundarëve, shkatërronin ndërtesat publike dhe ato të banimit, etj.

Më datë 21 maj 1920 Halim Xhelo me fshatarët e komunës Brataj bëri një mbledhje në sheshin e Mesaplikut, ku mori si vendim fillimin e kryengritjes së armatosur. Pas dy ditësh zhvilloi përsëri një mbledhje tjetër në Dërrasë të Beunit, ku morën pjesë dhe kudhësjotë. Edhe këtu u shpreh përsëri fuqishëm për fillimin e kryengritjes. Situata ishte e ndezuar dhe kërkohej mbledhja e një kuvendi, për të zgjedhur udhëheqjen politike, organizative dhe ushtarake për drejtimin e kryengritjes së armatosur kundër pushtuesve italianë.

Kuvendi i Barçallasë dhe vendimet e tij

Kuvendi i Barçallasë, është një pishtar që u ndez nga patriotët e Labërisë, që bën fli jetën, për liri e Atdhe, për të shkruar një faqe të artë në historinë e popullit tonë. Një popull pa histori, pa të kaluar, vdes shpejt, shuhet nga memoria historike. Paria e fshatrave të Labërisë u mblodhën si bletët pa u kuptuar në sheshet e Barçallasë. Ata s’ishin delegatë, as krushq e dasmor, por vullnetarë të lirisë, që shkonin drejt flijimit të jetës, për të luftuar, derdhur gjak e mbrojtur vullnetarisht trojet e të parëve që ishin pushtuar nga të huajt. Këta burra që nuk kërkonin lavdi, ofiqe e pasuri, por veç liri, i bashkoi ideali, morali e krenaria, për të mos qenë të nënshtruar. Ju drejtuan Kuvendit të Barçallasë, pa ju bërë kush thirrje, secili një hero më vete, me ndjenjën e sakrificës personale. Këtu shfaqej dukshëm struktura mijëravjeçare patriotike, atdhetare e shoqërore e Labërisë, e ngritur mbi panteonin e zotësisë, trimërisë, mençurisë e barazisë sociale. Në një pllajë mali në Dukat, më 29 maj 1920, në Barçalla u mblodh Kuvendi i Vlorës prej 300 përfaqësues të zonave të pushtuara nga italianët. Qindra burra, të mbledhur në malin e Barçallasë rreth prijësit Osman Haxhiu, u betuan në Kuran: “më thertë me gjithë çkam”, e më pastaj në armë: “më vraftë, më marrtë në zemër”… Vendimi unanim u firmos e u vulos prej përfaqësive të 60-të e ca fshatrave të Prefekturës së Vlorës dhe të Tepelenës. Ky Kuvend ishte një kushtrim që mobilizoi gjithë trevat e Labërisë, që të siguronin armë në të gjitha mënyrat për t’u rreshtuar në luftë kundër pushtuesit fashist italian.

Në Barçalla, për të përballuar Luftën e Vlorës, u krijua Komiteti Mbrojtja Kombëtare, i zgjedhur nga populli i Labërisë, i përbëre prej 12 vetësh, të cilët përfaqësonin gjithë krahinat, përfshirë dhe qytetin e Vlorës. Kryetar u zgjodh Osman Haxhiu, ndërsa anëtarë ishin Duro Shaska, Ali Beqiri, Alem Mehmeti, Qazim Kokoshi, Beqir Sulo, Hamit Selmani, Hysni Shehu, Myqerem Hamzaraji, Murat Tërbaçi, Hazbi Cano dhe Sali Bedini.

Më tej në Braçalla u caktua dhe një komision ushtarak për drejtimin e luftimeve. U zgjodh dhe një komision gjyqësor ushtarak për të marrë masa kundër atyre që tradhëtonin atdheun dhe që do të bashkëpunonin me armikun. Po kështu u marën masa dhe u caktuan dhe njerëz që do të merreshin me punët administrative gjatë zhvillimit të luftës, etj. Në Kuvendm e Barçallasë u vendos njëzëri fillimi i luftës së armatosur kundër pushtuesve italianë. Këtu u caktuan dhe delegatë që do të shkonin në krahina të tjera të Shqipërisë si në Gjirokastër, Kurvelesh, Tepelenë, Korçë, Berat, Elbasan, Durrës etj., me qëllim që t’u bëhej i njohur vendimi kryesor i Barçallasë dhe të merreshin masa urgjente në ndihmë të Luftës së Vlorës.

Halim Xhelua për Kuvendin e Barçallasë theksonte se pjesëmarrësit u betuan se do të luftojmë derisa të bashkohemi me shtetin shqiptar, ose në mos e arrifshim këtë ideal, të vdesim me armë në dorë, që ta marrë vesh bota e qytetërua, se shqiptari për lirinë e vet din të vdesë, dhe kur vendos të vdesë s’e trëmbin milionat me ushtri dhe topa.

Barçallaja vendosi dhe vend grumbullimin e luftëtarëve vullnetarë që do të ishte Beuni i Smokthinës. Këto vendime të Kuvendit të Barçallasë shprehnin vullnetin e të gjithë popullit shqiptar. Kuvendi i Barçallcasë ishte rezultat i vrullit luftarak patriotik që kishte shpërthyer në popull, ishte rezultat i vendoshmërisë së tij për të çliruar Vlorën me kryengritje të armatosur. Ky kuvend ishte vazhdim i përpjekjeve të popullit shqiptar për zbatimin e vendimeve historike të Kongresit Kombëtar të Lushnjës. Kuvendi hartoi planin e kryengritjes dhe realizoi në mënyrë të programuar fillimin e Luftës së Vlorës më 1920, tepër të organizuar dhe të vendosur, për largimin e pushtuesit italian nga zona e Vlorës dhe e Tepelenës.

Pas Kuvendit të Barçallasë, më 2 qershor 1920, në Beun të Smokthinës u grumbulluan vullnetarët luftëtarë të lirisë. Në prani të luftëtarëve vullnetarë, Komiteti “Mbrojtja Kombëtare” shpalli vendimin e luftës kundër pushtuesit italianë. Në Beun u ngrit flamuri kombëtar në shënjë të shpalljes së kryengritjes së armatosur.

Komisioni ushtarak hartoi përfundimisht planin e luftës për fazën e parë dhe për rrethimin e qytetit të Vlorës. Në Beun u vendos për furnizimin e frontit, i cili do të furnizohej nga populli, secili fshat do të furnizonte çetën e tij. Në organizimin dhe drejtimin e furnizimit u caktua një komision prej pesë veta.

Ndërsa më 3 qershor 1920 nga Beuni, në emër të popullit shqiptar ju dërgua gjeneral S. Piacentinit një ultimatum. Ultimatumi kërkonte që trupat italiane të largoheshin nga Shqipëria. Përgjigja e utimatumit do të pritej deri më datë 4 qershor, 1920 ora 19.00. Fill pas dërgimit të ultimatumit çetat luftëtare sipas planit të luftimeve shkuan dhe zunë vend në pozicionet e tyre duke qenë të gatshme për sulm kundër pozicioneve italiane. Kështu mbledhja e Beunit vendosi të vërë në jetë brenda 24 orëve vendimin e Barçallasë për fillimin e kryengritjes së armatosur.

Studim nga Rafael Floqi/

Figura e Gjergj Kastriotit Skënderbeut ka qenë për shekuj me radhë qendra gravitacionale e kujtesës historike shqiptare. Në traditën tonë letrare dhe historiografike, ajo është ndërtuar fillimisht nga Barleti, më pas nga letërsia arbëreshe, Rilindja Kombëtare dhe historiografia e shekullit XX. Në këtë shtresëzim të gjatë tekstesh, heroi i Krujës shfaqet kryesisht si një luftëtar i vetëm, i vendosur ballë për ballë me Perandorinë Osmane, në një skenë që, shpesh, duket e shkëputur nga dinamika e gjerë mesdhetare.

Vepra e Athanas Gegajt, L’Albanie et l’invasion turque au XVe siècle (Paris, 1937), paraqet një moment kthese në këtë traditë. Ajo synon ta nxjerrë Skënderbeun nga izolimi romantik dhe ta vendosë në kontekstin e plotë diplomatik e juridik të kohës së vet. Në qendër të një prej kapitujve më origjinalë të kësaj vepre qëndrojnë marrëdhëniet midis Shqipërisë së Skënderbeut, mbretit Alfons V të Aragonës dhe Republikës së Venedikut gjatë viteve 1451–1458. Përmes një aparati të gjerë dokumentar – nga arkivat e Kurorës së Aragonës e deri te bullat papnore dhe korrespondencat ndërballkanike – Gegaj përpiqet të rindërtojë trekëndëshin mesdhetar Napoli–Shqipëri–Venedik, ku Shqipëria nuk është më periferi, por nyje strategjike e një sistemi të gjerë fuqish.¹

Në optikën e Gegajt, figura e Alfonsit V del shumë më e rëndësishme sesa ishte perceptuar deri atëherë në historiografinë shqiptare. Ai nuk është thjesht një mbret i Italisë së Jugut, por një princ mesdhetar tipik i Rilindjes, trashëgimtar i normanëve, Hohenstaufenëve dhe Anzhuinëve në pretendimet mbi Italinë dhe gadishullin ballkanik. Si sovran i Aragonës dhe i Napolit, Alfonsi ndërton një projekt të qartë për krijimin e një pranie të fuqishme aragonese në pellgun lindor të Mesdheut. Sipas Gegajt, ai është, përveç Papëve, i vetmi sundimtar laik i shekullit XV që e kupton, në mënyrë koherente dhe afatgjatë, rrezikun osman.

Kjo kuptesë materializohet në një varg traktatesh të lidhura në një hark kohor shumë të shkurtër. Më 5 shkurt 1451 Alfonsi nënshkruan një traktat me despotin Demetër Paleolog në More; më 26 mars 1451 lidhet Traktati i Gaetës me Skënderbeun; më 7 qershor të po atij viti firmoset marrëveshja me Aranitët, për t’u pasuar më pas nga lidhje me Gjin Zenebishin, familjen Tocco, Pjetër Spanin e të tjerë.

Ky zinxhir marrëveshjesh bën të qartë se Shqipëria nuk del si rast i veçuar, por si nyja më e fortë e një rrjeti bazash aragonese përgjatë bregdetit adriatik e jonian, të menduara si trampolinë për ndërhyrje në Ballkan dhe njëkohësisht si brez mbrojtës për Italinë.²

Në këtë kuadër, Traktati i Gaetës i 26 marsit 1451 merr një rëndësi qendrore. Gegaj analizon me kujdes tekstin e tij, duke e vendosur në kontekstin e së drejtës feudale, por pa rënë në kurthin e një lexim i thjesht juridik. Sipas traktatit, Skënderbeu dhe “baronët e Shqipërisë” angazhohen t’i dorëzojnë mbretit të Napolit qytetin e Krujës, kështjellën dhe zotërimet, nëse ai dërgon forca për të mbrojtur vendin. Ata pranojnë sovranitetin napolitan mbi pushtimet e reja që mund të kryhen me ndihmën e Alfonsit, ndërsa vetë Skënderbeu premton të shkojë personalisht, pasi të jetë çliruar prej turqve, për t’i bërë homazh vasali mbretit.

Në pamje të parë, dhe sidomos në leximin e ngurtë të disa historianëve si Marinescu, ky dokument mund të interpretohej si një akt dorëzimi i plotë: një princ i vogël ballkanik që ia vë vendin në dorë një mbreti të madh mesdhetar. Por Gegaj e kundërshton këtë lexim. Ai ndalet posaçërisht te formula “tributo o heraci” që përdoret në tekst për të përshkruar shumën e parave që shqiptarët do t’i paguajnë Alfonsit pasi të dëbohen turqit. Duke ndjekur terminologjinë fiskale të kohës, Gegaj argumenton se nuk bëhet fjalë për tribut shtetëror që prek sovranitetin, por për haraçin ekonomik mbi bagëtitë, një taksë e zakonshme mbi kullotat jashtë territorit, të përhapur në zonat kufitare të Ballkanit.³ Kjo i heq bazën tezës se Skënderbeu ka qenë “tributar i sulltanit” për tokat e veta, një tezë që shpesh është përdorur për të relativizuar autonominë e tij politike.

Nga ana tjetër, detyrimet e Alfonsit V janë të konsiderueshme. Ai angazhohet të dërgojë trupa, furnizime, barut, sulfur, drith, të respektojë privilegjet e Krujës si qytet i lirë dhe të Arbënisë në përgjithësi, si dhe të konfirmojë privilegjet e zotërinjve shqiptarë që i nënshtrohen. Gegaj vëren me të drejtë se suzereni këtu është, në njëfarë mase, më i “lidhur” se vasali: ai nuk mund të ndryshojë rendin e brendshëm të Krujës dhe nuk mund ta transformojë këtë protektorat të negociuar në një aneksim të mirëfilltë. E vetmja prani e drejtpërdrejtë napolitane është një garnizon i vogël, prej rreth njëqind këmbësorësh, i vendosur në Krujë me kërkesën e vetë Skënderbeut, dhe i përzier me elemente vendas. Kjo prani nuk mjafton për t’i dhënë kuptim tezës së Marinescut se “Kruja nuk i përkiste më Skënderbeut” dhe se ai “vazhdoi luftën i privuar nga kryeqyteti”.

Në këtë pikë vlera e Gegajt bëhet e dukshme edhe krahasuar me historiografinë moderne shqiptare. Kristo Frashëri, në monografinë e tij voluminoze Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Jeta dhe vepra (1405–1468), e lexon Traktatin e Gaetës në të njëjtën frymë: si një kompromis të domosdoshëm strategjik, ku Skënderbeu ruan komandën politike dhe ushtarake, ndërsa Napoli funksionon si garanci financiare dhe ushtarake në prapavijë.⁴ Në anën tjetër, Oliver Jens Schmitt, në monografinë e tij në gjermanisht për Skënderbeun, vendos më shumë theks mbi varësinë financiare dhe politike të Skënderbeut nga fuqitë perëndimore, duke e parë atë si pjesë të një qarkullimi më të gjerë komandantësh mercenarë. Megjithatë edhe Schmitt, ndryshe nga leximi ekstrem i Marinescut, nuk e mohon se në fushë të betejës dhe në rendin e brendshëm të Shqipërisë, Skënderbeu mbetet aktori qendror.⁵

Pjesa tjetër e kapitullit të Gegajt e shtrin analizën nga Napoli drejt Venedikut. Autori e sheh politikën venedikase në Ballkan të udhëhequr nga tri objektiva: ruajtjen me çdo kusht të zotërimeve bregdetare, garantimin e tregtisë me turqit dhe shmangien e çdo fuqie të re ushtarake që mund të cenonte ekuilibrat e portit të Shën Markut. Në këtë këndvështrim, Venediku është i interesuar për një Shqipëri të qetë, por jo domosdoshmërisht për një Skënderbe të fortë. Kjo shpjegon hezitimin fillestar për ta mbështetur atë me trupa dhe mjete dhe edhe më tepër ankthin që krijon në Senat lajmi i traktatit të lidhur me Napolin. Përgjigjja është e menjëhershme: ndërpritet pensioni që i paguhej Skënderbeut, aktivizohen lidhjet me Dukagjinët dhe fisnikë të tjerë të pakënaqur, dhe rivaliteti Napoli–Venedik projektohet drejtpërdrejt në strukturat e brendshme shqiptare.

Rënia e Kostandinopojës në vitin 1453, me ambicien e shprehur të Mehmetit II për të shtyrë kufijtë drejt Italisë, sjell një ripozicionim të dukshëm. Venediku, i goditur në mënyrë të drejtpërdrejtë nga politika agresive e sulltanit, ashpërson qëndrimin ndaj osmanëve dhe rishikon raportin me Skënderbeun. Ai konfirmon klauzolat e paqes, pranon ndërmjetësimin e tij në konfliktin me despotin serb Brankoviç, lejon që një zyrtar venedikas ta shoqërojë në udhëtimin në Napoli dhe në Romë. Kjo dinamikë tregon se “keqkuptimi” Skënderbeu–Venedik nuk është i strukturuar mbi armiqësi parimore, por mbi llogari politike në ndryshim; në çastin kur rreziku osman merr përmasë ekzistenciale, interesat afrohen.

Një meritë tjetër e Gegajt është se ai nuk e paraqet botën arbërore si një bllok të pandarë uniteti. Ai nuk e fsheh faktin se traktati me Alfonsin V pati edhe një “efekt anësor” të dukshëm: krijoi tronditje dhe pakënaqësi në një pjesë të fisnikërisë, e cila nuk e shihte me sy të mirë dorëzimin formal të Krujës një sovrani të huaj. Ky revoltë e brendshme u ushqye nga propaganda e Venedikut dhe e turqve, duke çuar drejt atentatit të vitit 1452 në pyllin e Krabit, drejt tradhtisë së Moisi Golemit, Hamza Kastriotit dhe Gjergj Balshës, si dhe drejt krizave të tjera që rrëzimi i fortifikimit të Beratit i bëri gjithnjë e më të dukshme.

Gegaj i sheh këto kriza në dritën e një psikologjie historike të veçantë: shqiptarët kanë një traditë të fortë mosdurimi ndaj suzereniteteve të huaja dhe shpesh refuzojnë t’i japin vetes madje edhe një “mbret të vetin” në kuptimin klasik dinastik. Në të njëjtën kohë, ai nënvizon se kjo popullsi, ndonëse nuk arrin të ndërtojë një shtet të fuqishëm e të qëndrueshëm, as nuk nënshtruar lehtë; përkundrazi, në strukturën osmane shqiptarët ngjiten shpejt deri në rangjet më të larta të administratës dhe komandës ushtarake. Kjo ambivalencë midis mungesës së unitetit dhe energjisë së jashtëzakonshme për t’u imponuar, e cila përbën një shenjë të fortë të historisë shqiptare, është trajtuar më vonë edhe nga autorë të tjerë modernë, si Schmitt apo studiues të historisë shoqërore ballkanike.⁶

Në plan metodologjik, vepra e Gegajt ka meritën e padiskutueshme që e nxori studimin e Skënderbeut nga kufijtë e ngushtë të historiografisë kombëtare dhe e futi në qarkullimin ndërkombëtar. Përdorimi i arkivave aragoneze, krahasimi i kujdesshëm i Barletit me kronika të tjera si ajo e Anonimit të Antivarit, konsultimi i burimeve venedikase dhe raguzane i japin librit të tij një dimension burimor që e afron me standardet e sotme të kërkimit historik. Pikërisht kjo e bën të mundur debatimin e tij me autorë të mëvonshëm: Kristo Frashëri e ndjek shpesh Gegajn në interpretimin e traktateve dhe në vlerësimin e rolit të Alfonsit V; Oliver Jens Schmitt, ndonëse i afrohet çmitizimit më radikal dhe analizës shoqërore, e pranon rëndësinë e rrjetit mesdhetar të aleancave të Skënderbeut që Gegaj e kishte ndriçuar dekada më parë.⁷

Në përfundim, mund të thuhet se kapitulli i Athanas Gegajt mbi Skënderbeun, Alfonsin V dhe Venedikun mbetet edhe sot një pikë referimi e rëndësishme për çdo përpjekje serioze për ta kuptuar Shqipërinë e shekullit XV. Ai e lëviz vështrimin nga legjenda drejt sistemit ndërkombëtar, nga figura e vetmuar heroike drejt trekëndëshit të ndërlikuar Napoli–Shqipëri–Venedik, nga leximi i thjesht juridik i traktateve drejt analizës së tyre si instrumente të mbijetesës në një hapësirë ku shtetet, principatat, republikate tregtare dhe perandoritë përplaseshin pareshtur. Krahasimi me historiografinë moderne tregon se shumë nga intuitat e Gegajt janë konfirmuar, disa janë zgjeruar, të tjera janë rivënë në diskutim, por në të gjitha rastet vepra e tij mbetet një themel mbi të cilin ngrihen debatet e sotme shkencore. Në një simpozium ku kërkohet të rishihet roli i Skënderbeut në historinë mesdhetare, rikthimi tek Athanas Gegaj nuk është thjesht një homazh ndaj një autori të hershëm, por një domosdoshmëri shkencore për ta kuptuar më qartë se si një principatë e vogël ballkanike mund të bëhej nyje e një rrjeti aleancash dhe konfliktualitetesh që shtrihej nga Aragonia në Bosfor dhe nga Shkodra në Romë.

Shënime

Athanas Gegaj, L’Albanie et l’invasion turque au XVe siècle, Paris, 1937.

Po aty, kapitulli mbi politikën lindore të Alfonsit V dhe marrëdhëniet me Skënderbeun dhe Aranitët.

Po aty, analiza e formulës “tributo o heraci” në tekstin e traktatit të Gaetës.

Kristo Frashëri, Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Jeta dhe vepra (1405–1468), Tiranë, 2002.

Oliver Jens Schmitt, Skanderbeg. Der neue Alexander auf dem Balkan, Innsbruck, 2009.

Po aty; shih gjithashtu debatet mbi strukturat shoqërore të koalicionit skënderbegian.

Për rolin e Gegajt në zhvillimin e studimeve skënderbegiane shih edhe recensionet e viteve ’30 në revistat historike evropiane dhe përdorimin e tij nga autorët shqiptarë të pas viteve ’60.