Sokol Paja/

Gazeta me kontributin më të madh në historinë kombëtare, gazeta më e fuqishme dhe më jetëgjatë e diasporës shqiptare, “Dielli” i Vatrës, “Dielli” i shqiptarëve të Amerikës, “Dielli” i Rilindjes Kombëtare, “Dielli” i botës shqiptare, “Dielli” i shpirtit shqiptar, “Dielli” i mërgatës përtej Atlantikut, “Dielli” i kombit shqiptar sot feston ditëlindjen e 117-të. Që prej 15 Shkurtit 1909, Gazeta “Dielli” – “Nderi i Kombit” është gazeta më e vjetër në botën shqiptare, regjistri, arkiva, historia, krenaria, identiteti, lavdia, trashëgimia, përshpirtshmëria dhe vazhdimësia e Vatrës, vatranëve e shqiptarëve të Amerikës.

Gazeta “Dielli” është institucion atdhedashurie, shkollë gazetarie, referencë historie, pasuri kombëtare dhe identitare shqiptare. Gazeta “Dielli” është dritë që do ndriçojë përjetë qiellin e shqiptarisë. “Dielli” është e shkuara e tashmja dhe e ardhmja e mërgatës shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Gazeta “Dielli” është një dëshmi autentike e përpjekjeve të shenjta për shqiptarinë prej patriotëve, atdhetarëve e veprimtarëve të shquar të çështjes kombëtare.

Media më e fuqishme dhe më e rëndësishme për ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare, promovuese e vlerave shqiptaro-amerikane, “Dielli” u shndërrua në një xhevahir të çmuar të mendimit politik, eseistik, kritik, atdhetar, komunitar e kulturor shqiptar në diasporën e Amerikës.

Mbrojtëse dhe promovuese e gjuhës shqipe, historisë, frymës atdhetare e identitetit kombëtar, pasqyrë e shpirtit shqiptar, frymëzuese dhe përbashkuese e komunitetit shqiptar në mërgim, Gazeta “Dielli” është fillimi i shekullit të dytë të frymëzimit kombëtar, ruajtjes, trashëgimit dhe konsolidimit të vlerave më të çmuara të kombit tonë.

Gazeta “Dielli” është pasuri e çmuar historisë së lavdishme të kombit tonë, gjuhës, kulturës, medias, traditës dhe identitetit kombëtar të shqiptarëve të Amerikës dhe mbarë trojeve shqipfolëse. “Diell”, ndriço, qëndro, shkëlqe e vezullo në shekuj të shekujve.

Mirënjohje përjetë editorëve të “Diellit”, kryetarëve të “Vatrës”, çdo vatrani e patrioti për mbështetjen, përkrahjen dhe dashurinë ndaj gazetës më të shquar të botës shqiptare në mërgim.

Akad. Beqir Meta/

Studimi i Prof. dr. Roland Gjini me titull “Pavarësia e Kosovës, Federata Panshqiptare “Vatra” dhe gazeta “Dielli” e ShBA-së (1981-2008)” është një vepër me vlerë shkencore për njohjen e një prej periudhave më të rëndësishme të historisë sonë kombëtare, pasi pasqyron kontributin e organizatës më të fuqishme dhe më jetëgjatë të emigracionit shqiptar ndaj çështjes më madhore kombëtare – çështjes së Kosovës. Ky libër mbush një boshllëk në studimet për diasporën shqiptare dhe Kosovën, pasi sjell një informacion të gjerë burimor, analiza shkencore të sakta dhe objektive mbi zhvillimet në Kosovë dhe qëndrimet e Federatës “Vatra” në momentet kyçe e dramatike që kaloi ajo në fundshekullin e kaluar dhe në fillim të këtij shekulli.

Prof. Gjini ka shkruar me një gjuhë të qartë dhe të këndshme, dhe njëkohësisht të balancuar, lidhur me qëndrimet e “Vatrës” dhe kontributet e sajë të çmuara historike për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës.

Në këtë botim spikat gjithashtu gjerësia e argumenteve dhe karakteri autentik i tij. Në studim ndërthuren qasje, analiza dhe informacione interesante lidhur me reagimin e “Vatrës” dhe gazetës së saj “Dielli”, ndaj demonstratave të vitit 1981 në Kosovë, duke filluar nga evidentimi i vlerës së rezolutës së parë të “Vatrës” për Kosovën, miratuar në kuvendin e saj vjetor të 22-23 marsit 1981, e cila iu dërgua presidentit amerikan, Ronald Regan, në të cilën mbështetej kauza e drejtë e shqiptarëve, kërkesa e tyre për republikë dhe denoncohej dhuna jugosllave; i bëhet jehonë protestës së mijëra shqiptarëve më 25 mars, përpara ndërtesës së OKB-së dhe përfaqësisë jugosllave në këtë organizatë, ndaj dhunës jugosllave kundrejt shqiptarëve; spikat gjithashtu dhe nota e “Vatrës” dërguar Sekretarit të OKB-së dhe Sekretarit të Shtetit të ShBA-së, në prill 1981. Që nga ajo kohë, në çdo numër të saj gazeta “Dielli” nuk rreshti së shkruari për Kosovën editoriale, njoftime, lajme, kronika, shkrime analitike, letra nga lexuesit.

Autori, përmes një lënde të pasur, ka arritur të japë një panoramë konkrete dhe korrekte mbi fuqinë e “Vatrës” dhe impaktin e madh që pati aktiviteti i saj në emigracionin shqiptar në SHBA, në opinionin më të gjerë amerikan dhe në diplomacinë evropiane.

Kjo periudhë, për nga kontributet atdhetare të “Vatrës”, intensitetin, vlerën dhe rëndësinë e tyre, mund të krahasohet pa mëdyshje me periudhën më të artë të saj, atë të viteve 1912-1920, kur “Vatra” ishte organizata më e fuqishme dhe më me ndikim në emigracionin shqiptar, për rifitimin e pavarësisë sonë kombëtare. Prandaj, edhe ky studim i prof. Roland Gjinit ka një vlerë të veçantë.

Përmes këtij botimi, ne mësojmë dhe përulemi me nderim të veçantë për kontributin e pashlyeshëm atdhetar të intelektualëve të shquar shqiptarë në Amerikë dhe më gjerë, si të Sami Repishtit, Arshi Pipës, Petër Priftit, Rexhep Qoses, Mark Krasniqit, etj si dhe të Xhevat Kallajxhiut, i cili si kryeredaktor i gazetës “Dielli”, siç e theksonte prof. P. Prifti, e shndërroi Kosovën në “çështje të ditës”.

Gazeta “Dielli” u bëri jehonë dhe pasqyroi qindra demonstrata e protesta të shqiptarëve në qytete të ndryshme të SHBA-së, kundër dhunës serbe e jugosllave. Këto pasqyrime, së bashku me letrat e panumërta të shqiptarëve që botoheshin në këtë gazetë, krijuan një panoramë të qartë se diaspora shqiptare po ziente në mbrojtje të drejtave kombëtare dhe kundër dhunës jugosllave. Në këtë studim është pasqyruar edhe një nga demonstratat më të mëdha e më të fuqishme- ajo e 18 majit 1981 në New York.

Gazeta “Dielli” u bëri jehonë edhe reagimeve të disa organizatave të kombeve të tjera në Amerikë në mbrojtje të Kosovës. Njëkohësisht ajo denoncoi heshtjen dhe mungesën e reagimit adekuat të qeverisë së Enver Hoxhës ndaj të drejtave të shqiptarëve në Kosovë dhe kundër dhunës serbe.

Një vlerë të veçantë kishin artikujt e thellë dhe të mprehtë të Sami Repishtit (në maj 1981), ku analizoheshin shkaqet e demonstratave në Kosovë.

“Dielli” artikulon kritika edhe për diplomacinë dhe shtypin perëndimor, për heshtjen e tyre apo pasqyrimin e ngjarjeve në Kosovë sipas informatave jugosllave. Një vlerë të veçantë kishin të dhënat që jepte “Dielli” për burgosjet në Kosovë gjatë viteve 1980. Vlerë të posaçme ka edhe artikulli i intelektualit të shquar Arshi Pipa mbi platformën antishqiptare të Millosheviçit (25 janar 1989), duke e analizuar atë dhe kufizimin e autonomisë së Kosovës, denoncimi i propagandës jugosllave se gjoja serbët po largoheshin nga Kosova, argumentimi i drejtësisë së kërkesave shqiptare për republikën, etj.

Pas heqjes së autonomisë së Kosovës në mars 1989, senatorët amerikanë dhe shtypi evropian u aktivizuan dhe e dënuan këtë politikë. “Dielli”dhe “Vatra” u bëri jehonë atyre dhe ishte një inkurajuese e fuqishme e këtij reflektimi. Rezolutave të Kongresit dhe të Senatit Amerikan për Kosovën tashmë u bëhet jehonë e madhe nga “Dielli”, duke ndezur opinionin shqiptar.

Po kështu, i bëhej jehonë aktit historik të Kuvendit të Kosovës, Deklaratës Kushtetuese të 2 korrikut 1990, rezolutës së Parlamentit Evropian të 13 korrikut 1990 në përkrahje të saj dhe të Republikës së Kosovës në Jugosllavi.

“Dielli” ishte mbështetës konstant i Ibrahim Rugovës dhe LDK-së që ishin vënë në krye të rezistencës paqësore, qytetare e kombëtare të shqiptarëve, e cila ishte shumë efektive dhe me ndikim të pashlyeshëm në opinionin perëndimor.

Deklarata e ashpër e “Vatrës” më 4 mars 1998 kundër reprezaljes së serbëve në Kosovë, ushtoi në kancelaritë amerikane e evropiane. Pohimet e saj rrëqethëse por të vërteta se “Prishtina dhe e gjithë Kosova po lahen me gjakun e pafajshëm të fëmijëve tanë, të nënave e baballarëve, të motrave e vëllezërve tanë”, vetëm sepse populli shqiptar i Kosovës “dëshiron të jetojë i lirë, të vendosë vetë mbi fatet e tij, mbi jetën e tij, mbi të ardhmen e fëmijëve të tij” mbeten një spikamë me vlera historike për rolin e diasporës shqiptare në mbrojtje të popullit tonë. “Vatranët” dënonin terrorin serb dhe fajësonin bashkësinë ndërkombëtare se nuk i ishte qasur me drejtësi e vendosmëri çështjes së Kosovës dhe çështjes shqiptare në tërësi.

Pas vrasjes së Adem Jasharit “Vatra” organizoi më 25 mars 1998 një nga demonstratat më të mëdha që kanë bërë ndonjëherë shqiptarët në Washington, ku morën pjesë më se 20 000 vetë, ku ushtoi fjala e kryetarit të “Vatrës”, atdhetarit të shquar, Agim Karagjozit. Të gjitha këto ngjarje pasqyrohen me objektivitet e të argumentuara në studim. Nga studimi mësojmë se “Vatra” i lidhi ngjarjet në Kosovë edhe me krizën e vitit 1997 në Shqipëri, të cilën e cilësoi si të nxitur nga të huajt, për t’i dhënë goditje Kosovës e Shqipërisë.

Në këtë studim është trajtuar me nota realiste por tepër prekëse edhe alarmi dhe qëndrimi i “Vatrës” ndaj eksodit të shqiptarëve dhe spastrimit etnik të Kosovës. Gjithashtu i bëhet jehonë ndërhyrjeve të NATO-s dhe të Presidentit Klinton për çlirimin e Kosovës.

Këtu spikat edhe deklarata e “Vatrës” më 28 majit 1999 në mbështetje të UÇK-së dhe kundër gjenocidit serb.

Emocione të forta të krijon mbyllja e një editoriali të “Diellit” të prill-majit 1999, ku shkruhej: “Jemi ne të vrarët, të gjakosurit, të djegurit, të dhunuarit, të nëpërkëmburit, gjymtyrëthyerit, synxjerrit, të shpërngulurit e të stërshpërngulurit, të copëtuarit e kongreseve berlineze dhe konferencave londineze, që kërkojmë jo thjesht për hir të asaj që pësuam, por për hir të së drejtës, Kosovën tonë të lirë e të pavarur”.

Pas çlirimit nga pushtuesit serb, “Vatra” mbështeti ndërtimin dhe konsolidimin e institucioneve në Kosovë, duke bërë thirrje për përmbajtjen e tyre demokratike e kombëtare.

“Vatra” promovoi dhe mbështeti Kosovën përmes demonstratave, memorandumeve etj., i tërhoqi vëmendjen opinionit ndërkombëtar ndaj rishfaqjes së dhunës serbe në veri, në shkurt 2000, bëri thirrje për qetësi dhe uljen e tensioneve midis forcave politike në Kosovë; bëri thirrje për qetësi e rregull, pas trazirave të marsit 2004, duke mbështetur Presidentin Rugova dhe institucionet e Kosovës. Të gjitha këto qëndrime të drejta dhe vizionare argumentohen, analizohen dhe përbëjnë një vlerë të veçantë të këtij studimi. Edhe pas pavarësisë së Kosovës, “Vatra” ishte vigjilente dhe në mbrojtje të saj. Kështu ajo dënoi akuzat e trilluara të Dik Martit në Këshillin e Evropës dhe mbështeti bisedimet Kosovë-Serbi, duke bërë thirrje për unitet midis shqiptarëve.

Në përfundim vlen të theksohet se ky botim do të zërë një vend me rëndësi në historinë e Federatës Panshqiptare Vatra dhe të diasporës shqiptare të Amerikës, i cili sigurisht do të referohet e do tu shërbejë më së miri studimeve për historinë tonë bashkëkohore kombëtare. Ky studim jep një panoramë më të qartë mbi rrugën që ndoqi procesi i qëndresës dhe i përpjekjeqeve së popullit shqiptar të Kosovës në luftën e tij për fitimin e të drejtave kombëtare, deri në arritjen e lirisë nga pushtimi i gjatë serb dhe fitoren finale: atë të shpalljes së Pavarësisë. Ai ka vlera të shumta shkencore dhe edukative prandaj besoj se do pritet me interes nga lexuesi shqiptar.

E përgëzoj dhe i shpreh urimet më të mira Prof. Roland Gjinit për punën e madhe dhe shumë të vlefshme që ka kryer për realizimin e këtij studimi. I uroj suksese të mëtejme në veprimtarinë shkencore.

Të dashur bashkatdhetarë,

Vëllezër e motra të komunitetit shqiptaro-amerikan,

Nisur nga përpjekjet shekullore të popullit të Kosovës për liri, dinjitet dhe pavarësi, e në veçanti nga lufta titanike dhe heroike e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, sot ndodhemi përballë një momenti të rëndë historik dhe moral. Një padrejtësi e madhe po u bëhet liderëve të UÇK-së dhe, nëpërmjet tyre, vetë luftës çlirimtare të popullit tonë.

Proceset gjyqësore që po zhvillohen në Dhomat e Specializuara në Hagë, në formën dhe frymën e tyre aktuale, rrezikojnë të njollosin një luftë të drejtë, një sakrificë sublime dhe një popull që luftoi për mbijetesë, liri dhe pavarësi përballë një regjimi gjenocidal.

Ne nuk mund të heshtim përballë kësaj padrejtësie.

Prandaj, Federata Panshqiptare e Amerikës “Vatra” u bën thirrje të gjithë shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara të Amerikës që të bashkohen në një protestë paqësore në Uashington, me një mesazh të qartë dhe dinjitoz:

“Drejtësi për luftën çlirimtare të Kosovës dhe udhëheqësit e UÇK-së”

Në këtë apel ne i drejtohemi:

Presidentit të Shteteve të Bashkuara, Donald J. Trump,

Senatit dhe Kongresit Amerikan,

Institucioneve të drejtësisë ndërkombëtare si dhe opinionit publik amerikan, duke u kujtuar se populli shqiptar dhe Shtetet e Bashkuara kanë qenë dhe do të mbeten aleatë të përhershëm në mbrojtje të lirisë, demokracisë dhe të drejtave të njeriut.

Ne themi qartë:

Mos lejoni që, përmes proceseve të montuara gjyqësore, të fyhet gjaku i derdhur për liri.

Mos lejoni që të poshtërohen dëshmorët e kombit tonë.

Mos e barazoni kurrë viktimën me xhelatin.

Mos i mbyllni sytë përballë një regjimi që vrau, masakroi, dhunoi dhe shkatërroi në përmasa gjenocidiale.

Më 24 mars 1999, me vendosmërinë e Amerikës dhe të NATO-s, filluan bombardimet kundër atij regjimi kriminal dhe u shpëtua një popull i tërë nga shfarosja. Ky ishte një akt i madh i drejtësisë historike. Sot kërkojmë që ajo frymë drejtësie të mos shuhet.

Ne kërkojmë nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, vendi dhe populli më mik i shqiptarëve që të ndikojnë për të parandaluar këtë padrejtësi të madhe, e cila na fyen nderin, gjakun e derdhur dhe moralin tonë kombëtar.

Lufta e UÇK-së ishte luftë për liri, për mbrojtje të pragut të shtëpisë dhe nderit kombëtar;

Ishte luftë për mbijetesë, jo për hakmarrje;

Ishte luftë për paqe e liri, dhe mbrojtje të substances kombëtare.

Prandaj sot ngrihemi për të mbrojtur të vërtetën historike dhe dinjitetin e një populli.

Data dhe detajet e protestës do të njoftohen në kohë.

Me respekt dhe përgjegjësi kombëtare,

I ftoj të gjithë shqiptarët në Amerikë që të jenë pjesë e kësaj thirrjeje për drejtësi.

Liri për Çlirimtarët.

Drejtësi për Kosovën.

Dr. Elmi Berisha

Kryetar,

Federata Panshqiptare e Amerikës “Vatra”

Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra dhe mbarë bashkësia shqiptaro-amerikane i apelon Tribunalit të Hagës për një drejtësi të ndershme, të moralshme, të paanshme dhe të bazuar në fakte e prova të pakundërshtueshme, jo të bazuar të falsifikimet serbo-ruse. Kërkesa për dënim 180 vjet burg për çlirimtarët dhe luftëtarët e lirisë: Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqi e Rexhep Selimi është një marrëzi dhe fyerje jo vetëm për luftën e drejtë të UÇK por për mbarë kombin shqiptar.

Aktakuza bazuar në prova të rrejshme dhe dëshmitarë të stisur e qesharakë është çmenduri dhe fyerje për vetë sistemin ndërkombëtar të drejtësisë.

Civilizimi perëndimor duhet ta ndalojë këtë turp.

Lufta e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ishte një luftë e drejtë, e pastër, e ligjshme, e moralshme dhe e domosdoshme për mbijetesën e popullit shqiptar në Kosovë përballë regjimit okupator e gjenocidal serb. UÇK është krenari, histori, frymëzim, integritet dhe dinjitet kombëtar. Askush nuk mund ta baltosë apo njollosë lavdinë, pastërtinë, shpirtin dhe nderin e Lëvizjes Çlirimtare që dëboi e theu përgjithmonë regjimin gjakatar serb.

Federata Vatra dhe mbarë bashkësia shqiptaro-amerikane i apelon Perëndimit dhe Institucioneve Amerikane që të ndalojnë e refuzojnë këtë turp padrejtësie në emër të drejtësisë ndërkombëtare. Çlirimtarët dhe Luftëtarët e lirisë janë frymëzim dhe nderim i përjetshëm për çdo shqiptar. Fatet e Kosovës dhe kombit shqiptar vendosen vetëm në Uashington.

Liria e Kosovës është rezultat i sakrificës sublime të popullit të Kosovës, miqve e aletëve të kombit tonë dhe Ushtria Çlirimtare e Kosovës është vlera dhe krenaria e kësaj sakrifice për liri, shtet dhe dinjitet kombëtar.

Dr. Elmi Berisha,

Kryetar i Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës “VATRA”

Studim nga Rafael Floqi/

Figura e Gjergj Bashtës (ital. Giorgio Basta) përfaqëson një nga shembujt më domethënës të komandantit arbëresh në shërbim të fuqive të mëdha evropiane të shekujve XVI–XVII. I lindur në një familje shqiptare të Italisë së Jugut, i formuar në shkollën ushtarake të Spanjës dhe Flandrës, dhe i afirmuar si gjeneral i Habsburgëve në Hungari e Transilvani, Bashta mishëron kalimin nga kondotieri i Rilindjes drejt gjeneralit profesionist të epokës moderne. Ky studim synon të paraqesë një trajtim të integruar të jetës, veprimtarisë ushtarake, rolit politik dhe trashëgimisë teorike të Gjergj Bashtës, duke e analizuar atë si figurë historike komplekse: njëkohësisht strateg i aftë, administrator perandorak i pamëshirshëm dhe autor i rëndësishëm i doktrinës ushtarake evropiane.

1. Hyrje: një arbëresh në qendër të historisë evropiane

Historia e Evropës së hershme moderne nuk mund të kuptohet pa rolin e diasporave ushtarake, ndër të cilat arbëreshët zënë një vend të veçantë. Pas rënies së trojeve shqiptare nën sundimin osman, mijëra shqiptarë u vendosën në Italinë e Jugut, ku ruajtën identitetin kulturor dhe u integruan fuqishëm në strukturat ushtarake të mbretërive italiane dhe të Perandorisë Spanjolle. Nga ky mjedis doli edhe figura e Gjergj Bashtës, i cili arriti një karrierë që e vendos në rangun e gjeneralëve më të njohur të kohës së tij.

Bashta nuk është thjesht një figurë ushtarake. Ai është një nyje ku ndërthuren politika perandorake, konfliktet fetare, transformimet e artit të luftës dhe tensionet etnike e shoqërore në Evropën Qendrore dhe Lindore. Për këtë arsye, vlerësimi i tij kërkon një qasje të shumëfishtë: biografike, ushtarake, politike dhe historiografike.

2. Origjina arbëreshe dhe formimi familjar

Gjergj Bashta lindi më 30 janar 1544 në Rocca, e identifikuar zakonisht me Roccaforzata (Taranto), në zonën e Terra d’Otrantos. Familja e tij i përkiste komunitetit arbëresh, të formuar nga shqiptarë të shpërngulur pas pushtimeve osmane në Ballkan. I ati, Dhimitër Bashta, ishte një shqiptar nga Epiri, i cili kishte gjetur strehë në Itali dhe kishte hyrë në shërbim të Perandorisë Spanjolle.

Dhimitëri Bashta shërbeu si oficer kalorësie në fushatat piemontese dhe më pas në Flandër, nën komandën e Dukës së Albës, një nga figurat kyçe të politikës dhe luftës spanjolle në shekullin XVI. Ky fakt e vendosi Gjergjin që në fëmijëri në një mjedis thellësisht ushtarak, ku disiplina, hierarkia dhe besnikëria ndaj sovranit përbënin vlera themelore.

Burime të ndryshme bibliografike përmendin edhe variante të tjera për vendlindjen e Bashtës (Rocca d’Arazzo në Piemonte ose San Nicola dell’Alto pranë Crotone-s), por konsensusi historiografik anon drejt origjinës së tij arbëreshe në Italinë e Jugut. Ky element etnik është i rëndësishëm, pasi shpjegon lidhjen e tij të fortë me traditën e shërbimit ushtarak si mjet integrimi dhe ngjitjeje shoqërore.

3. Hapat e parë në karrierën ushtarake

Gjergj Bashta hyri shumë herët në shërbimin ushtarak, fillimisht nën komandën e të atit. Ai u dallua për aftësi organizative dhe për disiplinë, duke u ngritur shpejt në gradën e oficerit. Pas vdekjes së Dhimitrit, Bashta shërbeu në një kompani kalorësie të drejtuar nga vëllai i madh, Nikolla, duke vazhduar traditën familjare.

Formimi i tij i hershëm ndodhi në një periudhë kur lufta evropiane po ndryshonte rrënjësisht. Kalorësia e rëndë feudale po humbiste rolin dominues, ndërsa formacionet e përziera me këmbësori të armatosur me armë zjarri po fitonin terren. Bashta u formua pikërisht në këtë tranzicion, duke përthithur risitë taktike që do ta shoqëronin gjatë gjithë karrierës së tij.

4. Shërbimi ndaj Filipit II dhe përvoja perëndimore

Karriera e Bashtës u konsolidua në shërbim të mbretit spanjoll Filipi II, një nga sundimtarët më të fuqishëm të Evropës së shekullit XVI. Ai u angazhua kryesisht në frontin francez dhe në Vendet e Ulëta (Flandër), dy teatro lufte ku ushtritë spanjolle përballeshin me kundërshtarë të fortë dhe me forma të reja të luftës.

Në vitin 1578, Bashta kaloi nën komandën e Alessandro Farneses, guvernator i Vendeve të Ulëta dhe një nga strategët më të shquar të kohës. Nën Farnesen, Bashta fitoi përvojë të drejtpërdrejtë në drejtimin e trupave të mëdha, në logjistikë dhe në manovra operative komplekse.

Kjo periudhë është thelbësore për të kuptuar zhvillimin e mendimit ushtarak të Bashtës. Pikërisht në Flandër ai filloi të eksperimentojë me përdorimin sistematik të kalorësisë së lehtë për zbulim, mbrojtje dhe goditje të shpejta. Historiografia i atribuon atij zhvillimin e ashtuquajturave scolte mobili, poste të lëvizshme që garantonin sigurinë e ushtrisë dhe parandalonin sulmet e papritura.

5. Nga Spanja te Habsburgët: ngritja në rang gjenerali

Pas vdekjes së Farneses, me rekomandimin e Filipit II, Gjergj Bashta u emërua gjeneral në ushtrinë e Perandorisë së Shenjtë Romake, në shërbim të perandorit Rudolf II. Ky kalim shënon një kthesë vendimtare në karrierën e tij, pasi e vendosi në qendër të politikës ushtarake habsburgase në Evropën Qendrore dhe Lindore.

Teatri kryesor i veprimtarisë së tij u bë Hungaria, ku Perandoria përballej me Perandorinë Osmane në një konflikt të gjatë dhe shterues, të njohur si Lufta e Gjatë (1591–1606). Në këtë luftë, Bashta u dallua si një nga komandantët më energjikë dhe më të rreptë të Habsburgëve.

Ai drejtoi operacione të rëndësishme ushtarake, duke mbrojtur territore strategjike dhe duke kundërshtuar sulmet osmane. Kronistë të kohës, si Ambrogio Merodio, e përshkruan Bashtën si “tmerri i armëve osmane”, një shprehje që dëshmon reputacionin e tij si luftëtar i pamëshirshëm dhe efektiv.

6. Transilvania: pushtet perandorak dhe konflikt politik

Në fund të shekullit XVI, pas një faze relative qetësie në frontin osman, Rudolf II i besoi Bashtës një mision të ri: konsolidimin e pushtetit perandorak në Transilvani. Ky rajon kishte një status të ndërlikuar politik, me autonomi të pjesshme dhe me sundimtarë vendas që luhateshin midis aleancave të ndryshme.

Pas abdikimit dhe rikthimit të Sigismondo Báthory-t, dhe pas ndërhyrjes së voivodës së Vllahisë, Mihai Viteazul (Mihal Trimi), Bashta u bë figura kyçe e strategjisë habsburgase. Ai luftoi fillimisht kundër Báthory-ve, më pas kundër Mihai Viteazul-it, të cilin e mposhti në Betejën e Mirăslăut (1600), dhe në fund u rreshtua përkohësisht në krah të tij kundër trupave polake. Kulmi i këtij konflikti u arrit në vitin 1601, kur pas fitores ndaj Báthory-t në Goroszló, Bashta urdhëroi vrasjen e Mihai Viteazul-it nga mercenarë nën komandën e tij. Ky akt e konsolidoi pushtetin e Habsburgëve, por njëkohësisht e damkosi Bashtën si figurë të pamëshirshme në historiografinë rumune dhe hungareze.

Në vitin 1603, Gjergj Bashta e shpalli Transilvaninë shtet vasal të Perandorisë së Shenjtë Romake. Qeverisja e tij u karakterizua nga masa drastike administrative dhe ushtarake. Ai konfiskoi tokat e fisnikëve vendas, ndërmori politika të gjermanizimit dhe rivendosi katolicizmin si fe dominuese përmes kundërreformës.

Historianë hungarezë dhe rumunë e përshkruajnë këtë periudhë si një regjim terrori. Popullsia u përball me shkatërrime ekonomike, dhunë dhe pasiguri të vazhdueshme. Disa burime flasin për humbjen e deri një të tretës së popullsisë së rajonit gjatë sundimit të Bashtës. Këto politika nxitën pakënaqësi të thellë, e cila u kanalizua në kryengritjen e udhëhequr nga István Bocskai. Kryengritja shënoi fundin e qeverisjes së Bashtës në Transilvani dhe tregoi kufijtë e dhunës si mjet stabilizimi politik.

7. Tërheqja në Pragë dhe kalimi nga lufta në teori

Pas ngjarjeve në Transilvani, Bashta u tërhoq gradualisht nga veprimtaria aktive ushtarake. Në vitin 1602 ai u shpall kont i Huszt-it, por pak më vonë u dërgua në Pragë, ku kaloi vitet e fundit të jetës.

Kjo periudhë shënon transformimin e Bashtës nga komandant aktiv në teoricien ushtarak. Duke u mbështetur në përvojën e tij të gjatë në fushëbetejë, ai shkroi disa traktate ushtarake që u bënë referencë për kohën.

8. Gjergj Bashta si teoricien i artit të luftës

Dy veprat kryesore të Bashtës janë: Il maestro di campo generale (1606) (“Mjeshtri i përgjithshëm i kampit”), Il governo della cavalleria leggiera (1612)( Drejtimi i kalorësisë së lehtë)

Këto traktate trajtojnë organizimin e ushtrisë, disiplinën, rolin e komandantit dhe përdorimin e kalorësisë së lehtë. Veçanërisht e dyta konsiderohet nga studiuesit si një nga përpjekjet e para sistematike për të kodifikuar përdorimin e kalorësisë së lehtë në ushtritë evropiane.

Në të parën, Bashta i kushton vëmendje të veçantë organizimit të kampit ushtarak, disiplinës, hierarkisë dhe rendit. Ai shkruan: “Il campo ben ordinato vale quanto una vittoria, perché dal disordine nasce la sconfitta.” (Një kamp i mirëorganizuar vlen sa një fitore, sepse nga çrregulli lind humbja.)

Ky mendim e vendos Bashtën në një linjë me teoricienët më të avancuar europianë të kohës, për të cilët logjistika dhe organizimi ishin po aq të rëndësishme sa trimëria në betejë.

Në veprën “Drejtimi i kalorësisë së lehtë”, ai përqendrohet në rolin specifik të këtij formacioni, duke theksuar dallimin e tij nga kalorësia e rëndë mesjetare. Bashta shkruan: “La cavalleria leggera non vince nello scontro frontale, ma nel movimento, nella sorpresa e nel ritorno improvviso.” (Kalorësia e lehtë nuk fiton në përplasje ballore, por në lëvizje, në befasi dhe në rikthimin e papritur.)

Ky parim është thelbësor për zhvillimin e luftës manovruese, e cila do të bëhej dominante në shekujt pasues. Në këtë kuptim, Bashta shfaqet si pararendës i doktrinave moderne të luftës së shpejtë dhe fleksibile.

Bashta e përshkruan kalorësinë e lehtë si “bebëza e syrit e ushtrive”, duke theksuar rolin e saj në zbulim, mbrojtje dhe goditje të shpejta. Kjo qasje ndikoi drejtpërdrejt në doktrinën ushtarake të shekullit XVII dhe në zhvillimet e mëvonshme gjatë Luftës Tridhjetëvjeçare.

Pavarësisht shërbimeve të tij të shumta, Gjergj Bashta nuk u shpërblye kurrë plotësisht nga Habsburgët. Ai kaloi vitet e fundit duke kërkuar pagesën e shumave që i detyroheshin. Nga mbi 42.000 florinë të llogaritura si detyrim, atij iu njohën vetëm rreth 3.200 florinë. Më 20 nëntor 1607, pas disa ditësh sëmundjeje, Gjergj Bashta vdiq papritur në Pragë nga një goditje apoplektike.

9. Trashëgimia historike dhe zbulimi i vonë shqiptar

Trashëgimia e Gjergj Bashtës është thellësisht e dyfishtë. Nga njëra anë, ai ishte një nga gjeneralët më të aftë të Habsburgëve dhe një teoricien i rëndësishëm i artit të luftës. Nga ana tjetër, qeverisja e tij në Transilvani mbetet simbol i dhunës perandorake dhe i dështimit të stabilizimit përmes terrorit.

Për historiografinë shqiptare dhe arbëreshe, Bashta mbetet një shembull i integrimit dhe suksesit në strukturat e mëdha evropiane, por edhe një figurë që kërkon vlerësim kritik, larg mitizimit të thjeshtë. Dy traktatet themelore të Gjergj Bashtës janë “Mjeshtri i përgjithshëm i kampit” dhe “Drejtimi i kalorësisë së lehtë”. Këto vepra, të botuara në shqip nga Shtëpia Botuese e Ushtrisë në vitin 1996, përfaqësojnë një kontribut të çmuar në historinë e mendimit ushtarak shqiptar dhe europian.

Bashta në kujtesën historike shqiptare

Edhe pse vepronte larg trojeve shqiptare, Gjergj Bashta nuk u shkëput kurrë nga identiteti i tij kombëtar. Kjo dëshmohet nga mënyra se si emri i tij u ruajt në kujtesën kolektive shqiptare. Në një letër të vitit 1759, himariotët e rendisin Bashtën menjëherë pas “Pirro”s dhe “Skënderbeu”t – një renditje që flet për prestigjin e jashtëzakonshëm që gëzonte si figurë ushtarake. Më vonë, në vitin 1907, shqiptarët e Shteteve të Bashkuara, në një memorandum drejtuar Konferencës së Hagës, theksonin: “Shqiptarët i kanë dhënë Europës gjeneralë dhe strategë të shquar, të dëshmuar në fushë dhe në teori, si Gjergj Bashta.” Ky citim e shndërron figurën e Bashtës në argument politik dhe diplomatik, duke dëshmuar se ai shihej si pjesë e trashëgimisë europiane të kombit shqiptar.

Rikthimi në historiografinë moderne

Rikthimi i Gjergj Bashtës në kujtesën historike shqiptare ndodhi në vitin 1966, kur historiani Dhimitër Pilika, gjatë hulumtimeve në arkivat e Pragës, zbuloi dokumente dhe referenca që lidhnin drejtpërdrejt emrin e tij me traktate të rëndësishme ushtarake të shekullit XVI. Pilika i botoi për herë të parë këto materiale në revistën Ylli, nr. 7, duke e cilësuar Bashtën si “një mendje ushtarake e nivelit europian, e formuar nga përvoja e drejtpërdrejtë e fushëbetejës dhe nga kultura teorike e kohës”.

Në shekullin XX, emri i Gjergj Bashtës u përfshi në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar (1985), ndërsa revista Për mbrojtjen e Atdheut (1990) e cilësonte atë si “një nga mendimtarët më të hershëm shqiptarë që e ngriti përvojën luftarake në nivel doktrine”. Studimet e viteve 2000 e kanë vendosur Bashtën në një kontekst më të gjerë europian, si urë lidhëse mes traditës stratiote shqiptare dhe mendimit ushtarak perëndimor.

Në historinë e mendimit dhe praktikës ushtarake europiane të shekujve XVI–XVII, figura e Gjergj Bashta përfaqëson një nga shembujt më të qartë të kontributit shqiptar në formësimin e doktrinave moderne të luftës. Për dekada me radhë, emri i tij mbeti pothuajse i panjohur për historiografinë shqiptare, ndonëse veprat dhe përvoja e tij qarkullonin në mjedise ushtarake perëndimore. Ky paradoks – njohja në Europë dhe harresa në atdhe – është karakteristik për shumë figura të diasporës shqiptare të Rilindjes.

Bibliografi dhe citime

Dizionario Biografico degli Italiani, Treccani, zëri “Giorgio Basta”.

Giorgio Basta, Il maestro di campo generale, Venedik, 1606.

Giorgio Basta, Il governo della cavalleria leggiera, Venedik, 1612.

Endre Veress (ed.), Basta György hadvezér levelezése és iratai, 1597–1607, Budapest, 1909–1913.

Virgilio Ilari, Dizionario biobibliografico degli scrittori militari italiani.

O. Bäckström, Military Revolution and the Thirty Years War 1618–1648, Helsinki University Press, 2023.

Studime hungareze dhe rumune mbi administrimin habsburgas në Transilvani (shek. XVI–XVII).