Sot i gjithë kombi shqiptar përkujton 20 vjetorin e kalimit në përjetësi të udhëheqësit, shtetarit, filozofit dhe themeluesit të Kosovës së pavarur e modern, Presidentit historik Dr. Ibrahim Rugova. Sot më shumë se kurrë na mungon urtësia, frymëzimi, filozofia, shpirti, mendja dhe idetë e Doktor Rugovës. Një kapacitet intelektual ndërkombëtar që arriti ta kthente Kosovën në një çështje ndërkombëtare. Asnjëherë më shumë se sot Kosovës dhe kombit shqiptar i nevojitet testamenti filozofik i Presidentit Rugova: unifikim shtetëror e kombëtar, bashkëpunim dhe dashuri mes njëri-tjetrit.

Dr. Rugova dhe veprimtaria e tij patriotike, politike e diplomatike do të mbahet mend për jetë të jetëve, në memorien e çdo shqiptari si politikani legjendar që vuri themelet e Shtetit të lirë e të pavarur të Kosovës. Ky përvjetor largimi në përjetësi na bën të ndiejmë dhimbje për mungesën e madhe, por njëkohësisht krenarë dhe dinjitozë për veprën që Dr. Rugova na trashëgoi si popull dhe si komb.

Emri i tij është gërmëzuar me shkronja ari në historinë e lavdishme të Kosovës së bekuar.

I paharruar përkujtimi për Presidentin historik, filozofin dhe shtetarin e madh të Kosovës e kombit shqiptar Dr. Ibrahim Rugova.

Me mirënjohje e respekt të veçantë

Përulësisht

Kryetari i VATRËS

Dr. Elmi Berisha

Luan Rama/

Nuk mund të ndërtohet e ardhmja mes dy popujve tanë fqinj pa e pranuar këtë njollë historike.

Në arkivin e United Nations, një mori fotografish fëmijësh mu shfaqën papritur duke vështruar përtej viteve, përtej kohës. Janë të mbijetuarit, të handakosurit, ata që mundën ti shpëtojnë masakrës barbare të kolonel Zervës dhe kolonel Kamaras, që në shoqërinë e peshkopit të Filatit i shohim të zbresin të armatosur kalldrëmeve të qytezave çame në atë prag të fundit të luftës, në mars të vitit 1944 dhe në shtatorin e vitit 1945. Zbrisnin për zgjidhjen finale të çështjes çame : « Në Greqi këtej e tutje nuk do të dëgjohet më fjala shqipe » – betohej Zervas. « Në Greqi duhet të banojnë vetëm grekë dhe asnjë komunitet tjetër jo grek ! » Ishte « çështja finale » që na kujton barbari të tjera të kohës së vjetër dhe të mesit të shekullit XX në Europë.

Fotografitë kanë mbishkrimet e tyre : S-0800-001-03-2. United Nations Archives. UNRRA… S-0800-001-13-3 UNRRA; S-0800-001-13-4 UNRRA… Disa prej tyre janë pa emrin e autorëve, por vetëm me kode, pra të fotografuara nga fotografë zyrtarë të dërguar nga UNRRA. Të tjera janë me titujt “Chams refugees in Kavaja”, march 1945 ». Të tjera fotografi janë fiksuar në Vlorë… Fotografët përtej Atlantikut ishin dërguar në kampin e refugjatëve të ngritur në Kavajë për të fotografuar në fundin e vitit 1945. Madje disa prej tyre mbajnë dhe emrin e fotografit të njohur shqiptar Vasil Ristani, siç shkruhet poshtë fotografive.

Vështrojini fotografitë, vështrojeni trishtimin dhe dhimbjen e thellë të syve të atyre fëmijëve, shumica këmbëzbathur e pa ngrënë, pa patur kohë të marrin rroba e bukë në arratinë e madhe. Janë mijra fëmijë të një eksodi që askush nuk e kishte menduar se kjo mund të ndodhte në mbarimin e luftës çlirimtare, në mesin e shekullit XX. Shumica janë jetimë. Duket sikur mbartin në kurriz ende prindërit e tyre masakruar me thika dhe armë dhe hedhur pastaj në gropa. Supet u rëndojnë nga tragjedia që mbartin ende. Ju mungojnë nënat dhe baballarët, gjyshe apo gjyshër që s’do të mund ti shohin më, veç në ëndërr. Në sytë e tyre tashmë është ngjizur veçse një histori krimi, madje ngjizur gjer në ashtin e tyre të njomë që mjerisht ata do të rriten me këtë kujtim të pashqitur që një ditë s’do ta shohin më veç pas vdekjes së tyre. Dhe me pafajsinë e tyre në celuloidin e filmit ata akuzojnë! Histori të tilla nuk mund të shuhen. Për to nuk mund të heshtet. Populli menjëherë e ngre martirin në këngë. Dhe populli çam, edhe pse i ç’rrënjosur nga barbaria e një republike greke, këngët e këtij eksodi i ka të shumta, sepse njerëzit jetuan dhe jetojnë ende me tragjeditë dhe dramat e popullit të tyre.

Shumë nga këta fëmijë të këtyre fotografive sot janë 85-90 vjeçare. Disa prej tyre i kam takuar. I kam dëgjuar në funerale apo në dasma, në dëshmitë e tyre të filmuara. Ata nuk i kanë harruar ato ditë dhe nuk duan ti harrojnë. Janë fjalë amaneti për brezat. Të tjerë “fëmijë-90 vjeçarë” do ti gjeni në filmat e realizuar për tragjedinë çame. Ata flasin dhe dëshmojnë aty për atë ç’kanë parë dhe udhëtimin e tyre të tmershëm për të mbijetuar dhe ardhur drejt nënëmadhes Shqipëri, në Qafë Botë apo drejt Koskës, për të arritur në Vërvë, Dishat, Sopot, Konispol, të tjerë drejt Murzinës për të zbritur në Sarandë dhe fjetur më së fundi në fushat e Shqipërisë. Si mund ta harronin atë eksod? Si? Bahije Memko nga Paramithia, që atëherë ishte veçse 9 vjeç, ende e kujton kur kishte përballë fytyrën e Zervës me mjekrën e gjatë dhe sytë e tij të egër, skuqur nga gjaku. Gjithçka e ka të gjallë, vrasjen e babait, masakrën dhe trupat e të vrarëve mbledhur në shtëpinë e madhe të Tahir Muhamedinit. “Unë isha 7 vjeç, – thotë Fadil Nuriu, po nga Paramithia dhe sytë i lëshojnë lot. – Burrat i çuan në thertoren e qytetit. Atje i vranë. Nënën time e dogjën dhe disa ditë më vonë ajo vdiq duke na thënë: Shkoni, ikni, shpëtoni sa më parë! Pastaj ne morrëm arratinë për të ardhur në Shqipëri”. – Dhe unë isha 8 vjeç, – thotë Kadrie Osmani, nga Spathari. – “Rruga kur iknim drejt Sajadhes ishte mbushur me kufoma…” – “Ndërsa unë isha 9 vjeç, thotë Nafije Nafizi nga Arpica. – Mijra herë e kam parë fshatin në ëndërr dhe shpesh qaja dhe në gjumë”. Sejko Hasani kujton puset e Mazrekut dhe të vrarët… Qindra dëshmi janë mbledhur nga gazetarja Luli Progni. Të gjithë kujtojnë atë largim të tmerrshëm dhe shpirti u kullon ende plagë. Edhe pse në fund të jetës, ata kujtojnë dhe i dëshmojnë sot historisë.

Eksodi nuk harrohet, ashtu siç nuk e harrojnë hebrenjtë eksodin e tyre biblik, siç nuk e harrojnë eksodin qindra mijra armenë që morrën rrugën e shpëtimit; siç nuk e harrojnë dhe popuj të tjerë. Por ndryshe nga ta, eksodi çam ndodhi në kohë paqeje, ndodhi nga një vend fqinj që mbahej si republikë, një vend ku shqiptarët u bashkuan me grekët për të luftuar fashizmin dhe ushtrinë hitleriane. Po, ky ishte një eksod i vërtetë, një spastrim etnik. Dhe sytë e fëmijëve në këto fotografi e thonë menjëherë këtë. Janë sy që dëshmojnë për barbarinë. Një nga këta fëmijë e takova në Salem të Bostonit. “Doja të kthehesha të shihja shtëpinë në Çamëri, – më pohoi, por grekët më thanë: “Ti ke qenë fashist dhe s’ke më vend në Greqi!” – “Unë fashist, një 6 vjeçar?”, – qeshi hidhur ai.

I shoh sot këto fotografi të arkivit të UNRRA-s dhe ndjej një dhimbje të madhe. Ja një fëmijë 7 vjeçar që mban në kurriz një vogëlush 2 vjeçar. Me siguri jetim, me siguri është vëllai i tij që ka mbajtur rrugës duke ardhur në Shqipëri. Imagjinoni një çast këtë fëmi në rrugëtimin e gjatë mes zjarresh e krismash me dhjetra e dhjetra kilometra, përmes natës së errët duke kapërcyer atë luginë që më pas hyri në historinë e re me termin “Lugina e Vdekjes”. Oh, ç’udhë e përgjakur, përmes vdekjes dhe stuhisë për të mbërritur në tokën e shpëtimit. Të tjera fotografi parakalojnë para syve të zbathur, të xhveshur, fytyra të përhumbura që ende nuk e besojnë se përse ndodhi kjo gjëmë, kjo hata, ndërkohë që tek dikush bëhej dasëm, diku tjetër flinin ku një nënë përgatiste një fli për të nesërmen, një tjetër ujiste mullagat dhe borzilokun në parvazet e shtëpisë…

Përse ata ushtarë të popullit fqinj zbarkonin ashtu si skifterë të zinj dhe therrnin këdo, përdhunonin, sakatosnin, prisnin trupat e njerëzve të pafajshëm dhe gjaku kullonte mbi lumin Kalama, në brigjet e Çamërisë së paqtë buzë Jonit. Përse? Përse intelektualët e shquar të Greqisë nuk e ngritën dorën dhe zërin kundër barbarisë, përse nuk shkruan një pamflet të paktën për këtë akt të barbarisë që kryhej para syve të tyre. Një ditë ata e kanë kuptuar këtë, por u ka ardhur turp ta pranojnë fajin e tyre. Ishte gjeografia e madhe dhe e tmerrshme e krimit nga Paramithia në Margëlliç, Igumenicë, Margëlliç, Filat, Lopës, Varfanj…

I vështroj këta fëmijë ashtu në turma, dhe më ngjan se ata pyesin: “Po tani? – thonë sytë e tyre, vallë a do të kthehemi në shtëpitë tona? Kërkëllimat e armëve nuk dëgjohen më, as zërat e çjerrë të kolonel Zervës, Samaras,Vitos apo Harrallambopullos. Stuhia e tmerrshme duket se ka pushuar!”

Në një nga fotografitë fëmijët qeshin. Nuk qeshin me fatin e tyre por me fotografin e huaj që po i fotografon. Askush si duket nuk i ka fotografuar më parë dhe kjo e qeshur nuk është e qeshura e lumturisë, nuk është fytyra e gëzimit por fytyra e kureshtjes. Nuk di nëse ata njerëz që kam njohur dhe më kanë treguar për atë kohë krimi kur fëmijë nxitonin drejt Shqipërisë, gjenden midis këtyre fotografive. Arkivat flasin edhe pse në arkivat greke nuk i tregojnë këto foto të krimit… Por a mund të fshihet historia? A mund të fshihen nga kujtesa e botës këto fytyra të Exodus?… ”Chams refugees. March 1945 ». S- 13.07, S-13.08… S. 13.28.

Çfarë duhet më tepër për ta pranuar krimin dhe për të kërkuar pardonin e madh?

Gjithë këta fëmijë janë aty, ngjizur në celuloidin e filmit dhe dëshmojnë me ekzistencën e tyre. Ti shpëtosh vdekjes së sigurtë është në fund të fundit dëshmija më direkte dhe e pakundërshtueshme edhe pse Republika greke mohon gjithçka, hesht për gjithçka dhe nuk do të përmendet më emri “çam”, “Çamëri” !

Tashmë shumë dhjetvjeçarë kanë kaluar dhe këta fëmijë të dikurshëm e të mbijetuar me shijen e hidhur të shkrumit dhe të zjarrit po vdesin një nga një, gjersa një ditë s’do të mbesi më askush nga ata. E megjithatë në sytë e tyre kanë mbetur të ngjizura ditët dhe netët e eksodit ku një kosë vdekjeje i ndiqte nga pas. Por edhe kështu, përmes fotografisë ata dëshmojnë gjithnjë. Ata akuzojnë. “Exodus” është një referencë për kohën që jetojmë, për atë që s’duhet të ndodhë më.

Sytë e këtyre fëmijëve na shfaqen sot nga gjumi i arkivave dhe duket sikur na thonë: “Po ju pse heshtni? Përse nuk flisni? Keni kaq kohë që nuk flisni!…

Ju grekë, shqiptarë, ballkanas, europianë, popuj të botës, përse kjo indiferencë dhe heshtje e gjatë për këtë krim që u është fshehur. Çdo eksod është njê plagê e pashërueshme në zemër të njerëzimit! Nuk mund të ndërtohet e ardhmja mes dy popujve tanë fqinj pa e pranuar këtë njollë historike, këtë krim të pashoq në historinë midis grekëve dhe shqiptarë. Në histori, luftrat e përbashkëta na kanë bashkuar, krimet na kanë ndarë. Por tashmë është koha e pardonit dhe e të ardhmes sonë të përbashkët.

Rumbullaksimi i çështjes së Kosovës kërkon rikthim substancial te doktrina e Rugovës: unitet të brendshëm pa përjashtime, dialog pa nënshtrim, paqe pa harresë dhe shtetësi pa kompromis mbi legjitimitetin. Vetëm duke u rikthyer te arkitekti moral i shtetit, Kosova mund ta mbyllë ciklin historik të saj dhe të sigurojë që shteti të mos mbetet formë juridike e zbrazët, por projekt i plotë politik, moral dhe ndërkombëtar.

Nga Prof.dr Skender ASANI

Koncepti shtetformues i Ibrahim Rugovës për Kosovën përbën një rast studimor të veçantë në teorinë bashkëkohore të ndërtimit të shtetit nën okupim dhe represion sistemik. Ai nuk ishte produkt i rrethanave të përkohshme, as i improvizimit politik, por rezultat i një vizioni të menduar me koherencë të brendshme, i ankoruar njëkohësisht në histori, moral politik dhe racionalitet ndërkombëtar. Rugova e konceptoi shtetin e Kosovës jo si produkt force, por si konstrukt legjitimiteti normativ, duke e ndërtuar atë si ide politike shumë përpara se të realizohej juridikisht. Në këtë kuptim, ai nuk ishte thjesht lider i rezistencës paqësore, por arkitekt i një modeli alternativ të shtetformimit në Evropën e pas Luftës së Ftohtë, në kundërshtim të drejtpërdrejtë me paradigmat dominante të dhunës në Ballkan.

Në kushtet e mohimit total të subjektivitetit politik të shqiptarëve dhe të represionit institucional serb, zgjedhja e rezistencës paqësore nuk ishte akt moralist apo shenjë dobësie politike, por strategji e ftohtë dhe e kalkuluar. Rugova e kuptonte asimetrinë e thellë të forcës dhe rrezikun e delegjitimimit ndërkombëtar të kauzës së Kosovës në rast të militarizimit të hershëm. Për këtë arsye, ai e shndërroi durimin strategjik në kapital politik dhe rezistencën civile në mekanizëm prodhimi të legjitimitetit. Institucionet paralele, zgjedhjet politike, referendumi për pavarësi dhe funksionimi simbolik i shtetit përbënin forma embrionale të sovranitetit, duke krijuar një realitet politik që ekzistonte përtej mungesës së njohjes formale.

Ky proces prodhoi një transformim thelbësor në perceptimin ndërkombëtar të Kosovës. Ajo nuk u shfaq më si hapësirë rebelimi etnik, por si shoqëri e organizuar, racionale dhe me aspiratë të qartë demokratike perëndimore. Pikërisht këtu qëndron themeli teorik i shtetit të Kosovës: jo në kontrollin territorial, por në legjitimitetin e ndërtuar gradualisht. Në doktrinën rugoviane, shteti u mendua dhe u ndërtua fillimisht si ide normative dhe projekt moral, përpara se të materializohej si entitet juridik.

Brenda kësaj arkitekture, Rugova inkorporoi me vetëdije diplomacinë simbolike si instrument të ndërkombëtarizimit. Dhurimi i kristaleve dhe gurëve nga nëntoka e Kosovës personaliteteve dhe burrështetasve ndërkombëtarë nuk ishte akt ceremonial apo folklorik, por gjest i kalkuluar politik. Këto objekte përfaqësonin territorialitetin historik të Kosovës dhe shndërronin pasurinë natyrore në gjuhë diplomatike. Përmes tyre, Kosova artikulohej si hapësirë me thellësi identitare dhe vazhdimësi historike, duke sfiduar drejtpërdrejt narrativën serbe të mohimit dhe përvetësimit.

Vizioni i Rugovës për pavarësinë mbështetej mbi tri shtylla strukturore: unitetin e brendshëm politik dhe shoqëror, legjitimitetin demokratik edhe në kushte okupimi dhe ndërkombëtarizimin sistematik të çështjes së Kosovës. Ai e identifikoi përçarjen e brendshme si rrezikun kryesor strategjik, sepse ajo e gërryen besueshmërinë e jashtme. Pa kohezion të brendshëm, shteti nuk mund të projektohet si partner i besueshëm në rendin ndërkombëtar.

Orientimi perëndimor, në doktrinën rugoviane, nuk ishte zgjedhje taktike apo aleancë e përkohshme, por identitet normativ dhe civilizues. Kjo u reflektua në ndërtimin e simbolikës shtetërore, veçanërisht në përdorimin e elementeve të identitetit dardan në stemën e Presidencës. Kjo simbolikë nuk synonte romantizëm historik, por ndërtimin e një narrative shtetërore që e vendoste Kosovën në vijimësinë evropiane para-moderne, si subjekt historik dhe jo si produkt i shpërbërjeve të fundit ballkanike. Në të njëjtën linjë, afirmimi i figurës së Pjetër Bogdanit përbënte zgjedhje strategjike kulturore, duke e lidhur identitetin kombëtar me traditën humaniste dhe intelektuale të Evropës.

Kulmi operacional i kësaj strategjie u materializua në Konferencën e Rambujesë. Qëndrimi i Rugovës atje nuk ishte kompromis i dobësisë, por akt i lartë racionaliteti politik. Rambujeja funksionoi si mekanizëm legjitimues për ndërhyrjen ndërkombëtare: Kosova u paraqit si palë konstruktive dhe e gatshme për paqe, ndërsa Serbia u ekspozua si faktor destabilizues. Pa këtë pozicionim, ndërhyrja e NATO-s do të ishte shumë më e vështirë të justifikohej juridikisht dhe moralisht.

Raporti i Rugovës me luftën dhe Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës kërkon lexim të çliruar nga narrativat reduktuese. Ai nuk e mohonte rezistencën e armatosur si pasojë të represionit, por paralajmëronte për rrezikun e militarizimit të politikës dhe transformimit të dhunës në burim delegjitimimi. Për Rugovën, lufta mund të prodhonte presion, por vetëm diplomacia dhe legjitimiteti ndërkombëtar mund të prodhonin shtet. Historia e konfirmoi këtë tezë përmes ndërthurjes së rezistencës në terren me kapitalin politik të ndërtuar prej vitesh.

Boshti strategjik i këtij projekti ishte miqësia me Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Rugova e konceptonte Amerikën jo vetëm si fuqi ushtarake, por si garant të rendit liberal ndërkombëtar, ku shtetet e vogla mbrohen përmes ligjit, vlerave dhe aleancave afatgjata. Kjo miqësi u ndërtua mbi koherencë politike, maturi dhe refuzim të aventurizmit populist.

Në doktrinën rugoviane, dialogu me Serbinë nuk përfaqësonte akt teknik negocimi, por proces politik me dimension moral, juridik dhe ndërkombëtar. Bisedimet nuk mund të zhvillohen si menaxhim i konfliktit, por vetëm si mekanizëm për mbylljen përfundimtare të tij mbi bazën e legjitimitetit të fituar. Për Rugovën, dialogu ishte i mundur vetëm nëse ishte i zhveshur nga asimetria e imponimit dhe i ndërtuar mbi parimin e njohjes së realitetit politik të Kosovës si shtet. Normalizimi pa njohje përbën stabilizim të padrejtësisë, ndërsa dialogu pa barazi prodhon zgjidhje të përkohshme dhe të kthyeshme. Prandaj, zgjidhja përfundimtare e raportit Kosovë Serbi, në frymën rugoviane, nuk kalon përmes kompromiseve territoriale, autonomive etnike apo formulave kreative juridike, por përmes njohjes reciproke, pranimit të përgjegjësisë historike dhe integrimit të dy shteteve në rendin euro-atlantik mbi parime të qarta. Vetëm një marrëveshje e ndërtuar mbi legjitimitetin normativ, të garantuar ndërkombëtarisht dhe të pranuar nga shoqëritë përkatëse, mund ta mbyllë konfliktin si kapitull historik dhe jo ta mbajë atë të hapur si krizë të menaxhuar.

Pas vdekjes së Ibrahim Rugovës, termi “rugovist” u përdor gjerësisht në diskursin publik, por shpesh pa përmbajtje teorike. “Rugovizmi” u reduktua në etiketë nostalgjike ose ceremoniale, duke humbur dimensionin e tij si doktrinë shtetformuese. Në thelb, rugovizmi përfaqëson një koncept të shtetit si proces moral dhe politik afatgjatë, të ndërtuar mbi katër shtylla: legjitimitetin normativ, durimin strategjik, diplomacinë simbolike dhe orientimin e pakthyeshëm perëndimor. Pa këtë kuptim, përdorimi i termit mbetet i zbrazët dhe i instrumentalizueshëm.

Mungesa e vazhdimësisë konceptuale ka prodhuar një diskontinuitet strukturor ndërmjet trashëgimisë shtetformuese rugoviane dhe praktikës politike të pasluftës, duke krijuar një hendek me pasoja afatgjata për funksionalitetin e shtetit. Elitat politike, edhe kur e instrumentalizojnë referencën ndaj Rugovës si kapital simbolik, veprojnë shpesh në kundërshtim me logjikën e tij të legjitimitetit normativ dhe racionalitetit strategjik, duke relativizuar autoritetin institucional, duke zëvendësuar durimin politik me impulsivitet afatshkurtër dhe duke e reduktuar diplomacinë nga mekanizëm ndërtues në reagim reaktiv. Si rezultat, shteti i Kosovës ekziston dhe njihet juridikisht, por në sjelljen e tij politike vazhdon të manifestohet si një projekt i pambyllur, i ekspozuar ndaj erozionit të brendshëm dhe paqartësisë strategjike.

Arkitektura paqësore e Ibrahim Rugovës shfaqet jo vetëm si rrugë historike drejt pavarësisë, por si doktrinë e pazëvendësueshme për rumbullaksimin final të çështjes së Kosovës. Ky projekt shtetformues e ndërtoi Kosovën fillimisht si ide normative, si subjekt moral dhe si partner të besueshëm ndërkombëtar, përpara se ta shndërronte në realitet juridik. Çështja e Kosovës nuk përfundon me aktin e shpalljes së pavarësisë, as me njohje të pjesshme, por vetëm atëherë kur shteti funksionon me legjitimitet të brendshëm, koherencë institucionale dhe peshë të qëndrueshme në rendin ndërkombëtar. Çdo devijim nga logjika rugoviane e durimit strategjik, diplomacisë simbolike dhe orientimit perëndimor e rikthen shtetin në gjendje brishtësie politike dhe e ekspozon ndaj relativizimit ndërkombëtar. Prandaj, rumbullaksimi i çështjes së Kosovës kërkon rikthim substancial te doktrina e Rugovës: unitet të brendshëm pa përjashtime, dialog pa nënshtrim, paqe pa harresë dhe shtetësi pa kompromis mbi legjitimitetin. Vetëm duke u rikthyer te arkitekti moral i shtetit, Kosova mund ta mbyllë ciklin historik të saj dhe të sigurojë që shteti të mos mbetet formë juridike e zbrazët, por projekt i plotë politik, moral dhe ndërkombëtar.

Dr. Dorian Koçi/

Në mesin e shekullit XV, në një kohë kur Evropa po hynte gradualisht në epokën e Rilindjes dhe kur rreth vitit 1450 Johannes Gutenberg shpiku shtypshkronjën me shkronja të lëvizshme, Kruja – kryeqyteti politik dhe simbolik i Shqipërisë së Gjergj Kastriot Skënderbeut – po përjetonte rrethimin e saj të parë nga ushtritë osmane, të udhëhequra nga Sulltan Murati II. Ishte një epokë trazirash, por edhe shpresash, kur fitoret e një princi ballkanik filluan të perceptoheshin në Evropë si shenjë rezistence dhe vullneti politik kundër zgjerimit osman.

Skënderbeu mbrojti me sukses Krujën kundër tre rrethimeve të mëdha osmane (1450, 1466, 1467), të organizuara nga Murati II dhe Mehmeti II, dy prej sulltanëve më të fuqishëm dhe më ambiciozë të kohës, të cilët komandonin një nga makineritë ushtarake më të forta të botës mesjetare. Megjithatë, Skënderbeu nuk ishte thjesht një komandant i shquar ushtarak. Ai përfaqësonte një figurë politike dhe kulturore që lidhej drejtpërdrejt me horizontin intelektual të Rilindjes Evropiane.

Veprimtaria e tij ushtarake kundër Perandorisë Osmane ishte njëkohësisht edhe veprimtari politike e kulturore. Në këtë kuptim, Skënderbeu shfaqet si një figurë që tejkalon kufijtë lokalë, duke u shndërruar në simbol të unitetit shpirtëror të Evropës, si në dimensionin perëndimor ashtu edhe në atë lindor. Rezistenca e tij kontribuoi në ripërcaktimin e konceptit të Evropës si hapësirë politike dhe kulturore, e ndërtuar mbi idenë e lirisë dhe mbrojtjes së krishterimit.

Ajo që e dalloi Skënderbeun nga shumë udhëheqës të tjerë ballkanikë ishte refuzimi i tij i palëkundur për kompromis me sulltanin. Ndryshe nga krerë të tjerë që kërkonin mbijetesë politike përmes manovrimit diplomatik, Skënderbeu synonte në mënyrë të qartë çlirimin dhe fundin e sundimit osman në Evropë. Ky synim shpjegon këmbënguljen e tij dhe karakterin e pakompromis të kryengritjes shqiptare, e cila me kalimin e kohës u shndërrua në një referencë themelore të historisë evropiane të rezistencës.

Figura e Skënderbeut u rimishërua nga mendimi evropian i shekujve XV–XVI si një hero humanist dhe udhëheqës ideal, duke shërbyer si projektim simbolik i një Evrope të bashkuar kundër rrezikut osman. Dimensioni i jashtëzakonshëm që ai i dha rezistencës antiosmane e bëri atë jo vetëm një model frymëzimi për historinë e mëvonshme shqiptare, por edhe një burim të pashtershëm për letërsinë, artin dhe muzikën evropiane për më shumë se pesë shekuj.

Historia e parë e plotë e Skënderbeut u shkrua në latinisht nga Marin Barleti, prift dhe humanist nga Shkodra, në vitet 1508–1510. Vepra “Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis” u botua fillimisht në Romë dhe u ribotua e përkthye gjerësisht në gjuhët kryesore evropiane, duke ndikuar fuqishëm në formësimin e mitit evropian të Skënderbeut.

Gjatë shekujve XVI–XVIII, figura e tij u përfshi në sonete, poema epike, romane dhe drama nga autorë italianë, francezë, gjermanë dhe anglezë, duke u krahasuar shpesh me heronjtë e antikitetit klasik. Kjo traditë letrare dëshmon për shndërrimin e Skënderbeut në një simbol pan-evropian të rezistencës dhe lirisë.

Figura e tij vazhdoi të mbetej një burim frymëzimi edhe në kujtesën politike evropiane. Në kulmin e fuqisë osmane, gjatë shekullit XVI, Skënderbeu përmendej si shembull historik i rezistencës së suksesshme kundër Perandorisë Osmane, duke frymëzuar jo vetëm intelektualët, por edhe monarkët dhe udhëheqësit politikë të Evropës.

Për shqiptarët, Skënderbeu u shndërrua në shtyllë të kujtesës historike dhe të identitetit kombëtar. Gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare, figura e tij u përdor gjerësisht si mjet mobilizues dhe simbol i aspiratës për pavarësi. Ai nuk mbeti një figurë formale, por u ngulit thellë në ndërgjegjen kolektive të popullit shqiptar. Sot, emri dhe figura e Gjergj Kastriot Skënderbeut janë të pranishme në sheshe, rrugë, monumente dhe vepra arti në mbarë botën, si dëshmi e një trashëgimie që tejkalon kufijtë kombëtarë.