Në këtë udhëkryq historik, Maqedonia e Veriut mund të zgjedhë rrugën e frikës dhe kërcënimit, duke e lënë shoqërinë peng të manipulimeve dhe shqiptarët të reduktohen në spektatorë të historisë. Ose mund të zgjedhë vizionin e reformës dhe integrimit, duke rivendosur barazinë etnike, forcën e institucioneve dhe rolin e shqiptarëve si garantues të stabilitetit dhe partner strategjik.

Nga Prof.dr Skender ASANI

Në Maqedoninë e Veriut, historia politike është gjithmonë një betejë midis shpresës dhe frikës, midis vizionit dhe manipulimit. Dështimet e qeverive të mëparshme, përfshirë përpjekjet e Zoran Zaevit për reformë dhe integrim, krijuan terren për ringjalljen e nacionalizmit dhe për fuzionimin e frymave që historikisht dukeshin të kundërta. “Fryma zaeviste” shpresa për kompromis, reforma dhe integrim euroatlantik u shkrinë me frymën nacionaliste të Mickoskit, duke u përdorur nga oligarkia dhe legjitimuar nga influenca e botës serbe për të dobësuar rolin e shqiptarëve si faktor shtetformues. Për pasojë, homogjenizimi politik maqedonas dhe “koketimi me botën serbe”, paraqet një ndërthurje të çuditshme politike, me pasoja të paparashikueshme për stabilitetin ndëretnik dhe rreziku që paraqet ky homogjenizim për të gjithë hapësirën shqiptare, si dhe nevoja urgjente për një vizion të ri shtetëror, diplomatik dhe politik që nuk lejon kthimin pas të historisë.

Historia e tranzicionit politik ka treguar se elitat përdorin me mjeshtëri retorikën e kërcënimit për të ruajtur pushtetin dhe për të manipuluar opinionin publik.

Kulmi i kësaj logjike u pa me projektin “Shkupi 2014” të Gruevskit, ku një identitet historik mitizuar shërbeu për të mobilizuar frikën dhe për të legjitimuar autoritetin. Me ardhjen e Zaevit, u krijua një shpresë për ndryshim: pajtim etnik, orientim euroatlantik dhe një narrativë politike e bazuar mbi integrimin, jo mbi frikën. Megjithatë, kjo shpresë u shua nga skandalet e korrupsionit, kriza e drejtësisë dhe mungesa e reformave konkrete, duke hapur rrugën për rikthimin e nacionalizmit si bosht politik. Pikërisht në këtë hapësirë, Mickoski ndërtoi profilin e tij, duke e bërë kërcënimin shtyllën e diskursit shtetëror.

Pas dështimit të Zaevit, “fryma zaeviste” u shkrinë me frymën e Mickoskit, duke krijuar një projekt të ri politik: rishkrimin e ekuilibrave dhe delegjitimimin e lidershipit të shqiptarëve, përfshirë partinë e dalë nga fryma e Marrëveshjes së Ohrit. Ky fuzionim, i sponzorizuar nga oligarkia dhe legjitimuar nga bota serbe, synon të rikthejë kontrollin mbi strukturat shtetërore, të dobësojë shqiptarët si faktor shtetformues dhe të përdorë tensionet etnike si instrument për stabilizimin e status quo-së. Pasojat për shoqërinë janë të dukshme: përfaqësimi politik shqiptar fragmentohet, barazia ndëretnike minimizohet dhe stabiliteti social rrezikohet, duke shndërruar shoqërinë në një arenë ku frika dhe polarizimi bëhen norma.

Ky projekt i mirë menduar i koalicionit Zaev – Mickoski gjeti partitë shqiptare në Maqedoni të papërgatitura, duke rezultuar në deatomizimin e subjektit politik shqiptar. Ky proces solli humbjen e pozicioneve strategjike dhe degradimin kushtetues e shtetformues të rolit të shqiptarëve në vend. Ky zhvillim nuk është i rastësishëm; periudha historike aktuale krijoi një rreth të pafavorshëm për shqiptarët, i cili mund të mbetet i tillë deri në ndryshime dhe konfiguracione ndërkombëtare. Vetëm një unitet i fortë i subjekteve politike shqiptare mund ta ndalojë këtë rrjedhë, duke shmangur pasoja të paparashikueshme për pozitën kushtetuese të popullit shqiptar në Maqedoni, duke ruajtur kontributin e jashtëzakonshëm të tyre në mbrojtjen dhe integrimin e shtetit.

Marrëveshja e Ohrit dhe legjitimiteti i lidershipit shqiptar janë vënë në shënjestër. Shqiptarët refuzuan karremin e Zaevit e Mickoskit, të orkestruar nga padronët e botës serbe, të cilët llogaritën se duke degraduar pozitën kushtetuese të shqiptarëve do t’i shtynin drejt veprimeve ekstreme. Ky ishte skenari klasik serb: të prodhohet një “rrezik shqiptar” përmes provokimeve të qëllimshme, të ndezin tensione në Kosovë e Luginë, t’i lidhnin ato me “hartën e gjelbër” dhe kështu të përplasnin shqiptarët me Amerikën dhe Evropën. Pasoja do të ishte rikthimi i Serbisë në rolin hegjemonist dhe paraqitja e saj si “garant stabiliteti” në Ballkan. Por ky plan dështoi, sepse shqiptarët nuk ranë në kurthin e destabilizimit artificial. Përkundrazi, ata ekspozuan fytyrën e vërtetë të një strategjie të rrezikshme që, në vend se të forcojë paqen, minon integrimin euroatlantik dhe kthen rajonin drejt logjikës së krizave permanente.

Nga perspektiva ndërkombëtare, kjo sjellje e vështirëson marrëdhënien me partnerët strategjikë dhe paraqet një sfidë për stabilitetin rajonal. Dobësimi i shqiptarëve nuk është fenomen brenda Maqedonisë, por kërcënon të destabilizojë gjithë hapësirën shqiptare dhe të minojë projektin e përbashkët të paqes dhe integrimit euroatlantik.

Në këtë udhëkryq historik, Maqedonia e Veriut mund të zgjedhë rrugën e frikës dhe kërcënimit, duke e lënë shoqërinë peng të manipulimeve dhe shqiptarët të reduktohen në spektatorë të historisë. Ose mund të zgjedhë vizionin e reformës dhe integrimit, duke rivendosur barazinë etnike, forcën e institucioneve dhe rolin e shqiptarëve si garantues të stabilitetit dhe partner strategjik. Ky është momenti historik për lidershipin shqiptar dhe shoqërinë që të mbrojnë Marrëveshjen e Ohrit, të sfidojnë nacionalizmin e vjetër dhe të tregojnë se e ardhmja e Ballkanit mund të ndërtohet mbi drejtësi, bashkëpunim dhe shpresë. Historia nuk pret dhe ata që zgjedhin frikën mbi vizionin do të humbasin në hijen e së kaluarës.

Shkruan: Prof. Dr. Muhamet Racaj

Qielli i pasigurt – një alarm për Kosovën

Ngjarjet e fundit me fluturimet e dronëve të dyshuar nga territori i Serbisë, në pjesën veriore të Kosovës, kanë ngritur shqetësime serioze për sigurinë shtetërore. Drejtori i Përgjithshëm i Policisë së Kosovës, Gazmend Hoxha, ka konfirmuar se është shënuar disa herë prezenca e dronëve mbi zona të ndjeshme strategjike dhe se Policia është në komunikim të vazhdueshëm me KFOR-in për monitorimin e situatës.
Ai tha se rreziku është i pranishëm sidomos për vijën kufitare, ndërsa qytetarët janë nën mbrojtjen e institucioneve, duke theksuar se hapësira ajrore mbetet përgjegjësi ekskluzive e KFOR-it.

Objektivat që nuk janë rastësorë

Raportimet se dronët kanë fluturuar mbi Burgun e Sigurisë së Lartë, ku mbahen kriminelë të rrezikshëm dhe të dyshuar për terrorizmin e Banjskës 2023, si dhe mbi bazën ushtarake të Dumoshit – një pikë kyçe e Forcës së Sigurisë së Kosovës – tregojnë se në shënjestër nuk janë pika të rastësishme.
Gjithashtu fluturimi i dronëve në vijën kufitare është vëzhgim për kalimin ilegal të tërroristëve dhe organizatorëve të krimit të organizuar.
Nëse dronët kanë regjistruar ose skanuar terrene të ndjeshme, atëherë fjala është për një akt të qartë zbulimi dhe provokimi.
Këto nuk janë mjete bujqësore, por sisteme survejimi që dërgojnë mesazhe politike dhe ushtarake.

Kur KFOR-i kufizohet në fraza diplomatike

KFOR-i deri më tani ka siguruar qytetarët duke deklaruar se nuk ekziston “kërcënim për sigurinë”. Por a mjafton monitorimi si masë parandaluese? Çfarë rëndësie ka verifikimi pasiv kur dronët fluturojnë pa pengesë mbi vijën kufitare dhe objektet strategjike? Siguria nuk mund të matet vetëm pasi të ndodhë diçka e pakthyeshme. Në këtë kuptim, frazat diplomatike nuk përkthehen në garanci reale për qytetarët dhe as nuk mbyllin shteg për shkelje të sovranitetit.

Sovraniteti fillon nga hapësira ajrore

Siguria ajrore është themeli i çdo shteti. Pa kontroll të plotë të qiellit, çdo sovranitet mbetet i brishtë dhe i lëndueshëm. Për Kosovën, ku kufijtë shpesh sfidohen dhe ku provokimet e Serbisë nuk mungojnë, liria e fluturimeve të paautorizuara është faktor destabilizues. Nëse vija kufitare,Burgu i Sigurisë së Lartë dhe baza e Dumoshit mund të vëzhgohen nga objekte ajrore të huaja, atëherë duhet të shqetësohemi seriozisht – jo vetëm për sigurinë, por edhe për legjitimitetin e shtetit në mbrojtjen e territorit të tij.

Përgjegjësia ndërkombëtare dhe detyrimi vendor

KFOR-i ka përgjegjësi të qartë për hapësirën ajrore të Kosovës. Aleanca nuk mund të fshihet pas frazave diplomatike, sepse mandati i saj përfshin garancinë që asnjë mjet ajror i huaj nuk duhet të shkelë qiellin e Kosovës pa leje. Përndryshe, në lojë vihet kredibiliteti i vetë misionit ndërkombëtar që konsiderohet garant i paqes në rajon.Por njëkohësisht, ngjarjet e fundit janë një thirrje edhe për institucionet vendore. Forca e Sigurisë së Kosovës dhe autoritetet shtetërore duhet të ndërtojnë kapacitete teknike për vëzhgim, interceptim dhe neutralizim të mjeteve ajrore të paautorizuara. Sovraniteti nuk mund të mbështetet vetëm mbi prania ndërkombëtare – ai duhet të sigurohet me kapacitete të brendshme. Aleatët mbeten një mbështetje, por themelet e sigurisë vendosen nga vetë shteti.

Përfundim

Qielli i Kosovës është po aq strategjik sa toka e saj. Prandaj, mbrojtja e hapësirës ajrore është çështje jetike për sovranitetin dhe sigurinë. Raste si këto duhet të trajtohen si paralajmërim: asnjë garanci ndërkombëtare nuk është e mjaftueshme nëse Kosova vetë nuk investon në mbrojtjen e saj. KFOR-i duhet të dalë nga roli i “monitoruesit” dhe të garantojë konkretisht paprekshmërinë e qiellit të Kosovës, ndërsa shteti ynë duhet të ndërtojë kapacitetet e mbrojtjes që e bëjnë këtë garanci reale.

Roli i shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut nuk është rastësi historike, por rezultat i një përvoje të gjatë rezistence dhe kontributi në të gjitha fazat shtetërore. Që nga ruajtja e gjuhës dhe arsimit, deri te pjesëmarrja vendimtare në proceset demokratike e integruese, shqiptarët kanë dëshmuar se janë një faktor i pazëvendësueshëm. Duke u përpjekur të rrënohet struktura e tyre politike, nuk goditet vetëm një organizim partiak, por minohet ura e besimit mbi të cilën mund të ndërtohet e ardhmja e përbashkët.

Nga Prof. dr. Skënder ASANI

Shoqëritë shumëetnike, si ajo e Maqedonisë së Veriut, kanë dëshmuar ndër shekuj se stabiliteti nuk është një dhuratë, por një përpjekje e vazhdueshme për të ndërtuar ura besimi mes komuniteteve. Pa dashur të involvohem në fushatën parazgjedhore, ky tekst ka një qëllim jo politik: të evidentojë një fenomen që prek bashkëjetesën dhe stabilitetin e shtetit. Pozita e shqiptarëve, të cilët përbëjnë një faktor politik dhe shoqëror vendimtar, shpesh është kushtëzuar nga valë të ndryshme të retorikës politike herë integruese, herë përjashtuese. Deklarata e fundit e kryeministrit Mickovski për të shkatërruar subjektin politik shqiptar nuk është thjesht shprehje e një momenti politik, por simptomë e një krize më të thellë në kulturën e bashkëjetesës. Në thelb, ky qëndrim nuk sfidon vetëm një strukturë politike, por synon të delegjitimojë një subjekt historik të përfaqësimit të komunitetit shqiptar, duke rrezikuar kështu ekuilibrin mbi të cilin ngrihet vetë shteti.

Shoqëritë që nuk kultivojnë respektin e ndërsjellë, në fakt shembin themelet mbi të cilat ngrihet liria. Respekti nuk është një luks moral, por një rend i brendshëm që e bën bashkëjetesën të mundur. Kur ky dimension shpërfillet, krijohet një kontradiktë tragjike: mikut që ofron dorën i kthehet shpinë, ndërsa armiku që mban kamxhikun ngrihet në piedestal. Ky është një iluzion pushteti që ushqehet me frikë, një metafizikë e shtrembëruar e politikës, ku njeriu mësohet të admirojë dhunën dhe të përçmojë mirësinë. Në këtë rrjedhë, mungesa e respektit shndërrohet në një logjikë vetëshkatërruese, ku qytetari humb dimensionin e lirisë dhe kthehet vetëm në një figurë të frikës: të pranuar nga tirania, por të mohuar nga vetvetja.

Deklarata e Mickovskit për të shkatërruar subjektin politik shqiptar duhet parë jo vetëm si një provokim i radhës, por si një përpjekje për të ringjallur fantazmat e së kaluarës, kur përjashtimi ishte mjet sundimi.

Kjo qasje jo vetëm që bie ndesh me frymën e Marrëveshjes së Ohrit e menduar si arkitekturë e re e bashkëjetesës por edhe rrezikon stabilitetin e brendshëm të shtetit. Historia ka treguar se kur pushteti përpiqet të delegjitimojë zërin e një komuniteti etnik, ai nuk forcon unitetin, por e brishtëson atë, duke hapur rrugë ndarjeve, krizave dhe mosbesimit.

Në këtë kontekst, gjuha nacionaliste e përdorur nga Mickovski, e cila synon shkatërrimin e një subjekti politik të dalë nga fryma e Marrëveshjes së Ohrit, nuk mund të kalojë pa gjykim. Ajo duhet të vlerësohet jo vetëm nga faktori ndërkombëtar, por edhe nga e gjithë shoqëria, sepse çdo heshtje ndaj kësaj retorike do të kishte pasoja të rënda për orientimin strategjik të shtetit.

Nëse lejohet që kjo gjuhë të normalizohet, atëherë Maqedonia e Veriut jo vetëm që rrezikon të humbasë ekuilibrat e brendshëm të bashkëjetesës, por edhe besueshmërinë përballë partnerëve euroatlantikë, duke vënë në pikëpyetje vetë rrugën e integrimit.

Në këtë dritë, respekti ndaj subjektit politik shqiptar nuk është vetëm një detyrim demokratik, por një garanci për stabilitetin e Maqedonisë së Veriut. Të shkatërrosh përfaqësimin e një komuniteti etnik do të thotë të rrënosh mekanizmat e ekuilibrit, dhe aty ku mungon ekuilibri nuk ka as stabilitet, as paqe, por vetëm ringjallje të hijeve të përjashtimit.

Nëse kthehemi në retrospektivë, kjo retorikë e Mickovskit kujton gjuhën e liderëve nacionalistë të viteve ’90, të cilët me slogane për “mbrojtjen e shtetit” i çuan vendet e tyre drejt luftërave civile dhe shpërbërjes.

Në Bosnje, mohimi i të drejtave të boshnjakëve dhe kroatëve solli konfliktin më të përgjakshëm në Evropë pas Luftës së Dytë Botërore. Në Kroaci dhe Serbi, nacionalizmi agresiv i shndërroi komunitetet në armiq dhe i ndau për dekada të tëra. Historia ka dëshmuar se ata që kanë synuar të qeverisin përmes frikës dhe gjuhës së shkatërrimit, përfundimisht kanë rënë viktima të politikës së tyre. Në këtë prizëm, deklarata e kryeministrit Mickovski nuk është vetëm e gabuar, por edhe e rrezikshme: ajo ringjall një logjikë të konsumuar, të cilën bota dhe vetë rajoni e kanë dënuar e lënë pas.

Roli i shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut nuk është rastësi historike, por rezultat i një përvoje të gjatë rezistence dhe kontributi në të gjitha fazat shtetërore. Që nga ruajtja e gjuhës dhe arsimit, deri te pjesëmarrja vendimtare në proceset demokratike e integruese, shqiptarët kanë dëshmuar se janë një faktor i pazëvendësueshëm. Duke u përpjekur të rrënohet struktura e tyre politike, nuk goditet vetëm një organizim partiak, por minohet ura e besimit mbi të cilën mund të ndërtohet e ardhmja e përbashkët. Çdo tentim për ta margjinalizuar këtë dimension është rrezik që shtetin e kthen prapa, duke e ekspozuar ndaj krizave të reja politike e sociale.

Prandaj, respekti ndaj subjektit politik shqiptar nuk është thjesht një detyrim formal i demokracisë, por një kusht themelor për paqe dhe stabilitet. Një Maqedoni e Veriut që guxon të injorojë ose të shtypë zërin e shqiptarëve, nuk i bën dëm vetëm këtij komuniteti, por shkatërron themelet e veta. Historia na mëson se aty ku mungon barazia dhe respekti, lindin kriza që askush nuk mund t’i kontrollojë. Sot, më shumë se kurrë, është koha për të kuptuar: pa shqiptarët nuk ka stabilitet, pa partneritet nuk ka të ardhme dhe pa respekt nuk ka integrim. Ky është mesazhi që duhet ta dëgjojnë të gjithë brenda dhe jashtë vendit nëse duan që Maqedonia e Veriut të ecë përpara si shtet i barazisë dhe i paqes së qëndrueshme.

Pristina’s mayor, Përparim Rama, has some ideas for the United Nations.

SEP 21, 2025

As the United Nations (UN) marks its 80th session of the General Assembly under the theme “Better Together: 80 years and more for peace, development and human rights,” the eyes of the world turn to New York. Yet the future of peace, development, and rights is not decided only in diplomatic halls. It is lived and tested daily in cities. If the UN wants to be relevant for the next eighty years, it must listen more closely to the lessons of local leadership.

Peace and Inclusion Begin Local

Peace is not simply the absence of conflict; it is the presence of trust, opportunity, and human dignity. Nowhere is this more tangible than in cities, where neighbors of different backgrounds must share the same schools, streets, and public spaces.

In my own city of Pristina, we have seen how local governance can become a bridge for reconciliation and inclusion. When families gather in redesigned public squares, when young people see themselves represented in decision-making, when communities are invited to shape their shared spaces, that is how peace is built at the grassroots. It is this lived experience of coexistence that gives substance to the lofty ideals discussed at UNGA.

The world must recognize that local peacebuilding is the frontline of global stability. Without inclusive cities, no nation can sustain long-term peace.

Development and Sustainability Are Urban

Seventy percent of the Sustainable Development Goals depend on local action. Cities are where climate change is either accelerated or defeated, where innovation either thrives or is stifled, and where human wellbeing is most directly felt.

Pristina, like many urban centers, is investing in sustainable transport, clean energy, and public green spaces. Projects such as expanding pedestrian-friendly boulevards, planting thousands of trees, and modernizing waste management show how development is not an abstract promise but a visible daily reality.

This is true across the globe, from small municipalities to mega-cities. It is mayors and local leaders who test and implement the solutions that keep the 2030 Agenda alive. If the UN seeks faster progress, it must treat cities not as footnotes but as partners in global governance.

Human Rights Through Everyday Governance

Human rights are not only protected in international courts. They are safeguarded or violated in the way a city provides housing, clean water, mobility, education, and public safety.

When a municipality ensures safe buses for students, clean air for children, or access to digital services for the elderly, it is defending the most basic human rights. Equally, when corruption blocks citizens from fair access to these services, rights are diminished.

Cities like Pristina are experimenting with new forms of transparency and digital democracy. Open budgets, participatory planning, and citizen dashboards are tools that bring accountability directly to the people. In this way, local governance becomes a daily defense of human dignity.

A Call to Action for the UN

For eighty years, the UN has carried the world’s hopes for peace and justice. But the challenges of our century such as climate change, inequality, migration, and digital disruption are felt first and most intensely in cities. To remain effective, the UN must expand its vision beyond the realm of states and give a stronger voice to the municipalities and communities where humanity’s future will be shaped.

Local leaders are not secondary players. They are the implementers of the Sustainable Development Goals, the guardians of trust, and the innovators of solutions that scale. A UN that listens to cities will be a UN that stays relevant for the next eighty years.

As mayors, we stand ready to contribute. From Pristina to New York, from small towns to great capitals, cities are the living laboratories of peace, development, and rights. The UN must embrace this reality. Because better together is not just a slogan for global leaders, it is a lived truth in every street where citizens gather, connect, and build a shared future.

Përparim Rama is the Mayor of Pristina, Kosovo.

By Kolec Ndoja/

Founder of Albania’s First Opposition Party | Recipient of the “Torch of Democracy” Medal

More than three decades ago, I stood among a generation awakened by the fall of the Berlin Wall. Across Eastern Europe, we watched in awe and disbelief as totalitarian regimes collapsed under the weight of their own lies, and the light of freedom broke through concrete and barbed wire.

In Albania, my country of origin, we had endured nearly fifty years of dictatorship. To even whisper the word “democracy” was dangerous. And yet, inspired by the courage of others and the promise of liberty, I joined others to found the first opposition party in our nation’s modern history. We were driven not by revenge, but by hope. Not by ideology, but by a simple, enduring belief: that every human being has the right to speak, to choose, and to live without fear.

For this, I was later honored by the President of the Republic with the “Torch of Democracy” medal. But I do not share this story for recognition. I share it because today, I fear that same torch is dimming—not in Eastern Europe, but in the very heartlands of Western civilization.

Democracy Is Not Collapsing, It’s Eroding

Democracy, we often forget, is not a given. It is not permanent. It does not collapse suddenly like a building in an earthquake. Rather, it erodes quietly, like a shoreline under constant waves of cynicism, polarization, and silence.

In the West, the enemy is no longer a brutal dictator silencing the press—it is ideological conformity silencing each other. In the name of progress, we are sometimes tempted to reject dissent, stifle uncomfortable truths, and shame those who dare to think differently.

“Freedom is the right to tell people what they do not want to hear.” – George Orwell

But when we lose the ability to disagree respectfully, to question narratives, and to entertain opposing views, we lose the very soul of democracy.

It is one thing to fight against oppression from above. It is another, far more dangerous, to invite it from within, under the guise of moral certainty. We are at risk not because freedom is under siege from abroad, but because we are forgetting how to be free at home.

Democracy vs. Authoritarianism: A War of Ideas

While we fracture internally, authoritarian regimes are watching, and learning.

China declares that “Western liberal democracy is obsolete.” Russia proclaims that it is the defender of “traditional values” against Western chaos. And disturbingly, more people around the world are beginning to believe them, not because authoritarianism is appealing, but because democracy is looking increasingly dysfunctional.

We’re told that Vladimir Putin fears NATO expansion. But let’s be honest:

Putin doesn’t fear tanks, he fears truth.

He doesn’t fear NATO at his border.

He fears democracy itself.

He fears the possibility of a free Ukraine, because a free Ukraine shows his own citizens what is possible. He fears democratic ideals far more than Western weapons, because freedom is contagious, and once people taste it, they rarely go back.

This erosion was predicted long ago. In the 1830s, Alexis de Tocqueville warned of a new form of tyranny: soft despotism. A future where people still vote, still shop, still speak, but where fear and conformity quietly suppress true freedom.

“Such a power does not destroy… it compresses, enervates, extinguishes, and stupefies a people,” he wrote.

We are not yet there, but we are inching dangerously close.

Free societies today are struggling with overcorrection. Movements born from noble intentions, anti-racism, gender equity, cultural inclusion can sometimes drift into ideological absolutism, where questioning becomes heresy and debate becomes betrayal.

Make no mistake: inclusion matters. Justice matters. But justice without freedom is not justice, it is control by another name.

The great Abraham Lincoln once warned:

“America will never be destroyed from the outside.

If we falter and lose our freedoms, it will be because we destroyed ourselves.”

The same is true for any democracy. It is not the authoritarian who poses the greatest threat it is the citizen who chooses silence over truth, comfort over courage, conformity over conscience.

Authoritarianism thrives in the spaces we leave empty.

It does not have to be this way.

We can still turn back.

We can still reclaim the fragile beauty of democracy, not just as a system of government, but as a way of life.

That begins by defending diversity of thought with the same passion we defend diversity of identity. It means welcoming questions, not fearing them. It means refusing to cancel people simply because they express doubt, or hold a view outside the mainstream.

“Injustice anywhere is a threat to justice everywhere.” – Dr. Martin Luther King Jr.

And justice is no longer just about laws, it’s about the way we treat one another. The way we debate, disagree, and still walk forward, together.

To the young, I say: the freedom you enjoy was not born on social media. It was earned in the streets of Prague, the prisons of Tirana, the rallies of Selma, the rubble of Berlin. You have inherited something precious. Do not throw it away for the false comfort of ideological safety.

To all of us, I say: the time to defend democracy is not when the tanks roll in, it is now, when silence is easier than speech, and groupthink feels safer than dissent.

“We do not inherit democracy from our ancestors; We borrow it from our children.”

Let us be worthy of their trust.”

Bukuria e brishtë e Demokracisë

Nga Kolec Ndoja

Themelues i Partisë së Parë Opozitare në Shqipni | “Pishtari i Demokracisë”

Ma shumë se tri dekada ma parë, isha ndër një brez që u zgju prej shembjes së Murit të Berlinit. Në tanë Europën Lindore, i shifshim me habitë e pa besim se si ranë regjimet totalitare, nën peshën e rrenave të veta, e drita e lirisë çau përtej betonit e telave me gjemba.

Në Shqipni, vendi im, kishim kalue afro pesë dekada nën diktaturë. Me përmend fjalën “demokraci” me za të naltë, ishte rrezik. E megjithatë, të frymëzuem prej guximit të tjerëve dhe premtimit të lirisë, u bashkova me shokë e themeluem partinë e parë opozitare në historinë moderne të vendit tonë. Nuk ishim të shtymë prej hakmarrjes, por prej shpresës. Jo prej ideologjisë, por prej një bindje të thjeshtë e të fortë: se çdo njeri ka të drejtë me folë, me zgjedhë, e me jetue pa frikë.

Për këtë, ma vonë u nderova prej Presidentit të Republikës me medaljen “Pishtari i Demokracisë”. Por këtë histori nuk e tregoj për lavdi. E ndaj sepse sot, kam frikë se ai pishtar po fiket, jo në Lindje, por në vetë zemrën e qytetnimit Perëndimor.

Demokracia s’po shembet, po tretet

Demokracia, shpesh harrojmë, nuk na vjen si e dhënë. Nuk asht e përjetshme. Nuk shembet papritmas si ndërtesë prej ndonjë tërmeti. Ajo tretet ngadalë, si bregu që kafshohet ditë për ditë prej dallgëve të cinizmit, përçarjes, e heshtjes.

Në Perëndim, armiku nuk asht ma diktatori i egër që mbyll gazetat, por përputhja ideologjike që na detyron me mbyllë gojën ndaj njëni-tjetrit. Nën emnin e “progresit”, shpesh na vjen me refuzue zërat ndryshe, me mbytë të vërteta të pakëndshme, e me turpnue ata që guxojnë me mendue ndryshe.

“Liria asht e drejta me i thanë njerzve atë që s’duen me ni.” – George Orwell

Kur e humbasim aftësinë me u kundërshtue me respekt, me ba pyetje, me ni mendime të kundërta, atëherë humbasim vetë shpirtin e demokracisë.

Me u përballë me shtypjen që vjen prej nalt, asht nji punë. Me e ftue atë shtypje prej mrena, tue u mshef nën emrin e “moralit absolut”, asht diçka krejt tjetër, e shumë ma e rrezikshme. Nuk jemi në rrezik se na kërcënojnë prej jashtë, por sepse po harrojmë me jetue të lirë në vendin tonë.

Demokracia kundër autoritarizmit: nji luftë idesh

Teksa na po copëtohemi nga brenda, regjimet autoritare po shikojnë, e po mësojnë.

Kina deklaron se “demokracia liberale perëndimore ka marrë fund.” Rusia shpallet si mbrojtësja e “vlerave tradicionale” përballë kaosit të Perëndimit. Dhe ajo që asht ma shqetësuese—po rritet numri i atyne që po u besojnë. Jo se autoritarizmi asht tërheqës, por sepse demokracia po duket e lodhun, e çorganizuar.

Na thonë se Vladimir Putin ka frikë prej zgjerimit të NATO-s. Por t’jemi të sinqertë:

Putini nuk i ka frikë tanket, ka frikë të vërtetën.

S’ka frikë prej NATO-s në kufi.

Ka frikë prej vetë demokracisë ne kufi.

Ka frikë prej nji Ukraine të lirë, sepse nji Ukrainë e lirë u tregon qytetarëve të vet se çka asht e mundun. Ai i frikësohet ideve të lirisë ma shumë se armëve të Perëndimit, sepse liria asht ngjitëse, dhe kur populli e provon, nuk e harron lehtë.

Despotizmi i butë i kohës sonë

Kjo tretje asht parashikuar prej kohësh. Qysh në vitet 1830, Alexis de Tocqueville pat paralajmëru një formë të re tiranie: despotizmi i butë. Nji e ardhme ku njerëzit votojnë, blejnë, flasin, por frika dhe përputhja e heshtun ua merr frymën lirisë së vërtetë.

“Nji pushtet i tillë nuk të shkatërron… ai të shtrydh, të lodh, të fikë dhe të mpinë,” – shkroi ai.

Nuk jemi ende atje, por po i afrohemi pa e kuptue.

Shoqnitë e lira sot po përballen me teprime. Lëvizje të linduna me qëllime fisnike, kundër racizmit, për barazi gjinore, për përfshirje kulturore, po rrëshqasin herë-herë në absolutizëm ideologjik, ku pyetja bahet mëkat dhe debati shihet si tradhti.

Mos gabo: përfshirja ka randësi. Drejtësia ka randësi. Por drejtësi pa liri, nuk asht drejtësi, asht thjesht kontroll me emër tjetër.

Linkolni i madh ka thanë:

“Amerika kurrë s’ka me u shkatërrue prej jashtë.

Nëse rrënohemi dhe humbasim liritë, ka me qenë se e kemi ba vetë këtë.”

E njejta vlen për çdo demokraci. Rreziku ma i madh nuk asht autokrati, por qytetari që zgjedh heshtjen para të vërtetës, rehatinë para guximit, përputhjen para ndërgjegjes.

Autoritarizmi lulëzon në vendet që ne i lëmë bosh.

Nuk asht e thënë me përfundu kështu.

Ende kemi kohë me u kthye mbrapa.

Ende mund ta rimarrim atë bukuri të brishtë të demokracisë, jo veç si sistem qeverisjeje, por si mënyrë jete.

E kjo nis tue mbrojtë lirinë e mendimit me të njejtin pasion siç mbrojmë identitetin. Me mirëpritë pyetjet, jo me pasë frikë prej tyne. Me mos i përjashtue njerëzit pse shprehin dyshim, apo pse mendojnë jashtë rrymës kryesore.

“Padrejtësia kudo, asht rrezik për drejtësinë gjithkund.”

— Dr. Martin Luther King Jr.

Dhe drejtësia sot nuk matet veç me ligje, por me mënyrën se si sillemi me njëni-tjetrin. Si debatojmë, si pajtohemi, si ecim përpara, bashkë.

Për të rinjtë: Liria që gëzoni, s’asht lindë në rrjetet sociale. Ajo u fitue në rrugët e Pragës, në burgjet e Tiranës, në marshimet e Selmës, në rrënojat e Berlinit. Keni trashëgue diçka të shtrenjtë. Mos e shisni për rehatinë e rreme të “sigurisë” ideologjike.

Për krejt ne: koha me mbrojtë demokracinë nuk asht kur dalin tanket, por sot, kur heshtja duket ma e lehtë se fjala, dhe mendimi në grup ma i sigurt se qëndrimi i pavarun.

“Demokracinë nuk e trashëgojmë prej të parëve;

E marrim hua prej fëmijëve tanë.”

Të jemi të denjë për besimin e tyne.