Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Në historinë moderne të kombit shqiptar, rrallë mund të gjendet një institucion që për më shumë se një shekull ka ruajtur me aq përkushtim dhe vazhdimësi misionin kombëtar sa Federata Panshqiptare e Amerikës Vatra. Në 117 vjet të ekzistencës së saj, ajo ka qenë jo vetëm organizatë e diasporës, por një institucion i vërtetë i diplomacisë publike shqiptare, një mbrojtëse e së drejtës kombëtare dhe një faktor me ndikim në ndërgjegjësimin ndërkombëtar për çështjen shqiptare.

Ky përvjetor nuk është vetëm një jubile historik; ai është dëshmi e një tradite të qëndrueshme në mbrojtje të lirisë, të shtetit dhe të së drejtës.

I. Vatra dhe mbrojtja e shtetit shqiptar në dritën e së drejtës ndërkombëtare

Në fillim të shekullit XX, kur Shqipëria rrezikonte të zhdukej si subjekt politik, veprimtaria e Vatrës dhe e elitës së saj intelektuale, ku spikasnin Fan S. Noli dhe Faik Konica, u orientua në dy drejtime themelore:

Mbrojtjen e të drejtës së shqiptarëve për vetëvendosje;

Legjitimimin e shtetit shqiptar në opinionin ndërkombëtar.

Në këtë kuptim, veprimtaria e Vatrës përkonte me një nga parimet themelore që po formësohej në të drejtën ndërkombëtare të kohës – parimin e vetëvendosjes së popujve, i cili më vonë do të konsolidohej në Kartën e Kombeve të Bashkuara dhe në praktikën ndërkombëtare.

Në periudhën e Konferencës së Paqes në Paris (1919), memorandume dhe materiale informuese të përgatitura nga vatranët ndikuan në krijimin e një narrative të argumentuar juridikisht mbi të drejtën historike dhe politike të shqiptarëve për shtetësi.

Organi i tyre, Gazeta Dielli, shërbeu si tribunë ku këto argumente artikuloheshin me gjuhë politike, juridike dhe diplomatike, duke formuar një diskurs që kishte ndikim real në qarqet intelektuale dhe politike të kohës.

II. “Dielli” si instrument i diplomacisë publike dhe i formësimit të opinionit ndërkombëtar

Në analizën e marrëdhënieve ndërkombëtare moderne, diplomacia publike konsiderohet një nga instrumentet më të rëndësishme të ndikimit. Në këtë aspekt, “Dielli” ka luajtur një rol që mund të krahasohet me institucionet e diplomacisë kulturore dhe politike të shumë shteteve.

Në periudha të ndryshme historike, ai ka:Informuar opinionin publik amerikan mbi realitetin shqiptar;Kundërshtuar propagandën antishqiptare;Promovuar të drejtën e shqiptarëve për liri dhe shtetësi;Ruajtur vazhdimësinë e mendimit politik shqiptar në diasporë.

Gjatë viteve ’90, kur Kosova përjetonte një nga periudhat më të rënda të historisë së saj, “Dielli” publikoi analiza dhe dëshmi që ndihmuan në ndërgjegjësimin e opinionit ndërkombëtar për natyrën sistematike të shkeljeve të të drejtave të njeriut.

III. Vatra dhe çështja e Kosovës në kontekstin e së drejtës ndërkombëtare

Roli i Vatrës në mbështetje të Kosovës duhet parë edhe në dritën e zhvillimeve të së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore.

Në periudhën 1989–1999, shkeljet masive të të drejtave të njeriut në Kosovë krijuan një situatë që në doktrinën juridike ndërkombëtare njihet si krizë humanitare me pasoja për paqen dhe sigurinë ndërkombëtare.

Mbështetja e diasporës shqiptare dhe sensibilizimi i opinionit publik amerikan kontribuan në krijimin e një klime politike që mundësoi ndërhyrjen e NATO në vitin 1999, një ndërhyrje që në analizat juridike konsiderohet si ndërhyrje për të parandaluar katastrofën humanitare.

Më pas, shpallja e pavarësisë së Kosovës në vitin 2008 dhe Opinioni Këshillimor i Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në vitin 2010, i cili konfirmoi se deklarata e pavarësisë nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare, përbëjnë një moment të rëndësishëm në historinë juridike ndërkombëtare.

Në këtë proces, Vatra dhe “Dielli” luajtën rol në afirmimin publik dhe intelektual të legjitimitetit të shtetësisë së Kosovës, duke mbështetur argumente që tashmë janë pjesë e jurisprudencës dhe doktrinës ndërkombëtare.

IV. Roli i diasporës në marrëdhëniet ndërkombëtare – rasti i Vatrës

Në teorinë bashkëkohore të marrëdhënieve ndërkombëtare, diaspora konsiderohet një aktor me ndikim në proceset politike dhe diplomatike. Vatra është një nga shembujt më të suksesshëm të këtij roli.

Ajo ka vepruar në disa plane njëkohësisht:Diplomacia publike;Aktivizmi politik;Promovimi i identitetit kulturor;Ndikimi në formësimin e opinionit publik ndërkombëtar.

Në shumë periudha historike, kur institucionet shtetërore shqiptare ishin të dobëta ose të kufizuara, Vatra ka qenë një faktor stabiliteti dhe vazhdimësie kombëtare.

V. 117 vjet – trashëgimi historike dhe përgjegjësi për të ardhmen

Pas 117 vjetësh, Vatra dhe “Dielli” përfaqësojnë një trashëgimi që nuk është vetëm historike, por edhe aktuale dhe strategjike për të ardhmen e kombit shqiptar.

Në një kohë kur sfidat e informacionit, rivalitetet gjeopolitike dhe përpjekjet për rishkrim të historisë janë gjithnjë e më të pranishme, roli i institucioneve me autoritet moral dhe intelektual bëhet edhe më i rëndësishëm.

Vatra dhe “Dielli” mbeten:ruajtëse të kujtesës historike,mbrojtëse të së vërtetës,zë i përgjegjshëm i interesit kombëtar,dhe udhërrëfyes i ndërgjegjes shqiptare.

Në këtë përvjetor të 117-të, nderimi ndaj vatranëve është njëkohësisht nderim ndaj një tradite të tërë përkushtimi ndaj lirisë, drejtësisë dhe dinjitetit kombëtar.

Lavdi Vatrës për 117 vjet shërbim kombëtar.

Mirënjohje vatranëve të të gjitha brezave.

Respekt për “Diellin”, që për më shumë se një shekull ka qenë tribunë e së vërtetës, ndërgjegje morale dhe dritë udhëzuese për kombin shqiptar.

Nga Mihal Ciko

Gazetar

Historia e intelektualit shqiptar në shekullin XX është shpesh një histori heshtjeje, sakrifice dhe kërkimi të vazhdueshëm për liri shpirtërore. Për dekada me radhë, sistemi komunist në Shqipëri ndërpreu lidhjet natyrore kulturore me botën shqiptare jashtë kufijve, duke izoluar jo vetëm njerëzit, por edhe kujtesën historike. Në këtë kontekst, pas viteve ’90, shumë intelektualë shqiptarë u kthyen drejt burimeve të identitetit, duke kërkuar në histori, gjuhë dhe traditë atë që ishte mohuar për një kohë të gjatë.

Në këtë hapësirë kërkimi dhe rilidhjeje kulturore shfaqet edhe figura e studiueses dhe aktivistes Ornela Radovicka, e cila prej vitesh është angazhuar në promovimin e kulturës dhe gjuhës arbëreshe. Veprimtaria e saj lidhet ngushtë me përpjekjet për të ruajtur një trashëgimi pesëshekullore, të mbijetuar larg atdheut, por të ruajtur me një përkushtim të rrallë nga komunitetet arbëreshe të Italisë.

Bota arbëreshe përfaqëson një nga dëshmitë më të forta të qëndrueshmërisë së identitetit shqiptar. Arbëreshët, të larguar nga trojet shqiptare pas vdekjes së Gjergj Kastriotit, ruajtën gjuhën, ritin, këngët dhe kujtesën historike si një formë rezistence kulturore. Pikërisht kjo vazhdimësi e pashkëputur ka tërhequr studiues dhe aktivistë, ndër ta edhe Radivuckën, e cila e sheh arbërishten jo thjesht si një dialekt, por si një dëshmi të gjallë të historisë shqiptare.

Në aktivitetin e saj kulturor dhe studimor, ajo ka theksuar shpesh rrezikun e zhdukjes së gjuhës arbëreshe dhe nevojën për ndërgjegjësim, sidomos tek brezat e rinj. Përmes shkrimeve, pjesëmarrjes në aktivitete kulturore dhe bashkëpunimit me institucione albanologjike, ajo ka kontribuar në afrimin e botës arbëreshe me hapësirën kulturore shqiptare, duke e parë këtë lidhje si një rikthim simbolik të historisë së ndarë.

Figura të tilla përfaqësojnë një brez intelektualësh që, pas rënies së izolimit ideologjik, u përpoqën të rindërtojnë urat e ndërprera të kulturës shqiptare. Në këtë kuptim, angazhimi për Arbërinë nuk është vetëm një interes akademik, por edhe një akt kujtese dhe përgjegjësie ndaj historisë.

Sot, në një kohë globalizimi dhe asimilimi kulturor, puna e aktivistëve dhe studiuesve të botës arbëreshe merr një domethënie të re. Ajo shërben si kujtesë se identiteti nuk mbijeton vetëm përmes historisë së shkruar, por përmes njerëzve që zgjedhin ta jetojnë dhe ta mbrojnë atë çdo ditë.

Në këtë rrugëtim, kontributi i Ornela Radovickës mbetet pjesë e një përpjekjeje më të gjerë: ruajtjes së një trashëgimie që lidh të kaluarën me të ardhmen dhe që i jep kulturës shqiptare një dimension europian të hershëm dhe të qëndrueshëm.

Është krijuar Forumi i Shkrimtarëve Shqiptarë (Forumi 26), një organizim i ri letrar që synon të krijojë një hapësirë të përbashkët reflektimi, bashkëpunimi dhe dialogu për shkrimtarët shqiptarë, pavarësisht vendit ku jetojnë dhe krijojnë. President i Forumit është zgjedhur Stefan Çapaliku, zv/president Ag Apolloni, ndërsa Granit Zela mban detyrën e koordinatorit.

Në ceremoninë e shpalljes publike, Stefan Çapaliku theksoi se Forumi 26 u krijua nga një grup shkrimtarësh pas një sërë takimesh dhe diskutimesh të përqendruara në letërsinë shqipe, të cilat çuan në përfundimin se ekziston një nevojë e qartë për një organizim të ri, gjithëpërfshirës dhe bashkëkohor të shkrimtarëve shqiptarë.

Nga kjo nevojë lindi Forumi i Shkrimtarëve Shqiptarë – Forumi 26, një bashkësi shkrimtarësh që synon të bashkojë personalitete letrare me kontribute estetike nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi, si edhe autorë që jetojnë dhe krijojnë në mërgatë.

Forumi 26 krijohet si një hapësirë dialogu, bashkëpunimi dhe rrjetëzimi, ku idetë mbi artin, krijimtarinë dhe kritikën letrare takohen për të ndërtuar kontakte reale kulturore, ndërshqiptare dhe ndërkombëtare.

“Ne e konsiderojmë gjuhën shqipe si atdheun tonë të përbashkët kulturor. Në këtë frymë, Forumi 26 synon të ushtrojë një ndikim konstruktiv ndaj institucioneve dhe vendimmarrësve në fushën e kulturës, për ndërtimin e politikave kulturore koherente, gjithëpërfshirëse dhe të ndjeshme ndaj integritetit dhe unitetit të letërsisë shqipe. Prioritet mbetet promovimi i letërsisë shqipe si një e tërë e pandashme, si një hapësirë e përbashkët kulturore dhe artistike”, u shpreh z. Stefan Çapaliku gjatë ceremonisë së shpalljes publike, e zhvilluar sot në mjediset e Librarisë Babel, në prani të medias dhe anëtarëve të Forumit 26.

Grupi themelues i Forumit të Shkrimtarëve Shqiptarë – Forumi 26 përbëhet nga: Andreas Dushi, Adil Olluri, Ag Apolloni, Donika Dabishevci, Durim Taçi, Entela Tabaku, Ervin Nezha, Gazmend Krasniqi, Granit Zela, Ledia Dushi, Lulëzim Haziri, Mark Pashku, Marsela Neni, Ndue Ukaj, Vlora Konushevci, Primo Shllaku, Stefan Çapaliku.

President Nderi i Forumit është zgjedhur Visar Zhiti.

​Prof. Dr. Muhamet Racaj/

​1. FAMILJA E ADEM SHABAN JASHARIT – PREKAZ, REPUBLIKA E KOSOVËS

​Familja Jashari nuk mund të kuptohet jashtë kontekstit të Drenicës, një zonë që historikisht nuk e pranoi kurrë autoritetin e huaj. Kulla e tyre ishte një kështjellë jo vetëm prej guri, por mbi të gjitha prej morali dhe patriotizmi.

​1.1. Historiku përgjatë kohërave i familjes Shaban Jashari nga FISI BERISHA

​Korrigjimi i përkatësisë fisnore është esencial: Jasharët rrjedhin nga fisi Berisha. Ky fis ka një histori të gjatë të rezistencës ndaj pushtuesve osmanë dhe më vonë atyre serbosllavë.

• ​Tradita e Besës dhe Trimërisë: Fisi Berisha në Drenicë është karakterizuar gjithmonë nga një vetëdije e lartë kombëtare. Shaban Jashari, si pasardhës i kësaj tradite, e shndërroi shtëpinë e tij në një vatër ku bisedat për lirinë ishin pjesë e përditshmërisë.

• ​Vazhdimësia: Qëndresa e tyre nuk ishte spontane, por një vazhdimësi e kryengritjeve të mëparshme të udhëhequra nga figurat e këtij fisi dhe zonës së Drenicës gjatë shekujve XIX dhe XX.

​2. ZHVILLIMI DHE EDUKIMI NË FRYMËN PATRIOTIKE

​Edukimi në familjen Jashari ishte një proces i mirëfilltë i formësimit të personalitetit luftarak.

• ​Oda si Institucion: Oda e Shaban Jasharit shërbeu si një “akademi kombëtare” ku analizohej situata politike dhe planifikohej rezistenca.

• ​Roli i Hamzës dhe Ademit: Ndërsa Ademi përfaqësonte forcën dhe vendosmërinë ushtarake, Hamëz Jashari ishte ideologu që përmes këngës dhe fjalës mbante gjallë moralin e anëtarëve të tjerë të familjes, duke i përgatitur ata për skenarin e fundit: lirinë ose vdekjen.

​3. PËRGATITJA PSIKOLOGJIKE E ANËTARËVE PËR VETËFLIJIM

​Ky është kapitulli më i dhimbshëm dhe më i lavdishëm. Familja Jashari kishte arritur një nivel të lartë të vetëdijes kolektive ku interesi kombëtar peshonte më shumë se jeta individuale.

• ​Përgatitja e fëmijëve dhe grave: Nuk ishte vetëm Ademi që luftonte; ishin gratë si Adile Jashari dhe fëmijët që ishin të vetëdijshëm për rrezikun, por refuzuan me këmbëngulje të braktisnin “Frontin e Lirisë”.

​3.1. Përgatitja ushtarake dhe Rezistenca e Parë

​Në vitet ’90, Kulla e Jasharëve u bë baza e parë logjistike e asaj që do të quhej Ushtria Çlirimtare e Kosovës.

• ​30 Dhjetor 1991: Rrethimi i parë ishte prova e forcës. Forcat serbe u detyruan të tërhiqeshin, duke kuptuar se në Prekaz ishte formuar një bërthamë e pathyeshme ushtarake.

​4. REZISTENCA DHE FLIJIMI (5-7 MARS 1998)

​Ngjarja që tronditi ndërgjegjen botërore. Përballja e një familjeje me një ushtri të rregullt që përdorte tanke dhe artileri të rëndë.

• ​Taktika e Rezistencës: Jasharët përdorën çdo dritare dhe çdo mur të kullës si pikë zjarri. Rezistenca zgjati tri ditë, gjë që tregon për një organizim ushtarak të mirëmenduar dhe jo thjesht një mbrojtje dëshpëruese.

• ​Rënia Heroike: 59 anëtarë të familjes u bënë fli. Ky akt shënon fundin e pacifizmit dhe fillimin e luftës së hapur frontale në mbarë Kosovën.

​5. RREJDHA POZITIVE E MOBILIZIMIT TË UÇK-SË

​Sakrifica e Jasharëve shërbeu si “betimi” i heshtur për çdo shqiptar.

• ​Efekti domino: Pas Prekazit, UÇK-ja nuk kishte më nevojë për rekrutim; njerëzit shkonin vullnetarisht drejt zonave të luftës.

• ​Ndërkombëtarizimi: Masakra dhe heroizmi i tyre detyruan bashkësinë ndërkombëtare të ndryshonte kursin diplomatik ndaj Kosovës.

​6. BETEJA E KOSHARES DHE THYERJA E KUFIRIT

​Në vitin 1999, fryma e Adem Jasharit u mishërua në Operacionin “Shigjeta”.

• ​Rëndësia Strategjike: Beteja e Koshares vërtetoi se UÇK-ja ishte rritur nga një grup gueril (siç ishte në fillimet e saj në Prekaz) në një forcë të aftë për të zhvilluar luftë frontale dhe për të thyer kufijtë artificialë.

​7. SHEMBULL BOTËROR I HEROIZMIT

​Në historinë moderne, rasti i familjes Jashari konsiderohet si një nga aktet më sublime të qëndresës njerëzore. Ai tejkalon përmasat kombëtare, duke u bërë një simbol universal se si një familje mund të ndryshojë fatin e një kombi të tërë.

​PËRFUNDIM DHE REKOMANDIME

​Heroizmi i familjes Jashari nga fisi Berisha është guri i rëndë në themelin e shtetësisë së Kosovës.

• ​Rekomandim: Institucionet e Kosovës dhe Shqipërisë duhet të investojnë në kërkime shkencore ndërkombëtare për ta bërë këtë ngjarje pjesë të historisë botërore të luftërave çlirimtare.

• ​Rekomandim: Të promovohet figura e Shaban, Hamëz dhe Adem Jasharit si simbole të unitetit dhe vetëmohimit.

​LITERATURA:

• ​Libri i Kujtimit të Dëshmorëve të UÇK-së.

• ​Dr. Muhamet Racaj – Studime mbi strategjinë ushtarake në Ballkan.

• ​Arkivi i Shtetit të Kosovës – Fondi i Luftës së fundit.

Çdo 2 shkurt, Amerika ndalon për disa minuta punën, politikat, bursën dhe debatet mbi ngrohjen globale për të pyetur një marmotë: “Phil, ç’thua ti, a po ikën dimri?” Dhe marmota del nga strofulla, shikon hijen, nuk e shikon hijen, ngatërron hijen me kameramanin – dhe kombi merr frymë thellë. Shkenca mund të presë. Marmota ka fjalën. Groundhog Day është një festë që i reziston logjikës moderne me një këmbëngulje për t’u admiruar. Në një botë me satelitë, superkompjuterë dhe aplikacione moti që gabojnë vetëm pas 15 minutash, amerikanët zgjedhin të besojnë një kafshë që zgjohet nga gjumi dimëror dhe jep parashikime me saktësi rreth 40 për qind. Me pak fjalë: më pak se një meteorolog i lodhur, por shumë më simpatik.

Këtë vit, Groundhog Day na gjeti me -25 gradë Fahrenheit, një temperaturë që të bën të dyshosh seriozisht në ekzistencën e ngrohjes globale – të paktën në lagjen tënde. Ndërkohë që ekspertët flasin për rritje temperaturash, shkrirje akujsh dhe fundin e planetit, emigranti shqiptar në Amerikë del në mëngjes dhe mendon: “Nëse kjo quhet ngrohje, s’dua ta imagjinoj ftohjen.”

Dhe këtu fillon ironia e madhe globale: bota po digjet… por ne po ngrijmë. Një ditë përvëlohesh nga vapë rekord, ditën tjetër makina nuk ndizet nga i ftohti polar. Ngrohja globale nuk na solli klimë tropikale; na solli kaos klimatik, një lloj Groundhog Day planetar ku stinët dalin nga strofulla të hutuar. Për emigrantin shqiptar, ky absurd klimatik përputhet në mënyrë perfekte me jetën e përditshme. Çdo ditë zgjohet herët, shikon motin, shikon faturat, shikon statusin ligjor, shikon lajmet nga Shqipëria – dhe kupton se dita po përsëritet. Si në filmin “Groundhog Day”, vetëm se pa humorin e Hollivudit dhe pa garanci për fund të lumtur.

“Pranvera” për shqiptarin në SHBA nuk matet me gradë Celsius apo Fahrenheit. Ajo matet me letra, me sigurime, me orë pune, me pushime që shtyhen dhe me ëndrra që ngrihen përkohësisht nga realiteti. Edhe kur termometri ngjitet, emigracioni mbetet një dimër i gjatë me disa ditë me diell.

Ndërkohë, në Shqipëri, Groundhog Day festohet çdo vit në version politik. Çdo sezon zgjedhor, e njëjta marmotë institucionale del nga strofulla, sheh hijen e vet dhe shpall: “Dimri do zgjasë edhe pak, por pranvera po vjen.” Dhe shqiptarët presin. Presin reforma, presin drejtësi, presin ekonomi, presin… derisa vjen dimri tjetër.

Ironia është se si Amerika, ashtu edhe Shqipëria, jetojnë në versione të ndryshme të të njëjtës pritje. Njëra pret fundin e dimrit klimatik, tjetra fundin e dimrit shoqëror. Në të dyja rastet, marmota nuk mban përgjegjësi. Ajo bën punën e saj. Njerëzit janë ata që vazhdojnë të presin.

Edhe miti se Punxsutawney Phil është mbi 130 vjeç dhe “nuk plaket kurrë” tingëllon jashtëzakonisht modern. Në një botë që ndryshon çdo ditë, disa zakone mbeten të pavdekshme. Ashtu si pritja shqiptare për pranverë, ashtu si premtimet politike, ashtu si shpresa se “vitin tjetër do jetë më mirë”.

Por ndoshta këtu qëndron edhe mësimi i vërtetë i Groundhog Day. Marmota nuk ka faj. As moti. As klima. As -25°F. Problemi është kur njerëzit presin shenja nga natyra, nga kafshët, nga liderët apo nga fati, në vend që të ndryshojnë sjelljen e tyre.

Ngrohja globale nuk zgjidhet duke pyetur marmotën. As emigracioni nuk zgjidhet duke pritur mrekulli. Pranvera nuk vjen sepse dikush e parashikon; ajo vjen sepse dikush vendos të veprojë. Deri atëherë, le ta festojmë Groundhog Day siç duhet: me humor, me pallto të trashë, me ironi globale dhe me bindjen se, edhe në -25°F, shpresa është gjëja e vetme që nuk ngrin.

Rafael Floqi