Nga Keze Kozeta Zylo/

Ditë historike në Albany, në kryqytetin e Nju Jorkut.

Edhe në Albany jeton një komunitet i madh Shqiptaro Amerikan që deri tani duket sikur ka qenë i “pazbuluar” për publikun si në Diasporë dhe në Mëmëdhe. Dhe ja erdhi dita e dielltë që ky zbulim dhe lidhje vëllazërore të bëhet në kuptimin figurativ nga Alba Life e konkretisht nëpërmjet Gjuhës Shqipe që është dhe identiteti ynë kombëtar. Duke qenë kaq pranë tyre fizikisht dhe me abetare në dorë në mendje më vinte thënia e një prej autorëve të Abetares së parë shqipe sipas alfabetit të Manastirit dhe e himnit të tij, e para femër shqiptare autore e një projekti arsimor, Mësueses së Popullit, Parashqevi Qiriazi.

Ajo ka thënë dhe po e sjellë në ligjëratë të drejtë si: “Arësimi e mpron Lirinë më mirë se sa një ushtëri”.

Per herë të parë në historinë e Diasporës Shqiptaro Amerikane në Albany hapet një shkollë e parë shqipe nga Alba Life Ambasador i Kombit, rrjeti më i madh i shkollave Shqipe në Diasporë.

Ishte krenari e ligjshme të shikoje prindërit, gjyshërit, mësuesit dhe nxënësit të mbushnin korridorin dhe të drejtoheshin në auditorium aty ku do të zhvillohej ceremonia e hapjes së Shkollës së Parë Shqipe në Albany. Ja një prej gjysheve të nxënësve të shumtë pasi më puthi duart më thotë: “Mësuese, kije kujdes nipin tim, dua të mësoj të flas shqip, unë kam një muaj që kam ardhur këtu, por vetëm me shenja komunikojmë më së shumti. E dua pafund nipin tim, por dua t’ja shpreh në shqip këtë dashuri, vazhdoi gjyshja me lot në sy”.

Unë bisedova me shumë prindër të tjerë dhe pjesëmarrës, ku me emocion më takoi dhe mësuese Elvira e cila e ka ushtruar profesionin e saj në Atdhe dhe na uroi me zemër për ta vazhduar përgjithmonë këtë Mision Kombëtar.

Kryeqyteti I Nju Jorkut na ka dhënë një ndjesi mikpritjeje të jashtëzakonshme, kemi qenë disa herë deri të ftuar në Parlament dhe në Senatin e shtetit të Nju Jorkut. Para se të fillonte ceremonia z. Qemal Zylo u mirëprit duke i uruar mirëseardhjen nga Drejtori i Shkollës Amerikane Sand Creek Middle School, Dr. Michael Marohn in Albany NY, ku do te zhvillojë mesimin Shqip Alba Life. E lum kush lë këtë gjurmë të shndritshme mirëseardhjeje me fjalë dhe me vepra si në rastin në fjalë.

Ceremonia e hapjes së dites së parë, 17 Janar, 2025

Në auditoriumin e Shkollës publike amerikane Sand Creek Middle School u mbajt ceremonia zyrtare e hapjes së Shkollës së parë Shqipe.

Para hyrjes dy tavolina kuq e zi ndriconin mjedisin ku mësueset, koordinatore Era Shkembi Çorbaxhi, mësuese Edvina Belishta dhe asistentet Lusiana Bardhi, Breana Bardhollari mirëprisnin prindërit dhe nxënësit të cilëve iu vendosnin nga një kapele në kokë me fjalët shqip Një tavolinë tjetër mbante mbi 40 çanta kuq e zi me ushqime bio shqiptare dhuratë për mësueset dhe nxënësit e regjistruar nga sipërmarrësi i suksesshëm Adrian Golemi i cili kishte udhëtuar që nga Bronxi per ta përshëndetur këtë nismë tejet atdhetare-patriotike duke dhuruar me gjenerozitet në shenjë simbolike dhe respekti Shkollën Shqipe.

Ceremonia u moderua nga Kozeta Zylo dhe Laura Leka, nxenese brilante e Shkollës Shqipe “Alba Life” në Staten Island e cila së bashku me nënën e vet Denisa Leka një suportuese e madhe e Alba Life udhëtuan nga Nju Jorku për të ardhur në Albany.

Ceremonia u hap me urimin e madh: Ju faleminderit të dashur bashkatdhetarë, prindër dhe ju nxënës të Shkollës Shqipe “Alba Life” Ambasadori i Kombit që do të uleni për herë të parë në bangat e shkollës në Albany në kryeqytetin e Nju Jorkut, një ndër metropolitanet më të mëdha në botë. Kur e filluam këtë nismë këtu në Albany rruga nuk ka qenë e shtruar në dafina, por me përpjekje të mëdha, durim, vullnet, inteligjencë, sacrificë arritëm që të vinim deri këtu në këtë ditë historike për Diasporën Shqiptaro Amerikane pasi për herë të parë hapet një shkollë e re shqipe në Albany. Kjo ka qenë një endërr e kahershme e Themeluesit të TV Dhe Shkollave Shqipe “Alba Life” vizionarit Qemal Zylo, i cili duke sjellë përvojën e madhe midis dy kontinenteve si Shef Katedre dhe professor I lëndëve inxhinierike në Akademinë Ushtarake “Skenderbej” në Tiranë si dhe pedagog i lëndëve kompjuterike në kolegj në Manhattan e solli përvojën në mënyrë ekselente. Më duhet të falënderojmë publikisht dy bashkëpunëtorët e parë dhe fort të ngushtë që në fillimet e nismës si Era Shkembi Corbaxhi sëbashku me bashkëshortin e saj patriot Gerti Çorbaxhi dhe vazhduan të punojmë me korrektësi. Duke mos i takuar fizikisht vetëm në Google Meet në fillim që në takimin e parë ne lidhëm besa besëqë të mos i iknim programit duke iu referuar porosisisë së Kryeheroit, Skënderbeut që aq shumë jua mësojmë nxnësësve në shkolla. Natyrisht këtë besë ja kemi kërkuar përjetësisht dhe do të jetë përherë, sepse ne kemi model Motrat Qiriazi, kemi model shkollën e parë shqipe në Korçë, Korcën tuaj dhe Korçën tonë dhe Korçën e Kombit. Ne do te punojme siç thote Gjerasim Qiriazi:

“Do punoj për mëmëdhenë ,

Gjithë jetën sa të rronj,

Do të zgjonj dhe ata që flenë,

Kështu jetën do mbaronj”.

Një çift tjetër që dua të falënderoj nga thellësia e shpirtit është mësuese Edvina Belishta së bashku me bashkëshortin e saj atdhetar Bedion Belishta të cilët iu bashkuan Misionit tonë Kombëtar. Ata qëndruan pranë nesh me hallet, punët, përpjekjet ku të dyja me koordinatore Erën bashkëpunuan fort për të arritur në këtë ditë të madhe.

Moderatorja ftoi të gjithë pjesëmarrësit të çoheshin në kembë për të interpretuar Himnet Kombëtare të Amerikës dhe të Shqipërisë.

Nga fjala e Themeluesit dhe Drejtorit të Shkollave Shqipe z. Qemal Zylo

Z. Qemal Zylo themelues dhe drejtues i TV dhe Shkollave Shqipe “Alba Life” në gjithë Nju Jorkun dhe në Online, i cili mban titullin e lartë Kombëtar “Kalorës I Urdhrit të Flamurit” dhënë nga Presidenca e Shqipërisë përshëndeti të gjithë të pranishmit. Ai tha:

Në emër të Bordit të TV dhe Shkollave Shqipe “Alba Life” Ambasador i Kombit më lejoni t’ju falënderoj për pjesëmarrjen sot në këtë Ceremoni të hapjes së Shkollës së parë Shqipe këtu në kryeqytetin e Shtetit të NY-ut, që është një Degë e Re e rrjetit të Shkollave Shqipe ‘Alba Life” që funksionojne prej 18 vitesh në të gjithë NY-un dhe në Online po ashtu.

Le të mirëpresim në fillim anëtarin e Asnamblesë z. Phil Steck që përfaqëson Distriktin Shkollor të Kolonisë Jugore këtu në Albany.

Dua të falënderoj Drejtorin Legjislativ Z. Justin Devendorf që përfaqëson anëtarin e Asamblesë John Zaccaro Jr.

Dua të falënderoj znj. Samantha Moore të Distriktit Shkollor të Kolonisë Jugore që na ndihmuan shumë për miratimin e lejeve në shkollë. Falënderoj biznesmenin e suksesshëm e mikun e TV dhe Shkollave Shqipe “Alba Life” z. Adrian Golemi, që ka ardhur të marrë pjesë në këtë ceremony e t’ju dhurojë të gjithë fëmijëve dhe mësuesëve nga një pako në shenjë urimi e falënderimi për hapjen e Shkollës Shqipe “Alba Life” këtu në Albany.

Falënderoj koordinatoren dhe mësuesen znj. Era Çorbaxhi dhe bashkëshortin e saj z. Algert Çorbaxhi për përkushtimin e koordinimin e punëve të shumta për hapjen e kësaj shkolle.

Falënderoj mësuesen Edvina Belishta për gadishmerine për t’ju bashkuar stafit në misionin tone dhe punën përgatitore që ka bërë po ashtu.

Falënderoj kameramanin e AlbaPro z. Shug Dule që na ka ndihmuar kohët e fundit për eventet e Shkollave Shqipe “Alba Life”.

Falënderoj po ashtu znj. Kela Papa që erdhi në takimin e parë që patëm me stafin e disa prindër në muajin Dhjetor dhe u tregua e gatshme të bashkëpunojë ku shpresoj të na sjelli nxënës të rinj.

Falënderoj të gjithë prindërit një për një që janë këtu në sallë dhe që na kanë përkrahur e mbështetur duke regjistruar fëmijët e tyre dhe që do të fillojnë sot mësimin.

Pa dashur të zgjatem në historinë 18 vjeçare të rrjetit të shkollave shqipe “Alba Life” desha të theksoj se para 18 vitesh ne filluam me 6 nxënës në Fidanishten e Shkollave në Staten Island dhe vazhdoi duke u shtrirë në të gjithë NY-n. Vlen të theksoj se në Shkollat “Alba Life” kanë mësuar gjuhën shqipe me mijëra nxënës. Disa prej tyre kanë mbaruar studimet e larta apo i vazhdojnë ato dhe kurrë nuk e kanë harruar shkollën “Alba Life” që u ka mësuar për herë të parë ABC-në e gjuhës sonë të bukur shqipe.

Shkolla “Alba Life” ka funksionuar çdo fundjavë pa ndërprerje si program pas-shkollor, ndersa në kohën e pandemisë të Covid 19, Shkolla “Alba life” ishte e para shkollë në Diasporë, që filloi mësimet në Online dhe përgatiti e trainoi Këshillin e Arsimtarëve të Diasporës dhe mjaft mësues të tjerë për mësimin e gjuhës shqipe në Online. Në kohën e pandemisë numri i nxënësve u rrit në mënyrë të konsiderueshme dhe shkollës tone iu bashkuan mjaftenxënës nga Amerika e Europa ku shkollat e tyre u mbyllën në kohën e pandemisë. Na kërkuan dhe mbuluam nevojat e shkollave shqipe në Halifax të Kanadasë e të Shkollës në Chikago, pasi edhe u mbyllën gjatë kohës së pandemisë.

Shkollat Shqipe “Alba Life” udhëhiqen nga Rilindasit e mëdhenj se ashtu siç ka thënë Sami Frashëri: viktimat e gjuhës janë më të shumte se viktimat e shpatës.

Shkolla Shqipe “Alba Life” është laureuar me Titullin e lartë Ambasador i Kombit nga Shteti Shqiptar dhe me dy rezoluta të veçanta nga Shteti I NY-ut po ashtu, që janë vlerësim shumë i lartë jo vetëm për ne, por gjithë Kombin Shqiptar sepse Gjuha Shqipe është identiteti i Kombit Shqiptar.

Nuk dua të zgjatem në prezantimin e punës së stafit të Shkollave “Alba life” gjatë këtyre 18 viteve, pasi flasin vetë vlerësimet e prindërve dhe rezultatet e mijëra studentëve që ka nxjerrë ky rrjet me i madh i shkollave tona shqipe, por dua të theksoj se hapja e Degës së Shkollës Shqipe “Alba Life” në Albany me gati 40 nxënës do të jetë një qendër tjetër e re institucionale e mësimit të Gjuhës Shqipe dhe kulturës shqiptare, por edhe një institucion që do të ndihmojë në organizimin e bashkimin e komunitetit shqiptar.

Duke përfunduar i uroj fillim të mbarë Shkollës Shqipe “Alba life” në Albany dhe suksese të gjithë nxënësve dhe mësueseve Eranda Çorbaxhi e Edvina Belishta që iu bashkuan këtij Misioni Kombëtar!

Me shumë respekt dhe duartrokitje u mirëprit anëtari i Ansamblesë në Parlamentin e Nju Jorkut z.Phil Steck që përfaqëson Distriktin Shkollor të Kolonisë Jugore këtu në Albany. Z. Phil Steck uroi themeluesit, mësueset dhe nxënesit për një fillim të mbarë të punës. Ai frymëzoi me fjalët e tij që ta vazhdojmë këtë Mision sepse rrënjet tuaja nuk duhet t’i harroni kurrë.

Të nderuar ishim te kishim midis nesh superitendtin e gjithë shkollave të South Colony School District Dr. David Perry. Me një dashamirësi të madhe dhe krenari uroi të gjithë pjesëmarrësit për këtë nismë të mrekullueshme dhe për hapjen e shkollës së parë shqipe. Duke qenë këtu pranë jush dhe duke dëgjuar për hapjen e kësaj Shkolle Shqip, une do të mësoj më shumë për kulturën shqiptare, historinë, traditat që ju do t’i mbani gjallë dhe këtu në Albany.

Në këtë ceremony të ditës së parë nderonte me pjesëmarrjen e tij Z. Justin Devenddorf i cili është drejtor legjislativ në kabinetin e ansambleistit John Zaccaro Jr. dhe që përfaqëson rrethin tonë në Bronx NY, i cili punoi shumë që Rezoluta Legjislative për Shkollën Shqipe “Alba Life” të diskutohet dhe të miratohet nga Ansambleja dhe Senati i NYS. Z. Devenddorf nje politikan me plot kulturë, dashamirësi duke i njohur mirë shkollat Shqipe “Alba Life” përfaqësuesit, mësuesit dhe nxënësit të cilët i ka takuar në Parlament dhe në Senat foli me fjalë miradie për këtë punë kolosale që ka bërë Alba Life dhe afroi mbështetjen e plotë për t’i çuar akoma më përpara.

Nxenesija Laura Leka intepretoi poezinë “Mësuesi” shkruar nga shkrimtarja K.Z. si:

Si zogj mblidhemi rreth shkollës shqipe/ Luajmë dhe qeshim të gjithë bashkë/ Shqip ne flasim në çdo orë mësimi/ Bëhemi kurorë e një miqësie të artë. Unë jam Laura nga Nju Jorku/ Oh sa e dua GJUHEN SHQIPE/ Dhe Shkollën e famshme “Alba Life”/ Që janë foleza të zemrës sime.

Sytë e tyre shkrepin zjarr/ Kur ABC-në ne mësojmë/ Në Amerikë ndizet një far/ Si Hënë e plotë ne ndriçojmë.

Koordinatorja dhe mësuesja e Shkollës Era Shkembi Çorbaxhi përshëndeti të gjithë të pranishmit dhe premtoi se do të punojë fort që kjo shkollë te eci mbarë dhe të vazhdojë rregullisht mësimin. Mësuese Era falënderoi themeluesit e kësaj shkolle z. Zylo dhe ndihej krenare që i ishte bashkuar Misionit Kombëtar.

Mësuese Edvina Belishta me një përvojë të pasur nga Mëmëdheu ynë foli me emocion që do ta rivazhdonte këtë profesion dhe në Albany. Ajo tha se është një ditë e bukur për mua dhe ndihej e privilegjuar dhe e nderuar që ishte pranuar nga çifti Zylo gjatë intervistës që ajo kishte dhënë enkas për këtë Mision.

Sipermarrësi i suksesshëm z.Adrian Golemi Themelues dhe Drejtor Menaxhues në Alb-Usa Enterprises Inc. falënderoi të gjithë nxënësit, prindërit, mësuesit, themeluesit të cilët hapën këtë shkollë kaq të munguar për këtë komunitet të madh në Albany.

Ai u përshëndet me duartrokitje dhe ishte frymëzues për fjalën e tij.

Mësuese Kozeta Zylo duke mbyllur ceremoninë ftoi me tringëllimen e ziles në dorë të gjithë nxënësit dhe mesuesit të shkonin nëpër klasa dhe të fillonin mësimin Shqip.

Klasat komode dhe të mbushura plot me gati 40 nxënës të regjistruar ndrinin nga kjo ditë e bukur, e bekuar dhe ndriçuese. Mësueset iu uruan mirëseardhjen nxënësve dhe ata të gëzuar vazhdonin udhëzimet sipas mësuese Erës dhe Edvinës. Ja më thotë mësuese Era të lutem dua një foto me këtë nxënësen që më ka sjellë buqetën me lule, se unë në këtë profesion e marr për herë të parë dhe nuk do ta harroj kurrë. Mësuese Era ka mbaruar Filologjikun për gazetari dhe histori, por si e re që ishte emigroi në Albany dhe nuk arriti ta ushtronte atje, por ndihej e privilegjuar që u pranua nga Bordi i Alba Life dhe u vlerësua siç e meritonte.

Disa amerikanë që kujdeseshin për shkollën, na përshëndetën me fjalë miradie dhe ngelën të befasuar dhe të mrekulluar që po dëgjonin për herë të parë shqip në këtë shkollë.

Një prind shembullor si Arjana Delia pas ditës së parë më shkruajti si: “Kur e pyeta djalin e madh se çfarë kishte mësuar në Shkollën Shqipe ditën e parë? Ai ishte përgjigjur: Mami gjëja e veçantë që më ndodhi ishte se unë kam shkruajtur për herë të parë shqip”! Kjo më lumturoi pamasë shkruan mami Arjana se djali ishte tejet krenar për hapjen e kësaj shkolle. Ajo ua kishte dërguar gjyshërve çfarë kishte shkruajtur djali dhe ata ishin gëzuar e lumturuar.

Nxënësit dhe prindërit u shpërndanë të gëzuar dhe të lumtur dhe natyrisht mezi e presin të premten tjetër për të ardhur nëpër klasa dhe për të mësuar Shqip. Ishte një ditë e bukur, ndriçuese, e paharrueshme, historike, pasi për herë të parë u hap Shkolla e parë Shqipe “Alba Life” në Albany në kryeqytetin e Nju Jorkut.

Punë të mbarë Shkolla e parë Shqipe “Alba Life” në Albany!

Bashkohuni me ne në këtë Mision Kombëtar!

Mos e harroni Gjuhen Shqipe! Ajo është identiteti ynë kombëtar kudo që të jemi!

Mos ta harrojme kurre historinë shqiptare, pasi dhe rrënjët e një peme nuk shihen, por ato rrenje e mbajnë fort në tokë.

Autorja e shkrimit është shkrimtare, autore e tetë librave, publiciste, mësuese dhe bashkëthemeluese e Shkollave Shqipe “Alba Life” Ambasador i Kombit në gjithë New York-un dhe në Albany si dhe ka marrë titullin e lartë: Kalorës i Urdhrit të Flamurit nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë.

17 JANAR 2025

Albany, New York

Avni Alcani/

Përgjatë luginës së lumit të Shkumbinit është ndërtuar një nga rrugët më të vjetra dhe më të famshme në botë, me emrin “Via Egnatia”, e cila bashkonte pjesën perëndimore të Ballkanit me atë lindore. Egnatia u shërbente romakëve për lëviznjen legjioneve ushtarake të Romës për pushtimin e Ballkanit dhe viset e tjera lindore. Rruga zinte fill nga qyteti antik i Dyrrahut dhe përshkonte mes për mes të gjithë gadishullin e Ballkanit, nga deti Adriatik e deri në Kostandinopojë.

Në Tabelën e Poitingerit, hartës së vjetër romake, ishin shënuar të gjitha trevat e pushtuara nga romakët, e cila fillonte nga Britania e Madhe në perëndim e deri në kufi me Indinë e sotme. Në hartë ishin shënuar të gjitha rrugët e ndërtuara prej tyre, duke përfshirë dhe rrugën Egnatia. Gjithashtu ishin shënuar të gjitha stacionet, si dhe largësitë (distancat) ndërmjet tyre, të cilat ishin të shënuar në terren me gurët e quajtur “Miliar”. Stacionet shërbenin për sigurimin (mbrojtjen) e rrugës, për pushimin e udhëtarëve, për ndërrimin e kuajve dhe për shërbime të ndryshme.

Në Iliri pjesa më e madhe e kësaj rruge kalonte nëpër luginën e lumit Genesis (Shkumbin) dhe mbi të ishin ndërtuar disa ura prej guri, të cilat, për fat të keq, sot nuk ekzistojnë. Ruhen vetëm disa fragmente muresh dhe urash prej guri të kësaj periudhe, si në fshatin Dardhë të Librazhdit (fig. 1 dhe 2) dhe në fshatin Çopanaj të Peqinit (fig. 3, 4 dhe 5). Edhe gjatë periudhës së pushtimit Osman, në luginën e Shkumbinit ishin ndërtuat ura shumë të bukura, të cilat patën tëhequr vemendjen e udhëtarëve të huaj. Një nga këto ura është pikturuar në vitin 1848 nga piktori anglez Eduart Lir (fig. 6). Ushtarë austriakë kanë fotografuar urën prej guri në Qukës, e cila sot nuk ekziston (fig. 7). Gazetari dhe shkrimtari britanik Bernard Newmen, në librin e tij me kujtime “Albanian Back-door” (Derë e pasme e Shqipërisë, Londër 1936), i përshkroi urat prej guri mbi lumin Shkumbin me bukuri magjepëse, si në ëndërr. Gjithashtu nga autorë anonimë është fotografuar ura me harqe e Haxhi Beqarit në Mirakë (, e cila u shkatërrua gjatë bombardimeve angleze në Luftën e Dytë Botërore.

Sot, në të gjithë gjatësinë e lumit Shkumbin, për fat të keq, ruhen vetëm dy ura me harqe prej guri, ura e Golikut në Mokër të Pogradecit (fig. 9) dhe ura e Kamares në fshatin Mirakë të Librazhdit (fig 10). Ura e Kamares është ura më e madhe prej guri mbi lumin Shkumbin dhe një nga urat më të bukura në Shqipëri.

Urave prej guri mbi lumin Shkumbin u janë krujuar legjenda dhe u këndohen balada për ndërtimin e tyre. Një nga baladat më të bukura është “Balada e murimit në fshatin Funarës”, e cila është mbledhur në fshatin Funarës të krahinës së Çermenikës.

BALADA E MURIMIT NË FSHATIN FUNARËS

Motivi i baladës së murimit është mjaft i njohur, jo vetëm në folklorin shqiptar, por edhe në atë ballkanik. Balada çermenikase ka të njëjtin motiv të murimit, të njohur edhe në baladat e tjera simotra shqiptare e ballkanase. Për mendimin tonë, balada e murimit “Tre vllaznia u besatu”, e kënduar në fshatin Funarës të Çermenikës, është varianti më i bukur ndër baladat shqiptare.

Subjekti është i njëjtë si në baladat e thera: tre vëllezër punojnë për ndërtimin e një ure, që në baladën e Funarsit quhet “ura e shehut”, dmth, ura e shenjtë. Të tre vëllezërit punojnë ditën, por ura shembet natën (“Puno ditë e shemu natë!”). Pranë tyre kalon një plak, një “sheh”, që në baladë emri “sheh” ka kuptimin e një shenjti, i cili uron vëllezërit: punë të mbarë! Vëllezërit përgjigjen të dëshpëruar se ura, që ata ndërtojnë ditën, u shembet natën. Plaku u urtë i këshillon që ura, për të mos u shembur, i duhet bërë një kurban.

Këtu fillon drama e vëllezërve, pasi kurbani nuk është dosido, por është një njeri i gjallë. Në këngë nuk tregohet se çfarë vendosën vëllezërit për të bërë kurban, por, nga besa që lidhën me njëri-tjetrin, kuptohet se ata kishin marrë një vendim të rëndësishëm mes tyre, një vendim që përmbante mister dhe fshehtësi. “Por, “Tre vllaznia jan besatu/ Grave t’veta mos m’u kallzu!”, thotë kënga.

Çfarë ishte kjo besë, ky vendim kaq i fshehtë dhe ç’ishte ky mister kaq i madh sa i kishte dytyruar vëllezërit të ishin aq gojëkyçur me gratë e veta, me njeriun më të afërm të jetës së tyre?! Autori i balladës nuk e rrëfen enigmën, se ç’besë kishin dhënë vëllezëit dhe çfarë pakti kishin bërë dhe vendosur për të bërë kurban?! Por, në vargjet e mëposhtme, kur vëllezërit ballafaqohen me bashkëshortet e tyre, lihet të kuptohet se diçka ata u thanë grave të veta. Po se çfarë u thanë…Heshtje… Ata kishin lidhur besë… Diçka, shumë e rëndësishme dhe shumë dramatike, që s’kishte lidhje vetëm me besën, i kishte tronditur vëllezërit.

Por a e mbajtën besën vëllezërit?

Dy vëllezërit e mëdhenj i kishin porositur gratë e tyre, se po t’i dërgonte nëna e tyre për t’u sjellë drekën, ato të mos vinin (“Po të dërgoi nona, buk’ mos m’e pru…”). Kurse vëllai i tretë, i cili kishte qenë “i besatu”, i kishte thënë nuses së tij: “Po të dërgoi nona, bukën me e pru…”.

Dy nuset e mëdha, me gjithë lutjet e nënës, për t’u çuar bukën djemve të saj, ato u shmangën, gënjyen, kundërshtuan dhe nuk pranuan t’u dërgonin ushqimin burrave të tyre. Atëherë nëna i drejtohet nuses së djalit të vogël, duke iu lutur edhe asaj që t’i dërgonte bukën djemve. Nusja e vogël hezitoi për një çast, pasi po i qante fëmija e saj foshnjë. Vjehrra i premton se do t’ia mbajë ajo fëmijën dhe nuk do e lejë të qajë. Nusja e vogël pranon. Ajo ia lë foshnjën vjehrrës dhe niset t’u çojë bukën (ushqimin) tre vëllezërve.

Kur nusja afrohet pranë urës, i gjen ustallarët duke qarë. Ata të tre e dinë se ç’do t’i ndodhë nuses së re, kurse ajo nuk di asgjë. Nusja i pyeti burrat se përse po qanin(?!). Ata s’kanë guxim t’i thonë të vërtetën dhe e gënjejnë, duke i thënë se u kishin rënë (humbur) veglat e punës në gropë. Ajo i ngushëllon dhe u premton se do të zbresë që t’i ndihmojë, por ata… e groposën dhe e murosën për së gjalli. Nusja e re, në çastin e saj më fatal, mallkoi bashkëshortin, duke i thënë: “Në qafë më paç, or burri im,/ Që ma le djalin jetim…” Burri i saj i përgjigjet: “Jetim qesh, jetim lashë,/ Majta besën, që un’ dhashë”. Nusja u drejtohet kunetërve, duke i porositur: “Kur t’më zejë djali me qa,/ Të ma bini në kala”, që ajo të ushqejë djalin e saj.

Balada mbyllet me vargjet lapidar: “Në kala ke kom e urës,/ Aty rrjedh gjak e qumësh…”. Për mendimin tim këto janë vargjet më të bukura, më dramatike dhe më tragjike të folklorit dhe të gjithë letërsisë shqiptare.

Në baladë janë përmendur dy herë fjalët “kala”, në një kohë që balada i kushtohet ndërtimit të një ure. Mendoj se, në një variant të parë të këngës, ndoshta edhe më të hershëm të saj, ajo duhet t’i jetë kushtuar një kështjelle (kalaje).

Në vijim po japim të plotë variantin çermenikas së balladës së murimit:

TRE VLLAZNIA U BESATU

Tre vllaznia u besatu1)

Urën e shehut2) m’e maru.

Aty pranë kalon nji sheh:3)

– Puna e mbarë, o ustallarë!

– Puna e jona mos u patë;

puno ditë e shemu natë.

– Ura don nji kurban,

nji kurban, nji njeri t’gjallë…

Tre vllaznia u besatu,

Grave t’veta mos m’u kallzu…

Vëllai i parë, i besatu,

Grunë e vet e kish kallzu:

– Po të dërgoi nona,

Bukë mos m’e pru!

Vëllai i dytë i besatu

Grunë e vet e kish kallzu:

– Po të dërgoi nona,

Bukë mos m’e pru!

Vëlla i tretë i besatu,

Grunë e vet s’e kish kallzu:

– Po të dërgoi nona,

Bukën m’e e pru!

– Reje4) parë, o ime bi’5),

Ngreu ço’ bukën djemve të mi!

– Besa nonë, po m’dhem koka!

– Reje dyt’, o ime bi’,

Ngreu ço’ bukën djemve t’mi!

– Besa nonë, do shkoj për miqsi.

– Reje tretë, o ime bi’,

Ngreu ço’ bukën djemve t’mi!

– Besa non’, po m’qan djali!

– Ti, moj bijë, shko dhe ja,

S’ta len nona djalin me qa!

… Mora fushën t’u vrapu,

Vinte dreka6) t’u afru…

– Mor, kunat, kunat i parë,

Pse po qan’ me lot ashtu?!

– M’ka ra çekiçi n’ujt’!

– Mor kunat, kunat i dytë,

Pse po qan’ me lot ashtu?!

– M’ka ra çekiç n’ujt!

– Mos ki’ gajle7), ta qis unë…

– N’qafë më paç, or burri im,

Që ma le djalin jetim!

– Jetim qeshë, jetim lashë,

Majta besën, që un’ dhashë.

– N’koma t’urës ju po m’shtini,

Cic’n e djathtë jasht’ t’ma lini.

Kur t’më zejë djali me qa,

Të ma bini në kala8),

Në kala, ke kom’ e urës,

Aty del gjak e qumësh!

(Mbledhur nga Emin Çota)

Funarës 1977.

Shënime:

1) Zunë besë me njëri-tjetrin;

2) Dmth, ura e shenjtë;

3) Një i shenjtë;

4) Nusja e djalit;

5) Bijë;

6) Afrohej dreka;

7) Mos u bëj merak;

8)Ndofta varianti i parë i këngës i ka qenë kushtuar një kalaje (kështjelle).

Paisi me shënime A. Alcani.

Vatra Chicago organizoi eventin bisedë me mjekë nga komuniteti ynë ku të ftuar ishin Dr. Minella Aleksi ( mjek i sëmundjeve të brendshme dhe Dr. Petrit Ndrio ( mjek i sëmundjeve mendore). Biseda mes pjesmarrëse dhe doktorëve të ftuar ishte jo vetëm e ngrohtë e shumë interesante por gjithashtu informative dhe efikase. Fjalën e hapjes e mbajti kryetarja e Vatrës, dega Chicago, Zj. Mirela Kanini ky midis të tjerave tha “Është fat dhe krenari për komunitetin tonë në Chicago të kemi mes nesh personalitete të spikatura që janë gjithashtu të gatshëm të japin kontributin e tyre për bashkëatdhetarët tanë”. Ajo gjithashtu falenderoi përzemërsisht në emër të kryesisë Qëndrën Kulturore Shqiptare për bashkëpunimin dhe mbështetjen që i ka dhënë vazhdimisht Vatrës Chicago si dhe pjesëmarrësit në këtë event. Të pranishmit u shprehën që aktivitete të tilla janë të domosdoshme dhe të dobishme. Takime të tilla miqësore mes shqiptarëve nga të gjitha trevat janë ato çka e bëjnë më të fortë e më të bashkuar komunitetin shqiptar.

Julika Prifti/

Për këdo që e ka pasur pjesë të traditës së mirëseardhjes së vitit të ri koncertin e datës 1 janar në kryeqytetin e muzikës klasike, pa pasur mundësi të jetë fizikisht në Vjenë, shfaqja “Salute to Vienna” në Lincoln Center është e dyta në radhë për njujorkezët dhe vizitorët e shumtë që janë këtu në kohën e pushimeve të dimrit. Në të vërtetë Salutimi për Vjenën është program i veçantë që jepet në ditët e para të vitit. Frymëzuar nga tradita e kryeqytetit austriak, koncerti në Nju Jork nisi 29 vjet më parë. Programi njujorkez përngjan me atë të Vjenës, sepse si ai është ndërtuar kryesisht me muzikë të kompozuar nga familja e madhe dhe e talentuar Strauss. Ashtu si në shfaqjen në Vjenë, dirigjenti i drejtohet pak audiencës dhe bën urimin për vitin e ri por në Nju Jork tregon edhe ndonjë anektodë të shkurtër. Megjithatë koncerti simotër ka disa dallime të tjera duke filluar nga orkestra e cila në Nju Jork është shumë më e vogël se e Vjenës, te programi dhe minutazhi që këtu është thuajse dy herë më i gjatë se vjenezi. Përveç kompozimeve nga Johann Strauss, Jr. dhe Eduard Strauss, në Lincoln Center kishte edhe pjesë nga Carl Millocker, Mozart, Emmerich Kalman, Gioachino Rossini, Franz Lehar, Jacques Offenbach.

Në koncertin njujorkez kënduan soprano Jennifer Davidson dhe tenori Franz Gurtlschmiel të cilët interpretuan aria nga opera si “Als flotter Geist,” (Kënga e Barinkës) nga Gypsy Baron, “Einmal moch’ ich wieder Tanzen,” (Do doja të vallzoja përsëri) nga Countess Maritza, “Gern hab’ ich die Frau’n gekusst” (Me qejf kam puthur vajzat) nga Paganini, “Les oiseaux” (Kënga e Kukullës) nga Rrëfimet e Hoffmann nga Offenbach, “Komm mit nach Varazdin,” (Eja shkojmë bashkë në Varazdin) nga Countess Maritza e Kalman.

Në koncertin e Vjenës ka pak pjesë të koreografuara për audiencen milionëshe që e ndjek shfaqjen e shumëpritur nëpërmjet ekranit në mbarë botën. Për koncertin në sallën Geffen Hall pjesët e programit si Schtaz Walzes, Op. 418, Vernugungszug Polka, Op. 281, Wo die Zitronen Bluh’n! Waltzes, Op. 364, Bahn frei Polka, Pp. 45 dhe Thunder and Lightning Polka, Op 324 u kërcyen nga balerinët e trupës së Baletit të Budapestit.

Dirigjenti Andras Deak, i cili ka lindur në Budapest dhe ka drejtuar Simfoninë e Danubit për 30 vjet përpara se të kalonte në Filarmoninë Strauss të Vienës, ishte radha të drejtonte Strauss Orchesta të Nju Jorkut. Në një nga momentet e komunikimit me spektatorët, ndërsa prezantonte pjesën e Johann Strauss “Who die Zitronen Bluh’n Walzes” Op364 ai pyeti spektatorët nëse e dinin se prej cilit vend vinin limonat më të mirë. Pasi priti pak, Deak tha: Limonat më të mirë prodhohen në jug të Italisë, nga Sorrento. Menjëherë mu kujtua se gjatë fëmijërisë sime Sorrento ishte e famshme në Shqipëri nga vargjet e këngës shumë të pëlqyer napolitane “Torna a Surriento” kënduar nga yje të operës si Enrico Caruso, Luciano Pavarotti, Plácido Domingo e shumë të tjerë.

Kur prezantoi pjesën “Gern hab’ ich die Frau’n gekusst”, mbesa ime, Rea dhe unë qeshëm kur dirigjenti rrëfeu me humor se Paganinit i pëlqente të puthte edhe gra të tjera përveç asaj me të cilën ishte i lidhur.

Me aftësi skenike prek aktori, dirigjenti e bënte sallën të qeshte e të bëhej pjesë organike e koncertit. Natyrisht, koncerti tashmë ka pjesët tradicionale në fund të programit gjatë të cilave dirigjenti duhet të drejtojë orkestrën dhe të koordinojë përplasjen e duarve të audiencës me orkestrën, që është arritje e shkallës së lartë sepse duket sikur ata kishin bërë prova për ditë me radhë. Entuziazmi i spektatorëve ishte euforik sidomos në mbylljen e programit me “Radetzky March (Marshin e Radeckit) Op. 228, kompozuar nga Johan Strauss në vitin 1848 për të festuar fitoren e Perandorisë austriake.

Teksa viti ri hap një faqe të re në kalendar, njerëzit mbartin me vete gëzime e hidhërime, të mira e tragjedi, suksese dhe falimentime, por, pavarësisht prej tyre, atë ditë, të gjithë urojmë dhe shpresojmë për një të ardhme më të mirë. Në sajë të fuqisë dhe forcës magjike të artit të muzikës të shprehur në kompozime gjeniale ndihemi më shpresëplot dhe më të afërt me njëri-tjetrin. Në sallë vura re se kishte më shumë pleq e plaka që mezi ecnin, të ulur në karroca apo të ndihmuar nga dikush, pashë shumë fëmijë dhe të rritur me sfida fizike që ishin pjesë e kësaj pritje festive të vitit 2025 mes tingujve të muzikës që nuk njeh dhe nuk bën dallime!

Le të shpresojmë për një vit më paqësor e më të begatshëm për të gjithë!

Arben Iliazi/

Në qytezën e Poggibonsit në  rajonin e Toskanës, gjatë  një aktiviteti të   Fondacionit Camëria “Hasan Tahsini”, ku isha i ftuar, u takova edhe me një doktor Arbëresh, mjaft të njohur në atë rajon, i cili kishte ardhur, së  bashku me zonjën e tij shqiptare, me origjinë nga Dibra, doktoren okuliste Gentiana Haka. Doktor Battista La Rocca, mjek patolog në  spitalin e Sienës dhe me banim në  Siena, është  lindur në  vitin 1974  në  Frasnita (Frascineto), një nga katundet më të bukur arbëreshë, që  ndodhet në krahinën e Kozencës (Kalabri). Në  këtë  komunë prej  2208 banorësh spikat mikpritja tradicionale shqiptare dhe prej shekujsh trashëgohen gjuha, traditat, zakonet, veshjet, ritet fetare dhe kultura e “Motit të Madh” të Gjergj Kastrioti Skënderbeut.

Që në  fjalët e para që  shkëmbyem, dukej qartë  se doktori kishte një  adhurim të  vecantë  për Shqipërinë, Skënderbeun, kulturën shqiptare. Madje ishte plotësisht i informuar edhe për cështjet kombëtare, që  lidhen me Kosovën, Çamërinë  e vise të  tjera. Të parët e fisit të  tij ka mundësi të  kenë  ekziluar në  Itali pas vdekjes së  Skënderbeut. Doktori më  habiti me bagazhin dhe njohuritë  e tij. Me një  shqipe të  përsosur biseduam gjerë  e gjatë . Përmendi Frang Bardhin, Budin, Bogdanin, Pjetër Mazrekun, të  cilët kishin studiuar në  Kolegjin e Loretos, ose ndryshe Kolegji Ilirik. Madje më  foli edhe për poetin e parë  shqiptar, Lekë  Matrënga, i cili mendohej se ishte me prejardhje nga Çamëria.

Dr. Battista e mbante mend mirë datën 16 qershor 2021, kur kryetari i Bashkisë, Domenico Lo Polito, lëshoi  autorizimin  për vendosjen e Bustit të Gjergj Kastrioti Skenderbe në qytezën antike të  Kastrovillarit, 3 km larg nga fshati i tij, Frasnita. Kastrovillari, i vendosur në shpatet e Pollinos, i përket krahinës së Kalabrisë. Mendohet se arbëreshët mbërritën këtu në  vitin 1480. Pa skulpturën e legjendës së tyre, Gjergj  Kastrioti Skënderbe,  kjo provincë nuk do të kishte shprirtin arbëror! “Vendosja e bustit të  Skënderbeut përfaqëson një shenjë tjetër se italianët janë  një komunitet që njohin vlerën dhe pasurinë e shumësisë së popujve, ideve, gjuhëve dhe kulturave. Kultura arbëreshe gjithashtu ka kontribuar historikisht në rritjen e territorit tonë dhe Kastrovillari ka aq shumë bashkëqytetarë me origjinë shqiptare, sa përfaqëson një nga komunitetet më të mëdha. 

Kastrovillarin dhe popullin Arbëresh, prej shekujsh, i bashkoi edhe ideali për një Itali të pavarur, të bashkuar dhe prosperuar, morën pjesë në revoltën  në Unifikimin e Italisë, (1860). Ishte pikërisht, biri i Kastrovillarit  Giuseppe Pace, që mbërriti triumfalisht në Kastrovillari, së bashku me vëllezërit arbëreshë. (Arbëreshët dhanë ndihmesën e tyre, konkrete, një shembull i paparë, ku Garibaldit që i cmoi si Luanë, “këmish kuqët” arbëror. Busti i Skënderbeut është një trashëgimi e përbashkët dhe dëshmon se së bashku kemi bërë një rrugë të gjatë. Figura e Gjergj Kastriotit është një figurë dimensionale. Figurë historike, një figurë që gjatë shekujve, që  është akoma gjallë në botën arbëreshe”, thotë dr. Battista për “Diellin”.

Në Frasnita (Frascineto), është  edhe një  shesh, i emërtuar Sheshi “Kosova”, si dhe biblioteka e At Antonio Belushit. “Jemi rritur me bekimin e At Antonios – thotë doktori, i mallëngjyer nga ikja e tij në parajsë një vit më parë. Nga ai kam mësuar edhe historinë e Çamërisë. Kishte shumë lidhje me arvanitët e çamët në Greqi. Shtëpia e Antonio Belushit tani është  më shumë se një shtëpi. Është  muze etnografik, është  arkiv, mbi të gjitha është  bibliotekë e pasur me libra e gazeta të ruajtura prej shumë viteve. Biblioteka e At Antonio Belushit të kujton më shumë arkivat e njohura, sesa thjesht një bibliotekë. Mahnitesh me arkivimin e shtypit shqiptar gjithandej globit me aq saktësi e respekt, thotë i emocionuar doktori Arbëresh. 

– Po një Shesh “Çamëria” do të ketë ? e pyes.

-Patjetër, thotë, Kosova dhe Çamëria janë amanet brezash.

Duke vijuar bisedën, doktor Battista më  tregoi se Frasnita (Frascineto) ka simbol të gdhendur në kulturën arbëreshe të komunitetit “Valljen”, aq sa edhe Frasnita quhet ndryshe si “katundi i vallevet”. “Vallja” përjetohet si një ngjarje e rëndësishme në komunitet që shpalos identitetin dhe rrënjët historike të arbëreshëve të ruajtura me dashuri dhe përkushtim për më shumë se 500 vjet. Ajo konsiston në një vallëzim në grup, ku gratë e burrat të veshur me kostumet tradicionale madhështore arbëreshe të kapur përmes shamive të bardha kërcejnë nën tingujt emocionues të këngëve me motive dashurie dhe epike ku i këndohet fitoreve dhe arritjeve të heroit legjendar Gjergj Kastrioti Skënderbeu.

Në  aktivitetet kulturore në  Frasnita janë  të  pranishme edhe  “Lojërat për nder të Gjergj Katrioti Skënderbeut”, që  zhvillohen cdo vit në qendrën historike, ku është  ngritur edhe Muzeu Komunal i kostumeve Arbëreshe. Gjatë momenteve të lojërave, rrugët dhe sheshet e pjesës historike stolisen, duke krijuar një atmosferë magjike dhe magjepsëse të traditave kombëtare.

Në Frasnita, në vitin 2014, është krijuar një shoqatë kulturore dhe turistike nga arbëreshët, e quajtur “Vorea”, rrëfen më tej Dr. Batista për gazetën “Dielli”.  Kjo shoqatë  lindi pikërisht me synimin për të ofruar ndihmesën e saj për ruajtjen, promovimin, shpërndarjen e mundësimin e  njohjes  kudo të gjuhës arbëreshe, të traditave, të riteve të tyre përkatëse fetare, të kulturës, muzikës,  letërsisë, përrallave, legjendave  tona të lashta e të përbashkëta, të kuzhinës dhe gatimeve tradicionale, si dhe çdo aspekt tjetër identiteti,.

– Përse ky emërtim? e pyes, duke sjellë  në  mendje poetin e shquar, emrin e të  cilit e mbaja mend mirë  qysh nga koha e studimeve në  Fakultetin e Filologjisë  në  Tiranë .   

– Në  nder të  poetit të  famshëm, më  përgjigjet dr. Battista. – Poeti me origjinë  shqiptare, Vorea Ujko, lindi në fshatin Frasnita (Frascineto), Kalabri, më 1918 (ka shkrime ku thuhet se ka lindur edhe më 1931); vdiq në një aksidenti automobilistik më 26 janar 1989. Vorea, pos që ka qënë prift, ka studiuar edhe për letërsi dhe si i tillë ka punuar mësues i letërsisë në Firmo, shpjegon Dr. Battista. Ai, ashtu si edhe poetët e rinj arbëreshë, kanë  bë rë  e bëjnë përpjekje që, pos kultivimit të gjuhës së tyre shqipe, që e kanë ruajtë brez pas brezi, e që paraqet një brum të mirë studimi të gjuhëtarëve, t’i afrohen gjuhës së sotme shqipe. Kjo mundësi tashmë është mundësuar, sepse ekziston liria e lëvizjës, por edhe kanë qasje në programe të ndryshme të mediave elektronike, por edhe të gazetave. Në krijimtarinë e Ujkos vihet re ndjenja e fortë e lidhjes së tij me kulturën dhe paraardhësit. Krijimet e Ujkos janë publikuar në antologji dhe publikime në Itali, Shqipëri dhe Kosovë.

Cilat janë  disa nga veprimtaritë  e shoqatës “Vorea”? – e pyes dr. Battistën.

-Shoqatës” Vorea” zhvillon shumë  veprimtari teatrore në gjuhën arbëreshe, duke sjellë përfshirjen e shumë personave (të rritur, të rinj e fëmijë) dhe gjithashtu, të territorit,  me shprehje gjuhësore, pamje dhe tradita nga bota arbëreshe, me synimin për t’iu shmangur humnerës së harresës gjuhësore.

Çdo vit edhe Krishtlindjet arbëreshe kremtohen si festa madhështore ndër arbëreshët e Kalabrisë, që manifestohet përmes riteve, traditës dhe shijes e gatimeve arbëreshe, thotë  dr. Batista në  mbyllje të  bisedës.

Gëzuar Krishtlindjen dhe Vitin e ri, miku im Battista la Rocca!