Përktheu: Rafael Floqi

Të gjithë duam të jetojmë më gjatë, por a është një jetë e gjatë e shëndetshme dhe e lumtur? Një shkrimtar i revistës Vogue, Jancee Dunn hulumton shkencën që thotë se mund të jetë e mundur.

Shalli i Zi, 1996, nga Alex Katz. Foto: © Christie’s Images / Bridgeman Images 

Ekspertët thonë se gjenetika përbën vetëm 20 për qind të “hapësirës së shëndetit” – pjesa tjetër është stërvitja dhe mënyra e jetesës. 

DAVE ASPREY, themeluesi i kompanisë së suplementeve Bulletproof dhe një nga titanët e shumtë të teknologjisë së Silicon Valley të fiksuar pas zgjatjes së jetës së tyre, deklaroi në mënyrë të famshme se dëshiron të jetojë përtej 180 viteve. Kjo tingëllon, sinqerisht, rraskapitëse. E megjithatë, kush nuk do të donte të pinte një gllënjkë të pakëndshme nga kupa e plakjes, duke supozuar një shëndet dhe palestër të arsyeshme?

Këtu qëndron tërheqja: Një jetë e gjatë është diçka që e dëshirojmë dhe i frikësohemi në të njëjtën masë. Xhaxhai im ishte një shkencëtar raketash në Qendrën e Fluturimeve Hapësinore Marshall të NASA-s në Huntsville, Alabama. Kur e vizitova në vitet e tij të fundit, nuk e njoha atë njeri dikur dinamik dhe brilant. Ai ishte konfuz, i brishtë, i paqartë. Në vitin 2014, Ezekiel Emanuel, një onkolog i njohur dhe kryetar i Departamentit të Etikës Mjekësore dhe Politikave Shëndetësore në Universitetin e Pensilvanisë, shkroi një ese të prerë për The Atlantic me titull “Pse shpresoj të vdes në moshën 75 vjeçare”. Ai argumentoi se “dëshpërimi maniak për të zgjatur pafundësisht” jetën rrënon burimet dhe “na grabit kreativitetin dhe aftësinë tonë për të kontribuar në punë, shoqëri dhe botë”. Emanuel i qëndron pranë. “Nuk dëshiron të presësh deri në fund të jetës tënde dhe ta jetosh në mënyrë të pandërgjegjshme”, më tha ai së fundmi.

Por, çka nëse do të mund të ndryshonim jo vetëm datën e skadencës, por edhe kohën para saj? Hulumtimet tregojnë se shumica e njerëzve janë të sëmurë me sëmundje për pesë deri në tetë vjet para se të vdesin. A duhet të jenë? Një valë shkencëtarësh po thonë jo. Ata thonë se plakja është një sëmundje – një sëmundje që mund të synohet, trajtohet dhe ndoshta edhe të kthehet mbrapsht. 

Jetëgjatësia – një kërkim po aq i vjetër sa vetë njerëzimi – është kryefjala më e fundit e botës së mirëqenies, që shfaqet kudo, nga palestrat e specializuara si Longevity Lab NYC, te formula Nutriyouth IV prej 600 dollarësh e NutriDrip (e cila premton të “ndikojë ‘gjenet e mira’ suplementet e Bahamit të Victoria + AD” – deri te suplementet e Victoria-ssan të Beham+. Ndërkohë, investitorët e mëdhenj (Jeff Bezos, Peter Thiel) po mbështesin kompanitë që po dizajnojnë barna për të shmangur dëmtimet që lidhen me plakjen: Thiel’s Breakout Labs synon qëllimin modest të “riprogramimit të natyrës”. Sektori i jetëgjatësisë, sipas disa analizave të industrisë, është në rrugën e duhur për të qenë një industri shumë trilionë dollarëshe.

Pra plakja mund të konsiderohet një sëmundje – një sëmundje që mund të synohet, trajtohet dhe ndoshta edhe të kthehet mbrapsht

Një mëngjes të kësaj vere, takova Nir Barzilai, M.D., drejtor themelues i Institutit për Kërkimin e Plakjes në Kolegjin e Mjekësisë Albert Einstein në Nju Jork, në hyrje të shtegut tre milje të këmbësorëve gjatë urës Mario Cuomo, e cila shtrihet përtej lumit Hudson. I dashur dhe me syze, autori 64-vjeçar i librit të ri Age Later (Plaku më vonë) ka sugjeruar që të ushtrohemi gjatë bisedës sonë – ushtrimi është një nga plumbat magjikë për një jetë të gjatë dhe të gjallë, ose “gjatësi shëndetësore”, siç e quajnë ai dhe ekspertë të tjerë. (Kur bëhet fjalë për hapësirën shëndetësore, thotë Barzilai, gjenetika përbën vetëm rreth 20 për qind. Pjesa tjetër është mjedisi dhe mënyra e jetesës.) Këtë mëngjes, ai ende nuk e ka thyer agjërimin e tij ditor 16-orësh që të zgjat jetën. Hulumtimet kanë treguar gjithashtu se “stresorët” si agjërimi me ndërprerje mund ta shtyjnë trupin tuaj të aktivizojë gjenet që ndihmojnë në riparimin e ADN-së së thyer dhe mbrojtjen e kromozomeve.

Ndërsa ecim, ai më tregon praktikat e tij të tjera: Së bashku me agjërimet dhe ushtrimet e tij, Barzilai merr një dozë ditore metformine. Një medikament i lirë për diabetin që ekziston që nga vitet 1950, metformina mendohet se imiton kufizimin e kalorive të agjërimit duke kufizuar sasinë e sheqerit që trupi thith (efektet anësore janë përgjithësisht të lehta, mes tyre dhimbje barku, të përziera dhe humbje oreksi). Një studim i vitit 2017 me më shumë se 41,000 përdorues meshkuj të metforminës zbuloi se ajo zvogëloi – me një sasi të konsiderueshme – gjasat e çmendurisë, kancerit dhe sëmundjeve kardiovaskulare. Një numër në rritje i mjekëve po e përshkruajnë atë jashtë etiketës, por Barzilai dëshiron që ilaçi të jetë i sanksionuar nga FDA për çdo të rritur të moshuar. Ai është gati të ndërmarrë një provë kombëtare gjashtëvjeçare (të quajtur TAME, për “Targeting Aging With Metformin” Trajtimi i plakjes me Metforminë), e financuar pjesërisht dhe në mënyrë anonime nga një miliarder i njohur teknologjik.

Nëse agjërimi nuk është saktësisht shpejtësia juaj, dieta është ende jashtëzakonisht e rëndësishme. Sa i përket asaj që duhet të hani, standardi i artë mbetet dieta mesdhetare – ajo që është e lartë në perime, fruta, drithëra, fasule, arra, fara dhe vaj ulliri, dhe me pak mish të kuq – e vetmja dietë, thotë Barzilai, e provuar nga kërkimet klinike për uljen e vdekshmërisë kardiovaskulare. Një studim i fundit në revistën mjekësore Gut zbuloi se ndjekja e saj për vetëm një vit ngadalësoi zhvillimin e proceseve inflamatore të lidhura me moshën.

Ph.D  David Sinclair, gjenetisti i Harvardit dhe autori i bestsellerit Jetëgjatësia: Pse plakemi—dhe pse nuk duhet, thotë se dieta mesdhetare në thelb “e mashtron trupin të mendojë se kemi bërë stërvitje dhe agjërim”. Sigurisht, kjo nuk është një fletë leje për tasat pa fund me rigatoni; shumë edhe nga një gjë e mirë është shumë. Dan Buettner, bashkëpunëtor i National Geographic që ndihmoi në popullarizimin e idesë së “zonave blu” – pesë zonat në mbarë botën me banorët më jetëgjatë – thotë se ai ndjek një rregull të praktikuar nga banorët e Okinawas, Japoni dhe ndalon së ngrëni kur stomaku i tij është plot 80 për qind. Dhe ndoshta konsideroni të anashkaloni herë pas here ëmbëlsirën: Hulumtimet tregojnë se marrja e sheqerit përshpejton inflamacionin e lidhur me moshën.

 “Sa më shumë sheqer të hani, aq më shpejt plakeni”, thotë Robert Lustig, profesor i endokrinologjisë pediatrike në Universitetin e Kalifornisë, San Francisko. (Shoqata Amerikane e Zemrës rekomandon që gratë ta mbajnë atë nën gjashtë lugë çaji në ditë.)

Praktika të tjera të rëndësishme të jetës si : një gjumë adekuat dhe menaxhimi i stresit. Në zonat blu, thotë Buettner, “njerëzit ulen gjatë gjithë ditës, përmes lutjes, meditimit ose thjesht dremitjes”. Dhe shkencëtarët po arrijnë gjithashtu të kuptojnë më plotësisht rolin që luajnë njerëzit e tjerë në zgjatjen e jetës. 

Një studim i vitit 2019 në revistën SSM-Population Health zbuloi se marrëdhëniet sociale rrisin ndjeshëm jetëgjatësinë tek të rriturit e moshuar. Neuroshkencëtari Daniel Levitin, autor i Plakjes së suksesshme të këtij viti, ka zbuluar se miqësia në moshën 80-vjeçare është një parashikues më i madh i shëndetit sesa niveli i kolesterolit. Miqtë dhe madje edhe fqinjët, shkruan ai, mbrojnë trurin tuaj, ndërsa vetmia “është e përfshirë pothuajse në çdo problem mjekësor që mund të mendoni”.

Por çfarë ndodh me faktorët që nuk mund t’i kontrolloni? Shumica prej nesh nuk e dinë se çfarë fshihet në gjenomin tonë dhe shpesh nuk janë të vetëdijshëm se mund të trashëgojmë ndonjë sëmundje derisa t’i shohim simptomat. Kjo po ndryshon, me testet që janë liga përtej 23andMe. Klinika e re Preventive Genomics në Brigham and Women’s Hospital në Boston është klinika e parë akademike në vend që ofron sekuencë dhe interpretim gjithëpërfshirës të ADN-së të afro 6000 gjeneve të lidhura me sëmundjet, duke filluar nga kanceret e zakonshme deri te sëmundja e rrallë Fabry, e cila dëmton ndarjen e yndyrës në qeliza dhe ndikon në zemër. “Afërsisht 20 për qind e njerëzve do të kenë një variant për një sëmundje të rrallë, siç janë problemet e trashëguara të zemrës”, thotë drejtori Robert Green, M.D., gjenetist mjekësor në Brigham and Women’s. Aty ku një panel i plotë testesh kushtonte qindra mijëra dollarë, në klinikë paguan 250 dollarë për një panel më të vogël dhe 1,900 dollarë për renditjen dhe interpretimin e plotë. (Këto kosto nuk mbulohen ende nga shumica e sigurimeve.)

“Në të ardhmen e afërt,” thotë Barzilai ndërsa përfundojmë ecjen tonë, “ne mund të jemi të shëndetshëm dhe jetësor edhe në të 90-at e më tej.” Ai qesh. “Mund të tingëllojë si fantashkencë, por ju premtoj, është shkencë.” Ndërsa mund t’i kuptoj dyshimet për zgjatjen e jetës, do të pranoj se jam ende i programuar të dëshiroj ato vite shtesë dhe do të miratoj çfarë ndryshimesh mundem për t’i bërë ato më të gjalla. Modeli im këtu është Gloria Steinem, tani 86 vjeçare. E cila tha një herë “Kam në plan të jetoj deri në 100 vjeç,”. “Gjë që do të më duhej ta bëj gjithsesi, vetëm për të përmbushur synimet e mia.”

PS. Nga përkthyesi ‘Ju uroj një jetë të gjatë!’

Rafaela Prifti/

Dr. Shpresa Xhakli, nënë dhe mjeke e mirënjohur si Ambasadore e fëmijëve me autizëm, është në përgatitje e sipër të hapjes së Qendrës së parë rezidenciale të Personave me Autizëm në Kosovë, gurthemeli i së cilës u shtrua në 2 prill në Ditën Ndërkombëtare të Autizmit. Ndonëse rrugëtimi është plot sfida e vështirësi, dhe numri i fëmijve me autizëm është në rritje, “synimi final është të realizojmë dhe t’ju ofrojmë një jetë me dinjitet, dashuri dhe siguri fëmijëve tanë,” thotë ajo.

Përpara një dekade, pyetja e Shpresa Xhaklit për secilin nga ne në prezantimin për autizmin në Tedx Talk në Prizren ishte “Çfarë do bësh ti?” Sot, ajo thotë se pyetja e saj është ende aktuale dhe e nevojshme edhe pse shoqëria në Kosovë ka më shumë njohuri për nevojat, vetëdijësim për kërkesat dhe sfidat e fëmijëve me autizëm. “Autizmi është çrregullim kompleks neuro-biologjik në zhvillimin e trurit, i cili karakterizohet me simptoma të ndryshme dhe shenja që mund të vërehen në moshën 2-3 vjeçare (tani që në muajin e tetë) ku fëmija nuk flet, luan pandërprerë me një lodër, preferon sjellje përsëritëse, nuk reagon ose është “i vetmuar” dhe injoron ndikimet nga jashtë. Por këto shenja ndryshojnë nga një fëmijë tek tjetri dhe janë specifike,” thotë Dr. Xhakli. Në vitet 2000 numri i fëmijëve me autizëm në Amerikë ishte mesatarisht 1 në 88, ndërsa në raportin e publikuar këtë javë jepen të dhëna se 1 në 31 fëmijë manifeston shenja të autizmit. Pikë së pari duhet kuptuar se diagnostikimi i plotë dhe terapia e duhur janë pjesë e intervenimit që japin rezultate në aftesimin e tyre si fëmi dhe për integrimin funksional dhe cilësor të tyre në shoqëri për të ardhmen.

Pas diagnostikimit me autizëm të djalit të saj Arbenit, ajo “është dashur të jetë nënë, mësuese, terapiste, edukatore dhe zëdhënëse (advocate) për fëmijët me autizëm. Qysh atëherë, Dr. Xhakli thotë se ajo kishte zgjedhur mjeksinë, por autizmi e zgjodhi atë. Aktiviteti i saj u zgjerua më tepër në vitin 2011, kur përjetoi një ndër momentet më të vështira në jetë. “Arbeni do kalonte në një shtëpi për kujdesin e të rriturve dhe aty më thanë se 4-6 javë nuk mund ta vizitoja. Dëshira ime për të ndihmuar fëmijët me autizëm lindi në momentin kur nuk kisha më si t’i ndihmoja djalit tim, sepse ai ishte mbi 21 vjeçar.”

Nga tri kërkesat e parashtruara prej saj, tashmë janë përmbushur dy: legjislacioni për fëmijë me nevoja të veçanta dhe hapja e një qendre të specializuar për autizmin. Pika e tretë ka qenë inkuadrimi i një klase për fëmijët me autizëm në çdo shkollë fillore. Kjo, thotë Shpresa, është arritur në formë të pjesshme pasi në disa cikle ka mësues përcjellës për fëmijë me aftësi të veçanta. “Nëse flasim për dje dhe sot është arritur shumë, sepse më e vështira ishte sfida për të thyer stigmën, për të tregu se ata ekzistojnë dhe kanë nevojë për ne t’i ndihmojmë! Nesër pritet më shumë që nga përkrahje ditore, jetësore, shëndetësore përfshirë fondet dhe sigurimin shëndetesor, si edhe pajisjen me qendër rezidenciale ku do jetojnë nën kujdes 24 orësh.” Përsa i takon aktiviteteve, ajo përmend koncertin e parë të fëmijëve për të mbledhur ndihma si edhe një mbrëmje artistike për të gjitha grupet e ndryshme të shoqërisë sonë, e para e organizuar nga Ambasadorja e vullnetit të mirë në Prishtinë Elvana Shala, ku morën pjesë Kryeministri Albin Kurti, Kryetari i Komunës Përparim Rama dhe shumë përfaqësues qeveritarë e diplomatikë.

Dr. Shpresa Xhakli po përgatit kurse të trajnimit dhe certifikimit për terapista të aftë për të punuar me persona autistë të moshave të rritura që do të mbahet nga Drejtoresha e Qendrës për Autizmin, Dr. Daniela Fazzio, në datat 8-12 shtator. “Ndërkohë,” pohon Dr. Xhakli, “na është aprovu toka për ndërtim të qendrës së parë rezidenciale me ndihmën e Shoqatës Jetimat e Ballkanit, projekt për të cilin duhen fonde.”

Udhërrëfyese dhe shembulli frymëzues për të është humanistja e madhe shqiptare Nëna Tereze, poemën e së cilës Dr. Shpresa Xhakli e mban gjithmonë pranë:

Life Is….

Life is an opportunity, benefit from it.

Life is beauty, admire it.

Life is bliss, taste it.

Life is a dream, realize it.

Life is a challenge, meet it.

Life is a duty, complete it.

Life is a game, play it.

Life is a promise, fulfill it.

Life is sorrow, overcome it.

Life is a song, sing it.

Life is a struggle, accept it.

Life is a tragedy, confront it.

Life is an adventure, dare it.

Life is luck, make it.

Life is too precious, do not destroy it.

Life is life, fight for it.

E lindur në Preshevë dhe e rritur në Mitrovicë ku u shkollua në fillim, Shpresa kreu studimet e larta dhe u diplomua në Fakultetin e Mjekësisë në Prishtinë. Pas diplomimit filloi punën në Shtëpinë e Shëndetit dhe spitalin e Mitrovicës, duke qenë për një kohë mësimdhënëse në Shkollën e mesme të mjekësisë në Mitrovicë. Dr. Shpresa Xhakli erdhi në Shtetet e Bashkuara në vitin 1986. Ajo dhe bashkëshorti i saj, Rexh Xhakli (8 gusht 1938 – 5 Prill 2020) atdhetar dhe bamirës, krijuan familjen e tyre, me dy fëmijët Adrianën dhe Arbenin në Nju Xhersi.

Dr. Shpresa Xhakli krijoi e para Fondacionin në ndihmë të fëmijëve autistë në Kosovë dhe ka qenë aktivisht e angazhuar për legjislacionin për fëmijët me nevoja të veçanta. Në Amerikë ajo është e angazhuar në shumë shoqata si anëtare bordi dhe në disa shoqata bamirëse. Rrugëtimi nisi në vitin 2009 kur në banesën e saj hapi qendrën e parë për fëmijë me autizëm në Prishtinë, me 3 klasë dhe 6 fëmijë, falas vetëm për këtë qëllim. Qysh atëherë, krahas me mbledhjen e të hollave ajo ka vizituar shkolla dhe institucione, ka dhuruar pajisje për punë me fëmijë me autizëm dhe njëhohësisht ka mbajtur trajnime për mësues dhe psikologë që punojnë me fëmijë, duke hapur qendra të tjera në Prizren, Mitrovicë, Podujevë, Skënderaj, Lipjan etj. Dr. Xhakli është shumë mirënjohëse për përkrahjen nga familja e saj, komuniteti shqiptaro-amerikan, institucionet e Kosovës dhe shumë shoqata bamirëse. Me vullnetin dhe forcën e brendshme, si edhe me përvojën personale të saj me autizmin si nënë, mjeke dhe humanitare, ajo ka udhërrëfyes të vetëm synimin për “një jetë me dinjitet, dashuri dhe siguri për fëmijët tanë,” kudo ku është e nevojshme.

Dr. Dorian Koçi/

Sot, ndërsa festojmë shëndetin, reflektoj për një histori të fuqishme, e cila është shndërruar në një fantazi poetike nga historia e lashtë — trashëgimia e Mbretit Gent të Ilirisë (mbretëroi 181-168 p.e.s).

Mbret i fundit Ilir, Gent u kap rob dhe romakët e detyronin të parakalonte nën Harkun e Triumfit në Romë pas humbjes së tij. Megjithatë, përkundër rënies së tij, trashëgimia e tij dhe emri i tij ka qëndruar përmes shekujve.

Gentiana lutea, lule e shërimit që mori emrin nga ai, njihet për vetitë e saj mjekësore: lufton infeksionet e mëlçisë, ënjtjet, dhe përdoret edhe në përgatitjen e likereve. Një simbol që shëndeti dhe shërimi mund të kalojnë përtej perandorive më të mëdha.

Le të kujtojmë se triumfi i vërtetë gjendet në kontributet tona për mirëqenien dhe trashëgiminë e njerëzve.

Triumfi i Mbretit Gent të Ilirëve

Qytetarët romakë,

në vitin 168 para Krishtit,

të mbledhur në zemrën e qytetit të përjetshëm,

po shijonin spektaklin e radhës,

të ofruar me krenari nga Konsulli Kasius Longinus.

Nën hijen e Harkut të Triumfit,

të ndërtuar me ngut,

për të festuar një fitore të freskët,

po parakalonte, i lidhur dhe me hapa të rëndë,

Mbret Gentius — i fundit nga Ilirët krenarë,

ajo popullsi e egër që kurrë s’e pranoi

Adriatikun si det të huaj.

Ata qeshnin, talleshin,

me ushtrinë e mundur,

me sytë e përhumbur

dhe dëshirat e mpakura të robërve

që po shkonin drejt skllavërisë.

“Shiko! Shiko si duken ata që mendonin veten për të egër!

Shiko si ul kokën mbreti i tyre para madhështisë sonë!”

Buzët e tyre ngrinin në kënaqësi të egër,

gazi jehonte në forumet e qytetit,

pa ditur se, kur mëlçia e tyre do të dhembte

nga kupat pafund të verës së Ferlenit,

kur trupat do të digjeshin nga orgjitë pa fund,

do të kërkonin shërim

në lulen e mbretit — Gentiana.

Një ironi hyjnore — fati i njeriut!

Ai që menduan se kishte humbur,

do të ringjallej në çdo kurim,

emri i tij do të jetonte në çdo bar shërues.

Mbret Genti, edhe i lidhur atë ditë,

po fitonte pavdekësinë.

E ata që qeshnin nën diellin e artë të Romës,

nuk do të përmendeshin kurrë më…

Foto 1: Hija e Mbretit Gent në Gubbio, Itali

Foto 2: Monedha e Mbretit Gent

Gëzim Mekuli/

Në serinë Netflix “Adolescence”, një djalosh 13-vjeçar kryen një vrasje të tmerrshme, duke reflektuar një realitet të frikshëm: si ndikohen të rinjtë nga mediat, kultura dhe presioni social. Por kjo nuk është thjesht një skenar filmi. Në Vushtrri, një 19-vjeçar u vra me psitoletë nga një bashkëmoshatar i tij. Një jetë u shua dhe një tjetër u shkatërrua. Këto nuk janë më histori të largëta, por realitet i hidhur që na shfaqet neve përditë. 𝐊𝐮𝐬𝐡 𝐞̈𝐬𝐡𝐭𝐞̈ 𝐟𝐚𝐣𝐭𝐨𝐫𝐢? A janë fëmijët që vrasin, apo jemi ne si shoqëri që i kemi formësuar dhe shtyrë drejt kësaj pike?

𝐅𝐞̈𝐦𝐢𝐣𝐞̈𝐭 𝐥𝐢𝐧𝐝𝐢𝐧 𝐭𝐞̈ 𝐩𝐚𝐬𝐭𝐞̈𝐫 (𝐓𝐚𝐛𝐮𝐥𝐚 𝐑𝐚𝐬𝐚)

Filozofi Jean-Jacques Rousseau besonte se njeriu lind i pastër, si një “tabula rasa”, dhe është shoqëria ajo që e formëson. A nuk jemi ne ata që po mbushim mendjet e fëmijëve me dhunë, urrejtje, gjak dhe agresivitet? Muzika shqipe që prodhojnë dhe dëgjojnë glorifikon drogën, thikat, dhunën, dhe alkoolin. Tekstet e këngëve janë të mbushura me fjalë të ndyra, urrejtje, shpotitje dhe porosi kriminale. Në çdo cep të rrjeteve sociale, në radio e në televizion përçohen modele helmuese të “burrërisë” dhe “suksesit” që lidhen me dominimin, paratë pa djersë dhe krimin.

Këto ndikime nuk janë të padëmshme. Një adoleshent që dëgjon vazhdimisht këngë që tumirin vrasjen, gjakun dhe drogën, që sheh filma ku krimi shpërblehet, që rritet në një ambient ku dhuna është normë, që sheh BigBrother ku gjuha është plotë dhunë, seksizëm, amoralitet dhe grindje, natyrisht se do të formësohet nga ky realitet. Kur një 16-vjeçar në Shqipëri apo Kosovë mban thikën dhe revolen në brez, nuk e bën sepse ka lindur i dhunshëm, por sepse i është treguar se kjo është mënyra e vetme për t’u respektuar në këtë shoqëri.

𝐑𝐨𝐥𝐢 𝐢 𝐦𝐞𝐝𝐢𝐚𝐯𝐞: 𝐮𝐬𝐡𝐪𝐲𝐞𝐬𝐢𝐭 𝐞 𝐝𝐡𝐮𝐧𝐞̈𝐬

Teoria e «Kultivimit» e George Gerbner-it thotë se njerëzit që ekspozohen vazhdimisht ndaj dhunës në media, fillojnë ta perceptojnë botën si më të rrezikshme dhe të justifikojnë agresionin/dhunën si të nevojshëm për mbijetesë. Kur lajmet çdo ditë mbushen me vrasje, përleshje dhe tragjedi, kur debatet dhe reality show-t promovojnë ofendime, kërcënime dhe britma, kur filmat dhe videoklipet glorifikojnë banditët dhe kriminelët, 𝗮𝘁𝗲̈𝗵𝗲𝗿𝗲̈ 𝗰̧𝗳𝗮𝗿𝗲̈ 𝗺𝗲𝘀𝗮𝘇𝗵𝗶 𝗽𝗼 𝘂 𝗱𝗲̈𝗿𝗴𝗼𝗷𝗺𝗲̈ 𝘁𝗲̈ 𝗿𝗶𝗻𝗷𝘃𝗲 𝘁𝗮𝗻𝗲̈? 𝗦𝗲 𝗱𝗵𝘂𝗻𝗮 𝗲̈𝘀𝗵𝘁𝗲̈ 𝗺𝗷𝗲𝘁𝗶 𝗽𝗲̈𝗿 𝘀𝘂𝗸𝘀𝗲𝘀? 𝗦𝗲 𝗸𝗿𝗶𝗺𝗶 𝗲̈𝘀𝗵𝘁𝗲̈ 𝗿𝗿𝘂𝗴𝗮 𝗱𝗿𝗲𝗷𝘁 𝗳𝘂𝗾𝗶𝘀𝗲̈?

Në “Adolescence”, protagonistit Jamie i mësohet nga interneti se burrëria është dominim, se gratë duhen kontrolluar, se forca është mbi të drejtën. A nuk ndodh kjo edhe te ne? Shumë të rinj shqiptarë në Tiranë, Prishtinë e Shkup ndjekin idhuj si Andrew Tate, i cili përhapë porosi helmuese për gratë dhe shoqërinë. Kjo nuk është e rastësishme. Këta personazhe po mbushin një boshllëk që ne si shoqëri kemi lënë bosh. Të rinjtë kërkojnë orientim, dhe në mungesë të edukimit të shëndoshë, ata bien pre e këtyre figurave.

𝑻𝒆̈ 𝒅𝒂𝒔𝒉𝒖𝒓 𝒍𝒆𝒙𝒖𝒆𝒔,

Muzika është helm për rininë. Pse e them këtë e pse mendoj kështu?

E them ketë se tekstet e shumicës së këngëve moderne shqiptare janë një recetë për katastrofë. Për shembull: “I jap makinës me 200, dorën në pistoletë”, “Rruget tona janë të përgjakura, jeta jonë është luftë”, “Para, femra, drogë, kjo është rruga ime”, “Raki, drogë vrasje dhe fuqi, kjo është jeta ime”… etj., etj.

Këto nuk janë thjesht fjalë, janë udhëzues për jetën e të rinjve tanë. Ata mësojnë nga këngët, nga videot, nga yjet që idhullojnë. Dhe kur një djalë 16-vjeçar në Vushtrri, Prishtinë apo Tiranë e sheh një reper të famshëm që mburret me jetën e tij kriminale, ai do të besojë se kjo është rruga drejt respektit dhe suksesit.

𝐓𝐞̈ 𝐝𝐚𝐬𝐡𝐮𝐫 𝐩𝐫𝐢𝐧𝐝𝐞̈𝐫,

𝐍𝐞 𝐤𝐞𝐦𝐢 𝐝𝐞̈𝐬𝐡𝐭𝐮𝐚𝐫 𝐬𝐢 𝐬𝐡𝐨𝐪𝐞̈𝐫𝐢.

Shoqëria jonë ka dështuar t’i ofrojë fëmijëve një edukim të shëndoshë për suksesin e vërtetë. Në vend të një shoqërie që mbështet dhe frymëzon, ne kemi ndërtuar një kulturë që i mëson të rinjtë të bërtasin më shumë se të dëgjojnë, të grushtojnë më shumë se të bisedojnë, të përçmojnë më shumë se të respektojnë.

Prindërit janë të lodhur, mësuesit janë të dorëzuar, institucionet janë të shurdhëta. Dhe kush përfiton? Mediat e etura për klikime, këngëtarët e pangopur për famë, personazhet që jetojnë nga provokimi dhe skandali. Dhe në fund, një djalë i ri merr një thikë a një revole dhe vret shokun e tij; dhe ne shqiptarët pyesim “𝐬𝐢 𝐧𝐝𝐨𝐝𝐡𝐢 𝐤𝐣𝐨 𝐦𝐨𝐫𝐞?”

Duhet të marrim përgjegjësi. Nuk mjafton të fajësojmë fëmijët, sepse ata janë produkti ynë. Duhet të ndryshojmë porosinë që u japim. Muzika duhet të edukohet, jo të shkatërrojë. Mediat duhet të ndihmojnë, jo të helmojnë. Familjet duhet të jenë më të vëmendshme, shkollat më të forta, institucionet më të përgjegjshme.

Nëse nuk e bëjmë këtë, do të kemi më shumë vrasje, më shumë tragjedi dhe më shumë rini të humbur. Dhe fajin nuk do ta kenë fëmijët; do ta kemi ne, PRINDËRIT.

Sepse fëmijët lindin të pastër, …

Prof.dr. Perikli Qiriazi -Prof.dr. Skender Sala – Prof.dr. Pal Nikolli/

Mes portreteve të spikatura të pedagogëve, që, me punën e tyre studimore dhe kërkimin shkencor bënë historinë dhe lartësuan emrin e Universitetit të Shkodrës, të Tiranës e më gjerë, është pa diskutim edhe ai i Prof. Dr. Selman Shemes.

Në Universitetin e Shkodrës “Luigj Gurakuqi”, profesor Selmani u bë pjesë që në vitin 1969, një vit pasi ai kreu studimet universitare në degën Histori-Gjeografi, pranë Fakultetit Histori-Filologji të UT-së.

Gjatë viteve 1969-1997, ai ka qenë pedagog i lëndëve Gjeografi Ekonomike e Përgjithshme, Gjeografi Ekonomike e Shteteve dhe Gjeografi Ekonomike e Shqipërisë, kohë kur përgatiti breza të tërë mësuesish tek të cilët, me modelin që ai përfaqësonte, u mundua të injektonte etikën e punës, korrektësinë në çdo lloj raporti dhe dashurinë për profesionin.

Vitet e punës në Universitetin e Shkodrës do të ishin për profesor Selmanin vitet gjatë të cilave ai do të ngjiste shkallët e karrierës shkencore. Zotërimi i disa gjuhëve të huaja, si: frëngjishtes, italishtes e rusishtes, përvoja e fituar tashmë si pedagog dhe puna sistematike kërkimore -shkencore i dhanë sigurinë për të fituar gradat shkencore njëra pas tjetrës. Kështu, në vitin 1987 profesor Selmani fitoi gradën “Kandidat i Shkencave Gjeografike”. Ky hap i parë u pasua nga një tjetër hap akoma më i madh. Ishte viti 1991 kur pas një pune disavjeçare përfundoi disertacionin me titull: “Dinamika, struktura dhe shpërndarja gjeografike e Industrisë së Energjitikës” dhe në vitin 1993 fitoi gradën “Doktor i Shkencave”. Shumë shpejt, në vitin 1995, do të fitonte edhe titullin “Profesor i asociuar”.

Njeri ambicioz dhe me dëshirë për të përqafuar risitë në fushën e gjeografisë, sidomos në drejtim të Gjeografisë Humane, në vitin 1992 do të përfshihej në një kurs kualifikimi për makro e mikro ekonomi, organizuar nga Universiteti i Nebraskës (SHBA) në Universitetin e Shkodrës. Një vit më pas, do të kryente një kurs kualifikimi pranë Universitetit të Bolonjës. Në po këtë vit, 1993, do të ishte pjesëmarrës në një kurs tjetër kualifikimi, në kuadër të programit “Tempus” organizuar pranë Universitetit të Triestes në Itali.

Përgatitja e lartë shkencore i mundësoi profesor Selmanit edhe një veprimtari botuese të shumtë dhe të larmishme. Një sërë botimesh, si: monografi,  tekste universitare dhe parauniversitare, artikuj shkencorë, referate dhe kumtesa, brenda dhe jashtë vendit i përkasin pikërisht kësaj periudhe të gjatë të punës së tij pranë Universitetit të Shkodrës. Kësaj periudhe i përkasin gjithashtu edhe shumë pjesëmarrje në projekte, udhëheqje, oponenca dhe juri për mbrojtjen e “Magjistraturave dhe Doktoratave” si dhe në veprimtari të tjera me karakter pedagogjik dhe shkencor.

Dimensioni i lartë shkencor dhe intelektual, si dhe përgjegjshmëria e lartë që e karakterizon në çdo nivel marrëdhëniesh kanë qenë imponuese për ngarkimin e detyrave të ndryshme. Kështu, nga viti 1993, ai është Anëtar i Komitetit Internacional të Fondacionit “Emanuel” për  Jugun e Botës, Lece, Itali; 1994-1997 Përgjegjës i Seksionit të Gjeografisë Humane në Departamentin e  Gjeografisë të Universitetit të Shkodrës; Sekretar shkencor i Revistës “Buletini i Shkencave Shoqërore”, botim i  USH-së si dhe Nënkryetar i Këshillit Kombëtar të Gjeografisë, pranë Ministrisë së Arsimit dhe Shkencave.

Pikërisht në momentin më të arrirë të karrierës së tij në Universitetin e Shkodrës, në vitin 1997, kur konteksti ekonomik dhe shoqëror tashmë ishte përmbysur, profesor Selman Sheme zhvendoset në Tiranë. Falë vlerave të tij si një pedagog i përmasave të larta intelektuale, ai bëhet pjesë e Departamentit të Gjeografisë së Universitetit të Tiranës.

Profesor Selman Sheme, një prodhimtar i lartë shkencor edhe në UT

Me të njëjtin pasion dhe përkushtim në mësimdhënie ai punoi nga viti 1997 deri në vitin 2013 si pedagog i brendshëm pranë këtij departamenti si titullar në lëndë kryesisht të drejtimit human, si: Hyrje në Gjeografinë Regjionale, Gjeografi e Industrisë, Gjeografi e Bashkimit Europian në programin Bachelor si dhe Gjeografi e Problemeve Globale, Vlerësimi dhe menaxhimi i resurseve,  dhe Gjeografia e sektorit dytësor në programin e studimit Master i Shkencave. Paralelisht ai ka qenë i angazhuar edhe si pedagog i jashtëm pranë Universitetit të Shkodrës, Universitetit Bujqësor të Tiranës dhe Universitetit të Tetovës në Maqedoni.

Angazhimi i madh në mësimdhënie nuk e pengoi profesorin në realizimin e synimeve të veprimtarisë shkencore, përkundrazi ajo u shtua akoma më shumë nxitur nga mundësitë më të shumta që ofronte Universiteti i Tiranës dhe ambicia e tij e pandalshme për punën. Tetë nga nëntë monografitë që ka botuar, si autor dhe bashkautor, janë realizuar nga viti 1998 e në vazhdim. Po kështu, katër nga shtatë tekstet universitare janë botuar në këtë periudhë, 8 nga 11 tekstet për shkollat e mesme dhe 9-vjeçare si dhe pjesa më e madhe e artikujve dhe kumtesave shkencore botuar dhe mbajtur brenda dhe jashtë vendit, udhëheqje studimesh “Master” dhe “Doktoratë” janë realizuar nga viti 1997 e në vazhdim.

Me pasionin e tij për gjeografinë dhe punën si pedagog, me ambicien e një kërkuesi shkencor të palodhur, profesor Selmani nuk e pati të vështirë të arrinte një tjetër titull të nderuar në hierarkinë e karrierës shkencore, “Profesor Doktor”, titull të cilin e fitoi në vitin 2010.

Realizimi shumëdimensional i Profesor Doktor Selman Shemes është vlerësuar vazhdimisht edhe nga kolegët dhe rrethet intelektuale në vend dhe jashtë vendit. Detyra si Përgjegjës i Seksionit të Gjeografisë Regjionale në Departamentin e Gjeografisë të UT-së (1997-1998); Kryetar i Shoqatës Shkencore Didaktike të Gjeografisë me qendër në Shkodër (1996-2004);  Përgjegjës i redaksisë së Gjeografisë Humane pranë Drejtorisë së Enciklopedisë ( Qendra e Studimeve Albanologjike) nga viti 2010 e në vazhdim; si dhe nga 2013 e në vijim Anëtar themelues i Këshillit Kombëtar pranë Federates së Paqes Universale, Prizren 17 nëntor 2013, shprehin qartë këtë vlerësim.

Edhe pas vitit 2013, vit kur  arriti moshën e pensionit, profesor Selmani ka qenë përsëri i pranishëm në auditoret e Fakultetit të Histori-Filologjisë, tashmë si pedagog i jashtëm. Respektimi i kufijve ligjorë mbi ngarkesën mësimore ia kufizoi mësimdhënien vetëm në programin “Master i Shkencave” me lëndët “Gjeografi e Problemeve Globale” dhe “Hyrje ne Gjeografine Regjionale”, por ai vazhdon të japë kontributin e tij nëpërmjet udhëheqjeve të magjistraturave dhe doktoratave në Universitetin e Tiranës dhe në Universitetin e Tetovës, nëpërmjet botimit të artikujve me vlerë për problematika aktuale të shoqërisë shqiptare, nëpërmjet hartimit të teksteve shkollore dhe studimeve monografike, sidomos për krahinën e Çamërisë.

Çamëria – Tema e preferuar

Si bir i një atdhetari të përzënë me dhunë nga trojet e vendlindjes së tij, fshatit Spatar, në Filat të Çamërisë, profesor Selmani, nuk i pati të rastësishme studimet rreth kësaj krahine. Menjëherë, sapo sistemi komunist ra, ai pati mundësinë të vizitonte truallin e stërgjyshërve të tij, vizitë që ndikoi edhe më shumë veprimtarinë e tij shkencore. Formimi i lartë shkencor dhe intelektual, së bashku me përfshirjen emocionale prodhuan një numër shumë të madh artikujsh dhe kumtesash me karakter historiko-gjeografik rreth kësaj krahine, botuar dhe mbajtur brenda dhe jashtë vendit. Thirrja që i vinte nga brenda për ta “bërtitur” me gjithë potencialin e tij shkencor historinë e Çamërisë martire i dhanë rrugën studimeve të njëpasnjëshme. Duke filluar nga viti 2005 e deri më sot, profesor Selman Sheme mban autorësinë e 6 monografive dedikuar kësaj krahine. Vepra  të tilla, si: “Çamëria-vendi, popullsia dhe jeta ekonomike”, “Monumente natyrore dhe kulturore të Çamërisë”, “Gjeohapësira e Konispolit”, studim regjional, “Epiri i Jugut, Çamëria”, “Çamëria – vështrim  gjeopopullativ dhe etnokulturor” dhe “Vendbanimet në hapësirën historike shqiptare të Çamërisë”, janë jo vetëm një vlerë e shtuar në fondin e studimeve gjeografike, por evokojnë dhe mbajnë gjallë kujtesën dhe vetëdijen kombëtare për brezat e ardhshëm.

Me 44 vite pune të devotshme në mësimdhënie dhe me një veprimtari të shumtë e të larmishme me vlera didaktike dhe shkencore të karakterit teorik dhe aplikativ, Profesor Doktor Selman Sheme, përfaqëson, sot, një personalitet të shquar shkencor dhe një ndër figurat shqiptare më të spikatura në fushën e gjeografisë.

Është ndarë më (23.03.2025) nga jeta në moshën 79- vjeçare akademiku Prof. Dr. Selman Sheme, bir i Çamërisë.  I shprehim ngushëllime të sinqerta familjes, miqve dhe te njohurve, per ndarjen nga jeta te prof. Selman Shemes, i cili do te mbetet gjithmone personifikimi i nje profesori të nderuar, modeli te dijes pa kufi dhe mesimdhënies plot përkushtim! Do ta kujtojmë gjithmonë me respektin më të madh, si mikun, profesorin, kolegun, studiuesin e patriotin e madh, i cili me perkushtim mbrojti e lartesoi çeshtjen çame me dije e argumente te pakundershtueshme!