Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Ndihmë sociale

by

1 astrit LULUSHI

Nga Astrit Lulushi/Në kohën e diktaturës, njeriu që kishte më shumë shihej shtrembër, cilësohej borgjez, jetonte me frikë se mund të shpallej armik i shtetit e dërgohej i shoqëruar me policë në kampe përqëndrimi, thuajse i zhveshur, vetëm me rrobat e trupit. Asgjë nuk ka ndryshuar që nga ajo periudhë e zymtë. E çuditëshme, kur sheh se sot ndiqet e njejta taktikë.
Njeriu jeton në varfëri të skajshme, në kasolle, në kushte kafshërore. Eshtë i papunë, por mjafton të ketë një TV a frigorifer në banesë dhe shteti e quan të pasur dhe e përjashton nga ndihma sociale, duhe hedhur në mjerim gjithë familjen me fëmijë, pleq e gra që vuajnë të gjithë bashkë nga mungesa e gjithçkaje që gjendet me bollëk në treg dhe restorante, që ushqimet që u teprojnë kur mbyllin dyqanin në mbrëmje e hedhin pasi nuk janë më të freskta. Ai që s’ka e vuan për një copë bukë mendon se atë që nuk e ka ia kanë vjedhur. Sepse edhe ai duhet të ketë të hajë si gjithë të tjerët. Nëse një person të vjedh dhe ti ia merr prap, kjo nuk të bën ty vjedhës.
Ushqimi normal dhe Informimi i njeriut (nëpërmjet TV) klasifikohet nga shteti si mënyrë të jetuari në kamje a luks. Një hap përpara, dy hapa prapa në përparim, thoshte Lenini. Kjo ideologji bolshevike vazhdon të jetë e pranishme ne Ballkan, madje kurrë nuk eshtë larguar, së bashku me parrullat e një qeverie a shoqërie të pandjeshme. Të gjithë e vranë …disave u mungonte plani, ndonjërit guximi, tjetrit mundësia, por asnjëri nuk kishte mungesë vullneti. Kështu e vranë dikur Çezarin. Ata që e deshën ikën, të tjerë u vranë, dhe Roma filloi të sundohej nga një perandor.

 

Romë e Rrymë

by

1 astrit LULUSHI

Nga Astrit Lulushi/Washington/
Fjalët janë vetëm emra për gjërat që ekzistojnë pavarësisht nga fjalët. Ky është kuptimi i sipërfaqshëm që njerëzit i japin fjalës, thotë Saussure. Sepse në thellësi, shumica e fjalëve u referohen emrave që janë koncepte abstrakte.

Emri Romë, pêr shembull, besohet se ka ardhur nga themeluesi i qytetit dhe mbreti i parë, Romulus. Megjithatë, ka mundësi që emri Romulus të rrjedhë nga vetë Roma. Po Roma nga erdhi? Që në shekullin e 4, ka pasur teori teori alternative. Disa hipoteza janë avancuar duke u përqendruar në rrënjët gjuhësore të cilat megjithatë mbeten të pasigurta:
* nga Rumoni ose Rumeni, emri arkaik i lumit Tiber, i cili nga ana tjetër, ka të njëjtin rrënjë si greqishtja “rho” dhe të dyja mund të shpjegohen me shqipen “rrymë” e “rrjedhë”.
* nga fjala etruske “ruma” (shq. “rrufisje”), me referencë të mundshme për ulkonjën nga kanë thithur binjakët Romulus dhe Remus, ose për formën e kodrave Palatine dhe Aventine;
* nga një greqishte e vjetër “rhomë”, që do të thotë rrënim, rrëmim, shkatërrim.

Historitë e traditës që vijnnë nga romakët e lashtë shpjegojnë origjinën më të hershme të qytetit të tyre në kuptim të legjendës dhe mitit. Më i njohuri nga këto mite është historia e Romulus dhe Remus, binjakët që u mikluan nga një ulkonjë. Ata vendosën të ndërtonin një qytet, por pas një grindjeje, Romuli vrau vëllanë dhe qyteti mori emrin e tij. Sipas analistëve romakë, kjo ndodhi më 21 prill 753 pes. Por që legjenda të pajtohej me një traditë të dyfishtë – sipas së cilës Aenias i refugjatëve të Trojës gjeti strehim në Itali dhe nëpërmjet djalit të tij Iulus, krijoi dinastinë Julio-Claudian – poeti romak Virgil, krijoi Aeneidën, në shekullin e parë pes.

Empathy

by

…siç thonë, vetëm i vuajturi ia di atij që vuan. Kjo quhet ndryshe, Empathy, dhe një shoqëri pa këtë ndjenjë i përket llojit të dytë të njerëzve./

1 astrit LULUSHI

Nga Astrit Lulushi/

Gjuha shpreh dhe fjala përcakton. Gjuha është konkrete, fjala është abstrakte. Farë është për atë që e merr dhe mbjell (mendon, kujdeset, kultivon), dhe bërdhamë për atë që ha dhe e nxjerr (keqtrajton, shpërdoron, dhunon). Dhe gjuha shqipe i ka të dyja. Në këtë rast, karakteri përcaktohet se cilën fjalë përdor për t’u shprehur; fara përfaqëson prodhuesin; bërthama, keqtrajtuesin.
Bota me njerëz, prej miliona vitesh në ekzistencë, ka krijuar ligjet dhe prirjet e veta, dhe natyra njerëzit i ka ndarë në dy lloje; një që krijon, ndërton, kultivon; dhe lloji tjetër që prish, shkatërron, rrënon. Në këtë mori, shpesh njeriu ndjen të jetë askush, përveç vetes – në një botë që me çdo kusht përpiqet ta bëjë atë si gjithë të tjerët – do të thotë të jetë gjithmonë në luftë.
Thuhet se nga të gjitha tiranitë më e keqja është ajo që persekuton mendjen. Dhe nga ky lloj persekutimi fillon gjithçka; me mendje të persekutuar, njeriu i kthehet zemrës, mbyllet në të dhe krijon botën e vet që askush nuk mund të hyjë a t’ia prekë. Kjo është arsyeja që zemra (shpirti) është gjithmonë burim i çdo vepre të mirë. Dhe, siç thonë, vetëm i vuajturi ia di atij që vuan. Kjo quhet ndryshe, Empathy, dhe një shoqëri pa këtë ndjenjë i përket llojit të dytë të njerëzve.

SIGURI

by

1 astrit LULUSHI

Nga Astrit Lulushi/

Njeriu paturp është arrogant. Ai e di që s’e prek njeri; është i fuqishëm, i pushtetshëm, pra ndjehet i sigurt. Kështu mund të kuptohet pushtetari sot; ka pushtet prandaj s’ka turp, ose edhe anasjelltas.
Duhet të jesh i paturpshëm për të marë një pozitë të lartë sot në Shqipëri; nuk duhet të kesh turp nëse ke qenë spiun, informator, polic vullnetar, fuks, hetues, prokuror e deri ministër në kohën e diktaturës, për të aplikuar, për t’u komanduar a vendosur në poste me përgjegjesi. Kaq të sigurt ndjehen ata.
Siguria morale është shenjë inferioriteti kulturor, thotë H. L. Mencken, gazetar amerikan, eseist, gjuhëtar, leksograf filozof (1880-1956). Pra, sa më i pacivilizuar është njeriu, aq më i sigurt është se di saktësisht se çfarë është e drejtë dhe çfarë është e gabuar, çfarë është e mirë dhe çfarë është e keqe. Por dihet se gjithë progresi njerëzor, përfshi moralin, ka qenë punë e njerëzve që kanë dyshuar në vlerat morale të kohës, dhe jo e njerëzve që janë përpjekur t’i zbatojnë ato.

PERSEKUTIM

by

Ka edhe nga ata që mburren me rolin kaluar të persekutuesit. Prandaj tjetri ndjehet i persekutuar/1 astrit LULUSHI

Nga Astrit Lulushi/

Persekutimi është sëmundje, përndjekje në çdo qelizë, keqtrajtim i vazhdueshëm i njeriut ndaj njeriut (luftë brenda llojit), frikë e dhimbje.

Pavaresisht sesi quhet, persekutimi, ka të njëjtin stil kapërcimi të viktimave. Edhe atë që nuk e prek, i lë dhimbjen e frikës. Kështu, njeriu ikën, lë vendin, për një strehë në vend tjetër, dhe aty gjen tolerancë dhe bëhet tolerant. Toleranca, ka thënë John F. Kennedy, nuk nënkupton mungesë angazhimi për besimet e veta. Përkundrazi, toleranca dënon persekutimin e të tjerëve. Harroi persekutuesit, por mos harro emrat e tyre, thotë ai.

Por si harrohen emrat? E çuditëshme duket, paradoksale, por emrat jetojnë pikërisht kur harrohen, kur të tjerët tuten, tkurren, tërhiqen dhe u lenë vend atyre. Dhe këta, të unët, siç janë, tani më të liq, sepse mundohen të fshehin egërsinë e tyre, disa ndryshojnë vetëm një shkronjë të emrit, marrin pamje tjetër, dhe dalin në krye si figurë nga me të pastrat.

Ka edhe nga ata që mburren me rolin kaluar të persekutuesit. Prandaj tjetri ndjehet i persekutuar.