Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

DR. ATHANAS GEGAJ, EDITORI I DIELLIT DHE SEKRETARI I VATRËS U PËRKUJTUA NË NEW YORK

by

Sokol Paja/

New York, 22 shkurt 2026 – Dr. Athanas Gegaj, editori i Diellit dhe sekretari i Vatrës u përkujtua në New York në një sesion shkencor të organizuar nga Fondi Humanitar “Trieshi” në “Tesoro D’Italia Restaurant” dhe me pjesëmarrjen e studiuesve, gazetarëve, historianëve e veprimtarëve të shquar të komunitetit shqiptar në mërgatën e Amerikës. Aktiviteti kulturor për të nderuar Dr.Athanas Gegajn si shembull i patriotizmit, shkencës dhe publicistikës me kontribute të qenësishme në shkencë, gazetari, fe e kulturë shqiptare u prezantua denjësisht nga Kolë Cacaj.

Në fjalën e mirëseardhjes kryetari i Fondit Humanitar Trieshi z.Gjon Gjokaj theksoi se Dr. Athanas Gegaj, një nga figurat më ikonike të kulturës dhe nacionalizmit shqiptar të shekullit të 20-të. Sipas z.Gjokaj, nga arritjet e mëdha të Dr. Athanas Gegaj dhe veprave të tij letrare në fusha të ndryshme të dijes teologjike, publicistike, politike dhe kulturore, dëshirojmë t’ju kujtojmë se emri i tij sot lidhet kryesisht me studimin monumental mbi historinë e “Gjergj Kastriotit – Skënderbeut”, një vepër e konsideruar nga shumë studiues si gurëthemeli i albanologjisë dhe historiografisë mesjetare të Shqipërisë.

Gazetari Gjekë Gjonlekaj diskutoi rreth kontributit të Gjon Gjekës Lucaj për hapjen e shkollës shqipe në Triesh, tezën e Gegajt se Kosova është e Shqipërisë dhe Kosova duhet të bashkohet me Shqipërinë. Ai ishte një rilindas besnik i atdheut, gjuhës shqipe dhe popullit shqiptar, persekutimin e Gegajt nga fashistët, bashkëpunimi me Mbretin Zog dhe miqësinë me Nolin e aspekte të veçanta të veprimtarisë dhe jetës publike e private.

Diplomati Virgjil Kule theksoi se e veçanta e Gegajt është se ndryshe nga ne të tjerët që kemi marrë si pikënisje Barletin, ai është bazuar në veprën e hershme të Anonimit ngaTivari për të shkruar në frëngjisht disertacionin e tij “Shqipëria dhe invazioni turk në shekullin XV). Vlerësimet e para shumë pozitive i erdhën Gegajt nga miku i tij i çmuar, i madhi Fan Noli i cili tha se vepra e Athanasit në frëngjisht mbi Skënderbenë ishte më e mbaruara që kishte parë dritën e botimit gjer në vitin 1949, si nga forma, nga lënda dhe nga baza dokumentare. Po atë vit Noli kishte përfunduar veprën e tij mbi Skënderbeun. Po përse këta figura komplekse të historisë intelektuale të popullit shqiptar janë interesuar dhe kanë shkruar për Skënderbeun? Përgjigjen për këtë pyetje na jep vetë Gegaj kur thotë në një intervistë të tij: Interesimi im për historinë e Skënderbeut është një gjë tipikisht shqiptare. Ai është heroi i kombit tonë dhe një fytyrë ndërkombëtare që zotëron në historinë e Europës në të XV-tin shekull. Për më tepër Skënderbeu është ai personalitet që ka nderuar dhe nderon çdo kohë popullin shqiptar, tha ndër të tjera diplomati Kule.

Editori i Diellit Sokol Paja analizoi veprimtarinë e Dr. Athanas Gegajt si editor i gazetës Dielli. Dr. Gegaj si editor dhe funksionar i Vatrës ruajti ndershmërisht balancat në Federatën Vatra e gazetën Dielli, promovoi kulturën, vlerat dhe idetë amerikane në jetën e komunitetit shqiptar, promovoi kulturalisht historinë, gjuhën, kulturën dhe identitetin kombëtar shqiptar, luftoi pa mëshirë diktaturën, tiraninë dhe regjimin shtypës të Tiranës, bashkoi, promovoi, zhvilloi dhe integroi komunitetin shqiptar në Amerikë, shërbeu si urë lidhëse e përbashkues i intelektualëve shqiptarë në Amerikë e Europë, lëvroi teza historike dhe identitare në dobi të kombit, atdheut dhe historisë kombëtare. Në shkrimet editoriale të Diellit, Dr. Gegaj synonte bashkimin e shqiptarëve përtej ndarjeve politike, krahinore apo ideologjike, qëndrimeve ndaj historisë apo periudhave të caktuara, duke e konsideruar unitetin kombëtar si vlerë themelore të shqiptarëve kudo vepronin e punonin. Editorialet informuese, argumentuese, bindëse e analizuese të Gegajt jo vetëm që informuan e ndikuan komunitetin por edhe e drejtuan dhe organizuan atë.

Studiuesi Dr. Paulin Marku në fjalën e tij theksoi se Dr. Athanas Gegaj është një figurë e rëndësishme në

historinë e Vatrës, veçanërisht, në profilin e tij si editor i gazetës Dielli për periudhën 1963-1971. Ai kishte profil të spikatur në diasporë sepse ishte aktiv në jetën komunitare shqiptare tē diasporës dhe në lëvizjet politike si (Blloku Indipendent, sekretar dhe redaktor i gazetës L’ Albanie Libre, organizator në Ballin

Kombëtar, punoi pak kohë për Komitetin Shqipëria e Lirë dhe në shtator të vitit 1963 zgjidhet editor i gazetës “Dielli”, cili kishte jetuar më parë në Itali, deri në vitin 1960, pastaj emigroi në Francë ku qëndroi për dy vite, deri në 1962, dhe pastaj u largua për në Amerikë. Dr. Marku ekspozoi një letër shpirtërore e patriotike të Dr. Gegajt drejtuar Gurazezit: “unë do të kryej detyrën deri në pikën e fundit, dhe nuk do

të veproj, në asnjë mënyrë, që organizata të pësojë përçarje. Sot jam, nesër nuk jam më. Por Vatra duhet të vazhdojë, sepse është gjëja më e bukur që ka komuniteti ynë. Është një trashëgimi madhështore, për ne të gjithë. I vetmi trashëgim, tha Dr. Marku.

Historiani Zef Ujkaj analizoi veprat “Albania”, të autorëve Athanas Gegaj dhe Rexhep Krasniqi, një botim i emigracionit politik, publicistik dhe intelektual, duke synuar të informojë dhe sensibilizojë opinionin ndërkombëtar mbi realitetin politik, historik e shoqëror e Shqipërisë së bashku, por edhe për rrjedhat historike të saj. Historiani Ujkaj theksoi se në kumtesën e tij “Broshura “Albania” e Athanas Gegajt dhe Rexhep Krasniqit”, kapitulli i parë paraqet një analizë të përmbledhur të përmbajtjes dhe sinimeve kryesore të veprave “Albania”. Kapitulli i dytë fokusohet në jetën dhe veprimtarinë e autorëve Gegaj dhe Krasniqi. Kapitulli i tretë i trajton rolin e Asamblesë së Kombeve të Robëruara e Evropës, si organizmi që mundësoi botimin dhe shpërndarjen e kësaj broshure mbi Shqipërinë, duke e vendosur atë në kuadër të veprimtarisë antikomuniste dhe lobimit politik në arenën ndërkombëtare. Gjithashtu analizon veprimtarinë së Komitetit Kombëtar “Shqipëria e Lirë” si strukturë politike e emigracionit shqiptar që bënin pjesë Krasniqi dhe Gegaj dhe prej nga u iniciua dhe u botua vepra “Albania”.

Veprimtari Lulash Palushaj në kumtesën “Veprimtaria patriotike e shkencore e Athanas Gegajt” shpalosi vlerat akademike të Dr Athans Gegajt, formimin e tij si njohës i shumë gjuhëve të huaja, aspekte të veprimtarisë atdhetare në Amerikë, në Europë dhe profilin e tij si studiues i veprës së Skënderbeut etj.

Gazetari Zef Pergega në kumtesën “Origjina e Skenderbeut ne vepren e Athanas Gegajt” theksoi se Dr. Athanas Gegaj na tregoi se malësorët, si arbëreshët shqiptar në Itali, dhe jo arbëreshët e Italisë, janë esenca oigjinale e painfektuar e palcës kombëtare. Ai na mësoi se fatkeqësia e kombit tonë është se hyjnë në historinë e tij, njerëz nga politika, për të cilët u duhet njohur AND-ja, dhe dalin me brryla dhe arkivole, njerëzit që kanë merita! Të gjithë e

duam lirinë, por, pak vetë dalim, për ta mbrojtuar atë. Ka ardhur koha të mos e gremë flamurin e armikut dhe mos guxojë kush ta mbulojë fytyrën e Kastriotit në shesh të kombit. Ai na mësoi se s’ka si bëhet Shqipëria, kur braktiset nga dituria, se historia e Shqipërisë, nuk mund të shkruhet pa shqiptarët e botës së lirë dhe ata që jetojnë padrejtësisht në shtetet fqinjë dhe se pa malësorët s’ka komb me traditë

origjinale autoktone. Ai e konceptonte Gjergį Kastriotin si babai i kombit, por qeveritarët, nuk e pranuan si të tillë. Familjarë të Gjergj Kastriotit i gjen në Amerikë dhe në Kanada, që në fillim të shek. 17-të, madje në këto dy shtete, 400 prej tyre mbajnë mbiemrin Scanderbeg.

Ua kam shpjeguar se ky mbiemër, nuk është skocez, por shqiptar, tha ndër të tjera z.Përgega.

Gazetari Rafael Floqi, në kumtesën e lexuar nga Helena Lubonja Ujkaj shprehet se Athanas Gegaj nuk i besoi Biemmit nga naiviteti, por nga bindja se historia e Skënderbeut nuk mund të ndërtohet mbi një zë të vetëm. Debati mes Biemmit, Babingerit, Marineskut dhe Frashërit pasqyron rrugën e gjatë të historiografisë shqiptare: nga miti drejt dokumentit, nga rrëfimi heroik drejt analizës kritike.

Gazetari i shquar Frank Shkreli në kumtesën e lexuar nga Driton Sinishtaj shprehet se figura të larta të kombit si Athans Gegaj duhet të kthehen, njëherë e mirë dhe për hir të së vërtetës historike, në qëndër të debatit shkencor dhe akademik, jo vetëm si një përgjegjësi morale — por edhe si një detyrim akademik dhe kombëtar. Margjinalizimi zyrtar i figurave kombëtare anti-komuniste si Dr. Athanas Gegajt, një nga historianët më seriozë shqiptarë të shekullit XX, ishte një padrejtësi e madhe historike e regjimit komunist.

Nikollë Gegaj, nipi i Dr. Athanas Gegajt përshëndeti me një letër të pranishmit mbi rëndësinë e aktivitetit ndërsa nipi tjetër i Dr. Gegajt, Zef Volaj mbajti një fjalë falenderuese dhe emocionale. Gjithashtu, Ded Camaj njohës i Dr. Athanas Gegaj tregoi aspekte të veçanta të takimit me Dr. Gegajn në Itali kur organizohej festa e flamurit kombëtar.

Gjek Gjonlekaj apeloi në fund të aktivitetit që Shqipëria dhe Kosova duhet ti bëjnë nderimet më të larta Dr. Athanas Gegajt si personalitet i shquar kombëtar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Ky sesion shkencor ishte një aktivitet i shkëlqyer patriotik e kulturor ku u nderua Dr. Athanas Gegaj një ndër personalitetet më të shquara të Vatrës, Diellit e të shqiptarëve të Amerikës në vitet 60-të – 70-të.

MISIONI- I GËNJESHTRAVE

by

Nga Dr. Athanas Gegaj*/
Kur arrijti në Amerikë delegacioni komunist i Shqipërisë, po atë ditë filloi koha e gënjeshtrave në gjirin e komunitetit tonë. Shtypi i kohës këtu në Amerikë, pa dijtur se cka ishte duke bërë dhe pa i njohur, filloi të laudërojë këta “clironjës”, që u paraqitën me arrogancë dhe përulën komunitetin tonë. Ishte koha kur qeni nuk e njihte të zonë dhe bota po dilte nga një katastrofë, ku u cdukën dy tiranii dhe vendin e tyre në Europë lindore e mori tirania ruse, shumë më e keqe e anti-njerzore se ato të dy të tjerat. Bijët e kësaj tiranie janë ata, që sot kanë në dorë fatet e popullit shqiptar. Po qe se këtë të vërtetë nuk e kuptojnë shqiptarët e komintetit tonë këtu në Amerikë, atëherë këta s’kuptojnë gjësend në situatën e sotme në Shqipëri dhe në vende tjera ku dominon komunizmi. Fashizmi dhe nazizmi ishin me karakter kombëtar, por nuk njihnin të drejtat e ca popujve të tjerë dhe shkelnin ligjet nderkombëtare. Shkurt donin të themelonin perandori dhe të krijojnë një hegjemoni mbi popuj të tjerë.Komunizmi është nderkombëtar në politikë, po ku vë këmbë, aty krijon skllavë dhe shtetet bëhen vegla të politikës rë shtetit-komunist no.1, të Rusisë.
Komunistët e Nacional-Clirimtares ndoqën po këtë udhë: Gënjyen, mashtruan popullin, i ndanë nacionalistët e më në fund i vranë dhe e robënuen një popull. Kjo qe e kjo është situata sot në Shqipëri.
Por misioni i komunistave të Shqipërisë nuk mbaron këtu. Këta krijuan qëndra në Amerikë, në ca vende të Amerikës së jugut, në Francë e në Itali. Në Romë, pasi një nga të Legatës zgjodhë lirinë, dorëzoi listat e emerave të spiunëve dhe ngjanë ca skandale; në Paris ngjanë skandale, u dëbuan ca zyrtarë të Legatës së Tiranës dhe shumë nga agjentët ikën në vended të tjera. Në Amerikë agjentat po punojnë tash më se 20 vjetë dhe kurrkush nuk u thotë gjësend ! Këta deklaruan botërisht se vetëm ata që ishin të mirë për qeverinë e Tiranës, ata ishin të mirë dhe për komunitetin tonë! E nuk kishin faj !. Komunizmi ku vë këmbë, aty ai komandon dhe themelon organizime qënndrore(brigada) me cellule e qëndra të tjera spiunllëkut. Këto bëjnë rekrutime, bëjnë anëtarë, dhe preferojnë ata që kanë far’ e fis në Shqipëri. Këta i komprometojnë e më në fund i bëjnë skllav, sa që nuk është e mundur të dalin me nga rrjeti i komunizmit. Këso kallëpesh e tipesh kemi edhe në Amerikë. Kur “brigada” e Organizatës Qëndrore është formuar mirë dhe janë të zgjedhur ata që do të veprojnë, jo kurrë të gjithë së bashku, po tak-tuk, aherë fillon lufta, në fillim e mësheftë, pastaj më e qartë. Kjo luftë ka për qëllim qëndrat kombëtare, si p.sh. Vatrën dhe Kishën, faltoret e organizatat politike. Në cdo degë të tyre e ke agjentin e Tiranës. Luftën më të madhe ia bëjnë Kishës e Vatrës, sepse Kisha dhe Vatra janë dy shtylla të patronditura të popullit shqiptar dhe të komunitetit tonë në Amerikë. Por, mos harroni, se cdo organizatë fetare ose edhe politike i ka i ka agjentat mbrenda. E më të shumtën e herës këta diftohen më patriot se patriotët e vërtetë, më atdhetarë e më Amerikanë se Amerikanër e vertetë.
Agjentat e Tiranës në Amerikë nuk lozin një lojë por një qind lojëra. Ke për të parë në botimet e tyre gjëra patriotike Amerikane, ke për të konstatuar se këta janë liridashës, por mos harroni kurrë se këta nuk e ndërrojnë lëkurën e tyre të kuqe. Në fillim këta agjenta jepshin leje për pasaporta, i këshillonin anëtarët e komunitetit tonë të shkojnë në Shqipëri, dhe si shpërblim ju merrnin paratë ! Më vonë ia nisën me telefon e vizita. E qe se pse organi i brigadës qanë sot Behar Shtylllën, e nesër do të qajë edhe Halim Budon, sepse këta kanë ngrënë së bashku dhe janë përqafuar me Hysni Kapon i cili përdoronte edhe shputat për hajvanë e agjenta !
Përpara kësaj situate ca veta që mejtojnë se janë ata dhe asnjë tjetër, që jetojnë me spekulime dhe kurrkush nuk u aka parë hajrin tallen. Anëtarët e komunitetit tone cudhëzohen. Dhe sot këtu e nesër atje del ndonjë kendez i Tiranës dhe këndon fitore. Për agjentat e Tiranës të ckëputesh nga Vatra është një fitore e madhe ! Nuk kanë faj ! Është urdhëri ! Tirana sulmon Amerikën, agjentët e Tiranës sulmojnë Kishën dhe Vatrën dhe fusin përcarje në cdo organizatë që nuk i përulet Tiranës së kuqe, d.m.th, qeverisë së Hoxha-Shehu & Co.
Vatra sot e një mot është dule luftuar agjentat dhe po mbron Kishën nga ndërhyrjet e jashtëme. E shqiptaët e komunitetit tonë cka bejnë. Bejnë sehir e karavan’mileti shkon përpara ! Lumturisht në gjirin e komunitetit tonë kemi shumë burra, që nuk cajnë kokën për Tiranën dhe janë të vendosur të pastrojnë këta agjenta dhe të respektohen ligjet e Kishës dhe të Amerikës. Është luftë e ashpër, por do t’a fitojmë.
*SHËNIM: Ky editorial i Dr. Athanas Gegaj ishte botuar në gazetën “Dielli” më 27 prfill të vitit 1966. Zoti Gegaj ishte nje antikomunist i vërtetë, sic kishin qënë edhe editorët: Qerim Panariti, Xhevat Kallajxhi dhe Arshi Pipa. (Pergatiti:Gjekë Gjonlekaj)