Muhamet Mufaku – Dielli

Veprat bamirëse të Mehmet Ali Pashë Kavallës në vendlindjen e tij

September 25, 2023 by s p

Ibrahim Bajjumi Ganim, anëtar i Akademisë së Shkencave të Kajros, si nxënës mësoi në tekstet shkollore se “shkëlqimi i Egjiptit filloi pas vitit 1952”, pra pas grusht-shtetit ushtarak në krye me Naserin, kurse para kësaj date ishte vetëm “errësirë e korrupsion” gjatë sundimit të dinastisë së Mehmet Ali Pashës prej vitit 1805 deri më 1952. Mirëpo, duke gjurmuar në këtë fushë, ai zbuloi të kundërtën: Në Egjipt gjatë sundimit të dinastisë shqiptare lulëzoi shumë sistemi i vakëfit për qëllime shoqërore, kurse pas vitit 1952, vakëfi u bë në shërbim të regjimit të ri “revolucionar” dhe kundër “armiqve të popullit”. Libri i tij i ri sjell dëshmitë e radhës

Prof.Muhamed Mufaku

Mehmet Ali Pashë Kavala, siç u njoh në Egjipt ose Mehmet Ali Pashë Misiri, siç u njoh te shqiptarët, mbetet figurë tërheqëse për historianët egjiptianë,arab, turq dhe evropianë, saqë mund të thuhet se nuk kalon ndonjë vit pa u botuar një libër për të ose për dinastinë e tij që sundoi Egjipti prej vitit 1805 deri më 1952.

Këtë vit kemi një libër të ri të autorit të njohur egjiptian, Ibrahim Bajjumi Ganim, anëtar i Akademisë së Shkencave të Kajros, që prek një aspekt të ri: veprat bamirëse e Mehmet Ali Pashës në Egjipt dhe jashtë tij.

Autori Ganim është profesor i shkencave politike në Institutin për Shkencat Sociale në Kajro, por që u mor disa dekada me një aspekt të historisë egjiptiane gjatë dinastisë së Mehmet Ali Pashës, pasi u doktorua me temën “Vakëfi dhe politika” më 1997. Siç dihet, vakëfi si institucion kishte rolin e vet në botën myslimane dhe u ndie posaçërisht në viset shqiptare gjatë sundimit osman me monumentet që ndërtuan shumë valinj shqiptarë prej Janine deri në Shkup. Mirëpo, duke prekur këtë aspekt të ndjeshëm, pra politizimin e vakëfit ose shfrytëzimin e vakëfit për qëllime politike, prof. Ganim u njoh më ndryshe me historinë e Egjiptit para dhe pas vitit 1952.

Lulëzimi në Egjipt gjatë dinastisë shqiptare

Siç tregon në hyrjen e gjatë të librit të tij të ri, “Të gjitha vakëfet e Mehmet Ali Pashës”, ai si nxënës mësoi në tekstet shkollore se “shkëlqimi i Egjiptit filloi pas vitit 1952”, pra pas grusht-shtetit ushtarak në krye me Naserin, kurse para kësaj date ishte vetëm “errësirë e korrupsion” gjatë sundimit të dinastisë së Mehmet Ali Pashës prej vitit 1805 deri më 1952. Mirëpo, duke gjurmuar në këtë fushë (Vakëfi dhe politika në Egjipt para e pas 1952) ai zbuloi të kundërtën: Në Egjipt gjatë sundimit të dinastisë shqiptare lulëzoi shumë sistemi i vakëfit për qëllime shoqërore, kurse pas vitit 1952 vakëfi u bë në shërbim të regjimit të ri “revolucionar” dhe kundër “armiqve të popullit”. Mjafton këtu të përmendet se çfarë ndodhi me teqenë bektashiane shqiptare në Kajro, që kishte shumë prona në kuadër të vakëfit të cilat u konfiskuan bashkë me teqenë historike më 1956.

Kështu, prof. Ganim tregon në hyrjen e librit të tij se kur filloi punën në disertacion, kishte paramendim në bazë të librave shkollore se në Egjipt nuk kishte vakëfe gjatë dinastisë shqiptare, por në fund arriti në të kundërtën: shumë vakëfe u themeluan nga dinastia e Mehmet Ali Pashës për qëllime shoqërie. Mjafton të përmendet këtu princesha Fatime (1853-1920) mbesa e Mehmet Ali Pashës, e cila u entuziazmua me iniciativën për themelimin e Universitetit në Kajro më 1908 dhe vakëfizoi një pronë të madhe toke më 1913 për ta ndërtuar selinë e Universitetit Egjiptian përveç një donacioni me para të gatshme për shpenzimet e ndërtimet.

Ky zbulim i kontributit të dinastisë shqiptare në fushën e vakëfit për qëllime shoqërore e nxiti prof. Ganim që të hulumtojë për disa vjet me radhë në arkiva të ndryshme të gjejë shumë dokumente dhe vakëfe të anëtarëve të dinastisë shqiptare dhe të nxjerrë më 2021 librin “Vakëfet e dinastisë së Mehmet Aliut në historinë e re dhe bashkëkohore të Egjiptit”, i cili për herë të parë paraqet me dokumente se çfarë kontributi të madh la kjo dinasti në historinë e Egjiptit. Kuptohet, libri bëri jehonë, sepse paraqiste një imazh tjetërfare, në krahasim me atë që e mësoi autori si nxënës dhe si student në Kajro, ndaj shkoi më tutje duke botuar më 2023 librin e ri “Të gjitha vakëfet e Pashës”, pra të Mehmet Ali Pashës.

Përmbysja e tezave të historiografisë egjiptiane

Libri përbëhet prej dy pjesëve, pjesa e parë që përmban një studim kritik të historiografisë egjiptiane pas vitit 1952 ndaj Mehmet Ali Pashës dhe dinastisë së tij, kurse pjesa e dytë përmban vetëm dokumente, përkatësisht vakufnamet e Mehmet Ali Pashës që përfshijnë monumentet që i ngriti në Egjipt e jashtë Egjiptit.

Në pjesën e parë autori demanton tezën e përhapur në historiografinë egjiptiane pas vitit 1952 se Mehmet Ali Pasha e suprimoi sistemin e vakëfit, duke e bërë pronë të shtetit. Sipas autorit, Mehmet Aliu kishte vizionin e vet për reforma radikale për ngritjen e Egjiptit si fuqi rajonale, ndaj ai e përfshiu sistemin e vakëfit me reformat e tij, duke legalizuar vetëm ato vakëfe të drejta që nuk u përfshinë me manipulime. Si dëshmi për këtë, autori sjell në këtë libër pesë vakufnamet e Mehmet Ali Pashës që dëshmojnë se nuk ishte kundër sistemit të vakëfit nëse shërben siç duhet.

Nga ana tjetër, në këto vakufname dallohen dy që përfshijnë dy vakëfe të mëdha jashtë Egjiptit: një kompleks i madh në vendlindjen e tij në Kavallë më 1813 dhe dy imarete që ofronin ushqim falas për nevojtarët në Mekë e Medinë më 1844.

Ishulli, dhuratë nga sulltani dhe kompleksi në Kavallë

Vërtet, ngritja e Mehmet Aliu nga një ushtar i ardhur nga Kavalla më 1800 në një rival të sulltanit osman më 1831 lidhet me Hixhazin. Me ngritjen e Mehmet Aliut në postin e valiut të Egjiptit më 1805 u paraqit principata e re saudite si kërcënim për sulltanin, pasi që ithtarët e saj vehabistë nuk njohën sovranitetin e sulltanit dhe pushtuan Mekën më 1806, duke sfiduar titullin e sulltanit si “mbrojtës i vendeve të shenjta islame”. Në këtë gjendje sulltani u detyrua pas shumë dështimeve ushtarake për ta ngarkuar Mehmet Aliun me këtë mision. Mehmet Aliu e dërgoi ushtrinë e tij në krye me djalin Ibrahim Pasha, e më pas shkoi vetë atje për ta shuar principatën saudite dhe lëvizjen vehabite.

Në këto rrethana, Mehmet Aliu ia kërkoi sulltanit një dhuratë të majme më 1813. Ai ia tregoi sulltanit osman, Mahmudi II, se kishte dëshirë t’ia bëjë vendlindjes një shërbim duke ngritur një kompleks të madh si vakëf, por ai kërkoi që t’ia dhurojë ishullin Tashos (380 km katrorë përballë Kavallës) për të mbuluar shpenzimet e duhura për funksionimin e këtij kompleksi në Kavallë. Sulltani u pajtua, dhe më 25 qershor 1813 nxori një dekret me të cilin e lë në dispozicion të Mehmet Aliut këtë ishull që nga të ardhurat në prona dhe taksa të tjera të sigurohen shpenzimet për kompleksin e madh që ndërtoi Mehmet Aliu në Kavallë.

Aneksimi nga Greqia dhe shndërrimi në qendër turistike

Kompleksi u ndërtua mbi një kodër në Kavallë që ka një pamje të bukur nga deti, duke përfshirë një xhami, një medrese të madhe me 60 dhoma për vendosjen e nxënësve që vinin nga viset përreth, një bibliotekë të madhe dhe një imaret që ofronte ushqim falas për nxënësit, e si për stafin që kujdeset për ta. Po ashtu, vakufnamja e botuar në këtë libër përfshin sigurimin e veshmbathjes për nxënësit si dhe një shumë simbolike mujore për nevojat e nxënësve (15 kurush në muaj për çdo nxënës).

Ky kompleks i madh funksionoi mirë deri në Luftën Ballkanike 1912-1913 kur Greqia pushtoi dhe aneksoi Vilajetin e Janinës, prej nga u dëbuan me kohë çamët, e sidomos pas nënshkrimit të Traktatit të Lozanës më 1923 për këmbim të detyrueshëm të popullsisë. Kështu, u krijua një paradoks që vazhdoi me dekada: pronat në Kavallë e Tashos mbetën në dispozicion të Ministrisë egjiptiane për vakëf, kurse objektet mbetën të zbrazëta ose të shpërdorura. Kjo gjendje krijoi tensione kohë pas kohe midis Egjiptit dhe Greqisë deri kur gjatë viteve 1984-1986 Ministria egjiptiane për vakëf ia shiti ato prona qeverisë greke me çmime simbolike. Vetë kompleksi i Mehmet Aliut në Kavallë mbeti nën mëshirën e kohës deri kur një sipërmarrëse greke (Ana Misisrian) e mori me qira këtë kompleks nga Ministria për vakëfe dhe e shndërroi më 2016 në një kompleks turistik që tërheq shumë vizitorë që kanë simpati për Mehmet Ali Pashën dhe kohën e tij.

Libri në fjalë meriton të përkthehet në shqip, sikurse libri tjetër i botuar nga autori më 2021 me vakëfet e dinastisë shqiptare që sundoi në Egjipt prej vitit 1805 deri më 1952.

100 VJETOTI I “PROFETIT” TË HALIL XHUBRANIT,I PËRKTHYER NË 110 GJUHË TË BOTËS

May 17, 2023 by s p

Prof.Muhamed Mufaku

Ditë më parë (më 25 prill), në Selinë e Kombeve të Bashkuara në New York u hap ekspozita kushtuar poetit, shkrimtarit dhe piktorit libanezo-amerikan, Halil Xhubran, siç është i njohur në vendlindje e në letërsinë arabe ose Kahlil Gibran, siç u njoh në Amerikë e më gjerë, me veprat e tij që u përkthyen në shumë gjuhë të botës.

Në të vërtetë ekspozita ishte e planifikuar për 2020, por për shkak të COVIDI-19 u shty për sivjet që lidhet me 100-vjetorin e librit të njohur, që u botua më 1923 në New York, e më vonë u përkthye në shumë gjuhë të botës. Ndaj, ekspozita u hap me titullin “Kahlil Gibran returns to New York”, pasi që u sollën prej Muzeut të Xhubranit në Liban 30 vepra të realizuara gjatë qëndrimit të tij në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ndonëse Xhubrani njihet më shumë si poet e shkrimtar, në këtë ekspozitë shumica e veprave kanë të bëjnë me artin, kurse u ekspozuan vetëm shtatë dorëshkrime të tij origjinale, në mesin e të cilave drafti i librit “Profeti” me disa shënime me dorën e vetë autorit, ashtu siç e dërgoi atëherë për botim në New York.

Edhe pse është i njohur në shqip si poet e shkrimtar, ai më shumë u mor me vizatime, duke lënë nja 700 piktura, 80 prej të cilave ende ruhen në Mezeun Telfair në shtetin Georgia.

Nisja në kohën e Vaso Pashës

Halil Xhubran u lind më 1883 në fshatin malor Basharri në veri të Malit të Libanit, i cili ishte në atë kohë një njësi administrative autonome në krye me një guvernator osman të krishterë. Mu në atë vit rilindasi Vaso Pasha u emërua guvernator dhe mbeti në atë pozitë deri në vdekje, më 26 qershor 1892. Xhubrani u rrit në kushte të vështira, pasi që i ati shpenzoi atë që kishte dhe u burgos për shkak të borxheve, ndaj nëna e tij vendosi të shpërngulet për në SHBA më 1895, duke i marrë atë më të vëllain e motrën. Në fillim u vendosën në Boston ,ku u regjistrua gabimisht si Kahlil Gibran,duke jetuar në kushte të vështira derisa u kthyen përsëri në Liban më 1898. Ndërkohë, që në fëmijëri Xhubrani tërhoqi vëmendjen me talentin e tij në vizatim, kurse talenti i tij për poezi e prozë arabe u paraqit gjatë qëndrimit të tij në Liban prej 1898 deri më 1902.

Me të kthyer në Boston më 1902, Xhubran filloi të merret më shumë me art dhe vizitimet e tij u ekspozuan më 1904 në “Studio Day”, kurse më 1905 botoi në New York librin e parë në arabisht “Profili i artit të muzikës”. Talenti i tij në art e tërhoqi vëmendjen e intelektuales Marry Haskell, e cila e këshilloi Xhubranin për ta studiuar artin në Paris, duke financuar qëndrimin e tij prej vitit 1908 deri më 1910. Kjo fazë kishte shumë domethënie, pasi që u njoftua dhe u shoqërua me artistë, poetë e shkrimtarë evropianë, si dhe me opozitarë siriano-libanezë të sundimit absolut osman.

Më t’u kthyer në SHBA, Xhubrani u vendos në New York më 1911, ku zhvilloi një aktivitet intensiv artistik dhe letrar në arabisht dhe në anglisht. Veç më 1912 iu botua romani “Krahët e thyer”, i cili ishte një ndër romanet e para në letërsinë arabe. Në fushën e artit, Xhubrani u paraqit fuqimisht me veprat e tij, të cilat u prezantua më 1914 në galerinë “Montross” dhe më 1917 në galerinë “M. Knoedler & Co.” në New York. Me botimin e librit të tij të parë në anglisht, “I marri” më 1918 filloi të paraqitet tani si shkrimtar origjinal që fitoi famë në SHBA e në botë më botimin e librit të tij “Profeti”, më 1923.

Në këtë libër shihet qartë ndikimi i qëndrimit të tij në Paris dhe gërshetimi i filozofisë orientale dhe evropiane me revoltën e tij kundër absolutizmit dhe për liri të mendimit. Vërtet, Xhubrani në këtë vepër paraqitet sikurse F. Nietzche në “Kështu foli Zarathustra” me emrin Almustafa, një prej emrave të profetit Muhamed (i zgjedhuri) si vizionar për një botë tjetër më të mirë para sfidave të reja të shekullit XX. Mu për këtë libri u përkthye së shpejti në gjuhët evropiane dhe u bë një ndër librat më të lexuar dhe më të shitura të shekullit XX.

Xhubrani vazhdoi të krijojë në arabisht me një frymë të re moderne që ia solli letërsisë arabe një risi në formë e përmbajtjeje. Më 1920 – me një plejadë shkrimtarësh libanezë të vendosur në New York – themeloi lidhjen letrare “PEN Leage”, e cilado të bënte një kthesë të madhe, duke hapur rrugën për paraqitjen e poezisë arabe, krejtësisht ndryshe nga ajo tradicionale, nën ndikimin e romantizmit perëndimor.

Ndonëse Xhubrani vazhdoi krijimtarinë në anglisht, duke botuar “Rërë e shkumë” më 1926 e deri në librin e fundit “Hyjtë e tokës”, që u botua në mars 1931, vetëm një muaj para vdekjes, përkatësisht më 10 prill 1931 si pasojë e tuberkulozit. Për shkak të porosisë së tij që të varroset në vendlindje, trupi i tij mbeti në New York disa muaj deri sa u bart më 1932 në Bsharri të Libanit, ku u varros në një manastir që u shndërrua në muze të Xhubranit.

Xhubrani në shqip e më gjerë

Xhubrani në gjuhën shqipe u prezantua për herë të parë më 1954 nga orientalisti Hasan Kaleshi (atëherë asistent në Degën e Orientalistikës në Beograd), duke ia botuar një prozë poetike me titull “Helm në mjaltë” në gazetën “Flaka e vëllazërimit”, e cila u ribotua më 2022 në vëllimin e 8-të të Veprave të Kaleshit. Me ardhjen e Kaleshit në Prishtinë dhe themelimin e Degës së Orientalistikës më 1973, kjo degë u bë iniciatorë për prezantimin e Xhubranit në tërë Jugosllavinë. Asistenti i ri Esad Durkoviqi u doktorua atëherë në letërsinë e re arabe, që u krijua në SHBA rreth Xhubranit, ndaj mori iniciativën për botimin e Veprave të zgjedhura të Xhubranit (duke përfshirë “Profetin”) në Zagreb më 1987. Këto vepra, që u botuan atëherë me tirazh prej 5 mijë kopjesh, u ribotuan disa herë në Sarajevë e Rjekë, e disa prej tyre u botuan si lektyrë për shkolla.

Mu atë vit (1987) poeti dhe përkthyesi i njohur asokohe Nehat S. Hoxha e botoi përkthimin e librit “Profeti” të Halil Xhibranit. Ndonëse në botimet në Zagreb e Sarajevë u përdor trajta arabe e emrit (Halil Xhubran), Nehat Hoxha e përdori trajtën që e përdori Kaleshi (Halil Xhibran), kurse më vonë u paraqiten përkthime të tjera në shqip me trajtën amerikane të emrit me të cilin u njoh autori: Kahlil Gibran.

Ndonëse Prishtina, me atë hapje që kishte për letërsinë botërore, e prezantoi në shqip për herë të parë librin “Profeti” të Xhubranit, me hapjen e Shqipërisë që nga viti 1990, Xhubrani u bë hit në Shqipërinë postkomuniste. Kështu, në Tiranë dolën tri përkthime të ndryshme të librit “Profeti” me veprat e tjera të Xhubranit. Përkthimin e parë që doli më 2003 e realizoi Maksim Rakipaj, që u ribotua më 2016, kurse përkthimin e dytë e realizoi Jozef Radi dhe u botua më 2009, ndërsa përkthimin e tretë e bëri Sait N. Saiti dhe u botua më 2017. Ndërkohë, në Prishtinë doli më 2016 përkthimi i dytë (i pesti në realitet), që e realizoi Elvi Sidheri dhe e botoi “Pema”. Me këtë vazhdë të interesimit u botua në Tiranë më 2019 edhe “Antologjia” në përkthim të Bajram Karabollës, që përfshinte vepra të tjera të Xhubranit. Megjithatë, si në shumë vende të botës, sivjet po shënohet 100-vjetori i “Profetit” me aktivitete e manifestime të ndryshme, duke filluar e ekspozitën ndërkombëtare në Selinë e Kombeve të Bashkuara në New York.

Legjenda:

1.Posteri i ekspozitës në New York.

2.Autoportret

3.Botimi i pare i “Profetit” më 1923

4.Përkthimi shqip i “Profetit”,Prishtinë 2016

Ç’ RRËFEN XHAFER DEVA PËR VETE DHE KRIJIMINE “SHQIPËRISË ETNIKE” MË 1943-1944

February 28, 2023 by s p

Me rastin e 45 të vdekjes

Prof.Muhamed Mufaku/

Ky vit,që shënon 45 vjet të vdekjes së Xhafer Deva (1904-1978),filloi herët nga Tirana me cerominin e pagëzimit të një segment të Rugës së Ibrahim Rugova me me një emër domethënës (Rruga “Dëshmorët ee 4 shkurti”),gjë e aktulaizoi përnjë herë polimikat në shtyp dhe mjetet sociale rreth Xheafer Devës: kriminel dhe bashkëpunëtor me Gjermaninë naziste apo lider nacionalit që e lidhi fatin me rishpalljen e Pavarësisë shquptare dhe për shpëtimin e Kosovës prej rrezikut të pritur atëherë.Vërtetë,këto polimika të nxituara reflektojnë dy kultura politike shqiptare që u krijuan me kohë gjatë 1941-1945: Kultura politike në Shqipërinë e 1913,e sidomos në jug,e cila ishte i hapur për bashkëpunim me “vëllazërit” sllavë që erdhën më 1941 për ndihmë për themellimin e partisë komuniste dhe e ngirtën Enver Hoxhën në krye të asaj partie duke siguruar më vonë edhe ndihmën e partizanëve shqiptarë në 1944-1945 për “çlirimin” e Kosovës,me pasojat që dihen.Për këtë kultuë,Xh.Deva fillon dhe përfundon si kriminel,në saj të teksteve shkollore të hartave me direktivat e Partisë,pra nuk përcillet aktiviteti i tij i madh në Mërgim për bashkimin e opozitës antikomuniste dhe në “Operacionin e madh” sektet (1948-1951),i cili kishte për qëllim përgatitijen e terrenit në Shqipëri për një kryengritje kundër regjimit komunist me ndihmën e aleatëve( SHBA dhe Britania).Nga ana tjetër,kultura politike në Shqipërinë e vriut,dhe sidomos në Kosovë, kishte një përvojë tjetër me sllavët,si më 1877-1878,1912-1913 dhe më 1918-1941,ndaj ajo u shpreh përsëeri me Lidhjen e dytë të Prizrenit në krye me Devën dhe shokët e “Grupit Kosovar”(Rexhep Mitrovica,Xhelal Mitrovica,Tahir Zajmi dhe Rexhep Krasniqi),i cili vazhdoi aktivitin politik në Mërgim duke ngritur për herë fatin e Kosovës edhe kur aleatët u pajtuan gjatë Luftës së fohtë me fatin e Kosovës në kuadër të Jugosllavisë,duke themelluar më 1962 Lidha e Prizrenit në Mërgim në krye me Devën deri në vdekjen e tij më 1978.Mu për këtë,këto figura u rehabilutuan në Kosovë më 1999 në mënyra të ndryshme.Në këtë kontekst,polimika rreth Rrugës “Dëshmorët e4 shkurtit” nuk u kufizua vetëm me faktin që ajo ishte një segment të Rrugës së Ibrahim Rugovës,por tejkaloi së shpejti te Xhevaer Deva si “kriminiel” për ta mjegulluar këtë cënim të emrit të Ibrahim Rugovës.Tani,me rastin e 45 vjetorit të vdekjes së Xh.Devës,ishte moment të sqarohet ç’ ndodhi më 4 shkurt 1944 në kundër të një konferenca shkencore për figurën e Xhafer Devës,i cili është shumë më dimensional se sa mendohet. Kuptohet,kjo mund të arrihet vetëm në bazë të dokumenteve të arkivave të ndryshme dhe të shkrimeve të Xh.Devës.Nga këto shkrime,do të lëshojmë tani një shkrim të Xh.Devës që botohet për herë të parë.Shkrimi përmbledh një analizë të dendur të ngjarjeve të rendësishme që ndodhën më 1943-1944,përkatësisht kapitullimi i Italisë dhe shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë që tani e kaloi shumë kufinjtë e 1913,duke përfshirë një pjesë të madhe të Kosovës dhe Maqedonisë përendimore dhe një pjesë të Malit të zi.Siç duket,këto faqe që botohen tani për herë të parë mund të jeni pjesë të një punimi të gjatë të shkruar me tahmin në 1962.Në atë kohë Grupi Kosovar u forcua në Mërgim,në prag të themellimit të Lidhjes së Prizrenit në Mërgim,dhe krerët e tij (Xhfer Deva,Rexhep Krasniqi dhe Tahir Zajmi) sikurse u moren vesh për të shkruar versionin e tyre nacionalist shqiptar për ato ngjarje historike pasiqë secili prej tyre kishte rolin e vet në ato ngjarje që e karektarizuan Shqipërinë etnike,pra Shqipëria e 1913 me “Tokat e lirueme”.Kështu,Rexhep Krasniqi(1906-1999),i pari shqiptar që u dokorua në histori në Universitetin e Vjenës më 1935,botoi disa shkrime dhe tek pas vdekjes iu botua në Prishtinë disertacioni “Kongresi i Berlinit dhe Shqipëria Verilindore”,kurse Tahir Zajmi e botoi në Bruksel më 1964 librin e tij “Lidhja e dytë e Prizrenit dhe lufta heroike e popullit për mbrojtjen e Kosovës”.Këto faqe të Devës kanë vlerën e vet sepse aurori paraqet një analizë të veten për gjendjen në rajon pas shpartallimit të Jugosllavisë në Prill 1941 dhe kapitullimit të Italisë 1943, që hapen një horizont të ri për shqiptarët me përvoja të ndryshme në vendet ku jetonin deri atëherë. Me rendësi të veçantë janë ato të dhëna që i oërmend Deva për kontaktat e parë me komandën gjermane në Beograd dhe për lëvizjet e tij në Kosovë dhe në Shqipëri për një shtet të ri të pavarur shqiptar me sovranitet të kufizuar që mund të pranonte praninë ushtarake gjermane në pika të caktuara “derisa të kryehet lufta”. Më këto lëvizje të Devës u sigurua pajtimi për konceptin e shtetit të ri shqiptar me regjencë në krye me Mehdi Frashërin dhe një qeveri me prani të ndieshme të Grupit Kosovar:Kryeministri Rexhep Mitrovica,Ministri i mbrëndshëm Xhafer Deva dhe Ministri i arsimit Rexhep Krasniqi.Kutohet,kjo qeveri nuk u shikua me sy të mirë në terë Shqipëri,e sidomos në jug ku partia komuniste kishte agjenda tjera.Këto fleta dhe tjera ruhen me kujdes të madh të vetrani Idriz Lamaj, miku dhe bashkëpunëtori i ngushtë i Xhafer Devës,i cili e trashigoi nga bashkëshortja e Devës nja 1000 faqe me korespodenca dhe shkrimet e tij në disa gjuhë.Z.Lamaj,i cili botoi disa libra me vlerë për historinë shqiptare,u mbeshtet në këtë mori dokumentash për ta paraqitur më ndryshe Devën në librin e tij “Xhafer Deva në dritën e letrave të veta dhe zbulesa tjera të mërgatës” që doli në New York më 2002 dhe u ribotua në Prishtinë më 2022 . Tani,me bujarinë e vet të njohur(i dhuroi Arkivit të Kosovës 15 mijë dokumente më 2021) na lejoi që ti botojmë këtë shkrim origjinal të Devës,e shkruar me makinë me dorën e vet,si kontribut për një qasje më objektive të figurës së Devës,për çka meriton një diskutim në një konferencë shkencore me rastin e 45 vjet të vdekjes.Në fund,vlen të theksohet se Xh.Deva, i lindur në Mitrovicë më 21 shkurt 1904, nuk arriti të mësojë gjuhën amëtare në shkollë,por e kreu shkollimn në serbish dhe vazhdoi shkollimin duke mësuar shumë gjuhë(serbisht,rusisht, turqisht,gjermanisht, italisht dhe anglisht). Shkrimi është në gegnishte të rrjedhshme që e mësoi në shtëpi dhe e ruajti më vonë në mërgim qoftë në diskutimet ose shkrimet e tij.Tani ky shkrim me vlerë i Devës do të botohet për herë të parë në revistën mujore “Shënja” të Shkupit me rastin e 45 vjetori të vdekjes.

SHQIPTARËT E EGJYPTIT DJE DHE TË SOTMIT KUDO

August 29, 2016 by dgreca

NGA SAIMIR LOLJA/

Në muajin Shkurt të 2016 u botua në Prishtinë nën përkujdesjen e Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës libri “Nga historia e shqiptarëve të Egjyptit gjatë shekujve XV-XX” i autorit Muhamed Mufaku.

Profesor Muhamed Mufaku ka lindur në vitin 1952 në Damask të Sirisë në një familje të shpërngullur nga Kosova. Prej asaj shpërngulje të shqiptarëve gjatë shekullit XX u formua në Siri një bashkësi shqiptare e cila në vitin 2011 numëronte mbi dhjetë mijë shqiptarë. Një pjesë e madhe e asaj bashkësië përbëhet nga shqiptarët e shpërngulur me dhunë nga Kosova në periudhën e luftrave ballkanike Tetor 1912 – Gusht 1913. (Ku ndodhen tani? Askund dhe të lënë nga shtetarët shqiptarë frikacakë në mëshirën e fatit; gjithkund dhe të flakur tej e përtej nga valët goditëse të predhave në luftën e tanishme në Siri).

Profesor Muhamed Mufaku u magjistrua për Histori në Universitetin e Prishtinës në vitin 1977. Ai u doktorua dy herë në Universitetin e Prishtinës, për Filologji më 1981 dhe Histori më 1986. Në vitet 1974-1987, ai punoi në Degën e Orientalistikës të Universitetit të Prishtinës. Më 1988 ai ishte bashkëpunëtor i jashtëm i “Enciklopedisë së madhe arabe” për gjërat që kishin të bënin me Shqipërinë dhe shqiptarët. Gjatë viteve 1989-2016, ai punoi profesor i historisë në disa universite të Jordanisë dhe në periudhën 1995-2005 ai ishte edhe drejtor i institutit të shkencave politike në Universitetin e Jordanisë. Ai është anëtar i jashtëm i Akademisë Shkencore Arabe me seli në Damask që nga viti 2005 si dhe anëtar i jashtëm i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës që nga viti 2010. Tani Muhamed Mufaku është profesor në universitetin Al al-Bayt të Jordanisë.

Prof. Muhamed Mufaku ka shumë botimë në shqip, libra dhe artikuj në gazeta, ka botuar gjashtë libra për shqiptarë dhe çeshtjen shqiptare në arabisht, ka përkthyer 20 libra shqiptarë në arabisht, në mesin e tyre “Antologjinë e poezisë bashkëkohore të Kosovës”, ka mbajtur kumtesa të ndryshme për historinë shqiptare në universitete të ndryshme, etj. Me rastin e 100 vjetorit të Pavarësisë së Shqipërisë ai u nderua me Medaljen e Republikës së Kosovës pë Merita Kombëtare.

Ky botim i parë i librit rrjedh nga një punë kërkimore, shkëncore, dokumentore, regjistruese, analizuese e krahasuese përgjatë viteve 1979-2015. Ajo punë u shoqërua me udhëtime në Egjypt dhe takime me njërëz të përlidhur me historinë dhe koloninë shqiptare të Egjyptit.

Në libër fillimisht endet e plotë historia e mamlukëve të Egjyptit të cilët, e thënë me fjalë të tjera, ishin jeniçerët e Egjyptit. Mamlukët, ashtu si përkthehet nga arabishtja, ishin robër të vegjël me origjinë nga vendet e Europës jugore, juglindore e deri të Kaukazit. Tradita e blerjes së atyre skllevërve të vegjël, rritjes, edukimit dhe stërvitjes si ushtarë filloi në shekullin IX. Me kalimin e kohës ato u bënë aq të shumët dhe aq të aftë sa të ishin ato që zgjidhnin se cili do sundonte si Sulltan. Pikërisht në gjysmën e dytë të shekullit XV, në libër zbulohen dy sulltanë të Egjyptit shqiptarë (arnautë). Që nga viti 1250 e deri në vitin 1516 kur osmanllinjtë i mundën ato, mamlukët sunduan Egjyptin, Levantin dhe vendet e shenjta moslemane në Gadishullin Arabik.

Libri shpalos më pas praninë shqiptare gjatë sundimit osman nga shekulli XV e deri në fillim të shekullit XIX. Sepse, meqenëse prania e luftëtarëve shqiptare në Egjypt ishte aq e madhe saqë pikërisht më 1805 Mehmet Aliu, me origjinë nga Kavala, dhe me mbështetjen e drejtpërdrejtë të 5000 luftëtarëve shqptarë mori fuqinë e parë në Egjypt. Nën udhëheqjen e tij, ushtria egjyptiane ku shqiptarët ishin me mijra dhe e komanduar nga oficerë shqiptarë mundi forcat osmanë të jeniçerëve, të mamlukëve të mbetur të organizuar në jug të Egjyptit dhe forcat vahabiste në Gadishullin Arabik.

Nën udhëheqjen e Mehmet Aliut, Egjypti pësoi ndryshime të mëdha gjë që sollën zhvillim dhe fuqi. Me katër përqind të popullatës ushtarë, ushtria egjyptiane nën komandën e Ibrahim Pashës, të birit të Mehmet Aliut, fitoi betejat kundër osmanllinjve dhe në Shkurt 1833 ajo arriti pranë Stambollit. Sulltani osman i kërkoi ndihmë Rusisë e cila e dha edhe ushtarakisht dhe u desh edhe ndërhyrja e Britanisë dhe Francës që të shpëtohej Stambolli i osmanllinjve dhe ushtria egjyptiane të tërhiqej. Britania, Rusia, Prusia dhe Austria ndërhynë përsëri më 1839-1841 që ai të tërhiqej, sepse Mehmet Aliu po organizonte edhe kryengritje të shqiptarëvë në Europën juglinodre kundër osmanvëve. Si përfundim, nëpërmjet marrëveshjes së Londrës më 1841, Mehmet Aliut iu njoh mbretërimi dhe trashëgimi në Egjypt, Sudan, në zotërimet e tjera në Afrikë dhe Sinai, si dhe të largohej nga gadishulli arabik. Kurse perandoria britanike krijoi disa të drejta ndërhyrjeje dhe leje veprimi, për shembull, kontrollin mbi Kanalin e Suezit, stërvitjen e ushtrisë egjyptiane, zbarkimin e ushtrisë britanikë që nga viti 1882, “kujdesjen” për trashëgiminë nga lashtësia (më saktë, dërgimin në Muzeumin e Londrës të gjetjeve të zbuluara me gërmime), etj.

Ay sundim mbretëror shqiptar i Egjyptit që pat filluar më 1805 vazhdoi si një dinasti sunduese deri në vitin 1952, ndonëse për shkak të ndërhyrjes së perandorsië britanike u tkurr deri brenda mureve të pallatit mbetëror. Mehmet Aliu pati titullin sundues Vali që nga viti 1805 dhe vdiq më 1 Shtator 1848. I biri zuri vendin si Vali për dy muajt në vazhdim dhe më pas nipi i tij Abaz I u emërua Vali. Titulli Vali i sunduesve shqiptarë vazhdoi deri më 1867. Më pas të parët e vendit morën titullin Kediv deri më 1914, Sulltan deri me 1922 dhe Mbret deri më 1953.

Me hapjen e Kanalit të Suezit më 1869, shumë shqiptarë të tjerë vërshuan në Egjypt dhe pozitat e tyre qenë në të gjitha fushat. Prandaj ajo prani shqiptare në Egjypt qe shumë e vyer për Rilindjen Kombtare. Prandaj në Egjypt u botuan gazeta, libra, shkrime e poezi shqiptare të cilat u shpërndanë në tërë trojet shqiptare dhe u gdhendën në përmendoren e kulturës shqiptare. Në Egjypt ishin Thimi Mitko, Spiro Dine, Milo Duçi, Andon Zako Çajupi, Filp Shiroka, e të tjerë. Prandaj teqeja bektashiane shqiptare e Kajros, me egzistencë në përiudhën 1886-1965, ishte vendi ku takoheshin të gjithë, ku shpërndaheshin librat shqip, ku kuvendonin shqiptarët dhe ku mblidheshin ndihmat për refugjatët shqiptarë. Prandaj shumë refugjatë të kampeve të pasluftës dhe ato që i arratiseshin pushtimit të trojeve shqiptarë nga komunizmi sllav gjetën strehë në Egjypt dhe një pjesë në Siri. Prandaj në Egjypt qëndroi në vitet 1946-1955 edhe mbreti Ahmet Zogu i larguar nga Shqipëria më 1939 dhe libri e përshkruan gjërësisht atë segment historik.

Më 23 Korrik 1952, Lëvizja arabe e Oficerëve Të Lirë në Egjypt nën udhëheqjen e gjeneralit Mehmet Nexhip dhe kolonelit Xhemal Abdyl Naser nëpërmjet një grusht shteti përmbysi mbretërimin e të fundit mbret shqiptar Faruk I. Mbreti Faruk I bashkë më familjen u largua nga Egjypti dhe pjesën tjetër të jetës e kaloi në Itali ku edhe vdiq në Romë më 18 Mars 1965; pas dy javësh trupoi i tij u varros në Kajro. Më 18 Qershor 1953, Egjypti u shpall Republikë. Pas asaj, për shkak të propagandës së ushtarakëve arabë kundra mbretërimit shqiptar dhe veprimeve të ndërmara prej tyre, kolonia shqiptare e Egjyptit filloi të shkërmoqej dhe shqiptarët të largoheshin familjarisht për në Europë dhe Amerikë.

Historia shqiptare e Egjyptit është një tjetër pohim se kultura shqiptare është aq e përbotshme saqë sapo zbulohet një tjetër dritare, pas hapjes së saj të shtrihet përpara një hapësirë shumë e madhe tokësore, detare, njerëzore, kulturore, e vetëdijshme dhe e pavetëdijshme, e botuar dhe e skalitur me forma të ndryshme, e tretur ose e lënë në harresë, e dukur ose e padalluar. Dhe libri “Nga historia e shqiptarëve të Egjyptit gjatë shekujve XV-XX” i Prof. Muhamed Mufaku hedh dritë pikërisht mbi fletë shqiptare të historisë mesdhetare të mbuluara nga errësira e viteve të mbyllur apo shekujve të shkuar.

Pse shkruhet e shkuara? Pse nevojitet? Pse është e domosdoshme? Çfar duhet kërkuar në të? Si duhet shkruar? E shkuara nuk kthehet dhe nuk ndryshohet më, porse filli i muzave të saj ndihmon të krahasohet e shkuara me të tashmen. Që domethënë se e shkuara është e detyrueshme të shkruhet si ka qenë dhe si ka ndodhur, e vërtetë faktike e përlidhur, jo si dëshirë vetiake e tanishme si duhej të kishte qenë. Libri i të kaluarës është histori e njerëzve dhe si i tillë është i domosdoshëm të botohet. Një libër me të dhëna për njërëzit dhe ngjarjet e shkuara është i pazëvëndësueshëm për të analizuar dhe matur me peshoren e çeshtjes shqiptare se çfar prodhuan njerëzit si individë apo grupe shoqërore me sjelljen dhe mentalitetin e tyre të atëhershëm, si notuan ato në rrymat e kohës, si rrodhën ngjarjet dhe njerëzit, nga ku dhe drejt ku.

Çfarë i mungoi ose e pengoi perandorinë shqiptare të Mesdheut Albanica imperium të dallohej ndër shekuj si e tillë? Çfar ishte ndryshe më parë? Çfar është e njëjtë tani? Çfar mungoi dje? Po sot? Çfar nuk është vënë re dje? Po sot?

Egjypti i administruar nga shqiptaret