Sokol Paja – Dielli

VATRA, EMËR I SHENJTË, AMANET I BREZAVE, FLAKA QË NUK SHUHET KURRË…

January 18, 2026 by s p

Sokol Paja/

Massachusetts, 17 janar 2026 – Vatra Boston bashkoi shqiptarët në Massachusetts për në një festë atdhetare, kulturore e shpirtërore të ringritjes së Vatrës në Boston si histori, dinjitet, identitet e vlerë kombëtare e komunitare shqiptare. Moderatorja e eventit patriotik Dorjana Dhima pas hymneve kombëtare ftoi të pranishmit në një videoprezantim me arritjet dhe sukseset e Vatrës Boston përgjatë dy viteve, ngjarje që kanë bashkuar e promovuar shqiptarët në Boston.

Z.Mentor Maksutaj kryetari i degës së Vatrës në Boston në fjalën e mirëseardhjes u shpreh se kjo ditë nuk është thjeshtë një përvjetor në kalendar, por një dëshmi e gjallë e vazhdimësisë së një ideali, e përkushtimit ndaj identitetit tonë kombëtar dhe e dashurisë për atdheun, edhe larg tij.

“Vatra” ka qenë dhe mbetet një emër i shenjtë për shqiptarët në Amerikë. Ajo përfaqëson historinë, sakrificën dhe vizionin e patriotëve që, me penë dhe me vepra, hodhën themelet e vetëdijes sonë kombëtare, theksoi ndër të tjera z.Maksutaj. Rinisja e Vatrës në Boston, dy vite më parë, ishte një akt guximi, përgjegjësie dhe besimi në vlerat që na bashkojnë, u shpreh z.Maksutaj teksa shtoi se gjatë këtyre dy viteve, “Vatra” e Bostonit ka treguar se nuk është vetëm një organizatë me emër të madh, por një vatër e gjallë veprimtarie, dialogu dhe bashkimi. Është bërë një hapësirë ku gjuha shqipe, kultura, historia dhe traditat tona ruhen dhe përcillen te brezat e rinj. Vatra është bërë një urë lidhëse mes shqiptarëve këtu në SHBA dhe rrënjëve tona në trojet shqiptare, tha ndër të tjera z.Mentor Maksutaj. Përgjegjësia jonë nuk përfundon me ruajtjen e trashëgimisë, por vazhdon me ndërtimin e së ardhmes pasi të rinjtë tanë kanë nevojë për shembullin tonë, për unitetin tonë dhe për një “Vatër” të fortë, aktive dhe gjithëpërfshirëse.

Në këtë ditë të veçantë, dua të shpreh mirënjohjen më të thellë për të gjithë ata që kontribuan në rinisjen e “Vatrës”, për drejtuesit, anëtarët dhe vullnetarët që me punë të palodhur e kanë mbajtur gjallë këtë mision fisnik, u shpreh z.Maksutaj. Falë jush, “Vatra” nuk është vetëm histori – ajo është e tashme dhe e ardhme.

Le të shërbejë ky dyvjetor si një thirrje për më shumë bashkim, më shumë angazhim dhe më shumë besim në forcën tonë si komunitet. Le ta mbajmë “Vatrën” të ndezur, si simbol të unitetit, dinjitetit dhe krenarisë shqiptare, përfundoi fjalën përshëndetëse Z.Mentor Maksutaj.

Ai paraqiti gjithashtu për pjesëmarrësit dhe kalendarin e aktiviteteve për vitin 2026 si: prezantimi i Web faqes së degës vatraboston.com, festa e pavarësisë së Kosovës, aktiviteti kushtuar Faik Konicës, rritja e bursave e të studentëve, pikniku për komunitetin etj. Sekretari i Federatës Pan-shqiptare të Amerikës Vatra Dr.Pashko Camaj përshëndeti në emër të kryetarit Dr. Elmi Berisha e mbarë kryesisë, falënderoi Vatrën Boston për aktivitet cilësore dhe shembullin e mirë frymëzues për mbarë shqiptarët në Boston. Editori i Diellit Sokol Paja vlerësoi Vatrën Boston për punën patriotike, trashëgimin e vlerave kombëtare, angazhimin dhe dedikimin për çështjen shqiptare në mërgatën e Amerikës.

Z.Andrea Pani theksoi se Vatra është relike e jashtëzakonshme, amanet që duhet t’ua trashëgojmë brezave të rinj. Z. Endri Kume nga “Albanians Boston Community Center” u shpreh se Vatra është organizata patriotike më domethënëse për shqiptarët dhe bashkëpunuese në misionin e përbashkët për të mbështetur komunitetin shqiptar. Në përfundim të darkës festive u ndanë certifikata mirënjohje nga Vatra Boston si respekt e falenderim ndaj mbështetjes së aktiviteteve patriotike të Vatrës në Boston: Çunat e Bostonit(Artur Baçova, Ardi Baçova dhe Eno Kume), Minella Gjoka, AJB Transportation(Altin Brari), Jackson Street Automortive(Ziad Nabbout), OTR Limo/Maxi party bus(Artur Macorri), AR llc(Albert Maksutaj), Bocford house of pizza ne Boxford(Neviol Shukulli), Ellies Pizza ne Wakefield dhe Bevery(Xhulio Bleta dhe Albion Beciri), Giovanis Pizza në Saugus(Edison Shahini), Beksian Bella dhe Rei Bella (fotograf, video montazh, dj) dhe Henry Logistic(Ervin Çiflikun).

Vatra Boston falënderoi në ceremoninë festive edhe organizatat shqiptare ne Boston dhe institucionet fetare për bashkëpunimin e shoqatat e studenteve shqiptarë të Universitetit Harvard dhe Bently.

Një mbrëmje festive e pa harrueshme të një feste shqiptare në nderim të historisë së Vatrës dhe vlerësim të përpjekjeve patriotike të shqiptarëve në mërgatën e Bostonit.

Letërsia si dëshmi e së vërtetës…

January 16, 2026 by s p

Një bisedë me Iris Halilin rreth librit “Eleganca e Lotëve” dhe kujtesës shqiptare për komunizmin!

Intervistoi: Sokol Paja

Kur historia rrëfehet nga brenda familjes, ajo pushon së qeni thjesht kujtim dhe shndërrohet në dëshmi. Eleganca e Lotëve është një vepër ku dhimbja nuk kërkon mëshirë dhe ndjeshmëria nuk pranon të stigmatizohet. Përmes kujtesës së gjyshes, përvojës familjare dhe një gjuhe të përmbajtur letrare, Iris Halili sjell një rrëfim ku lotët nuk janë shenjë dobësie, por akt dinjiteti, dhe ku letërsia mbetet një formë rezistence ndaj harresës.

Çfarë ju shtyu të shkruani “Eleganca e Lotëve”?

Gjyshja ime gjithmonë më thoshte se ngjarjet në jetën e saj janë të denja për një roman. Ajo nuk reshti kurrë së më rrëfyeri historinë e gjyshit apo të familjes sonë. Me kalimin e viteve kuptova se historia e familjes sime ishte historia e vetë shqiptarëve në shekullin XX. E shkrova këtë libër që gjyshja ime të prehet e qetë dhe plotësova kështu një amanet. Pra, libri lindi si histori personale, por gjatë shkrimit u shndërrua natyrshëm në histori të një brezi, madje të disa brezave, që jetuan nën regjimin komunist. Një kritik i njohur shqiptar, pasi shkroi një ese për librin, më rekomandoi ta ktheja në roman, por unë nuk dua që libri të konsiderohet roman, por dua që ai të lexohet si dëshmi reale, me dëshmitarë realë, me emra, ngjarje, data dhe vende konkrete. Vetëm kështu historia që sjell do të perceptohet plotësisht si e vërtetë.

Sa autobiografik është libri?

Libri sjell në formë letrare, shpesh si tregime dhe shpesh si ese, shumë kujtime për gjyshen time, familjen time, fëmijërinë dhe rininë time të hershme. Ka shumë pak, të mos them aspak, momente fiksionale. Unë mendoj se ky libër duhet konsideruar si histori familjare dhe kombëtare e shkruar letrarisht, ku kohët dhe zërat ndërthuren. Kritika ka vënë re se zëri i fëmijës (dmth zëri im fëmij) nuk tradhtohet kurrë në cilësinë dhe natyrshmërinë e tij, dhe kjo është vlerësuar si një nga gjetjet më të arrira artistike të librit.

Si arrihet balanca mes personales dhe universales?

Nën komunizën mijëra familje shqiptare vuajtën. Gjyshja ime mbeti 27 vjeç pa bashkëshortin, i cili u arratis pasi ishte kundër komunizmit që përpara Mukjes ku kishte qenë pjesëmarrës, dhe deri në ditën e fundit të jetës. Mamaja ime u etiketua gjithë jetën “vajza e armikut të popullit”. Daja im vuajti burgun vetëm se ishte djali i babait. Motrës sime iu mohua e drejta e studimit për vite. Lufta e klasave hyri herët në familjen tonë dhe nuk doli deri sa ra diktatura.

Unë u rrita mes dy botëve: asaj jashtë shtëpisë ku i thurnin himne diktaturës dhe asaj brenda mureve ku ajo mallkohej. Që e vogël besoj se gjithmonë dija ti dalloja mirë këto dy botë dhe kjo është paraqitur në libër mes rrëfimeve që janë nga më të ndryshmet dhe që shëtisin bashkë me mua burg më burg kur vizitonim dajen, apo në jetën time si fëmijë në Tepelenë ku jetoja me gjyshen dhe dajen, të cilin e kishin transferuar atje, apo edhe vitet e tjera të fëmijërisë dhe rinisë , tek qyteti im i zemrës, atje ku jam lindur dhe rritur, Tiranën. Unë mendoj se kur historia personale e rrëfyer i mbetet besnike të vërtetës, ajo kthehet natyrshëm në universale. Pasi asgjë nuk ka më të jashtëzakonshme se madhështia e të qenit i vërtetë, si në jetë, politike apo edhe në art apo letërsi.

Pse “Eleganca e Lotëve” si titull?

Lotët janë gjuha më e thellë e shpirtit. Ato nuk janë shenjë dobësie, por porta përmes së cilës e pandërgjegjshmja hyn në vetëdijen tone. Lotët janë shprehje e arketipit femëror, që nuk shërohet duke mohuar dhimbjen, por duke e ndjerë atë plotësisht.

Lotët e gjyshes sime, teksa pozonte për një tablo përpara se jeta e saj të përmbysej nga komunizmi, ishin lot parathënieje për atë që do ti vinte. Bashkimi i dy fjalëve në titullt, që duket sikur përjashtojnë njëra-tjetrën, në fakt e fuqizon mesazhin e librit: në këtë jetë më mirë të qash me dinjitet sesa të jesh stoik dhe të përkëmbesh veten në hipokrizi. Loti nuk është dobësi. Loti është çiltërsi, ndjeshmëri dhe, si të thuash, është forma më e përkryer e arketipit femëror, që asnjëherë nuk ka pasur komplekse të derdhë lot dhimbjeje apo gëzimi qoftë edhe përballë turmave më të mëdha.

Gjuha e librit është e përmbajtur dhe poetike. Ishte zgjedhje e vetëdijshme?

Letërsia e vërtetë nuk është e vetëdijshme. Ajo nuk përcakton asgjë, as vetë autori nuk e di si do të dalë shkrimi letrar apo ku do të përfundojë ai. Kjo pasi letërsia e mirëfilltë është spontane e vetvetishme. Është si rrjedhë mendimesh nga brenda jashtë, pa llogari stilistike. Këtu flas për letërsinë e vërtetë dhe jo atë të porositur, që më kujton realizmin socialist, ku shkrimtarët shkruanin si u kërkohej nga Partia dhe jo si ta ndjenin apo shihnin realitetin.

Si trajtohet figura e gruas në libër?

Nëpërmjet figurës së gjyshes sime, nënës, motrës, kushërinjve apo komshinjve, besoj se në libër kanë dalë shumë portrete grash: nga ato që vuajtën në një formë apo tjetër në diktaturë, nga ato që iu përshtatën dhe i shërbyen diktaturës, por edhe nga ato që nuk dinin apo nuk kuptonin çfarë po u bënte diktatura. Sigurisht, heroinat e librit mbeten gratë që përballuan dhimbjen e diktaturës komuniste pa humbur dinjitetin. Ato për mua mbeten heroinat më të mëdha të kombit tonë, pasi edhe pse ja u pushkatuan bashkëshortët apo vëllezërit, edhe pse ja u burgosën djemtë apo i çuan në internime bashkë me to, ato gra me lot në sy, por me zemër të fortë, mbajtën të bashkuar familjet dhe rrëfyen moralin më të lartë njerëzor. Ky libër është një himn për to dhe një akt përkuljeje ndaj tyre.

A ngushëllon apo trazon libri yt?

Nuk ngushëllon, sepse për krimet e komunizmit nuk ka ngushëllim. Por trazon, sepse në libër del qartë se pasi ra komunizmi, të persekutuarit e vërtetë nuk ishin vetëm ata që u persekutuan, por edhe ata që nuk e kuptuan regjimin ku jetonin, që u përdorën, u gënjyen dhe u deformuan në karakter prej tij. Libri dëshmon. Personazhet e tij janë dëshmitarë realë. Sikur dihet, histori pa dëshmitarë nuk ka. Po kështu, nuk ka letërsi të madhe pa të vërtetë të madhe, pavarësisht se si vjen ajo letrarish.

Sipas mendimit tuaj, cila formë e persekutimit komunist ka lënë plagët më të thella në shoqërinë shqiptare?

Unë mendoj se në Shqipërinë komuniste, lufta e klasave ishte shumë e ashpër. Ajo në vetvete ishte një luftë e ftohtë civile. Ishte lufta ku vëllai spiunonte vëllain, gruaja – burrin, miku – mikun. Dhe çdo ditë e më tepër bindem se lufta e klasave ende vazhdon në një formë apo tjetër, më e rafinuar, por gjithmonë prezente. Sidomos me lindjen dhe avancimin e rrjeteve sociale, lufta e klasave është ashpërsuar edhe më shumë. Ajo ka marrë formë virtuale. Kjo duket nga nostalgjia për të risjellë në mediat sociale simbolet komuniste, kujtuar apo nderuar heronjtë komunistë kriminelë, përkujtuar datat komuniste dhe shumë të tjera të ngjashme. Kjo është trashëgimia më e rrezikshme e traumës komuniste në një shoqëri që nuk u nda kurrë realisht nga e shkuara. Vihet re fare lehtë një mungesë e dukshme empatie nga në pjesë e shoqërisë shqiptare për gjysmën tjetër që vuajti burgjeve, internimeve, debimeve, torturave etj. Dhe kështu trauma e luftës së klasave vazhdon edhe në demokraci.

A është libri një thirrje për institucionet?

Sikurse theksova pak më parë, një krim i paemërtuar relativizohet dhe është gjithmonë gati të përsëritet. E keqja nuk vjen gjithmonë si monstër, por shpesh si histori të sheqerosura dhe të deformuara për komunizmin. Unë besoj se glorifikimi i komunizmit dhe krimeve të tij duhet të jetë i ndaluar me ligj. Kjo do të ndalojë botime, postime, intervista, idealizime apo art dhe letërsi që vlerëson atë kohë kriminale. Më mirë vonë se kurrë, duhet vendosur një përgjegjësi morale. Nga ana tjetër, brezi i ri duhet të njihet me krimet komuniste dhe për këtë duhet të ketë politika shtetërore.Të mos harrojmë që nazizmi dhe komunizmi janë krahë të të njëjtit patkua. Ndryshon vetëm arsyeja që i çoi në vrasje. Nazizmi vrau hebrenjtë, romët dhe antikapet; komunizmi vrau popullin e tij. Por ne e dimë sesa të mirëinformuar janë brezat e rinj për krimet naziste të ndodhura 80 vite më parë, ndërkohë që këta breza nuk dinë asgjë për krimet komuniste të ndodhura jo më shumë se 35 vite më parë. Dhe kjo heshtje vjen së pari nga institucionet, qofshin ato politike, kulturore apo sociale. Ka ardhur koha që të bëhemi të fortë dhe të pranojmë të shkuarën, pasi sikur thotë Simone de Beauvoir, forca nuk lind nga shmangia e përvojës, por nga përballja me të — edhe kur ajo është e dhimbshme, edhe kur është e pakthyeshme.

Çfarë mesazhi u përcillni brezave të rinj?

Kujtesa historike nuk është hakmarrje, por detyrim moral. Falja për krimet nuk është amnisti, është përballje me krimin, pasi pranimi i tij do të jetë hapja e një faqeje tjetër të historisë, që unë besoj do t’i japë fund tranzicionit.

A ka ende arti fuqinë të shërojë?

Më shumë se çdo formë tjetër, sepse arti të bën të ndjesh përpara se të kuptosh. Arti edukon empatinë, jep informacion, ngjall kureshtjen dhe hap debatin. Ndaj edhe librat, filmat apo dokumentarët artistikë që rrëfejnë krimet e komunizmit ngjizen më shumë se çdo libër historie.

Libri botuar nga shtëpia botuese e mirënjohur Onufri ka vetëm dy muaj jetë. Cilat kanë qenë përshtypjet më të shpeshta nga lexuesi i thjeshtë?

Lexuesit më thonë shpesh se, pavarësisht ngarkesës së fortë emocionale, ajo që i mban faqet gjallë është dashuria familjare, njerëzore, dashuria që mbijeton edhe në rrethana çnjerëzore. Libri “ecën” dhe rrëfimi rrjedh natyrshëm, duke krijuar një lloj kureshtjeje të brendshme për ta ndjekur deri në fund. Një tjetër përshtypje, e thënë shumë herë, është se personazhet në libër dhe përshkrimi i ngjarjeve janë aq të gjalla, sa lexuesi ndjen sikur ka qenë vetë aty. Shumë më kanë thënë: më dukej sikur edhe unë isha në ato rrugë që të çonin në burgjet komuniste, sikur i kisha përjetuar vetë ato skena. Kjo ndjesi pranie, kjo afërsi me përvojën, është ndoshta reagimi më domethënës që kam marrë.

Po kritika e ka thënë fjalën e saj?

Libri ka patur një jehonë të gjerë që në ditët e para të panairit 2025 dhe deri më tani. Janë rreth 20 shkrime nga kritikë të shquar dhe të gjithë vijnë me një përfundim që mua më kënaq ambicien për të mos rreshtur së shkruari.

Ju shkruani në shqip, pse?

Së pari, sepse unë mendoj në shqip, shoh ëndrrat në shqip, flas në shqip me çdo shqiptar në SHBA. Refuzoj të shkruaj apo flas anglisht kur jam në mjedis shqiptarësh. Në këto kushte është hipokrizi apo naivitet të pranosh se dikush që ka jetuar më shumë se gjysmën e jetës në Shqipëri di të shkruajë më mirë në një gjuhë të dytë sesa në gjuhën e nënës, dhe aq e vërtetë është kjo edhe sikur të ketë bërë shkollën më të lartë arsimore në vend të huaj, siç është rasti im.

Së dyti, unë shkruaj së pari duke pasur në mendje lexuesin shqiptar, ndaj këtë libër si edhe dy librat e mëparshëm i kam botuar fillimisht në gjuhën shqipe dhe ja kam paraqitur të parëve lexuesve shqiptar. Unë e konsideroj lexuesin shqiptar si lexues elitar dhe mendoj se ai duhet të jetë përparësia numër një e çdo shkrimtari shqiptar, si brenda, ashtu edhe jashtë vendit. Unë dëshiroj që vlerësimin, apo siç thonë, çertifikimin e parë për librin tim, ta japë ky lexues. Sidomos kur shkruajmë për eksperienca shqiptare, kjo nuk është vetëm një zhgjedhje, ky është dhe mbetet një detyrim moral.

Ju jeni edhe kryetare e Vatra Miami si dhe keni krijuar klubin patriotik “Flas shqip”, ku i mësoni vullnetarisht fëmijëve me prejardhje shqiptare gjuhën shqipe. Sipas jush, çfarë e bën një shqiptar të respektuar në emigracion?

Çdo arritje personale në emigracion kthehet vetvetiu në një krenari kombëtare. Por kur ky sukses personal vihet në shërbim edhe të bashkëkombasve të tu, apo të vendit tënd , atëherë kjo të bën edhe më të suksesshëm. Respekti ndaj rrënjëve tregon karakter, dhe historia e njerëzimit ka treguar se ato kombe që i kanë ruajtur lidhjet me rrënjët janë edhe kombet që nuk janë zhdukur kurrë, dhe kanë fituar njohjen dhe respektin më të madh ndërkombëtarisht.

Dhe së fundi, një pyetje klishe që i bëhet çdo shkrimtari, por edhe duke pasur parasysh që ju jeni edhe kolumniste e rregullt e gazetës Dielli: Pse shkruani?

Unë shkruaj sepse kjo më bën të ndihem mirë shpirtërisht. Vetëm kur shkruaj arrij të njoh më mirë veten dhe botën që më rrethon. Domethënë, shkruaj së pari për nevojë të brëndshme dhe jo për t’u njohur. Nëse kjo e dyta ndodh, aq më mirë.

Dhe për ta mbyllur me një urim. Cili është ai ?

Urimin e kam për gazetën Dielli. Uroj që ajo të vazhdojë të jetë diell ndriçues informimi për çdo shqiptar, të jetë hapësirë e vërtetë për çdo kënd që di si dhe çfarë të shkruajë në të mirë të atdheut dhe të vazhdojë të shekullohet pasi mban firmën e dy prej shqiptarëve më të mrekull të vendit tonë në emigracion – Fan Noli dhe Faik Konica.

Fitoi Çmimin e Madh në Saint-Saëns International Music Competition, Prof. Ina Kosturi: “Shpaloseni talentin shqiptar nëpër botë e na bëni krenarë”

January 14, 2026 by s p

Intervistoi: Sokol Paja/

1. Prof. Kosturi, urimet më të përzemërta për fitimin e Çmimit të Madh “Grand Prix” në Saint-Saëns International Music Competition. Si ndjeheni pas këtij vlerësimi dhe kujt ia dedikoni këtë sukses?

Ju falenderoj për urimin si dhe mundësinë e kësaj interviste. Kënaqësi dhe vlerësim i lartë të nderohesh në një konkurs prestigjioz me Çmimin e madh dhe të rankohesh e para në gjithë kategoritë e katër sezoneve të vitit 2025. Në konkurset e kompozicionit bashkë me emrat e jurisë njihesh dhe me veprat e fituesve të tjerë. E kur shikon se ato interpretohen me orkestra të tilla si Orkestra Simfonike e Budapestit, Rumanisë, Madridit e të tjera kupton nivelin dhe ndjehesh e lumtur për vlerësimin. Ndjesinë e kësaj fitoreje do ta krahasoja me emocionin e interpretimit të një prej kryeveprave e muzikës violinistike, Rondo Capriçiose të Camille Saint – Saëns, emrin e të cilit mban e nderon ky konkurs në Angli. Ky sukses erdhi pas “rrëmbimit “të disa çmimeve të tjera në konkurse ndërkombëtare si krijuese dhe interpretuese. Paraqitja si krijuese dhe interpretuese ngjan me një proces kompleks ku interpreton si violiniste, pra je pranë skenës e njëkohësisht në atë skenë gjendesh dhe si artiste në dimension të gjerë. Pra, muzikën mund ta rrëfesh si shkrimtare, ta ngjyrosësh si piktore, ta vallëzosh si koreografe. Ti japësh mundësi violinës të përmbledhë nëpërmjet tingullit e teknikës gjithë fantazinë tënde.

2. Vepra fituese “Koncert për Violinë dhe Orkestër”, cilat janë vlerat artistike të kësaj vepre? Çfarë e bën të veçantë?

Koncerti për violinë dhe orkestër u shkrua natyrshëm. Kur koha e dytë kish mbaruar, kuptova se kompozimi do ish një vepër e madhe prej tre kohësh, si një koncert tradicional me kadencë. Melodia si element i rëndësishëm përfshin tre kohët e veprës edhe pse të ndryshme nga njëra -tjetra në kohëzgjatjen prej gati 28 minutash. Muzika rrjedh natyrshëm ndërsa nga personalitete të artit, muzikantë të huaj e shqiptarë, koncerti u cilësua si mjaft interesant e violinistik që në momentin kur e mbarova së shkruari në kompjuter. Në kontekstin e krijmtarisë muzikore shqiptare kjo vepër erdhi si krijimi i parë pas një mungese 30 vjeçare të koncertit për violinë. Teknika e lartë violinistike, pasazhet, këndueshmëria dhe ekspresiviteti ngatërrohen me ngjyrat e kohës së sotme. Pikërisht në këtë shkrirje të formës tradicionale të veprës, gjuhës së guximshme, ekspretivitetit, qëndron melodia, që si një iso i vishet violinës soliste dhe orkestrës, duke ruajtur në brendi elementin shqiptar.

3. Cili gjykoni se do jetë ndikimi i këtij çmimi ndërkombëtar në zhvillimin e karrierës suaj artistike e akademike dhe në promovimin e muzikës shqiptare ndërkombëtarisht?

Ky konkurs fokusohej në tre elementë të rëndësishëm: interpretimin, krijmtarinë dhe kërkimin akademik. Promovimi i muzikës shqiptare ka qënë një nga prioritetet e mia dhe ka nisur vite më parë si violiniste me interpretimin premierë të veprave të vjetra, të panjohura në skenën shqiptare. Mund të përmend pjesët e Thoma Nasit, Sonatën për violinë të Fan Nolit, krijimet e Kostandin Papajorgjit apo Lec Kurtit. Partet e vjetra shqiptare kanë ardhur nga Bostoni si një bekim e më vonë krijimet për violinë do më bënin shqiptaren e parë pjesëmarrëse si krijuese dhe interpretuese në “Women Composers Festival of Hartford” Connecticut USA në 2024 me “7 Capriçio” për violinë solo, të cilat gjithashtu do ishin pjesë e programit të koncertit të studentëve në studion e violinistes dhe pedagoges së shquar Ida Bieler në University of North Carolina ( UNSCA). Do botoja si e para shqiptare me shtëpinë e famshme muzikore vjeneze” Universal Edition” Vjenë e promovohesha në katalogun e tyre Winter Catalogue 2024-2025. Në shtator 2025 do interpretoja sërish si e para shqiptare performer- composer në Mozarthaus Vjenë. Janë konkurset që hapin këto dyer të rëndësishme, çmimet e fituara në Slloveni, Maltë , Zvicër, Vjenë. Shpresoj që ky konkurs të hapë dyert e orkestrave simfonike në Tiranë dhe këtë koncert të botuar e vlerësuar me çmimeve ndërkombëtare të mund ta interpretoj në vendin tim. Me misionin e promovimit të muzikës shqiptare organizoj festivalin Violinistic Festival Marathon Albania (Violinistic Greetings) në 13 edicione duke bashkëpunuar me artistë nga mbarë bota e promovuar muzikën shqiptare të vjetër e të sotme, duke pasuruar repertorin violinistik me vepra premierë të dedikuara për çdo edicion.

4. Si pedagoge e violinës në Universitetin e Arteve, si e sheh të ardhmen e muzikantëve të rinj shqiptarë? A ka talente Shqipëria? Çfarë brezi po rritet në Universitetet shqiptare?

Shqipëria ka dhe ka patur gjithmonë talente. Koha që jetojmë nuk është koha e artë e muzikës klasike, e megjithatë ky profesion është zgjedhje nga pasioni për instrumentin, muzikën. Misioni si institucion, si muzikantë, artistë e pedagogë është inkurajimi, përgatitja për skenën si dhe mbështetja në këtë rrugë të gjatë të artit. Sot është koha e bashkëpunimeve, e mundësive të shkëmbimit të eksperiencave, të organizimit të masterclasseve, koncerteve, festivaleve që mendoj se duhet të jenë prioritete në ndihmë të përparimit të artistëve të rinj. “To be the best” titullohet aktiviteti që realizoj çdo vit me studentët e klasës së violinës që drejtoj në UA, ky është misioni për të mbështetur, motivuar, për të qënë më pranë skenës , për të guxuar dhe kërkuar përmirësimin e vazhdueshëm të pandërprerë të nivelit në udhën e vështirë të artit e muzikës.

5. Si fituese e Çmimit të Madh në konkurset ËOMCO, cili është mesazhi juaj për artistët shqiptarë që synojnë skenat dhe karrierën ndërkombëtare?

Rruga e artit është sa e bukur aq dhe e vështirë, kërkon përkushtim e sakrifica. Krahas aftësive profesionale nevojitet besim, këmbëngulje, si dhe përgatitje psikologjike për të arritur suksesin. Duhet studiuar shumë, guxuar shumë dhe menduar se bota e artit është e pafundme me krijmtarinë dhe interpretimin e kolosëve të muzikës, dhe është privilegj të jesh dhe ti pjesë e saj. Për artistët shqiptarë do përmendja shprehjen e dikurshme të Thoma Nasit “Përkrahni muzikën e fjeshtë shqiptare “që sot do tingëllonte “Shpaloseni talentin shqiptar nëpër botë e na bëni krenarë “.

VATRA DHE FAMILJA KUPI ORGANIZUAN SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 50 VJETORIT TË KALIMIT NË PËRJETËSI TË NACIONALISTIT TË SHQUAR ABAS KUPI

January 10, 2026 by s p

Sokol Paja/

Queens, New York,10 Janar 2026 – Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra nën përkujdesjen e veçantë të familjes patriotike Kupi organizuan Simpozium Shkencor me rastin e 50 vjetorit të kalimit në përjetësi të nacionalistit të shquar të kombit shqiptar Major Abas Kupi. Aktiviteti shkencor e atdhetar u nderua me pjesëmarrjen e shoqatave kryesore patriotike të mërgatës së Amerikës dhe vatranëve të shumtë që vlerësuan Abas Kupin, personalitetin historik e kombëtar që bashkon e frymëzon të gjithë shqiptarët.

Mirëseardhjen pjesëmarrësve në Simpozium e uroi Sokol Kupi i cili vlerësoi lidhjen historike të Vatrës me Legalitetin dhe respektin e veçantë të Federatës për patriotin Abas Kupi. Kryetari i Federatës Vatra Dr. Elmi Berisha theksoi në fjalën e tij se Abas Kupi mishëroi modelin e atdhetarit që nuk iu nënshtrua as okupatorit të huaj, as diktaturës ideologjike që do të pasonte, duke zgjedhur mërgimin si akt qëndrese dhe besnikërie ndaj idealeve të lirisë. Historia e Abas Kupit është historia e një njeriu që u përball me padrejtësi historike, me heshtje të qëllimshme dhe me deformime ideologjike, por që sot, falë studimeve serioze dhe rishikimit kritik të së kaluarës, po rikthehet në vendin që i takon në kujtesën kombëtare shqiptare, tha Dr. Berisha.

Prof. Nikolla Pano në fjalën përshëndetëse të lexuar nga gazetarja Rafaela Prifti shprehet se Simpoziumi dhe veprimtari e studime të tjera të kësaj natyre për rivlerësimin e Abaz Kupit përbëjnë një kapitull në vijimësi ende të papërfunduar të përpjekjeve të Shqipërisë për tu ballafaquar me të shkuarën komuniste.” Në rastin e Abaz Kupit fokusi duhet të jetë korrigjimi i shtrembërimeve të historiografisë të periudhës komuniste dhe propagandës që kanë synuar ta denigrojnë rolin e tij për shkak të opozitës të palëkundur nga ana e tij ndaj regjimit komunist të Shqipërisë edhe përtej vdekjes.

Studiuesi Eugjen Merlika në kumtesën “Abas Kupi, një figurë qendrore e Mbretërisë Shqiptare” lexuar nga Julika Prifti shprehet se Abas Kupi gjatë gjithë jetës së tij ka qënë besniku i prijësit të Matit e më vonë Mbret i Shqipërisë, Ahmet Zogut, i ngarkuar me detyra të ndryshme në lidhje me të gjitha kombëtare. Kështu mbasi Kongut të Lushnjës dhe vendosjes në të Qeverisë së dalë nga, me Sulejman Delvinën kryeministër të Ahmet Zogun, ministër të Brëndshëm, në trazirat që janë forcat e huaja në tokën shqiptare, si serbët në veri e në Tiranë dhe qeveria greke në korçë. Pothuaj në të njëjtën kohë në frontin e Koplikut vepron edhe një batalion vullnetarësh nga Kruja i komanduar nga Mustafa Kruja, që nuk ka ende një gjë të tillë dhe normalizua me përzënien e trupave të saj.

Gazetari Frank Shkreli në kumtesën “Abas Kupi i keqtrajtuar nga historia shqiptare” lexuar nga gazetari Ylli Dosku shprehet se Abaz Kupi ishte dhe mbetet njëri prej të mëdhejve të historisë shqiptare, sepse ai mbrojti nderin e kombit, u mundua për bashkim me të gjithë shqiptarët pa dallim ideologjie dhe bëri çmos për të mënjanuar luftën civile midis shqiptarëve. Si rrjedhim dhe për fat të keq Abaz Kupi ishte dhe mbetet edhe njeri ndër më të keqtrajtuarit prej historisë zyrtare nostalgjike komuniste, megjith rolin e tij si ushtarak dhe politikan nacionalist shqiptar, por jo vetëm.

Gazetari Gjekë Gjonlekaj në kumtesën “Domosdoshmëria e kthimit të eshtrave të Abas Kupit në Shqipëri” theksoi se Abas Kupi është figurë jashtëzakonisht e lartë kombëtare që u urrye për gjysmë shekulli. Ai apeloi për kthimin e eshtrave të Abas Kupit në atdhe dhe krahasoi familjen Kupi me familjet e shquara shqiptare të kohës së Skënderbeut si Topiajt, Muzakajt, Balashajt etj. Z. Gjonlekaj renditi rëndësinë, përmendjen dhe citimet e Abas Kupit në librat historik britanik dhe apeloi që akademikët e sotëm shqiptarë të rishikojnë arkivat britanike për të zbardhur të vërtetat historike jo vetëm të Abas Kupit por të të gjithë shqiptarëve. Abas Kupin e quajti Luani i veriut, ndërsa Enver Hoxhën, krokodili i Shqipërisë.

Historiani Prof.dr. Roland Gjini në kumtesën “Abaz Kupi dhe Lufta Antifshiste në Shqipëri” deklaroi se Abaz Kupi përfaqëson një nga figurat më të rëndësishme të luftës antifashiste në Shqipëri. Agresioni fashist mbi Shqipërinë në 7 prill të vitit 1939 dhe gjen Abaz Kupin me gradën ushtarake major me detyrë shtetërore si oficer xhandarmërie në Durrës. Ai së bashku me ushtarë e vullnetarë të tjerë u bënë një rezistencë për rreth 36 orë zbarkimin e ushtrisë italiane në portin e Durrësit, fakt i cili u mohua gjatë regjimit komunist në vitet 1944-1990. Edhe në vite e para pas rrëzimit të komunizmit justifikimi i historiografisë zyrtare për këtë mohim të rolit të tij në qëndrimin e 7 prillit justifikohej me faktin se, sipas tyre, ai thjesht bëri detyrën shtetërore. Po Mujo Ulqinaku, për të cilin ia vlen të ndërohet për aktin e tij heroik në qëndrimin e 7 prillit, a nuk ishte edhe ai ushtarak në detyrë? Edhe më tej, ende sot nga historiografia zyrtare shqiptare roli i Kupit në luftën antifashiste është i pa vlerësuar siç duhet. Qëndresa e Abas Kupit ndaj pushtimit fashist jo vetëm nuk u pa me sy të mirë, por bëri që ai të futej në listën e personave të kërkuar për t’u ndëshkuar nga okupatori. Për këtë Abaz Kupi u detyrua të largohet për në Stamboll të Turqisë. Ardhja e misionarëve anglezë në Shqipëri bëri që ai të kthehej në 7 prill të vitit 1941. Kthimi u realizua nga Jugosllavia me ndihmën e nacionalistit Muharrem Bajraktari. Me t’u kthyer në Shqipëri iu bashkua Frontit të Bashkuar të Rezistencës, së bashku me Gani Kryeziun, Xhemal Herrin, Mustafa Gjinishin dhe Muharrem Bajraktarin. Këtë datë të kthimit të tij si dhe frontin e krijuar albanologu Robert Elsie e ka cilësuar edhe si datë të themelimit të lëvizjes së rezistencës nacionaliste: Legalitetit. Më tej, sipas këtij autori, Abaz Kupi ishte një figurë kryesore në Konferencën e Pezës më 16 shtator të vitit 1942.

Prof.dr. Fejzulla Berisha në kumtesën “Abas Kupi, rishkrimi i historisë dhe vendosja në kujtesën kombëtare” lexuar nga luftëtari i lirisë Shpend Gjocaj shprehet se historia nuk është vetëm rrëfim i së kaluarës, por themeli mbi të cilin ndërtohet identiteti politik, moral dhe kombëtar i një shoqërie. Në rastin shqiptar, historia e shekullit XX – veçanërisht ajo e Luftës së Dytë Botërore dhe e pasluftës – u shndërrua në një fushë manipulimi ideologjik, ku e vërteta historike u sakrifikua në funksion të pushtetit. Një nga viktimat më të mëdha të këtij deformimi është Abas Kupi, figurë qendrore e nacionalizmit shqiptar, e rezistencës antitotalitare dhe e pluralizmit politik, i cili u përjashtua qëllimisht nga historia zyrtare.

Prof.as.dr. Bernard Zotaj në kumtesën “Abas Kupi, vendi dhe roli i tij në Shtabin e Përgjtihshëm të Ushtrisë” lexuar nga Veri Talushllari shprehet se Bazi i Canës, paraqet ndërthurjen e ushtarakut të karrierës me tiparet e një prijësi popullor. Nga përvoja e gjatë në ushtri i përngjan një ushtaraku të karrierës, nga natyra dhe mënyra se si u inkuadrua në radhët e saj, por afrohet më tepër me prijësin popullor. Në krye të efektivave të komanduara prej tij, me rreth deri në 1.000 luftëtarë, deri në Shtator 1943, kryen, në bashkëveprim me formacione të tjera të UNÇSH-së, disa luftime të suksesshme, si në Qafë Shtamë e në Krujë. Ishin këto disa hapa pozitive që i hapin prespektivën e një luftëtari dhe prijësi të shquar.

Prof.as.dr. Gëzim Mustafaj në kumtesën “Abaz Kupi si udhëheqës ushtarak i çështjeve kombëtare” lexuar nga av.Bashkim Musabelliu shprehet se Abas Kupi do të kujtohet si një nga ushtarakët më të rëndësishëm të rezistencës antifashiste dhe një mbrojtës i pandërprerë i idealit të një Shqipërie etnike të bashkuar nën kurorën mbretërore, duke kundërshtuar çdo formë të komunizmit. Te personaliteti i tij dukshëm u shfaq figura e prijësit ushtarak qëndrimi dhe lufta me armë kundër fashizmit deri në kapitullimin e Italisë. Këto veprime ai i bashkërendoi edhe me veprimtarinë luftarake të formacioneve partizane të Ushtrisë Nacional Çlirimtare.

Studiuesi Dr. Paulin Marku në kumtesën “Aktiviteti politik i Abas Kupit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës” deklaroi se Abaz Kupi ishte luftëtar, nacionalist dhe antikomunist. Atij iu besuan poste drejtuese të rendit dhe të sigurisë publike kombëtare, Krujë Vlorë e Durrës. Abaz Kupi ishte antikomunist që nuk u pajtua me regjimin e Enver Hoxhës dhe për të do të fillonte sfida e jetës në emigrim. Por ai nuk u dorëzua dhe as nuk u inkurajua por u aktivizua në jetën politike dhe ishte aktiv në drejtimin e Lëvizjes së Legalitetit duke bashkuar shumë antikomunist të larguar nga vendi që jetonin e vepronin nëpër shtete të ndryshme të Evropës dhe të Amerikës. Formimi i Komitetit Kombëtar “Shqipëria e Lirë” me antikomunistë si Mit’hat Frashëri, Abaz Kupi, Zef Pali, Said Kryeziu, etj punuan për të ndërgjegjësuar opinionin publik dhe për të kundërshtuar publikisht nëpërmjet emisioneve radiofonike, gazetave e broshurave antikomuniste për të demaskuar regjimin e Enver Hoxhës që kishte internuar, burgosur e deri në eleminimin fizik të njerëzve që kundërshtonin regjimin. Po ashtu, punoi e veproi edhe pas largimit përfundimtar nga Evropa për në New York, Amerikë. Nëpërmjet Lëvizjes së Legalitetit veproi në Shtete të ndryshme të Amerikës dhe të Kanada, mori pjesë nëpër aktiviteteve dhe protesta organizuar kundër regjimin komunist. Sipas burimeve arkivore rezulton se Abaz Kupi ishte kundërshtar i komunizmit dhe nuk hoqi dorë kurrë nga aktiviteti politik dhe jeta aktive në komunitetin shqiptar për të kundërshtuar regjimin. Gjithashtu, ai ishte anëtarësuar në “Vatër” dhe merrte pjesë në aktivitete të ndryshme të komunitetit deri kur ndërroi jetë në 9 janar 1976 në New York, USA.

Gazetari Rafael Floqi në kumtesën “Abaz Kupi, Legaliteti dhe operacioni BGFIEND — Një pasqyrë kritiko-historike” lexuar nga Inva Kupi shprehet se Abas Kupi, ish-komandant i xhandarmërisë dhe figura kryesore e lëvizjes mbretërore, u bë simbol i rezistencës antikomuniste. Legaliteti —

themeluar si lëvizje për restaurimin e monarkisë — u shndërrua në bërthamën ideologjike të

emigracionit, me mbështetjen e shumë bashkëpunëtorëve, emigantë dhe simpatizantë. Historia para’44 dhe aktivitetet e tij gjatë luftës përbëjnë sfondin mbi të cilin ndërtohej besimi

për rivendosjen e një Shqipërie “me vlera perëndimore”.

Editori i Diellit Sokol Paja kishte kumtesën “Ceremoniali përkujtimor i Abas Kupit në faqet e gazetës Dielli”, ai u shpreh se nderimi për Abas Kupin është nderim për historinë kombëtare, dinjitetin dhe identitetin shqiptar.

Simpoziumin Shkencor e përshëndetën figura të shquara të komunitetit shqiptar në New York si Asllan Bushati, Tom Mrijaj dhe legalisti legjendar Ndrecë Gjergji. Gjithashtu, Bashkia Krujë dërgoi një përshëndetje për Simpoziumin Shkencor në nderim të Abas Kupit. Ceremonia patriotike përfundoi me vendosjen e kurorave me lule pranë varrit të Abas Kupit dhe me premtimin se historia, lavdia dhe trashëgimia e tij do t’u trashëgohet brezave të ardhshëm të patriotëve e atdhetarëve shqiptarë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Terapiste Renina Varfaj: Psikoterapia për emigrantët bëhet shpesh hapësira e vetme ku mund të flasin lirshëm dhe të ndihen të kuptuar

January 8, 2026 by s p

Intervistoi: Sokol Paja/

Sfidat psiko-emocionale prekin të gjithë njerëzit, pavarësisht kulturës apo vendit ku jetojnë. Megjithatë, kjo intervistë fokusohet veçanërisht te përvoja e shqiptarëve në emigracion, për shkak të barrës emocionale, tranzicioneve të mëdha dhe presioneve të veçanta që ata përjetojnë larg vendit të origjinës.

1. Si ka ndikuar teknologjia, media dhe zhvillimet shoqërore te njerëzit, ngjyrimet dhe ngarkesat e shkarkesat emocionale?

Teknologjia dhe media ndikojnë te të gjithë, por për shqiptarët në emigracion shpesh ndikimi është më i thellë. Nga njëra anë, ato mbajnë lidhjen me familjen dhe atdheun; nga ana tjetër, krijojnë presion, krahasim dhe ndjenjë faji. Shumë emigrantë ndihen të detyruar të tregojnë vetëm anën e fortë dhe të suksesshme të jetës së tyre, ndërsa emocionalisht mbajnë ngarkesa të mëdha të pashprehura.

2. Cilat janë sfidat emocionale te pacientët me tranzicione të mëdha në jetë dhe pasojat që lënë pas te të prekurit?

Tranzicionet e mëdha janë të vështira për këdo, por emigracioni është një nga më të rëndat emocionalisht. Ai sjell humbje të rrënjëve, familjes, gjuhës dhe ndjenjës së përkatësisë. Shqiptarët në emigracion shpesh punojnë shumë, mbajnë përgjegjësi të mëdha dhe nuk i japin vetes hapësirë për të përpunuar dhimbjen. Kjo mund të çojë në ankth, depresion, izolim emocional ose varësi.

3. Efektet dhe roli i psikoterapisë tek pacientët në tejkalimin e vështirësive psiko-emocionale?

Psikoterapia është e dobishme për të gjithë, por për emigrantët shpesh bëhet hapësira e vetme ku mund të flasin lirshëm dhe të ndihen të kuptuar. Terapia ndihmon në përpunimin e humbjeve, traumave dhe konfliktit mes dy kulturave. Ajo i ndihmon individët të kuptojnë veten më thellë dhe të ndërtojnë stabilitet emocional në një realitet të ri jetësor.

4. Cilat janë strategjitë më efektive për të ruajtur një ekuilibër të shëndoshë psiko-emocional?

Strategjitë bazë vlejnë për të gjithë njerëzit: kujdesi për veten, gjumi, kufijtë emocionalë dhe pushimi mendor. Për shqiptarët në emigracion është shumë e rëndësishme të mos normalizojnë lodhjen kronike dhe sakrificën e vazhdueshme. Pushimi dhe kujdesi për shëndetin mendor nuk janë dobësi, por nevojë.

5. Cilat janë shenjat paralajmëruese dhe simptomat që shfaqin individët e mbingarkuar apo të bllokuar emocionalisht?

Shenjat janë universale, por te emigrantët shpesh injorohen. Lodhja e vazhdueshme, nervozizmi, mpirja emocionale, pagjumësia, ankthi dhe përdorimi i alkoolit apo substancave për qetësim janë sinjale serioze. Funksionimi i jashtëm nuk do të thotë shëndet emocional.

6. Procesi i ringritjes, si mund të rigjejë ekuilibrin një person pas një goditjeje të fortë emocionale, dhe çfarë roli luan terapisti në këtë proces rindërtimi psiko-emocional?

Ringritja është një proces gradual për çdo njeri, por për emigrantët shpesh ndodh pa rrjet mbështetës pranë. Terapisti ndihmon në krijimin e sigurisë emocionale, përpunimin e dhimbjes dhe ndërtimin e mënyrave të shëndetshme përballimi. Terapia ndihmon individin të kalojë nga mbijetesa në një jetë më të qëndrueshme dhe të balancuar emocionalisht.

7. Kush është Renina Varfaj? Karriera, formimi, vlerësimet, botimet etj.

Jam terapiste në Shtetet e Bashkuara dhe themeluese e Waterside Wellness PLLC, me mbi 18 vite përvojë në shëndetin mendor. Jam e specializuar në trajtimin e varësive dhe addiction, si dhe në punën me trauma dhe tranzicione jetësore. Kam punuar për shumë vite në qendra rehabilitimi dhe me individë që përballen me varësi ndaj substancave narkotike, alkoolit, çrregullimeve të të ngrënit dhe varësi të tjera funksionale.

Kontributi im kryesor është ofrimi i një qasjeje terapeutike që kupton realitetin emocional të shqiptarëve në emigracion — presionin për sukses, heshtjen emocionale dhe mungesën e mbështetjes. Qëllimi im nuk është vetëm ndalimi i sjelljeve të dëmshme, por rindërtimi i jetës, identitetit dhe ekuilibrit emocional.

8. Cili është mesazhi juaj për shqiptarët në emigracion?

Dua t’u them shqiptarëve në emigracion se lodhja emocionale nuk është dobësi dhe kërkimi i ndihmës nuk është turp. Shumë prej jush keni ndërtuar jetë të forta nga jashtë, por mbani një barrë të madhe brenda. Kujdesi për shëndetin mendor është po aq i rëndësishëm sa puna dhe familja. Ju meritoni jo vetëm të mbijetoni, por të jetoni me qetësi, qartësi dhe dinjitet emocional.

Dua të falënderoj gazetën Dielli për hapësirën dhe përkushtimin ndaj temave të shëndetit mendor në komunitetin shqiptar në emigracion. Iniciativa të tilla ndihmojnë në normalizimin e bisedave rreth mirëqenies emocionale dhe në forcimin e komunitetit tonë përtej kufijve.