Mihal Ciko/
Nga mbrojtja e gjuhës te vetëdija historike: një prani pesëshekullore që meriton të tregohet në dimensionin e saj të plotë.
Ka momente kur një shoqëri nuk ka nevojë ta ndryshojë historinë e saj, por vetëm të gjejë fjalët më të sakta për ta treguar atë. Është një çështje që në pamje të parë duket gjuhësore, por në thelb është thellësisht historike. Fjalët me të cilat përshkruajmë një realitet nuk janë kurrë krejtësisht neutrale. Ato ndikojnë në mënyrën se si një shoqëri e kupton të kaluarën e saj dhe se si njeh pjesët që kanë kontribuar në formimin e saj. Pikërisht nga ky këndvështrim lind një pyetje për arbëreshët e Italisë.
Prej shumë dekadash, në gjuhën institucionale, kulturore dhe mediatike, arbëreshët përkufizohen si një “komunitet”. Në planin juridik ata njihen si një nga pakicat gjuhësore historike të mbrojtura nga Republika Italiane. Ky është një përparim i rëndësishëm. Italia, përmes nenit 6 të Kushtetutës dhe ligjit nr. 482 të vitit 1999, ka njohur parimin se identiteti kombëtar nuk ndërtohet nga njëtrajtshmëria, por nga aftësia për të ruajtur dhe vlerësuar përbërësit e ndryshëm historikë që kanë kontribuar në formimin e vendit. Kjo zgjedhje përfaqëson një vlerë të rëndësishme qytetare.
Megjithatë, përtej dimensionit juridik ekziston një dimension tjetër: ai historik.
Pyetja nuk është nëse përkufizimi “pakicë gjuhësore historike” është i drejtë. Ai është i tillë. Pyetja është nëse ky përkufizim mjafton për të përshkruar të gjithë realitetin historik të arbëreshëve. Sepse një gjuhë nuk ekziston e ndarë nga populli që e ka ruajtur atë.
Dhe një kulturë nuk mund të kuptohet pa njohur rrugëtimin historik që e ka krijuar. Arbëreshët erdhën në territoret e Italisë së Jugut midis shekujve XV dhe XVI, në një periudhë të ndryshimeve të mëdha në Mesdhe. Përballë tronditjeve politike dhe ushtarake në Ballkan, grupe me origjinë arbërore u vendosën në territoret e Mbretërisë së Napolit dhe të Sicilisë.
Por ta përshkruash këtë prani vetëm si një lëvizje migratore do të ishte një reduktim i historisë. Arbëreshët nuk erdhën si individë të veçuar në kërkim të një vendi ku të integroheshin.
Erdhën si bashkësi të organizuara, me gjuhën e tyre, traditat, kujtesën kolektive, strukturën shoqërore dhe trashëgiminë fetare. Në shumë territore ata u vendosën në zona të prekura nga luftërat, epidemitë dhe shpopullimi. Ata kontribuan në ringritjen e jetës ekonomike dhe shoqërore të këtyre zonave. Në shumë raste nuk gjetën thjesht një vend ku të banonin. Ndërtuan vende ku të jetonin. Qendrat arbëreshe të Kalabrisë, Sicilisë, Bazilikatës, Molizes, Pulias dhe Kampanisë nuk janë vetëm vende ku një kulturë ka mbijetuar. Janë vende ku një kulturë ka krijuar histori.
Këtu qëndron thelbi i reflektimit.
Arbëreshët nuk janë vetëm një prani kulturore brenda historisë italiane. Ata janë edhe një prani historike që ka kontribuar në formimin shoqëror dhe territorial të një pjese të Italisë. Natyrisht, shprehja “komunitet arbëresh” nuk është një gabim. Ajo përshkruan një realitet të vërtetë: lidhjen e njerëzve me gjuhën, kujtesën dhe trashëgiminë e përbashkët. Por ndoshta, pas më shumë se pesë shekujsh vazhdimësi historike, kjo shprehje nuk e përmbledh më të gjithë kompleksitetin e këtij realiteti.
Një komunitet mund të ruajë një trashëgimi. Një popullsi historike krijon vazhdimësi në kohë. Një komunitet mund të jetojë brenda një territori. Një popullsi historike kontribuon në formimin e tij. Pikërisht ky dallim meriton vëmendje. Edhe krahasimi me emigracionin bashkëkohor kërkon ekuilibër.
Migrimet e sotme dhe prania arbëreshe i përkasin proceseve historike të ndryshme. Nuk bëhet fjalë për të vendosur njëra mbi tjetrën, por për të kuptuar veçantinë e secilës.
Emigracioni modern zhvillohet brenda shteteve tashmë të formuara. Prania arbëreshe lidhet me një periudhë historike kur territoret e Italisë së Jugut ishin ende në transformim. Arbëreshët nuk mbërritën në një Itali të ndërtuar tashmë në formën e saj të sotme.
Përmes punës, institucioneve lokale, kulturës dhe pjesëmarrjes qytetare, ata kontribuan gjatë shekujve në formimin e realitetit ku jetojnë edhe sot. Njohja e këtij dimensioni nuk krijon ndarje. Përkundrazi, ndihmon në kuptimin më të mirë të historisë së përbashkët.
Identiteti italian nuk është rezultat i një origjine të vetme. Ai është fryt i takimit të shumë përvojave historike, kulturave dhe traditave që me kalimin e kohës kanë krijuar një qytetari të përbashkët.
Arbëreshët janë pjesë e plotë e kësaj historie.
Identiteti i tyre nuk është alternativ ndaj identitetit italian. Është një nga shprehjet e tij historike.
Prandaj, ndoshta ka ardhur koha që përtej ruajtjes së gjuhës arbëreshe, e cila mbetet themelore, të zhvillohet edhe një vetëdije më e plotë mbi rolin historik të kësaj popullsie në historinë italiane.
Mbrojtja gjuhësore dhe njohja historike nuk janë dy rrugë që përjashtojnë njëra-tjetrën.
Ato plotësojnë njëra-tjetrën. Gjuha arbëreshe jeton sepse ekziston një histori që e ka ruajtur. Dhe ajo histori meriton të tregohet në tërësinë e saj. Të flasësh për Popullsinë Historike Arbëreshe të Italisë nuk do të thotë të krijosh një kategori të re politike dhe as të kërkosh privilegje. Do të thotë të njohësh një fakt historik: një prani njerëzore, kulturore dhe territoriale që prej më shumë se pesëqind vitesh jeton, ndërton dhe merr pjesë në historinë italiane. Italia nuk dobësohet kur njeh kompleksitetin e origjinave të saj. Përkundrazi bëhet më e vetëdijshme për veten. Sepse një komb i madh nuk është ai që harron dallimet e veta. Është ai që di t’i kthejë ato në kujtesë të përbashkët. Arbëreshët nuk janë një shënim anësor i historisë italiane. Janë një nga faqet që kanë ndihmuar për ta shkruar atë. Një faqe e shkruar në një gjuhë të lashtë, por thellësisht pjesë e historisë italiane.