Prof. Dr. Pal Nikolli/
Pas tridhjetë vitesh tranzicion, vendi po përjeton transformimin më të madh territorial që nga krijimi i shtetit modern. Male, brigje, qendra urbane dhe zona natyrore po ndryshojnë me një shpejtësi të jashtëzakonshme. Por pas imazheve të një Shqipërie moderne, me kulla të larta dhe projekte luksoze, fshihet një pyetje e dhimbshme: a po ndërtojmë një vend për qytetarët shqiptarë, apo një territor për interesat e kapitalit të madh?
Debati i hapur nga The Albanian Files nuk është thjesht një debat mbi arkitekturën. Është një debat mbi modelin e pushtetit, mbi mënyrën se si merret vendimi dhe mbi të ardhmen e territorit kombëtar.
Arkitektura ka qenë gjithmonë gjuhë e pushtetit. Perandoritë, regjimet dhe qeveritë kanë përdorur ndërtesat monumentale për të shfaqur forcë, ambicie dhe kontroll. Por në demokraci, qyteti nuk duhet të jetë skenografia e një pushteti; ai duhet të jetë hapësira e përbashkët e qytetarëve.
Sot në Shqipëri po ndërtohet një realitet ku kullat luksoze dhe projektet spektakolare shfaqen si simbol i progresit, ndërsa mijëra qytetarë përballen me një realitet krejt tjetër: paga të ulëta, pensione të pamjaftueshme, spitale me probleme, arsim në vështirësi dhe një eksod të vazhdueshëm të të rinjve.
Një vend nuk matet me lartësinë e ndërtesave të tij, por me mirëqenien e njerëzve që jetojnë në të.
Problemi nuk është ndërtimi. Shqipëria ka nevojë për investime dhe modernizim. Problemi është një model zhvillimi ku toka, hapësira publike dhe pasuritë natyrore rrezikojnë të trajtohen si mall tregu, ndërsa interesi publik mbetet në plan të dytë.
Kur vendimet për transformimin e qyteteve dhe territoreve merren pa debat të gjerë shoqëror, pa transparencë të plotë dhe pa pjesëmarrjen e komuniteteve, atëherë demokracia reduktohet në një formalitet. Qytetarët nuk mund të jenë vetëm spektatorë të ndryshimeve që prekin përgjithmonë jetën e tyre.
Një nga problemet më të mëdha të modelit aktual është përqendrimi i zhvillimit në pasuritë e paluajtshme dhe turizmin luksoz, ndërkohë që Shqipëria ende nuk ka zgjidhur problemet bazë të zhvillimit. Një resort me pesë yje nuk mund të jetë më i rëndësishëm se një spital funksional. Një kullë luksoze nuk mund të ketë përparësi ndaj një shkolle moderne. Një projekt privat nuk mund të vendoset mbi interesin afatgjatë të mjedisit.
Territori është pasuria e brezave. Ai nuk është pronë e një qeverie të radhës, e një kompanie apo e një grupi të privilegjuar. Bregdeti, parqet kombëtare, zonat e mbrojtura dhe peizazhet historike janë pjesë e identitetit kombëtar.
Nëse humbasim natyrën, humbasim një pjesë të Shqipërisë. Nëse humbasim transparencën, humbasim një pjesë të demokracisë.
Një tjetër shqetësim është dobësimi i rolit të profesionistëve shqiptarë. Shqipëria ka arkitektë, urbanistë, inxhinierë dhe studiues me aftësi të jashtëzakonshme. Hapja ndaj botës është e domosdoshme, por një komb nuk mund të ndërtojë të ardhmen duke i lënë krijuesit e vet në rolin e spektatorëve.
Një vend që nuk krijon kulturën e tij të zhvillimit rrezikon të bëhet vetëm terren eksperimentimi për të tjerët.
Për këtë arsye, pakënaqësia qytetare që po shfaqet sot nuk duhet interpretuar thjesht si një reagim ndaj një projekti apo ndaj një qeverie. Ajo është shprehje e një shqetësimi më të thellë: ndjesisë se qytetarët po humbasin kontrollin mbi vendin e tyre.
Brezi i ri nuk kërkon vetëm ndryshim politik. Ai kërkon një mënyrë tjetër të të menduarit për Shqipërinë. Kërkon një shtet ku ligji të mos ketë përjashtime, ku pasuria publike të mbrohet dhe ku zhvillimi të mos jetë privilegj i pak njerëzve.
Historia do të gjykojë jo vetëm atë që kemi ndërtuar, por edhe atë që kemi shkatërruar.
Ndoshta pyetja më e rëndësishme për Shqipërinë sot nuk është: sa e lartë do të jetë kulla e radhës?
Pyetja është: sa e fortë do të jetë shoqëria që do të jetojë nën hijen e saj?
Sepse një komb nuk ndërtohet me beton. Një komb ndërtohet me besim, drejtësi dhe dinjitet.
Dhe Shqipëria nuk duhet të jetë një projekt i mbyllur në zyrat e pushtetit. Ajo duhet të jetë projekti i përbashkët i njerëzve të saj.