Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

“Yll’ i Mëngjezit”

by

Prof. Skender Asani/

Botimi i parë i “Yll’ i Mëngjezit”, më 15 janar 1917 në Boston, shënoi një moment kur shtypi shqiptar në mërgim u ngrit në rangun e diplomacisë kulturore, duke e paraqitur kombin shqiptar si subjekt të historisë dhe jo si periferi të saj; nën drejtimin e Parashqevi Qiriazit, revista u bë tribunë e identitetit kombëtar, arsimit shqip dhe trashëgimisë kulturore, por edhe zë i drejtpërdrejtë politik, me artikuj që i drejtoheshin vetë presidentit amerikan Woodrow Wilson për përkrahjen e çështjes shqiptare në një kohë kur kufijtë e Evropës po ridizajnoheshin, ndaj edhe ndërprerja e botimit gjatë delegimit të saj në Konferencën e Paqes në Paris dhe mbyllja përfundimtare në shtator 1920, pas kthimit në atdhe, lexohen sot si gjurmë të një misioni të përmbushur: një platformë e matur dhe vizionare që e futi diasporën shqiptare në dialog të heshtur me fuqitë e mëdha dhe e nguliti “Yll’ i Mëngjezit” në arkivin diplomatik të kujtesës kombëtare.

“Histori e shtypit arbëresh: nga zanafilla deri në ditët e sotme”

by

QSPA/

“Histori e shtypit arbëresh: nga zanafilla deri në ditët e sotme” (QSPA,2025) – Hamit Boriçi dhe Jolanda Lila. Ky studim i thelluar mbi zhvillimin historik të shtypit arbëresh shtrihet në kohë prej gjysmës së parë të shek. XIX deri në ditët e sotme dhe studion në mënyrë tërësore historinë e shtypit, sepse nuk kufizohet vetëm tek arbëreshët e Italisë, por edhe tek arvanitasit në Greqi dhe arbneshët e Zarës në Kroaci.

Për herë të parë, në mënyrë të përmbledhur dhe analitike, paraqitet rrugëtimi i gazetarisë arbëreshe, si një dëshmi e gjallë e identitetit, qëndresës dhe zhvillimit kulturor të komunitetit arbëresh në Itali mbi një bazë të gjerë burimesh arkivore dhe bibliografike, me analiza të hollësishme të gazetave, revistave dhe botimeve më përfaqësuese të diasporës arbëreshe.

Me një qasje ndërdisiplinore dhe me vëmendje ndaj kontekstit historik, politik dhe shoqëror të secilës periudhë, sillet në dritë mënyra se si shtypi arbëresh ka ndikuar në ruajtjen e gjuhës, në përçimin e vlerave kombëtare dhe në lidhjen me trungun amtar shqiptar. Kapitujt tematikë ndjekin kronologjikisht zhvillimet kryesore të shtypit arbëresh, që nga botimi i gazetës së parë “L’Albanese d’Italia” në vitin 1848 nga De Rada, deri te botimet më të reja, kryesisht në trajtë digjitale, duke përfshirë edhe sfidat e globalizimit dhe ndryshimet teknologjike që kanë ndikuar në natyrën e medias arbëreshe në shek. XXI.

“Personalitet Historik” – Bajram Curri: Një jetë në shërbim të çështjes kombëtare

by

Muzeu Historik Kombëtar/

🗓️ Më 16 janar 1862, në Gjakovë lindi Bajram Curri, një ndër protagonistët kryesorë të lëvizjes kombëtare dhe proceseve shtetformuese shqiptare në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX.

Veprimtaria e tij politike filloi me angazhimin në Lidhjen e Pejës (1899). Ishte pjesëmarrës në Mbledhjen e Ferizajt (1908), mbledhje ku u kërkua rikthimi i kushtetutës osmane të vitit 1876.

📚 Curri kontribuoi në zhvillimin e arsimit në Kosovë. Ai mbështeti klubin “Bashkimi” të Shkupit në përpjekjet për përhapjen e shkollave shqipe dhe zbatimin e alfabetit të Manastirit.

⚔️ Si komandant, ai udhëhoqi kryengritjet e viteve 1910–1912.

🏛️ Pas shpalljes së Pavarësisë (1912), Curri u integrua në jetën politike të shtetit të ri. Në vitin 1920, ai mori pjesë në Kongresin e Lushnjës, ku u zgjodh anëtar i Këshillit Kombëtar.

Në zhvillimet e brendshme politike të viteve ’20 të shek. XX, ai u rreshtua me krahun liberal-demokratik, duke mbështetur Lëvizjen e Qershorit dhe qeverinë e Fan Nolit.

🕊️ Jeta e tij u ndërpre më 29 mars të vitit 1925 në Dragobi, duke mbetur në historiografinë shqiptare si një simbol i qëndresës për bashkim, liri dhe organizim shtetëror.

📖 Teksti: Fjalor enciklopedik shqiptar – Vëll. 1, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, “Kristalina-KH”, Tiranë, 2008, faqe 367–368.

Shqiptarët dhe parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare dhe përgjegjësia evropiane

by

Evropë, ndërgjegjësohu dhe lëri farsat e vjetra politike

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla Berisha

(Analizë akademike sipas së drejtës ndërkombëtare publike)

Viti 2026 po hapet në një klimë të thellë pasigurie politike dhe juridike në raportet ndërmjet Bashkimit Evropian dhe Ballkanit Perëndimor. Deklarata e përfaqësuesit evropian Sørensen, se “uron që viti 2026 të japë atë që nuk e dha viti i shkuar”, nuk përbën thjesht një shprehje shprese diplomatike, por një pranim implicit të dështimit normativ dhe praktik të Bashkimit Evropian në zbatimin konsekuent të parimeve themelore të së drejtës ndërkombëtare, veçanërisht ndaj Republikës së Kosovës.

Ky shkrim synon të analizojë këtë realitet përmes prizmit të sovranitetit shtetëror, barazisë juridike të shteteve dhe detyrimit ndërkombëtar për veprim në mirëbesim (good faith).

1. Parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare dhe përgjegjësia evropiane

Sipas Kartës së Kombeve të Bashkuara, veçanërisht neneve 1 dhe 2, rendi juridik ndërkombëtar mbështetet mbi disa parime themelore: barazinë sovrane të shteteve,mosndërhyrjen në punët e brendshme,respektimin e integritetit territorial,dhe detyrimin për zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve.

Në raport me Republikën e Kosovës, Bashkimi Evropian ka devijuar shpesh nga këto parime duke aplikuar qasje politike oportuniste, në vend të standardeve juridike objektive. Si pasojë, është krijuar një precedent i rrezikshëm, ku një shtet i njohur ndërkombëtarisht trajtohet si subjekt me sovranitet të kushtëzuar, çka bie ndesh me vetë thelbin e së drejtës ndërkombëtare publike.

2. Dialogu Kosovë–Serbi në dritën e së drejtës ndërkombëtare

Dialogu Kosovë–Serbi, i lehtësuar nga Bashkimi Evropian, paraqet mangësi serioze kur analizohet nga perspektiva juridike ndërkombëtare. Ai karakterizohet nga:mungesa e parimit të barazisë së palëve,tolerimi i shkeljeve të vazhdueshme nga Serbia ndaj nenit 2(4) të Kartës së OKB-së, që ndalon kërcënimin ndaj integritetit territorial të një shteti,mungesa e sanksioneve efektive për pengimin sistematik të subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës.

Në të drejtën ndërkombëtare, mosnjohja nuk përbën të drejtë absolute, sidomos kur instrumentalizohet për qëllime destabilizuese. Serbia, duke penguar anëtarësimin e Kosovës në organizata ndërkombëtare, shkel parimin e bashkëpunimit ndërkombëtar dhe detyrimin për veprim në mirëbesim.

3. Standardet e dyfishta dhe erozioni i rendit juridik evropian

Bashkimi Evropian shpesh paraqitet si komunitet vlerash juridike dhe normative. Megjithatë, rasti i Kosovës dëshmon një diskrepancë të thellë ndërmjet normës dhe praktikës. Ndërhyrjet selektive në proceset e brendshme kushtetuese të Kosovës, presioni politik jashtë kornizës së traktateve dhe heshtja ndaj shkeljeve të hapura nga aktorë destabilizues rajonalë, përbëjnë cenim serioz të parimit pacta sunt servanda dhe të besueshmërisë normative të vetë Bashkimit Evropian.

4. Viti 2026 si moment prove juridike dhe morale

Nga perspektiva e së drejtës ndërkombëtare publike, viti 2026 duhet të shënojë:rikthimin e respektit të plotë për sovranitetin e Republikës së Kosovës,trajtim të barabartë në proceset politike dhe juridike ndërkombëtare,dhe vendosjen e përgjegjësisë juridike për sjelljet destabilizuese.

Pa njohjen e qartë dhe të pakushtëzuar të subjektivitetit të plotë ndërkombëtar të Kosovës, çdo proces dialogu mbetet juridikisht i mangët dhe politikisht i paqëndrueshëm.

5. Nga deklaratat në detyrimet juridike

Deklarata e përfaqësuesit evropian Sørensen nuk duhet të mbetet një shprehje diplomatike pa efekt juridik. Në të drejtën ndërkombëtare, deklaratat politike krijojnë pritje legjitime (legitimate expectations). Mosrealizimi i tyre dëmton rëndë parimin e besimit të ndërsjellë ndërmjet subjekteve ndërkombëtare dhe e gërryen autoritetin normativ të aktorit që i artikulon ato.

Thirrja “Evropë, ndërgjegjësohu dhe lëri farsat e vjetra politike” nuk është akt polemik, por thirrje për rikthim te rendi juridik ndërkombëtar. Nëse Bashkimi Evropian synon të mbetet aktor normativ global, ai duhet të dëshmojë se parimet e së drejtës ndërkombëtare nuk zbatohen në mënyrë selektive, por universale.

Kosova nuk kërkon trajtim preferencial. Ajo kërkon vetëm respektimin e plotë të së drejtës që i takon si shtet sovran dhe subjekt i barabartë i rendit juridik ndërkombëtar.

Viti 2026 nuk guxon të jetë një përsëritje e dështimeve të vitit që lamë pas – sepse këtë herë, përgjegjësia nuk do të jetë vetëm politike, por historike.

Në Ditën e Gjenocidit në Kosovë, nevoja e Kualifikimi Juridik Ndërkombëtar për Krimet e Kryera në Kosovë (1998–1999)

by

Isuf B.Bajrami/

Analizë e zgjeruar e formave të dhunës në kuadër të së drejtës ndërkombëtare humanitare dhe penale.

1. Konteksti juridik i konfliktit të armatosur 

Ngjarjet e ndodhura në Kosovë gjatë viteve 1998–1999 zhvillohen në kuadër të një konflikti të armatosur jo-ndërkombëtar, i cili, për shkak të shkallës së kontrollit efektiv dhe përfshirjes direkte të Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbisë), përmban elemente të konfliktit të armatosur ndërkombëtar, sipas standardeve të përcaktuara nga jurisprudenca e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY)¹. Ky kualifikim juridik aktivizon zbatimin e Konventave të Gjenevës të vitit 1949, Protokollit Shtesë II dhe normave të së drejtës zakonore ndërkombëtare. 

2. Arkitektura e dhunës shtetërore: karakteri sistematik dhe i organizuar 

Dhuna e ushtruar në Kosovë nuk përbënte një seri incidentesh të izoluara, por një politikë shtetërore të mirëorganizuar, të zbatuar nga forcat ushtarake, policore dhe paramilitare, me mbështetje logjistike dhe hierarkike. Sipas jurisprudencës ndërkombëtare, një dhunë e tillë përmbush kriteret e një “sulmi të gjerë dhe sistematik” kundër popullsisë civile, element thelbësor për kualifikimin e krimeve kundër njerëzimit². 

3. Format e dhunës dhe kualifikimi i tyre juridik 

3.1. Vrasjet e qëllimshme dhe ekzekutimet jashtëgjyqësore 

Vrasjet masive të civilëve shqiptarë, përfshirë ekzekutimet pa gjyq, përbëjnë shkelje të rënda të nenit 3 të përbashkët të Konventave të Gjenevës dhe krime lufte sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare. Në kontekstin e një sulmi të gjerë dhe sistematik, këto vrasje përbëjnë gjithashtu krime kundër njerëzimit në kuptim të nenit 7(1)(a) të Statutit të Romës³. 

Masakra e Reçakut përbën një shembull emblematic të kësaj forme dhune, ku viktimat ishin civilë të paarmatosur dhe të mbrojtur nga DIH.

 3.2. Dëbimi, deportimi dhe spastrimi etnik 

Dëbimi masiv i popullsisë shqiptare nga vendbanimet e tyre përbën deportim ose transferim të detyruar të popullsisë, i ndaluar shprehimisht nga e drejta ndërkombëtare humanitare. Këto veprime përbëjnë krime kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(d) të Statutit të Romës dhe shkelje të nenit 49 të Konventës së Katërt të Gjenevës⁴. 

Jurisprudenca e ICTY-së ka konstatuar se dëbimi i popullsisë shqiptare ishte pjesë e një strategjie për ndryshimin e përbërjes etnike të Kosovës. 

3.3. Zhdukjet me forcë 

Zhdukjet me forcë përbëjnë një shkelje të shumëfishtë të së drejtës ndërkombëtare, duke përfshirë: 

• shkeljen e së drejtës për jetë; 

• shkeljen e ndalimit të torturës; 

• shkeljen e së drejtës për njohjen si person para ligjit⁵. 

Në kontekst penal ndërkombëtar, zhdukjet me forcë përbëjnë krime kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(i) të Statutit të Romës, kur kryhen si pjesë e një sulmi të gjerë dhe sistematik. 

3.4. Tortura dhe trajtimi çnjerëzor 

Tortura, keqtrajtimi dhe trajtimi poshtërues i civilëve dhe të ndaluarve përbëjnë shkelje të rënda të Konventave të Gjenevës dhe të Konventës kundër Torturës (CAT). Këto veprime janë të ndaluara absolutisht dhe nuk justifikohen në asnjë rrethanë, përfshirë konfliktin e armatosur⁶. 

Në kuptim penal, tortura përbën krim lufte dhe krim kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(f) të Statutit të Romës. 

3.5. Dhuna seksuale dhe dhuna me bazë gjinore 

Dhuna seksuale, përfshirë përdhunimin, skllavërinë seksuale dhe forma të tjera të abuzimit seksual, përbën një nga format më të rënda të dhunës ndërkombëtare. Jurisprudenca e ICTY-së dhe ICC-së e ka njohur dhunën seksuale si: 

• krim lufte; 

• krim kundër njerëzimit; 

• akt potencial gjenocidal, nëse kryhet me dolus specialis⁷. 

Dhuna seksuale në Kosovë u përdor si mjet terrori, poshtërimi dhe shkatërrimi i strukturës shoqërore të komunitetit shqiptar. 

3.6. Shkatërrimi i pronës civile dhe objekteve kulturore 

Shkatërrimi i qëllimshëm i shtëpive, objekteve fetare dhe trashëgimisë kulturore përbën shkelje të nenit 53 të Protokollit Shtesë I dhe krim lufte sipas nenit 8(2)(a)(iv) të Statutit të Romës⁸. Ky shkatërrim kishte për qëllim eliminimin e pranisë fizike dhe kulturore të shqiptarëve në Kosovë. 

3.7. Dhuna psikologjike dhe terrorizimi i popullsisë civile 

Frikësimi, kërcënimet, rrethimet dhe terrorizimi sistematik i popullsisë civile përbëjnë shkelje të parimit të mbrojtjes së civilëve. Jurisprudenca ndërkombëtare e ka njohur dhunën psikologjike si element përbërës të persekutimit dhe trajtimit çnjerëzor⁹. 

4. Gjenocidi: analiza e elementeve materiale dhe subjektive 

Në kuptim të Konventës për Gjenocidin (1948), format e mësipërme të dhunës përmbushin elementet materiale të nenit II (a), (b) dhe (c). Çështja juridike qendrore mbetet prova e qëllimit specifik për shkatërrim, i cili analizohet në bazë të modelit të sjelljes, shkallës së dhunës dhe kontekstit shtetëror¹⁰. 

5. Detyrimet ndërkombëtare për drejtësi, kujtesë dhe mos-përsëritje 

Sipas së drejtës ndërkombëtare, shtetet kanë detyrime pozitive për: 

• hetimin efektiv të krimeve ndërkombëtare; 

• ndjekjen penale të autorëve; 

• sigurimin e reparacioneve për viktimat; 

• ruajtjen e kujtesës historike si garanci e mos-përsëritjes¹¹. 

Fusnota 

1. ICTY, Prosecutor v. Tadić, 1995. 

2. Statuti i Romës, neni 7. 

3. Po aty, neni 7(1)(a). 

4. Konventa IV e Gjenevës, neni 49. 

5. ICCPR; Konventa për Zhdukjet me Forcë. 

6. Konventa kundër Torturës (CAT). 

7. ICTY, Furundžija; ICC, Ntaganda. 

8. Statuti i Romës, neni 8.

9. ICTY, Kordić and Čerkez. 

10. ICJ, Bosnia v. Serbia, 2007. 

11. UN Basic Principles on the Right to a Remedy and Reparation, 2005. 

Vendi i Lekës;15.01.2026