s p – Page 2820 – Dielli

AGIMI I LIRISË…

September 30, 2021 by s p

Shukrije Ramadani bashkëshortja e Heroit të Kosovës Komandant Agim Ramadanit, në një rrëfim ekskluziv për gazetën Dielli – Organ i Federatës Panshqiptare të Amerikës VATRA, dhënë Editorit Sokol Paja, rrëfen pas në kohë jetën e heroit të Kosovës Agim Ramadanit, fëmijërinë, familjen, pasionet, pengjet, pëndjekjen dhe represionin prej serbëve, rënien heroike dhe betejën e sotme të UÇK për drejtësi.

FËMIJËRIA E AGIM RAMADANIT

Ka lindur më datën 3 maj të vitit 1963 në Zhegër të Gjilanit. Zhegra është një fshat i bukur pitoresk me kodra e pllaja të bukura. Grykë e mrekullueshme e Karadakut, e cila gjithmonë ka qenë krenare për mikpritje, bujari e trimëri. Si fëmijë ishte i njohur në fshatin e tij me mbi 5000 banorë për zgjuarsinë e tij në shkollë dhe humorin e lehtë që e paraqiste përmes parodive para publikut në orët e shpeshta letrare. Ishte vazhdimisht kryetar apo zëvendës-kryetar shkolle, udhëheqës i Klubit Letrar dhe i Klubit të Artistëve të rinj dhe shkolla mburrej me çmimet e para, të cilat vazhdimisht i fitonte Agimi.

SHUKRIJA DHE AGIMI, NJË DASHURI QË NË BANKAT E SHKOLLËS

Ishim bashkërisht në të njëjtën gjeneratë në shkollën fillore ‘’Bashkimi”, që sot mban me krenari emrin e Agim Ramadanit. Deri në klasën e tetë e kisha kundërshtarin më të madh, ngaqë ishte më i fortë se unë në shumë drejtime. Kur ai ishte kryetar shkolle, unë duhet te kënaqesha me titullin zëvendës Kryetare apo e kundërta. Në çdo pjesë teatrale luante sherrin apo kundërshtarin tim. Se di kur u dashuruam, por duhet të ketë qenë diku pas përfundimit të shkollës së mesme. Kishim filluar të ëndërronim dhe planifikonim bashkë për të shkuar dhe studiuar në Akademi Ushtarake në Kroaci. Po ëndërronim se si ti futeshim armikut nga brenda. Për fatin tim jo të mirë unë nuk arrita që t’i bashkohem Agimit, pasi që asokohe u dënova si kundërshtare e pushtetit për pjesëmarrjen në demonstratat e vitit 1981.

LARGIMI NË KROACI PËR STUDIME

Kjo bëri që nuk mu lejua të studioja bashkërisht me të në Kroaci. Pushteti na kishte prishur planet e përbashkëta, por asnjëherë nuk na theu në dashurinë tonë për njëri-tjetrin. Në kryeqytetin e Kroacisë, Agimi kishte kaluar nëpër shumë vështirësi, vuajtje dhe pengesa që vetëm e vetëm mos ta përfundonte Akademinë. Ata kishin shkuar aq larg saqë ia ndaluan martesën me mua, ngaqë unë isha shpallur irredentiste, nacionaliste e çka jo tjetër. Letrat e shumta që i ne i dërgonim njëri-tjetrit për të përmbushur mallin e pritjes më duhej t’ia shkruaj me adresën e një serbe në gjuhën serbe që t’i lejonin t’i merrte. Ishte vërtetë pushtet i egër, por duket se me egërsisë e tij na bënte më të forte dhe më këmbëngulës për ta luftuar në çdo hap. Jo rastësisht thuhet se ajo që nuk të vret të bën edhe më të fortë. Sapo diplomoi në ditën e dytë të diplomimit u martuam ashtu siç i kishim premtuar njëri-tjetrit dhe jeta filloi me sfidat e reja të punës ku kundërshtarët nuk harronin t’ia rëndonin çdo hap. Por, ai ishte më i fortë, më i zgjuar dhe më i vendosur se ata. Ngaqë e dinte se vetëm duke ua njohur dobësitë dhe duke përfituar nga njohuritë e shumta mund t’i mundnim në fushën ku ata ishin më të fortë, në armatë e armatim. Për 5 vite me radhë sa jetuam në Kroaci ku na lindën dy djemtë Jetoni dhe Edoni, ai përgatiti, mbështeti dhe aftësoi grupe të rinjsh, të cilët e ndjenin veten të rrezikuar nga pushteti dhe mbështetjen e vetme e gjenin te oficerët e guximshëm, të cilët ishin të paktë në ish Armatën Jugosllave. Ditën fundit, që iku nga ushtria ai me vete mori 5 djemtë e fundit shqiptarë, që kishin mbetur në armatë, i shpërndau në shtëpitë e tyre në Kosovë, me urdhrin që vetëm të njoftonin familjet që ishin gjallë dhe të nesërmen të gjithë të largoheshin nga Kosova bashkë me ne dhe dy fëmijët tanë.

LARGIMI FAMILJARISHT DREJTË ZVICRËS

Në fund të dhjetorit 1990 ikëm për në Zvicër, ku na u bashkuan edhe 3 ushtarët e tij dhe që nga ajo ditë ende jetoj në Zvicër, bashkë me djemtë Jetonin, Edonin dhe vajzën Lorinën, e cila është e martuar tani dhe ka vajzën e saj Emën dhe me fëmijët e Jetonit; nipin Agimin e Kolosin dhe mbesën Katanën. As në Zvicër nuk e patëm lehtë në fillim. Ishim vendosur në qendra refugjatësh, ku ishin grumbulluar mijëra të rinj dhe familje nga Kosova, të cilët kishin ikur nga represioni serb. Por, me kohë e morëm veten, u punësuam të dytë dhe krijuam qerdhen tonë të ngrohtë pas shumë peripecish e sulmesh mbi Agimin. Dora e zgjatur serbe kujdesej për mos rehatinë tonë edhe në Zvicër. Kështu që në vitin 1995 na dogjën shtëpinë ku jetonim me 3 familje tjera, por fati Agimi qëlloi në shtëpi bashkë me djalin e vogël dhe arriti t’i shpëtonte të gjithë banorët, të cilët u ngujuan brenda nga paniku dhe zjarri i madh që kaploi shtëpinë menjëherë. Unë isha në fshatin afër ku punoja si mësuese për fëmijët tanë në gjuhën shqipe dhe policia na propozoi të gjenim banim tjetër, por as në vendbanimin tjetër se patëm lehtë. Rreth një vit më pas në postën tonë na arriti një paketë e vogël, që mu duk e dyshimtë dhe në vend se ta hapja thirra policinë, të cilët alarmuan tërë bllokun ku jetonim dhe për dy vite s’kisha të drejtë te hapja letrat e as pakot pa praninë e policisë.

UNË DO TË SHKOJ ATJE KU MË THËRRET GJAKU I FËMIJËVE DHE I NJERËZVE TË PAFAJSHËM QË VRITEN, VETËM PSE JANË SHQIPTARË

Këto bënin që Agimi të stërvitej vazhdimisht dhe të ishte i gatshëm për luftë në çdo moment dhe nga momenti kur Familja Jashari u flijua heroikisht, ai më nuk priti as kërkesë e as urdhër nga udhëheqja e Kosovës dhe Komandanti i Përgjithshëm, por para kolegëve të tij oficerë deklaroi: “Unë do të shkoj atje ku më thërret gjaku i fëmijëve dhe i njerëzve të pafajshëm që vriten, vetëm pse janë shqiptarë”. Iu bashkua luftës dhe me 23 mars, 1998 dhe ra në Altarin e Lirisë më 11 prill, 1999. Për aksionet e shumta dhe suksesin e tyre mund t’ju flasin ata që përjetuan udhëheqjen e Agimit dhe mbrojtjen e tij në kohë lufte. Por, fakt është që sa ishte Agimi gjallë nga aksionet e shumta që udhëhoqi asnjëherë nuk iu vra asnjë ushtarë, ngaqë prioritet kishte mbrojtjen dhe sigurinë e çdo ushtari të tij. Ata i konsideronte si fëmijët e tij. Amaneti i vetëm që më la si në shaka, sa ishte në Zvicër për të rekrutuar të rinjtë tanë për në luftë, më luti “se në rast se më ndodh gjë, të lutem mos mi rëndo shokët‘‘. Dhe kjo më ndihmoi të qëndroja krenare para tyre kur shkova në Koshare pasi më thanë se ishte plagosur, gjë që s’ishte e vërtetë ngaqë ai kishte vdekur në vend nga plumbi i snajperës, e cila e kishte tejshkuar nga krahu në zemër.

DERISA TË MOS MBETET KËMBË ARMIKU NË ATDHEUN TONË…

Kur Komandant, Rrustem Berisha, deshi të mi dorëzonte armët e Agimit e luta që armët e Agimit të mos pushonin deri të mos mbetej këmbë armiku në atdheun tonë dhe armën e krahut të Agimit ia dorëzova atij, ndërsa armën e dorës shokut të tij, Xhafer Gashit. Ajo që ka qenë më e vështira gjatë kësaj kohe sa kam qëndruar në luftën e Koshares, ku kam bartur uniformën e Agimit dhe armët e tij, ishte gënjeshtra që më duhej tu thonim ushtarëve se Agimi ishte gjallë dhe për momentin ishte i zanun në frontin tjetër. Kjo ishte e domosdoshme ngaqë armiku kërkonte dobësimin e radhëve të UÇK-së, duke shpërndarë frikë e mosbesim. Ushtarët ishin të lidhur me Agimin, ngaqë ai u printe në çdo betejë dhe sfida që vet t’i bindja se Agimi ishte gjallë ishte sfidë e rëndë emocionale, por edhe gënjeshtër që më ndihmonte ta kaloja dhimbjen më lehtë. Nga njëra anë ngaqë s‘doja ta pranoja realitetin dhe nga ana tjetër ngaqë sa mendonin se ai ishte gjallë jetonte vërtetë si udhëheqës i tyre. Gjatë asaj kohe në telefonin satelitorë veterani, Sali Qeku, e thirrte vazhdimisht, ngaqë ende se dinte se çka kishte ndodhur dhe Xhaferi ma ofroi mua telefonin me lutjen t’i përgjigjesha. Kur u përgjigja unë veterani i habitur me pyeti pse isha aty. Përgjigja ime ishte e shkurtë, ‘‘Ti e din ku asht Agimi jam edhe unë‘‘. Ai e kishte kuptuar se Agimi nuk ishte më dhe pas një jave edhe ai iu bashkua në Altarin e Lirisë.

JETA PA AGIM RAMADANIN, KRENARI, DHIMBJE, TRISHTIM…

Jeta ime pa Agimin nuk ishte e lehtë. Humba shokun e fëmijërisë, dashurinë e vetme, me të cilën u rrita dhe trishtimi vazhdon të jetë pjesë e përditshmërisë, njëjtë si krenaria e mburrja që kisha një shok trim të pa zëvendësueshëm. Vazhdoj të sillem njëjtë me të në zemër, duke u përpjekur çdo moment për të plotësuar një dëshirë të tij të pa realizuar, një udhëtim të mbetur peng, një ekspozitë të dëshiruar për ta parë apo realizuar diku, e mijëra dëshira të mbetura peng, që e kam vështirë t’i plotësoj, mbi të gjitha ai deshi lumturinë time dhe të fëmijëve të tij dhe të gjithë fëmijëve të Kosovës, për të cilët u flijua. Uroj që gjeneratat e reja të marrin mësim nga dashuria deri në flijim për atdheun. Fëmijët tanë tani janë rritur dhe e kam shumë më lehtë, kam mbështetjen e tyre të vazhdueshme si të Jetonit, Edonit dhe Lorinës, e cila ka lindur në Zvicër dhe ka qenë misi i babit. Sa i përket përkujtimeve dhe nderimit nga shteti i Kosovës mendoj se nuk është bërë mjaft as për Agimin tim e as për mijëra Agim të tjerë që na sollën lirinë. Ngaqë përkujtimi në datat e caktuara shihet si mundësi për paraqitje të vlerave personale e për shumicën është i bezdisshëm dhe i panevojshëm tani pas 23 vitesh. Po sillemi sikur lufta ka qenë e panevojshme dhe heronjtë e viktimat e luftës kanë shkuar më kot për gjeneratat që s’duan të njohin pjesën tonë të vuajtjeve, sfidave dhe ëndrrave të këputura në gjysmë për ardhmërinë e tyre të lirë. Por, çdo popull që harron historinë e vet është i detyruar ta rikujtojë përmes përsëritjes. Kështu të pakën thuhet dhe unë shpresoj shumë dhe lutem që kjo të mos na ndodhë kurrë! Miqtë e Agimit, vazhdojnë të mbesin miqtë tanë t’i përkrahim dhe mbështesim si na përkrahën dhe mbështetën ata gjatë dhe pas luftës.

LUFTA E UÇK NDAJ OKUPATORIT SERB E DREJTË DHE E NDERSHME

Lufta e UÇK-së ishte luftë mbrojtëse e një populli që me decenie të tëra u pengua qëllimshëm në arsimim, edukim, siguri, ekonomi e shëndetësi. Po mos të ishte e tillë nuk do të mund të gëzonte përkrahjen e aleatëve si NATO-ja dhe Bashkimi Evropian. Djemtë e vajzat, që iu përgjigjen kësaj mbrojtje ishin gjaku më i pastër i kombit që synoi lirinë dhe në bashkëpunim me forcat aleate po e gëzojmë sot. Të gjykosh për luftën, e cila ishte e domosdoshme në mbrojtje të një populli që po shfarosej në mënyrën më bizare, është jo e logjikshme, por të gjykosh për vepra të padrejta personale është e drejtë edhe detyrë e çdo gjykate.

KUSH ISHTE AGIM RAMADANI (3 MAJ 1963 – 11 PRILL 1999)

Heroi i Kosovës Agim Ramadani i njohur në luftë si komandant “Katana’ ishte komandant i Brigadës 138, komandant i Zonës Operative të Dukagjinit, në Koshare. Ishte strateg i lartë dhe udhëheqës i dashur. Ishte njëri prej komandantëve më të shquar dhe më aktivë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ra dëshmorë më 11 Prill 1999 në Koshare. Ai dhe vepra e tij do të kujtohet dhe nderohet përjetë.

Ilirët në protohistori

September 30, 2021 by s p

(Origjina, kultura dhe përhapja e tyre)

Bardhyl Adem Selimi

Një ndihmesë e vlefshme për historinë tonë

Protohistoria, sipas enciklopedisë, është periudha nga bronzi e deri kur njerëzit ende nuk kishin histori të shkruar, por kishin elementët e tjerë kulturorë, si bashkëjetesa në grupe shoqërore, punimi i tokës dhe mbarështimi i bagëtisë, zejtaria, gjuha e folur etj

Profesori Ibrahim Osmani – Kelmendi rreket të ndriçojë këtë protohistori të ilirëve, paraardhësve tanë. Referenca janë të shumta dhe bashkëkohore kur ai jetoi deri 1979.

Djaloshi nga Presheva i kreu studimet e mesme në shkollën e mirënjohur si “Medreseja e Madhe e Kral Aleksandrit” në Shkup, mandej studioi për histori në Beograd, Peruxhia dhe Zagreb. Si shumë të rinj të asaj kohe, jo vetëm kureshtarë, por edhe të vetëdijshëm për fatet e gjysmës së kombit shqiptar të mbetur në Ish Jugosllavinë Mbretërore, Ibrahimi pëlqeu të hulumtojë në histori, për t’iu përgjigjur gjithë atyre teorive të gënjeshtra të historianëve sllavë për prejardhjen e shqiptarëve. Dhe Kosova kishte shumë nevojë për këtë!

Që kur jepte mësim në Normalen e Prishtinës të hapur në 1941 pas bashkimit të pjesës më të madhe të Kosovës me shtetin amë, ai bashkëpunoi me drejtorin e atëhershëm, Rexhep Krasniqin dhe hartoi tekste për nxënësit. Por, kur në vitin 1943, Kosova kërcënohej seriozisht nga një ripushtim sllav, që mundësohej edhe nga bashkëpunimi i komunistëve jugosllavë me ata shqiptarë, sidomos pas prishjes së Marrëveshjes së Mukjes, ai e kuptoi se para se të kërkojë histori, atdheu kërkonte pushkë e zemër që të mos e shqyejnë të tjerët. Kështu, Ibrahimi e la pendën dhe hodhi në krah pushkën që e përdori me shumë vullnet për mbrojtjen e Preshevës dhe trevave të tjera shqiptare.

Vetëm pasi Kosova dhe viset e tjera n ëish Jugosllavi u pushtuan me ndihmën e partizanëve nga Shqipëria, për të mos vijuar një luftë vëllavrasëse, prof. Kelmendi mori rrugën e mërgimtarit politik në kampet e Greqisë, së bashku me qindra luftëtarë të tjerë, në mes tyre edhe tim atë dhe Luan Gashin e Abdyl Hencin. Bashkë me tim atë, nga viti 1953 ai mërgoi në Australi ku vijoi punën si mësimdhënës dhe hulumtues shkencor, duke shfrytëzuar arkivat e shumë shteteve dhe literaturën përkatëse.

Tërë kohën ai punoi në kuadër të Partisë së Ballit Kombëtar, bashkëpunoi me revistat e emigracionit politik dhe mori pjesë në konferenca shkencore. Prandaj emri i tij ishte lakuar dhe vetë ai ishte shigjetuar shpesh nga regjimet komuniste në Jugosllavi dhe Shqipëri. Mjerisht, nuk jetoi gjatë.

Dorëshkrimet e tij, fatmirësisht, i mblodhi, i ruajti dhe i përgatiti për botim një nip i tij, juristi Feti Shaipi bashkë me të shoqen e Fetiut, Hyrijen.

Kur i kam parë tre libra të tij, dhuruar nga Fetiu, më ka ardhë shumë keq që kryetari i atëhershëm i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, arkeologu Myzafer Korkuti, i pranoi me një farë përçmimi. Sidoqoftë, vlerat e prof. Ibrahimit nuk kanë humbur. Në fund të korrikut 2021, presidenti i Shqipërisë e dekoroi atë me “Urdhërin e Skënderbeut”.

Mblodhi Bardhyl Adem Selimi, 29 shtator 2021

VEPRIMTARIA FETARE DHE KOMBËTARE E KISHËS SË CURRAJVE TË EPËRM (1897–1945)

September 30, 2021 by s p

Ylli Prebibaj

Popullimi i Currajve të Epërm është një proces që ka kaluar nëpër disa dekada dhe shtimi i popullsisë ka shtruar disa nevoja të ngutshme për banorët. Një ndër to ishte fort e rëndësishme për ta, pasi kishte të bënte me ngritjen e një kishe.

Disa rituale fetare para funksionimit të kishës i ishin deleguar një banori të respektuar atje, në afërsi të kullës së të cilit ndeshet toponimi “Kodra e Priftit”. Mirëpo, mungesa e gërmimeve arkeologjike nuk na e mundëson lokalizimin e ndonjë kishe atypari. Delegimi i pjesshëm i kryerjes së ritualeve fetare ishte fenomen i kushtëzuar nga mungesa e meshtarëve, për shkak të presionit, deri në ekzekutime fizike, ndaj klerikëve në viset shqiptare përgjatë sundimit të Perandorisë Osmane. Konkretizimi i kësaj praktike e ka zanafillën me Formulën e Pagëzimit të vitit 1462. Gjithsesi, fenomeni është i pranishëm vetëm në rastet e mungesës së famullitarëve dhe synonte mosshkëputjen e banorëve nga besimi katolik.

Besimtarët, si përpara ndërtimit të kishës, ashtu edhe pas ndërtimit të saj, kur mungonin famullitarët, janë orvatur të kryejnë shërbimet themelore fetare, duke marrë një rrugë shumëorëshe në këmbë për në kishën e Nikajve ose, sipas rastit, në kishat e Dukagjinit, në varësi të lidhjeve farefisnore kur mund të flinin një natë, të cilën ua kushtëzonte rruga e gjatë, për t’u kthyer të nesërmen.

Në shekullin XIX Perandoria Austro-Hungareze e intensifikoi mbështetjen për kishën katolike në veri. Kësisoj, Currajve iu premtua ndërtimi i një kishe e njëmend nisi ndërtimi i saj, i cili u përfundua në vitin 1897. Viti i mbarimit të punimeve të kishës është faktuar nga mbishkrimi në gurin e latuar në ballinë të saj, si një dokument i përjetshëm.

Mbishkrim në murin ballor të kishës së Currajve të Epërm

Në vijim të kësaj mbështetjeje, në vitin 1899, famullia Nikaj, në Ipeshkvinë e Pultit, kishte përfituar nga shoqata e Shën Mërisë (Zojës së Papërlyeme) 250 fl (florinjë/gulden) BN (monedhë bankare) për ndërtimin e qelës famullitare për degën Curraj.

Currajt, nga ana e tyre, i dhuruan kishës tokë në pozicionin më strategjik, ku të gjitha rrugët e lagjeve të çonin aty. Po ashtu, edhe dy varrezat ishin pozicionuar në vende shumë të përshtatshme e të arritshme në çdo stinë, pavarësisht kushteve klimaterike.

Interesimi i Perandorisë Austro-Hungareze konkretizohet nëpërmjet veprimtarisë së konsujve të saj. Letërkëmbimi i tyre me eprorët është barra e provës së kësaj platforme. Në vitin 1897 konsulli austriak në Shkodër Teodor Ipen (Theodor Ippen) viziton personalisht krahinat katolike, ku pa nga afër situatën.

Në dokumentin zyrtar, të cilin ua përcolli eprorëve, përshkruhen disa prej territoreve të Currjave (Tzuraj). Në të njëjtin dokument përmenden edhe bjeshkët e tokat e Currajve, si: Boshi, Piku etj. Që nga këtu del e qartë shtrirja e Currajve bashkë me zonat kufitare.

Mirëpo, për shkaqe tashmë të trajtuara nga ekspertë të historisë kishtare, shërbimi fetar në periudha të caktuara nuk ishte i mundur, sidomos për një rajon kaq vështirësisht të arritshëm. Sipas relacionit të datës 26 nëntor 1893, në Curraj kishte rreth njëzet familje që jetonin në fajin publik të bashkëjetesës së pakurorë, ndër të cilat, dy prej shtëpisë së kryetarit të fshatit. I gjithë shqetësimi vinte nga nevoja për një famullitar të përhershëm për kishën dhe kryerjen periodike të shërbesave fetare, me qëllim shmangien e fenomeneve të lartpërmendura.

Kisha e Currajve në gjysmën e parë të shekullit XX

Në dokumentin e përgatitur nga famullitari i Nikajve Pjetër Gjadri, më 29 qershor 1907, paraqiten pronat e kishës së Nikajve, si dhe çështje të tjera me interes për Perajt, Mserrin, Paplekajt, Vargun, Currajt e Poshtëm e Currajt e Epërm.

Katër vjet më vonë, në vitin 1911, Currajt e Epërm kishin 100 shtëpi – një numër kaq i madh ekonomish familjare ishte sa disa fshatra të tjerë të Nikaj-Mërturit të marra së bashku. Kjo dëshmon për rolin e madh që luante katundi 100 oxhaqesh në zhvillimet krahinore.

Një provë e madhe përpara gjykatores së historisë u ra për hise si Currajve, dhe kishës së tyre në 1915-n. Të dielën e 4 korrikut 1915, një trupë ushtarake malazeze, pasi kishin zaptuar malësinë e Gjakovës, përkatësisht të gjithë flamujt (bajraqet) e saj, arriti në qendër të katundit Curraj (Suka e Kishës).

Kërkesat ishin të njëjta si ngjeti, dorëzim armësh e njohje e autoritetit të pushtuesit. Mirëpo famullitari At Leonard Shajakaj me parinë Balec Gjonin, Nikë Musën, Gjon Balën, Syl Avdinë, Gjelosh Ramën etj, i refuzuan kërkesat e tyre.

Tundimi më i madh që u shfaq para Currajve nuk ishte as frika nga “shkiet”, as ndonjë çështje tjetër, por zakoni i mospërdorimit të armëve në kishë e rreth saj. Ndërhyrja e At Leonardit ua hoqi këtë peng, kur u drejtohet me fjalët “A po ndieni burra në këtë rasë nuk âsht mkat me qitë kundra kishës…, pse meshtarë aty s’ké, por ká hî aty ai qi kjoftë tretë, pse këta s’janë tjetër veçse të mallkuem, e prandej duen qitë jashta kishet.”.

Mbasi malazezët nuk u dorëzuan vullnetarisht, filloi përplasja e armatosur, gjatë së cilës mbeti i vrarë një ushtar malazez. Në këto kushte, ata u dorëzuan pa asnjë kusht. Me ndërhyrjen e Balec Gjonit, u vendos moslikuidimi i të dorëzuarve sipas zakonit të “ndores”, varrosja e kufomës së ushtarit dhe përcjellja e ushtarëve të tjerë deri në afërsi të Gucisë.

Vendimi për të përzënë dërgatën e ushtrisë malazeze i shndërroi Currajt në të vetmen hapësirë të lirë në hartën e zaptimit ushtarak malazez të Malësisë së Gjakovës. Dëbimi i tyre, përzënia ceremoniale deri në kufi, si dhe përgatitja e Currajve për luftë në Qafë të Kolçit e më tej, sipas nevojës, u dha kurajë edhe luftëtarëve të flamujve të tjerë.

Dokumentet pronësore të kishës

Kisha ka luajtur një rol shumë të rëndësishëm social e administrativ dhe, nga ky këndvështrim, dokumentet pronësore të kishës së Currajve janë me interes kishtar, por edhe historik. Në vitin 1916, At Pjetër Gjini sjell të dhëna për inventarin e kishës.

Një periudhë me mjaft interes është periudha e shërbimit fetar në Curraj të At Bernardin Llupit (OFM). At Llupi, në një kuvend me burrat e Currajve, hartoi një dokument, ku janë fiksuar në formë të shkruar kufijtë e kishës e të varrezave. Në këtë praktikë dokumentare bie në sy dhe një skicë që përciptazi shfaq formën e ndërtesave të kohës, rrugët e tokat kufitare.

Në cilësinë e famullitarit të Currajve të Epërm, At Llupi shkruan se “… së bashku me pari e pleq të 100 shtëpive të Currajve të Epërm, u bashkuam, ndamë e caktuam kufijtë e tokave të kishës …”. Ndarja iu besua më të moçmit të fshatit, Ali Abazit, si personi më i përshtatshëm për këtë detyrë. Bashkë me të ishin Sejdi Bala, Adem Brahimi, Mirash Gjoni etj.

Faksimile e dokumentit pronësor të kishës, 1918

Pjesë e këtyre dokumenteve është edhe skica e mëposhtme, ku paraqiten varret e Qokajve dhe tokat kufitare të tyre.

$C:\Users\LED-COM\Desktop\IMG_5538 - Copy.JPG$ Skica e At Llupit, Curraj i Epërm, 1918

Famullitarët e Currajve, përpos shërbimeve fetare, u përfshinë edhe në veprimtari edukative e arsimore. Disa prej të rinjve vullnetmirë arritën të marrin aty bazën fillestare të njohurive arsimore.

Sikurse e kemi trajtuar edhe në shkrime më të hershme, famullitarët ishin ndihmëtarët e parë të shkollimit. Ata u përfshinë vullnetarisht në radhët e mësuesve të Drejtorisë së Arsimit Shkodër dhe, e thënë pa ndonjë tepri, ishin dukshëm më të përgatitur se mësuesit e caktuar nga institucionet. Në listën e personelit të Drejtorisë së Përgjithshme të Arsimit më 1918-n, në Curraj të Epërm, figuron si mësues At Nikolla Kolaj.

Njëkohësisht, famullitarët katolikë u orvatën t’i orientojnë malësorët në luftën e parë të përbotshme, pasi viset shqiptare u shkelën nga disa ushtri njëra pas tjetrës. Kjo synonte shmangien e konflikteve të panevojshme e jo të dakordësuara me flamujt e tjerë, pasi dihej që një gabim taktik do t’u kushtonte shumë jetë dhe ekonomi familjare banorëve të varfër. Sikundër do të prishte aleancat me fuqitë proshqiptare.

Autoritetet austro-hungareze, të cilat kishin përzënë kudo që kishin shkelur trupat serbo-malazeze, më 16 gusht 1918, organizuan një festë në Zhuri për ditëlindjen e perandorit. Ata u orvatën që festës t’i jepnin karakter shqiptaro-austriak, duke stolisur rrugët me flamuj të Shqipërisë dhe të Austro-Hungarisë. Aty ishte ftuar një pjesë e mirë e personaliteteve të Malësisë së Gjakovës etj. Ndër shumë të pranishëm spikati dhe prania e At Bernardin Llupit, i cili tashmë njihej si një eksponent i zhvillimeve të vitit 1915.

Në këtë eveniment At Llupit iu akordua dekorata e kryqit të artit me kurorë. Aty u dekoruan edhe personalitete të tjera dhe në emër të tyre përshëndeti At Llupi.

Më 24 maj 1919, në Nikaj mbërrin një përfaqësues shumë i rëndësishëm i kishës katolike, vizitori apostolik Dom Ernesto Cozzi, i cili kërkoi nga famullitari i Rajës dhe ai i Currajve të Epërm që të sillnin regjistrat e sendet e tjera të nevojshme. Kërkesa në fjalë provonte mbikëqyrjen e autoriteteve kishtare përkundrejt punës zyrtare të famullitarëve në kishat respektive.

Në kishën e Nikajve në këtë kohë vepronte “Shoqëria e Shna Ndout”, e cila ishte themeluar me lejen e ipeshkvit të dioqezës dhe në të cilën ishin regjistruar disa besimtarë si anëtarë. Interesimi i një titullari kaq të lartë dëshmon shtimin e interesimit për zonën.

Kleri kishte vështirësi të shumta në kryerjen e shërbimeve kishtare në Curraj, sidomos për shkak të rrugëtimeve të mundimshme. Një tjetër pengesë ishte mirëmbajta e ndërtesës së kishës, ku, me sa duket, kanë ndikuar varfëria e popullatës dhe mungesa e burimeve financiare nga ana e vetë kishës, megjithëse kjo situatë ishte e ngjashme edhe në famulli të tjera.

Vështirësitë e famullitarëve gjenden në letërkëmbimin e kohës dhe një prej këtyre rasteve gjendet në fondin dokumentar të At Shtjefën Gjeçovit në Arkivin Qendror të Shtetit. Në këtë dokument paraqitet gjendja e vështirë shëndetësore e famullitarit të Currajve të Epërm At Nikolla Kolaj, i cili ishte rrëzuar e kishte thyer këmbën dhe, për këtë arsye, kërkohej transferimi i tij në një famulli tjetër.

Situata e rënduar shëndetësore paraqitet nëpërmjet dëshmisë që mban datën 20 korrik 1920: “Unë i nënshkruemi po diftoj se mbas nji vizite qi bana sot te P. Nikolla Kolej famullitarë në Curraj t’Epër, emënpërmenduri qyshë do viet përpara asht rrëzue e i ka shkaktue me e thye ashtu qi i bashkon gjiniu e rrënakt e prej asaj së thyerjes kamba … prej kambës së djathtë e ka metë kamën e ka të smutë … të hiqet prej asaj famullie e t’i epet nji detyrë e nji famullie qi s’asht e nalt me kodra e me male e me bregje e me gur e naltë e teposhtë se kshu e do nevoja e mjekës, për me i sigurue shëndetin.”.

Ndërkohë, në dokumentet françeskane të vitit 1920 përmenden edhe paria e Currajve, e përbërë nga: Ded Ndreu, Lulash Ndreu, Sejdi Murreci, Gjelosh Rama, Grimc Dema e Mushak Baftia.

At Marjan Prelaj, në një libër me interes historik, shkruan se, në vitin 1920, vendasit ndërtuan hospicin e Sh’N. N në Curraj të Epërm, si dhe kishën.

Në maj të vitit 1922, nëpërmjet një letërkëmbimi ndërmjet qeverisë shqiptare dhe Lidhjes së Kombeve, për objektet e kultit e çështje të tjera paraqiten të dhëna në rang kombëtar. Sa i takon Nikaj-Mërturit, përmenden kisha e Currajve, krahas asaj të Nikajve, Palçit e Rajës. Në kolonën “Vërejtje” të këtij raportimi cilësohet se këto kisha janë të katolikëve dhe ortodoks nuk ka asnjë frymë. Ky informacion përmbysi një keqinformim të vazhdueshëm të palës jugosllave në mbledhjet e zhvilluara përgjatë punimeve të lidhjes, si dhe të disa mendjeve të liga në administratën shqiptare të kohës.

Ushtruesi i veprimtarisë fetare në vitin 1929 në Curraj figuron At Françesk Kqira. Prania e tij në Curraj është e mbështetur dokumentarisht, së paku në vitet 1928 – 1929. Një kontribut shtetëror japin famullitarët në regjistrimin e popullsisë. Në maj të vitit 1930, ndër kontribuuesit për regjistrimin e popullsisë në Nikaj-Mërtur figuron edhe At Gaspër Suma, i angazhuar në Curraj të Epërm, Kuç, Qiresh e Mulaj.

Në këto vite, pavarësisht shumë debateve që zhvilloheshin në shoqërinë shqiptare, shteti kishte një parim themelor, angazhimin e njerëzve të ditur në veprimtari me rëndësi kombëtare. Kësisoj, ka pasur letërkëmbime, ku kishës i kërkohej vënia në dispozicion e përfaqësuesve të saj për çështje që kërkonin nivel të lartë profesional.

Infrastruktura e ndërtesave kishtare shpesh ishte në gjendje të rëndë. At Rrok Vataj, famullitar në Curraj, në vitin 1934, është orvatur maksimalisht për riparimin e saj. Ai ka pajtuar, nëpërmjet akteve kontraktore me shkrim e nënshkrim, disa vendali për transportimin e dërrasave dhe për mbulojën e kishës.

Në letrën e dërguar prej Zyrës Famullitare të Currajve të Epërm, më 24 prill 1936, evidentohet gjendja e vështirë. Sipas famullitarit, kur ai mori detyrën, kishte 16 gjynahqarë konkubinarë e katër kunora të pavëna, të cilët kishin një vit që jetonin ilegalisht. Si pasojë e punës, numri i konkubinarëve ishte ulur në katër, të cilët pritet të fashiten së shpejti, duke u dhënë njëherë e mirë fund gjynahqarëve të famullisë.

Ai informonte se “… si pasojë e punës me besimtarët, gati çdo të diel, kisha mbushet e shpesh mesha mbahet jashtë prej popullit të shumtë. Sakramentet janë frekuentuar mirë, sa nuk ka ditë të diele që nuk rrëfehen e kungohen së pakut dhjetë vetë. Katekizmi është frekuentuar dy herë në javë prej fëmijëve të famullisë, numri i të cilëve mund të shkojë deri në gjashtëdhjetë.”.

Famullitari i Currajve të Epërm e mbyll relacionin me kërkesën për të ndrequr kishën, për shkak të gjendjes së saj. Madje, më vonë, ai informon edhe provincialin për punën e bërë, si dhe pamundësinë e shlyerjes së detyrimeve kontraktore me punëtorët e sipërpërmendur. Shqetësimi i tij del qartë në letrën e mëposhtme:

“Curraj 22. VIII. 937

Zyra Famullitare Curraj

Fort i nderti atë provincial,

Kur para 4 vjetëve, erdh në vizitë P. Provincjali i athershëm, shkëlqesia e tij Emzot Prenushi, edhe e pau gjendjen e mjerueshme, në të cilën gjindej qela e Curraj, e sidomos mloja qi ishte tuej ra mrendë, më tha qi të bashe mlojen e re tuej më premtue njiheri ndimen e Provincës.Un mbas ati urdhri e ati premtimi ja hina punës, edhe e bana mlojen e re të qelës, për të cillën si kur ju kam lajmue edhe tjera herë me shkresë ka kushtue 25 napolona. Mjerisht por, deri tash jo vetëm se nuk kam pasë asnjë ndihmë prej provincet por për me la ato harxhimet e qelave tash tri vjet më duhet me u la faiden vjeta më vjet. Po shof se Provinca nuk asht tuej i ndejë premtimit të thanun për pagimin e këtyne borxheve me kët lutje me ju lypun mos tjetër nji uha, qi mund të lajë shekullarët e mos të kemi faide ndër ta e ti jes borsh Provincës, të cillat ja lajë tuej hjekë për gjithë vjetë ka nji pjesë të vogël prej subsidit qi më takon me marrë.

I sigurtë se lutjen t’eme keni me marrë parasysh.

Nënshkruhemi me shumë bindje.

P. Rrok Vataj ofm

Famullitar”.

Pavarësisht rrotacionit të famullitarëve, si pjesë e planifikimeve të administratës klerikale, platforma e tyre në shërbim të besimtarëve ishte e pandryshueshme. Gjatë pushtimit të Shqipërisë, kleri katolik ishte i shpërndarë në të gjitha famullitë, përfshirë dhe Currajt e Epërm. Në muajin shkurt të vitit 1943, në cilësinë e fratit të Currajve, paraqitet At Alfons Çuni. Famullitarët i këshillonin banorët të distancoheshin nga propaganda politike.

Situata u rëndua me shpalljen e platformës komuniste, e cila ishte tepër ogurzezë për qasjen ndaj besimit fetar, klerit, familjes, parisë, pronës dhe mekanizmit të instalimit të pushtetit në famullitë katolike.

Famullitarët katolikë, për shkak të njohurive të tyre shkencore rreth teorisë komuniste, kishin kohë që e kundërshtonin ideologjinë në fjalë, si pasojë e eksperimentit të frikshëm në Rusi. Në fakt, ata nuk huqën në parashikimet e tyre. Shkelja e zonës nga repartet ushtarake partizano-komuniste u pasua me ushtrimin e një terrori kriminal të përmasave antikombëtare. Faktet provojnë se reprezaljen e kishin me shqiptarët autoktonë të këtyre viseve, kishën e parinë, se ushtri të huaja nuk kishte atypari.

Famullitari kryesor, i cili u angazhua në orientimin e popullatës në këtë situatë të rëndë ishte famullitari i Nikajve, At Dionis Makaj. Në letrën që ai i dërgon provincialit në tetorin e vitit 1944 shkruhet se komunizmi është armiku i fesë, i atdheut dhe i meshtarëve. At Makaj informon se u kishte çuar fjalë fratit të Rajës dhe atij të Currajve të Epërm të vinin për t’u bashkuar me qëndresën antikomuniste, duke i porositur të ruhen shumë.

Siç konstatohet nga proceset e pafundme e të montuara politikisht më pas, meshtarët katolikë, përfshirë ata që shërbyen në Curraj, ishin subjekt kryesor i goditjes kriminale komuniste. Ata u arrestuan, u burgosën dhe u eliminuan nëpërmjet metodave më të egra të manualeve torturuese komuniste.

Ish-famullitari i Currajve, At Bernardin Llupi, nuk kishte nga mbrapa veç komunistët shqiptarë, por edhe ata sllavë. Ai u arrestua së bashku me aktivistë të tjerë të çështjes kombëtare në Prizren. Sigurimi jugosllav u montoi procesin “Katoliçeskaja Banda” dhe gjyqi sllavotitist, shkruan Fritz Radovani, vendosi pushkatimin e At Bernardin Llupit, 60 vjeç. Vendimi u ekzekutua më 25 nëntor 1946, në Prizren, ku u ekzekutua me breshëri automatiku.

Proceset e montuara, burgosjet dhe ekzekutimet i provuan pa përjashtim të gjithë ish-famullitarët e Currajve që ishin gjallë. E gjithë kjo urrejtje e armiqësi ndaj këtyre kolosëve të fesë e atdheut, që kishin një jetë të përkushtuar ndaj kombit, e njollosi sistemin komunist. Sidoqoftë, kisha ishte e mbeti dhe veprat e famullitarëve janë të përjetshme në ndërgjegjen e besimtarëve të Zotit dhe sidomos të atyre të Currajve.

Simbolika e kishës si institucion dhe e rrethinave të saj

Kisha e Currajve mbart një simbolikë domethënëse fetare, kulturore dhe historike. Pak hapa larg saj ngrihet shkolla, poshtë saj “Pusi i Kishës”, bri saj, “Suka e Kishës” e “Blini i Kishës”, një memorial i kushtuar luftës së 1915-s e martirit të besës Gjelosh Rama, disa varre përreth saj e, disa hapa larg saj, varrezat e Prebibajve e Mrishajve, ku prehen figura në zë të katundit.

Kisha e Currajve shërbeu në ndonjë rast si një lloj “instituti kërkimor”; ajo u shndërrua në vatrën prej nga ku At Bernardin Palaj dhe At Donald Kurti mblodhën materialin më origjinal të Eposit të Kreshnikëve. At Zef Pllumi nënvizon se “Nga dy ekspedita që kam ndërmarrë këto vitet e fundit më del se vendet përshkruese nga rapsodët ma t’izoluem të botës si ato të Currajve të Epër, janë krejtësisht të sakta me të dhanat gjeografike.”.

Dijetarët e lartpërmendur mblodhën në Curraj të Epërm pjesët më themelore të Eposit, njëra syresh është Gjeto Basho Muji (Martesa e Halilit), për të cilën është lënë vlerësimi se “Kjo rapsodi, e përmbledhme mbas shqyptimit të tre rapsodëve të Curraj, mund të quhet bashkë me martesën e Mujit e me dekën e djalit të Homerit, nji ndër ma të bukurat e ma delikatet, qi kemi shqyp…”. Dëftuesi i kësaj rapsodie ishte Mirash Gjoni, i cili u kishte deklaruar se “… kshtu e dijm prej të parësh.”.

Regjistrimi i shkruar i tyre drejtpërdrejt nga rapsodët dhe krahasimi deri në tri burime të ndryshme, siç e pohojnë vetë mbledhësit e folklorit, i pajis këto burime të Eposit me një metodologji profesionale.

Kohët e fundit janë ndërmarrë nisma joprofesionale, duke “mbledhur” e fabrikuar “këngë eposi” nga përfitues projektesh të huaja. Ky proces është i dëmshëm për kulturën kombëtare, ndaj dosja që pritet t’i dorëzohet një ditë UNESCO-s duhet të përmbajë me patjetër fondin autentik të Eposit, si dhe autorët e vërtetë të mbledhjes së tij, përfshirë dhe rrëfyesit ose rapsodët e krahinave përkatëse.

Shkolla në Curraj ka lidhje zanafillore me kishën e famullitarët e saj. Famullitarët ishin të parët që edukuan, nëpërmjet pedagogjisë dhe fesë të rinjtë e katundit, të cilët më pas u përfshinë në listat e personelit të arsimtarëve.

Pusi i Kishës mbart një simbolikë të fuqishme betimi, vazhdimësi kjo e traditës iliro-shqiptare. Në atë pus u mbytën “gurët e besë”, pas një betimi në kishë nga burrat e Currajve se toka e tyre dhe e katundit s’do të shitej, falej a tjetërsohej kurrë jashtë katundit.

Rilindasi i shquar Pashko Vasa, autor i disa librave çelës për identitetin e shqiptarëve, këtë lloj betimi e ka konsideruar pjesë të besimit të vjetër të pellazgëve, betim që në malësi shoqërohet me të njëjtin nderim e me të njëjtën madhështi, sikurse në kohën e lashtësisë.

Ndërkohë, njohësi më i mirë i botës shqiptare i këtyre veçorive, At Gjeçovi, në studimin “Bet e Shqyptarëve” konstaton se “Guri të hjek randë n’at jetë”. Në çdo pleqni a gjyq “kryet e vendit e xen guri.”.

Suka e Kishës ishte “oda natyrore e kuvendit”; aty mblidheshin burrë për shtëpi, ku diskutohej e vendosej për çdo tematikë. Edhe planvendosja e saj nuk i le shumë shteg imagjinatës – një livadh me në krye një rreshpore të dallgëzuar, pothuajse në formën e dy rreshtave me stola.

Suka e Kishës

Tërësia e veprimtarisë fetare, kulturore e patriotike, e zhvilluar qysh prej ngritjes së saj në vitin 1897, e shndërron kishën e Currajve të Epërm në një institucion të rëndësisë së veçantë për secilin banor të Currajve, për çdo besimtar të Zotit e vëzhgues të identitetit kombëtar.

Pa mëdyshje, dokumentacioni i nxjerrë nga kjo kishë ka vlera të paçmuara fetare, historike, etnologjike, demografike, gjenealogjike, administrative etj. Shfrytëzimi i këtij fondi dokumentar ndërmjet viteve 2006-2010, krijoi mundësi për zbardhjen e ngjarjeve të trajtuara deri në vitin 1945.

Bibliografia

Burimet arkivore:

Fondet e Arkivit Qendror të Shtetit: F. 58; F. 78; F. 132; F. 132/A; F. 133; F. 195; F. 345;

Arkivi i Ministrisë së Punëve të Jashtme të Shqipërisë: F. 151.

Revista dhe gazeta:

Vëllazënija, nr. 110, Kremtimi i Lindjes së Perandorit në Zhuri, Wien, 1918;

Hylli i Dritës, nr. 7-8, “Kangë Kreshnikësh, Martesa e Halilit”, Shtypshkronja Françeskane, Shkodër 1924;

Hylli i Dritës, nr. 11, Trashëgimi Thrako-Ilirjane, Shtypshkronja Françeskane, Shkodër, 1924.

Botime historiografike:

At Bernardin Llupi (OFM), “Historija e Luftës Kundra Malit të Zi” (Kujtime të vitit 1915), Botimet Françeskane, Tiranë 2019;

At Zef Pllumi, “Histori Kurr e Shkrueme”, 55, Tiranë, 2006;

At Marjan Prelaj, OFM, “Misjoni shëtitës i françeskajvet nëpër Shqypni”, Botimet Françeskane, Shkodër, 2019;

Egelbert Deusch, Das k.(u.)k. Kultusprotektorat Österreich (-Ungarns) im albanischen Siedlungsgebiet, Böhlau Verlag, Wien Köln Weimar, 2008;

GiuseppeValentini, “Ligji i maleve shqiptare, nga relacionet e misionit shëtitës jezuit në Shqipëri 1880-1932”, Plejad, Tiranë, 2007;

Pashko Vasa, E vërteta, për Shqipërinë dhe shqiptarët, Naim Frashëri, Tiranë, 2008.

Uebe:

https://www.radiandradi.com/nje-faqe-e-pashkruar-ne-historine-e-arsimit-te-nikaj-merturit-nga-ylli-prebibaj/;

https://www.voal.ch/katoliceskaja-banda-maske-e-vrasjeve-komuniste-nga-fritz-radovani.

SAKO

September 30, 2021 by s p

Gezim Zilja

Mëngjes herët u ula në barin e hotelit trekatësh të Sakos, dikur një shtëpi përdhese e rrethuar me gardh. Dielli sa kishte nxjerrë kokën mbi kodrinat dhe rrezet e tij po pushtonin dalëngadalë sipërfaqen e detit ende të përgjumur, duke stërpikur përkohësisht ngjyrën e kaltër me një portokalli, që i afrohej bregut me shpejtësi. Vështirë një piktor mund ta hedhë në telajo atë nuancë portokallije ndoshta edhe pse kjo zgjat disa dhjetëra sekonda.

– Keni ndopak punë sivjet o Sako?

-Bereqaversën, gjynah të qahem! Po jemi populli i poshtër.
Hotelet rreth e qark i kanë dyfishuar çmimet. Ky lokali ngjitur ( Sakua i ka rritur me kohë çmimet) e ka bërë mishin e pjekur me 2.000 lekë kilogramin… Befas ndërpret fjalën, hedh sytë nga hyrja e lokalit dhe godet ballin me dorë. Dy ukrainase, me rroba plazhi, me ca këmbë kilometrike, të drejta, të derdhura si statujat greke, plot hire e të shkujdesura u ulën pranë nesh. Sakos iu lëmua fytyra e po i dilnin jashtë kokordhokët e syve.

– Sakooo, po të sheh gardiani.- I tromaksur brof në këmbë dhe kthen kokën nga hyrja e hotelit. Gardiani është e shoqja. Me ca flokë gjysmë bjond, të qethura shkurt, që ngjasonin si një furrik kashte kthyer përmbys, krehur s’dihet qëkur, ajo kishte kthyer kurrizin, duke pastruar tavolinën.

– Po ti po tall b.. me mua,- mu drejtua gjoja i fyer. – Aman se ma nxiu jetën,- qeshi pastaj i lehtësuar, duke me shkelur syrin gjithë djallëzi. Sakua sa ka mbushur të gjashtëdhjetat. Faqekuq, energjik, kokëmadh, hundëpatate, me barkun e bollshëm, sa rripi i pantallonave dhe tokëza mezi duken, të zhytur fare pranë herdheve e këmishën të zbërthyer, ngjason me personazhet feudalë të letërsisë klasike ruse. Ditë më parë më kishte kërkuar librin për “skelarët” dhe ”atë për ngjarjet e vitit 1997.’’ Nxorra librat nga qeska. – Të kam sjellë tre dhe një me tregime. Sakua i mori dhe filloi t’i shfletojë me kureshtje.

–Ou! Po këta të dy kanë dhe foto!? Më pëlqejnë shumë librat me foto. Pastaj i ktheu nga ana e pasme, pa çmimet u vrenjt dhe më pa në sy. – Kushtokan ca këto librat…

–Pa problem. Merri po t’i dhuroj! Fytyra iu përfshi nga një valë kënaqësie sa mu duk se dhe veshët llapushë po lëkundeshin, duke më falënderuar. – Eeee! Fisniku, fisnik ngelet. Qafsha të gjithë, që do t’i lexoj! Një djalë rreth të njëzetepesave, me ca mustaqe të holla po ndiqte bisedën përkulur mbi Sakon.- Afrohu, afrohu këtu Myler! Ky xhaxhi është shoku im. Më dhuroi këto librat…

– Libraaaaa,? tha djali i çuditur. –Ti bën libra? E kush blen sot libra? mu drejtua, duke më parë me ca sy maçoku nga poshtë lart. …

– Ore trap! Çar po flet.? Ik zhduku që këtu!- iu gërmush Qakua. – Është djali im po mos ia vër re! Me shqelma e mbaroi të mesmen. Mi griu paratë me këto kurvat…

– Lere djalin rehat! Udhëroi gardiani pa kthyer kokën. Sakua kaptoi pështymën poshtë dhe bashkoi fort buzët. Lashë mbi tavolinë 100 lekëshin e ujit. Si pa mëndje gishtërinjtë e Sakos e thithën si magnet. Më përcolli deri tek dera e lokalit: – Po dil ndonjë herë t’ia shtrojmë e të kënaqemi. Dil për zotin se na merr malli! Ishte i njëzeti behar, që ma përsëriste ftesën. U largova pa kthyer kokën. Në sy më shfaqeshin fytyra e lumtur e Sakos pasi i pohova, që librat janë falas dhe mënyra si përlau 100 lekëshin e ujit ndërsa në kokë më godisnin ritmikisht si me çomangë fjalët e Mylerit: – Ti shkruan libraaa!? Po ku blen sot njeri libra!?

DORËSHKRIMI AUTOGRAF I HUMANISTIT SHQIPTAR – GJON GAZULI – MBI ASTROLABIN DHE YJËSITË QIELLORE NGA SHEKULLI XV

September 30, 2021 by s p

Prof. Dr. Musa Ahmeti

Numri i humanistëve shqiptarë që bënë emër të nderuar, në Europën mesjtare nuk është i vogël. – Ndër më të dalluarit është Gjon Gazuli. – U shqua si prift i devotshëm në Urdhërin e Domenikanëve, duke pasur pozita drejtuese, si profesor i matematikës në Universitetin e Padovës, si diplomat i Raguzës, i mbretit hungarez Sigismundit dhe heroit shqiptar, Gjergj Kastriotit Skënderbeut. – Kishte raporte e bashkëpunoi me emrat më të nderuar të humanizmit e renesancës. – Shkroi shumë vepra, po me sa dihet deri me sot asnjëra nga ato nuk u botua. – Dorëshkrimet e veprave të Gjon Gazulit dalëngadalë, pas shumë hulumtimesh, kërkimesh shkencore, ballafaqimesh e analizash po dalin në dritë. – Si

kontribut për këtë humanist të nderuar shqiptar është edhe botimi i dorëshrkimit të veprës së tij

autograf nga Arkivi i Dubrovnikut.

Studiues të shumtë janë marrë me studimet për origjinën, kulturën, traditën, gjuhën, religjionin dhe gjithçka tjetër që ka të bëjmë me shqiptarët dhe trojet e tyre etnike. Thellësia dhe serioziteti i këtyre studimeve, në disa raste, edhe sot e kësaj dite është i patejkaluar dhe një nga pikat më të refuara në fushën e albanologjisë, burimologjisë dhe historisë kombëtare shqiptare. Debatet e shumta, të mirfillta me bazë shkencore, botimet e korpuseve të dokumeteve, analizat studimore dhe librat e shumtë, të botuar që nga zbulimi i shtypëshkronjës së Gutenbergut e deri sot, janë një nga dëshmit më të forta, për një interes të veçantë që kishin të huajt, për popullin shqiptar, fatin dhe rolin e tij gjatë furtunës shekullore mesjetare, por edhe gjate zhvillimeve të vrullshme të rilindjes dhe të iluminizmit evropian dhe atij shqiptar.

Nuk mbeten prapa botimeve të shumta dhe voluminoze as dorëshkrimet e shumta, të pa botuara, të autorëve të ndryshëm apo ato anonime, që për temë bosht kishin popullin shqiptar dhe trojet etnike të tij. Zbulimet e këtyre dorëshkrimeve, janë një thesar i vërtetë, ngase pasurojnë shumë herë zbrazëtirat e krijuara në epoka të caktuara kohore ose plotësojnë e saktësojnë njohuritë që kemi deri tani për ngjarje, personalitete dhe data të rëndësishme historike.

Arkivi Historik i Dubrovnikut, në Dubrovnik krahas Bibliotekës dhe Arkivit të Vëllëzërve të Vegjël-Minoritë [Male Braće], Bibliotekës dhe Arkivit të Domenikanëve, Bibliotekës Shkencore të Dubrovnikut, Bibliotekës e Arkivit të Jezuitëve etj., ruan shumë dorëshkrime me vlera të veçanta për Shqipërinë dhe shqiptarët, të cilat deri me sot nuk janë botuar. Në fonde të ndryshme të këtij Arkivi, kemi arritur të konsultojmë autorë të njohur, por edhe anonim, një numër të konsideruar dorëshkrimesh nga shekuj të ndryshëm, vlera e të cilave është tepër e çmuar.

Raguza në mesjetë ishte njëra ndër qendrat kryesore të shkencës dhe kulturës europiane në përgjithësi, ndërsa kishte primatin në shkencat ekzakte: matematikë e astronomi. Një kontribut të veçantë për një gjendje të tillë ka dhënë edhe humanisti shqiptar, Gjon Gazuli. Dorëshkrimet e tij autografë, janë të rralla, të shpërndara nëpër biblioteka e arkiva europiane, po kanë një vlerë shumë rëndësishme për të kuptuar dhe ndjekur rolin dhe vendin që kishte astronomia në Raguzë dhe në Europë. Në këtë drejtim, vend parësor ka dorëshkrimi autograf, i Gjon Gazulit nga Arkivi Historik i Dubrovnikut, në Dubrovnik, që sot ruhet në signaturën: Fondi: Bassegli-Gozze, Rukopisi, nr. 32, f. 271-281.

Ky dorëshkrim është i mbuluar me vell misteri. Për të me saktësi dimë që është shkruar në Dubrovnik, me një kaligrafi të mrekullueshme kursiv gotik, të shekullit XV, karakteristikë për dorëshkrimet që u shkruan në Raguzë, por edhe më gjerë. Nuk na është e njohur se si ky dorëshkrim qëndroi për rreth pesë shekuj, më saktë për 485 vjet në familjen fisnike dubrovnikase Gucetiq, as si arriti në arkivin e njohur të kësaj familje dhe në cilat rrethana dhe kushte. Sipas procesverbaleve të ruajtura në Arkivin Historik të Dubrovnikut, sot dimë se në vitin 1950, pas vdekjes së pinjollit të fundit të kësaj familje, fisnikut Vit Gucetiqit, së bashku me shumë dorëshkrime, dokumente, inkunabula, libra të rrallë (rare) dhe eksponate të tjera me vlera të paçmueshme, edhe ky dorëshkrim i Gjon Gazulit, kaloi në pronësi të Akivit Historik të Dubrovnikut, në Dubrovnik. (Sot i vendosur në Fondi: Bassegli-Gozze, Rukopisi, nr. 32, f. 271-281).

Edhe pse në një institucion “për ruajtjen e memories shkencore” siç është arkivi, ky dorëshkrim edhe për rreth 11 vite mbeti nën pluhurin e harresës, derisa ra në dorë të studiuesit të njohur kroat: Mirko Drazhen Grmek, në vitin 1961, i cili ka meritën kryesore për njoftimin e botës shkencore, për ekzistimin e këtij dorëshkrimi si dhe për informacionet themelore bazë mbi të.

M. G. Grmek, fillimisht hodhi idenë se ky dorëshkrim mund të ishte i Gjon Gazulit (M. D. Grmek, L’raport, 1961), po pa u thelluar në analizë shkencore, pa ofruar fakte konkrete bindëse dhe të qëndrueshme për këtë pohim të tij. Në një studim të dytë me bashkautor Žarko Daić, që u botua në vitin 1976, ky autori thelloi më tej dijet për Gjon Gazulit dhe veprimtarinë e tij shkencore, por gjithnjë brenda kornizave të një studimi të kufizuar për revistë shkencore, jo monografie apo studimi më gjithpërfshirës. Edhe pse tashmë i njohur, ky dorëshrkim ende vuan nga misteri i harresës, mosintersimi për studimin e tij, nga të gjitha aspektet, paleografike, diplomatike, filigranes etj., por edhe nga mungesa e një editimi kritik dhe përkthimi të tërësishëm.

Në një fletë të veçantë është një shënim me stilolaps me ngjyrë blu, nga viti 1950: “Debati për ndërtimin dhe përdorimin e astrolabit. Një shkrim i bukur gotik i shekullit XV. Duke gjykuar sipas shenjave te filigranes të cilat vërehen në letrën e dorëshkrimit, letra është prodhim italian nga viti 1460. Dorëshkrimi nuk ka titull dhe askund nuk është shënuar emri i autorit të tij. Në bazë të disa të dhënave të tjera, sipas gjitha gjasave, pothuajse është e sigurtë, që dorëshkrimin e ka përgatitur domenikani, astronomi dhe matermatikani me emër, Gjon Gazuli. Dorëshkrimi ka arritur në Arkivin Shtetëror të Dubrovnikut në vitin 1950, pas vdekjes së pronarit të tij të fundit, Vit Gozze.”

Dorëshkrimi në gjendjen e sotme ka 11 fletë përkatësisht 22 faqe të papaginuara as në kohën e krijimit të tij, e as më vonë kur është bërë pjesë e Arkivit të Dubrovnikut. Nga studimi i origjinalit vërehet se 11 fletët që ne kemi në dorë kanë qenë pjesë e një dorëshkrimi më të vëllimshëm. Kjo gjë vërtetohet nga “kurrizi” i dorëshkrimit, ku kanë mbetur ende disa “pjesë” të lidhjes së vjetër, pastaj qepja me dorë me një fije peri të veçantë të kohës, etj., (shih ilustrimin për këtë).

Dorëshkrimi është i shkruar me një kaligrafi të bukur të shkrimit miuskul gotik të pjesës së dytë të shekullit XV dhe është i lehtë për t´u lexuar për paleografët. Ngjyrat e përdorura për dorëshkrim janë: ngjyra kafe (që dominon në 9 fletë /18 faqe/ dhe pjesërisht në dy faqet e tjera) dhe ngjyra e kuqe në dy faqe, përkatësisht në faqet 8 e 9 të dorëshkrimit. (Për të pasur më të lehtë studiuesit, paleografët, historianët, astronomët dhe të interesuarit e tjerë, ne po i bëjmë citimet në vijueshmëri të f. 1 deri me 21, e jo sipas fletëve, që në ndonjë rast, për ata që nuk e njohin lëndën, mund të sjellë edhe ngatërrim).

Dorëshkrimi është shkruar në letër cilësore gjysëm karton, prodhim italian i vitit 1460, e prodhuar në qytetet italiane të Ferrarës, Firencës dhe Venedikut (Për këtë shih më shumë katalogune filigranes të C. M. Briquest, 1923, v. II, nr. 7465 dhe 7468). Kjo gjë vërtetohet nga shenjat e ujit (filigranes) të cilat vërehen në f. 4 dhe f. 20, ilustrimin e të cilave po e botojmë këtu. Dimesnionet e letrës së dorëshkrimit janë: 22,1 x 33.4 cm. Teskti është i tëri në gjuhën latine dhe është shkruar sipas një shablloni të përgatitur që më parë brenda dimensioneve: 17.6 x 28.7cm, përkatësisht margjinat boshe horizontalisht majtas janë 2 cm, ndërsa dajthtas 2.5 cm, kurse vertikalisht, lart margina boshe është 1,5 cm, ndërsa poshtë është 3.2 cm, i shtrirë në 46 rreshta brenda një faqeje.

Dorëshkrimi nuk është i dekoruar me iniciale të veçanta, por vendi i tyre është bosh, sepse ato duhej t´i punonte një specialist i posaçëm, iluminator i inicialeve, me ngjyra dhe elemente të ndryshme dekorative nga bota bimore, shtazore apo figura të ndryshme të shquara të peronalitteve të kohës apo figura ilustruese që kishin lidhje me dorëshkrimin.

Dorëshkrimi përbëhet nga tre njësi. Dy të parat janë ngushtësisht të lidhura me njëra-tjetrën, ndërsa njësia e tretë, është e veçantë dhe nuk ka të bëjë fare me dy të parat. Asnjëra nga tre njësitë nuk ka titull apo nëntitull dallues (sikurse as dorëshkrimi), por dallimin e tyre e kemi bërë pas një studimi të përgjithshëm të tekstit të dorëshkrimit si dhe propozimit të ndarjes që fillimisht ka bërë edhe M. D. Grmek (1976).

Tërsia e parë fillon në f. 1 e vazhdon deri në f. 5. Ajo nis me fjalët: “Antequam astralabij utilitates accedamus necessaria est nobis terminorum sive nominum instrumenti expositio” dhe mund të kishte titullin: “Përdorimi i astrolabit…” që bën fjalë kryesisht për astrolabin dhe përdorim e tij në kohën kur u shkrua studimi nga Gjon Gazuli.

Tërësia e dytë është në f. 5 (12 rreshtat e fundit të f. 5) dhe vazhdon deri në f. 10, duke filluar me fjalët: “Astralabium componere respice tabulam aptam in cuius medie quere centrum quod vecetur(e!) super quo describe circulum secundum exigentiam tabule maiorem quam poteris…” dhe mund të kishte titullin: “Ndërtimi i astrolabit” dhe bën fjalë për mënyrën e ndërtimit të astrolabit dhe funskionimin e tij.

Tërësia e tretë e dorëshkrimit fillon në f. 11 për të vazhduar deri në f. 21. Kjo tërësi mund të kishte titullin: “Studim mbi gjurmët dhe lëvizjet e planeteve” dhe fillon me tekstin: “Circulus dicitur ecentricus vel egresse cuspidis vel egredientur centri qui non habet centrum cum mundo.” Si duket kjo pjesë është shkëputur nga një studim shumë më i gjërë dhe i hollësishëm i Gjon Gazulit gjurmët e të cilët ne i gjejmë sot në dy biblioteka: në Krakov dhe Vjenë.

Një informacion me shumë vlerë për krijimtarinë e Gjon Gazulit gjejmë në kodikun e bibliotekës së Jagiellonskiej në Krakov të Polonisë, me titull: “Theorica novae planetarum”, me autor Georgius de Peuerbach (1423-1461), që sot ruhet në signaturë: Rps 599, f. 1r-43r, ku ai sjell vizatime nga vepra në dorëshkrim e Gazulit për problemet astrologjike të “shtëpive qiellore” dhe sipas të gjitha gjasave edhe tërëisa e tretë e dorëshkrimit të Gjon Gazulit që ruhet në Arkivin e Dubronvikut është e përfshirë e tëra në këtë dorëshkrim të Peuerbach-it. Ky dorëshkrim është nga shek. XV, përkatësisht nga viti 1454, sipas një shënimi që është shënuar në faqen e fundit të vetë kodikut. Kjo datë ka shumë rëndësi, sepse nëse Georgius de Peuerbach-i ka shfrytëzuar dorëshkrimin e Gazulit në vitin 1454, mund të nxjerrim një përfundim se ky dorëshkrim është shkruar para këtij viti dhe se dorëshkrimi që ne kemi shfrytëzuar në Arkivin e Dubrovnikut e që është nga viti 1460, është kopje e dorëshkrimit të vitti 1454 ose bocet i përgaditur për botim.

Një kopje tjetër e dorëshkrimit të Peuerbach-it ruhet në Vjenë, në Österreichische Nationalbibliothek, në signaturën: Cod. 5203. Ky kodik është i shkruar në letër gjysëm kartoni të fortë, ka dimesnione 21×14.6cm /dimensionet e tekstit: 13.4 x 7cm/ dhe është autograf origjinal. Ai ka gjithsej 48 fletë (1r-48v) dhe në f. 43r-v është një shenim i shkurtër për Gjon Gazulin, në 32 rreshta. Ky kodik sipas shënimit që ka në faqen e fundit, 48v, është shkruar më 30 gusht 1454.

Gjithnji duke mbetur rreth vitit 1460, kemi një dokument tjetër shumë të çmuar për veprimtarinë shkencore të Gazulit, përkatësisht letrën e Jan Çesmiçkit (Janus Pannonius, njëri prej poetëve më njohur të shekullit të XV), që ia dërgoi Gjon Gazulit në vitin 1460 dhe në të cilën ai e falënderon Gazulin pë dorëshkrimin që i kishte dërguar dhe që Çesmiçki e kishte marrë.

Për shkak të rëndësisë historike që ka, po edhe për të përforcuar pohime që bëmë më sipër, ne e sjellim atë të përkthyer në shqip: “Ju, jo vetëm që keni përmbushur shpresën që ne kemi pasur në Ju, por keni avancuar (shkuar) shumë më larg. Librin që na keni dërguar, na ka pëlqyer jashtëzakonisht shumë. Ai është plot me njohuri dhe oratori, dhe leximi i tij ishte kënaqësi, ashtu siç ishte i dobishëm studimi i tij. E pranojmë se kemi gjetur zgjidhje për disa gjëra e pohime të pasqaruara sa duhet deri me tani të astrologëve të lashtë, të cilat para shumë kohësh kemi dëshiruar t’i kuptojmë drejt. Për këtë shkak seriozisht ju nxisim që të vazhdoni të shkruani dhe të kompletoni përfundimisht punët e filluara, të cilat do të jenë shumë të domosdoshme për dijetarët, po ashtu edhe për reputacionin tuaj, kështu që do përmbushni dëshirën tonë, prapa së cilës qëndrojmë me shumë forcë. Ju lutemi shumë, përveç kësaj, që të na vini në dispozicion sferat e armiluara të Ptolemeut dhe pajisjet e tjera që ju përmendni në veprën tuaj. Ju ato i përgatitni atje me shpenzimet tona, sepse këtu në Mbretërinë Hungareze nuk kemi asnjë zejtar i cili do ishte i zoti në këto punë. Të gjitha shpenzimet do t’jua kompensojmë në mënyrë efikase në qytetin tuaj ose në një vend tjetër të përshtatshëm për ju.” (Për këtë dokument shih edhe: F. Banfi, 1939, M. D. Grmek, Z. Dadic, 1976).

Dëshmitë për famën shkencore dhe për krijimtarinë e Gjon Gazulit e veprat e tij janë të shpërndara gjithandej. Në Biblioteca Apostolica Vaticana, në Vatikan, në fondin e dorëshkrimeve ruhet një kodik, i cili ka të dhëna me mjaft interes për astronomin shqiptar. Kodiku ruhet në këtë signaturë: Mss. Codicus Palatinus 1375. Informacioni për Gjon Gazulin është në f. 268v. E sjellim në vijim sipas origjinalit në latinisht: “Hec figuratio ostendit equationem domorum quam posuit Campanus quem etiam seguutus est magister Johannes Gazulus Rausiensis in tractatus suo de directionibus et fit hec equatio tali modo inter circulos qui uadunt per uerticem capitis qui dicuntur azimut est unus medius qui extenditur per ortum et occasum equinoctialis hunc circulum subdiuidunt in 12 partes equales et per illas diuisiones ymaginantur extendi sex magnos circulos in ambabus intersectionibus meridiani cum orizonte concurrentes: inter quos circulos meridianus et orizon sunt principales. Hij sex circuli semper sunt fixi et eqaualia spatia celi unaquaque domus continet. Sex etiam domus tote et integre sunt super terram et sex integre sub terra sunt vquod non fit secundum primam equationem erroneam ubi domus 12 sunt diuise ab oriente sicque omens 12 secundum aliquam partem sunt super terram et econtrarium secundum alteram sunt sub tgerra quod est contra omnium uetustissimorum astrologorum oppinionem.” Pra edhe këtu, sikurse në dorëshkrimin e Kodikut të Krakovit, bëhet fjalë për studimet e Gazulit, metodat dhe punën e tij në fushën e astronomisë. Dorëshkrimi i BAV-it, përmban informacione të vlefshme për Gazulin, pra nuk është autograf i tij. Scribes i kodikut të BAV është humanisti i njohur i fund shek. XV, Johannes de Hasfurth, i cili ka kopjuar nga dorëshkrimet e Gjon Gazulit “tabelat astronomike” dhe “mundësitë e ndarjes së qiejve” rreth vitit 1488, kur ishte në Krakov. Përveç BAV-it, edhe Bibliotheque Nationale de Paris zotëron një kodik tjetër me signaturë: Mss. Lat. 10265, nga shek. XV, ku kemi të përshkruara punimet e Gjon Gazulit dhe të dhënat numerike për “shtëpitë qiellore” dhe astrolabin. (Me këtë rast falenderojmë publikisht prof. Aleksandër Meksin, që na ka sjellë riprodhimet e këtij kodiku, me të dhënat për G. Gazulin nga Parisi).

Kush ishte Gjon Gazuli?

Gjon Gazuli është njëri ndër humanistët më të shquar të mesjetës shqiptare. Ka lindur në fillim të shekullit XV në Dubrovnik dhe vdiq më 19 shkurt të vitit 1465 po në Dubrovnik. Familja e tij ishte me origjinë nga Gjadri i Zadrimës. Nga burimet dokumentare të ruajtura në Arkivin Historik të Dubrovnikut, veçanërisht nga fondi Testamenta Notariae, kemi mundur të ndjekim qëndrimin e familjes Gazuli që nga fillim shek. XIV në Raguzë e deri në fund-shekullin XVI.

Gjon Gazuli studioi në Raguzë, për të vazhduar pastaj në Padovë. Në vitin 1428 mbaroi studimet për teologji dhe filozofi në Padova, studime këto që i kishte filluar në vitin 1422, ndërsa më 31 janar të vitit 1430 doktoroi në filozofi e teologji. Kur kthehet në Dubrovnik emërohet prior i Kuvendit Domenikan në Raguzë, dhe menjëherë angazhohet në misione të shumta diplomatike nga raguzanët. Nga viti 1439 emërohet profesor në katedrën e matematikës pranë Universitetit të Padovës. Po ashtu kishte njohje personale me Gjergj Kastriotin Skenderbeun, për llogari të të cilët më shumë se një herë bëri punën e ambasadorit. Emri dhe fama që kishte e bënë të jetë i ftuar në rrethet e larta shkencore-humaniste të kohës. U ftua edhe nga mbreti hungarez, Korvini, po për arsye jo shumë të qarta nuk shkoi. Edhe dy vëllëzërit e tij Pali e Andrea i shërbyen Gj. K. Skenderbeut në misione të ndryshme diplomatike. Pali ishte edhe rektor i Gjimnazit publik të Raguzës.

Në Arkivin e Dubrovnikut, dokumente, të dhëna dhe informacione të drejtëprëdrejta apo të tërthorta për Gazulin ruhen në këto fonde: Acta Consilii Maioris; Acta Consilii Minoris; Acta Consilii Rogatorum; Debita Notariae; Distributiones Testamentorum; Diversa Notariae; Diversa Cancellariae; Liber Curiae Archiepiscopalis Ragusinae, an. 1464-1471; Letterae et commissiones Levantis; Miscellanea, saec. XV. Testi, Litterae, Varia, supplicationes; Serija XIV Chiese e Monasteri; Seria XXI, 2, Memoriea; Testamenta Notariae; etj.

Në burimet arkivore, mbiemrin e Gjon Gazulit e gjejmë në forma të ndryshme, varësisht nga gjuha në të cilën shkruhej psh.: Gasolo, Gasolus, Gassolus, Gaxuli, Gaxulus, Gazola, Gazolus, Gazul, Gazulić, Gazulus, Gazzulus, ndërsa emrin në formën: Johannes, Giovanni, Ivan dhe në shqip Gjin (sic!) e Gjon. Autorët shqiptarë që kanë shkruar për Gazulin deri me sot janë të paktë, mund të përmendim vetëm: J. Drançollin e M. Zeqon dhe ndonjë tjetër, po pa sjellë ndonjë risi, informacion apo studim që vlen të citohet.