s p – Page 55 – Dielli

Një ishull, një gabim: Investimet e huaja janë të mirëpritura—por jo me çdo çmim

January 26, 2026 by s p

Zverneci Mund të Ndërtohet; Sazani Duhet të Ruhet

Nga Cafo Boga – 25 Dhjetor 2026

Njoftimi se Affinity Partners, e udhëhequr nga Jared Kushner, po ndjek një investim prej 1.4 miliardë dollarësh përgjatë bregdetit jugor të Shqipërisë ka ngjallur njëkohësisht entuziazëm dhe shqetësim. Investime të huaja të kësaj përmase janë të rralla për Shqipërinë dhe, nëse menaxhohen siç duhet, mund të sjellin infrastrukturë të nevojshme, vende pune dhe dukshmëri ndërkombëtare. Por jo çdo zhvillim është i njëjtë dhe jo çdo territor ka të njëjtën peshë.

Që në vitin 2024, kur Jared Kushner shprehu për herë të parë interes për të investuar në Shqipëri—pas projektit të tij të propozuar në Beograd—shkrova një artikull me titull “Vlerësimi i Projekteve Transformuese Turistike të Jared Kushner në Shqipëri: Përfituese, të Dëmshme apo Të Dyja për Vendin?”. Artikulli, i botuar më 24 mars 2024, u shpërnda fillimisht në faqen time në Facebook dhe më pas u publikua nga disa media. Në të, analizova të mirat dhe të këqijat e zhvillimit masiv të turizmit, vlerësova investimin e propozuar nga Kushner dhe paraqita atë që, sipas meje, do të ishte rruga më e përgjegjshme për Shqipërinë.

Tani që ky projekt duket se po afrohet gjithnjë e më shumë drejt realizimit, ndiej detyrimin ta rikthej këtë çështje në vëmendje. Ky shkrim është shkruar me shpresën që shqiptarët ta lexojnë me kujdes dhe të reflektojnë mbi vendimet që po merren në emrin e tyre. Vendimet që prekin pasuri kombëtare të pazëvendësueshme kërkojnë largpamësi, sepse sapo këto projekte realizohen, nuk ka më kthim pas. Ajo që humbet në emër të zhvillimit, shpesh humbet përgjithmonë.

Projektet e propozuara përfshijnë dy pasuri krejtësisht të ndryshme: zonën bregdetare pranë Zvernecit dhe Ishullin e Sazanit, një ish-bazë ushtarake në hyrje të korridorit Adriatik–Jon. Trajtimi i tyre si një paketë e vetme është një gabim.

Zhvillimi i Zvernecit për turizëm të nivelit të lartë është, në parim, i mbrojtshëm. Shqipëria prej kohësh ka identifikuar pjesë të bregdetit të saj për rritje turistike dhe Zverneci ndodhet në tokë kontinentale, është i aksesueshëm dhe tashmë pjesë e një korridori më të gjerë zhvillimi. Nëse një zhvillim i tillë respekton rregulla të qarta planifikimi, mbrojtje mjedisore dhe integrim me ekonominë lokale, ai mund të sjellë vlerë pa dëmtuar në mënyrë të pakthyeshme pasuritë kombëtare. Turizmi cilësor është diçka që Shqipërisë i nevojitet.

Sazani, megjithatë, është një rast krejtësisht tjetër.

Shqipëria nuk ka shumë ishuj. Në fakt, Sazani mund të jetë i vetmi ishull me përmasa reale, histori dhe rëndësi strategjike nën kontrollin e saj. Ai nuk është thjesht tokë; është simbol kombëtar, pikë strategjike detare, dhe arkiv historik e ekologjik. Gjatë Luftës së Ftohtë shërbeu për qëllime ushtarake; sot përfaqëson diçka shumë më të çmuar: një nga hapësirat e pakta publike të paprekura që Shqipëria ende zotëron.

Ata që argumentojnë se Shqipëria duhet ta komercializojë plotësisht Sazanin për të konkurruar në turizmin mesdhetar, mjafton të hedhin një sy përtej Adriatikut. Kroacia, një vend me mbi një mijë ishuj, ka ndërtuar një nga industritë turistike më të suksesshme në Evropë pa sakrifikuar shumicën e ishujve të saj për zhvillime luksoze private. Përkundrazi, Kroacia i përqendroi hotelet dhe resortet në tokën kontinentale dhe në disa ishuj urbanë të përzgjedhur, ndërsa shumicën e ishujve i ruajti si zona natyrore të mbrojtura, parqe kombëtare ose destinacione me akses të kufizuar. Turizmi lulëzoi jo sepse çdo ishull u ndërtua, por sepse mungesa, autenticiteti dhe ruajtja u bënë pjesë e vetë tërheqjes.

Ky model është shumë i vlefshëm për Shqipërinë. Nëse një vend me bollëk ishujsh zgjedh përmbajtjen, Shqipëria—me vetëm një ishull me rëndësi reale—duhet të tregojë edhe më shumë kujdes.

Shndërrimi i Sazanit në një “eko-resort” luksoz ngre shqetësime serioze. Edhe zhvillimi privat më i menduar do ta ndryshonte përgjithmonë ekosistemin e ishullit, do ta kufizonte në praktikë aksesin publik dhe do t’i kalonte kontrollin efektiv të një pasurie unike kombëtare interesave private për dekada. Pasi një transformim i tillë ndodh, ai nuk mund të zhbëhet.

Ekziston gjithashtu një dimension strategjik që nuk mund të neglizhohet. Pozicioni i Sazanit i jep atij rëndësi ushtarake dhe detare, veçanërisht në një rajon të lidhur me sigurinë e NATO-s dhe rrugë të rëndësishme detare. Kontrolli afatgjatë privat i një zone të tillë—sidomos nga një entitet i huaj i lidhur ngushtë me elitën politike të një vendi tjetër—kërkon kujdes të jashtëzakonshëm, transparencë dhe konsensus publik.

Ekziston një alternativë më e mirë—dhe ajo nuk është as kundër investimeve dhe as kundër turizmit.

Sazani duhet të mbetet pronë publike, i mbrojtur si park kombëtar dhe sit kulturor-historik, ndërkohë që të hapet për turizëm ditor të rregulluar. Vizitorët mund të shkojnë në ishull me varka nga Zverneci, duke gjeneruar aktivitet ekonomik pa hequr dorë nga pronësia, sovraniteti apo trashëgimia. Zverneci, nga ana tjetër, mund të shërbejë si qendra turistike: hotele, shërbime dhe infrastrukturë në tokë; ruajtje dhe akses i kontrolluar në ishull.

Kjo është pikërisht balanca që arriti Kroacia—dhe është balanca që Shqipëria duhet të ndjekë.

Çështja më e thellë që nxjerr në pah projekti Kushner nuk është thjesht ligjshmëria, edhe pse respektimi i ligjeve mjedisore dhe interesit publik është i rëndësishëm. Problemi i vërtetë është qeverisja. Vendimet që prekin pasuri kombëtare të pazëvendësueshme nuk duhet të përshpejtohen përmes kanaleve ekzekutive apo të negociohen pas dyerve të mbyllura, veçanërisht në një vend që ende po rindërton besimin në institucionet e tij.

Shqipëria ka nevojë për investime—por i duhen sipas kushteve të saj, të udhëhequra nga strategjia dhe jo nga ngutja. Zverneci mund të zhvillohet. Sazani duhet të ruhet. Ngatërrimi i këtyre dyve rrezikon të përsërisë pikërisht gabimet që Shqipëria është përpjekur t’i kapërcejë për tri dekada.

“Përgjegjësia e shkrimtarit si agjent moral është të përpiqet të sjellë të vërtetën mbi çështje me rëndësi njerëzore tek një audiencë që mund të bëjë diçka për to.”— Noam Chomsky

Z. Shpëtim Tim Qorraj hapi fushatën për t’u zgjedhur në Parlamentin e Nju Jorkut

January 26, 2026 by s p

Nga Keze Kozeta Zylo/

Le të votojmë Shpëtim Tim Qorraj, biri i dëshmorit të UÇK-së nga Kosova,

Mustafë Qorraj.

Në restorantin “Cielo” me një dekor elegant dhe i njohur për ngjarje të veçanta, shqiptari nga Kosova Shpetim Tim Qorraj hapi fushaten per t’u zgjedhur në Parlamentin e Nju Jorkut.

Shpëtim Tim Qorraj, biri i dëshmorit të UÇK-së nga Kosova, Mustafë Qorraj është kandidat për në Asamblenë e shtetit të Nju Jorkut. Në këto mjedise ishin personalitete të njohura shqiptare, shqiptarë të thjeshtë dhe lider në komunitet për ta mbështetur kandidaturën e tij.

Në hapjen e fushatës ndodheshin Imam dhe Kapelan i NYPD-së Tahir Kukaj, Fitim Shabani, Anëtar i Komitetit Shtetëror për 63 AD, z. Dritan Gashi, z. Albert Salaj, z. Kastriot Blakaj, z. Fatmir Frank Sela, z. Hakim Budzaku, Aktivisti Belul Qoku, anëtarë të shoqatës “Kosova” dhe shumë pronarë biznesesh. të cilët me dashamirësinë më të madhe iu ndodhën pranë këtij biri të denjë të Diasporës dhe të Kosovës. Në këtë fushatë kishte dhe shumë amerikanë që janë zgjedhësit e tij.

Në ceremoni nderonte me pjesëmarrjen e tij Ansambleisti Charles Fall, i cili e prezantoi Tim Qorraj me plot kulturë dhe nderim. Ai është Kryetar i Partisë Demokratike të Qarkut Richmond, ndihmës udhëheqës i shumices dhe përfaqëson Distriktin e 61-të të Asamblesë së Nju Jorkut dhe që mbulon Bregun Verior të Staten Island, ku ai ka banuar gjithë jetën e tij.

Cliff Hagen, Sekretar Ekzekutiv për Partinë Demokratike të Qarkut Richmond, Bianca Rajpersaud, Udheheqëse e Distriktit Femëror për 63 AD për Partinë Demokratike të Qarkut Richmond dhe Menaxhere e Fushatës për Tim for Assembly

John Bonavita, Anëtar i Komitetit Ekzekutiv për Partinë Demokratike të Qarkut Richmond dhe anëtar i ATU 726, Halle Vitaliano, Kryetare e Komitetit të Fushatës për Partinë Demokratike të Qarkut Richmond dhe Menaxhere e Mediave Sociale për Tim for Assembly, Mark Murphy, Udhëheqës Komuniteti dhe ish-kandidat për President të Qarkut SI

Prania, energjia dhe inkurajimi i tyre natyrisht që e frymëzojnë për të ecur më tej për të fituar zgjedhjet.

Motoja e kandidatit të ardhshëm është vendosja e komunitetit tonë në vend të parë dhe ndërtimin e një Distrikti të Asamblesë së 64-të më të sigurt, më të fortë dhe më të qëndrueshëm.

Ne i urojme shumë suksese Z. Shpetim Tim Qorraj për të fituar zgjedhjet si Asambleist i shtetit të Nju Jorkut dhe ju ftojmë të jemi së bashku për ta mbështetur kandidaturën e tij.

Nga fjala e kandidatit z. Shpetim Tim Qorraj në hapjen e fushatës për t’u zgjedhur në Parlamentin e Nju Jorkut

Mirëdita të gjithëve,

Faleminderit nga zemra për të qenit këtu sot. Faleminderit familjes time, miqve, ekipit tim të fushatës, udhëheqësve të komunitetit tonë, fqinjëve dhe çdo personi që erdhi për të mbështetur këtë moment. Prania juaj ka më shumë kuptim për mua sesa fjalët mund ta shpjegojnë.

Sot nuk është dita vetëm për një fushatë. Sot është për shpresë, mundësi, dhe besimin që njerëzit e zakonshëm mund të bëjnë gjëra të jashtëzakonshme kur punojmë së bashku.

Emri im është Tim Qorraj, dhe unë jam kandidat për anëtarin tuaj të ardhshëm të Asamblesë së Shtetit të Nju Jorkut për distriktin e 64-të.

Për ata prej jush që nuk më njohin, kam lindur në Kosovë, në një fshat të vogël të rrethuar nga njerëz të mrekullueshëm.

Jam rritur në kohë të vështira, në një vend të copëtuar nga lufta. Por edhe në ato ditë të vështira, jam rritur me vlera të forta si respekti, mirësia, puna e palodhur dhe dashuria për familjen dhe komunitetin.

Vetëm në moshën 13-vjeçare, e humba babanë tim gjatë luftës. Ai ishte luftëtar për liri dhe komandant, duke luftuar për njerëzit dhe tokën e tij për liri dhe demokraci.

Të humbësh babain në moshë të re ishte e vështirë, por në vend që të më thyente, më bëri më të fortë. Më mësoi se jeta është e çmuar dhe se duhet të përdorim kohën tonë për të bërë diçka të rëndësishme. Në vitin 2011, erdha në Shtetet e Bashkuara me një ëndërr, si shumë emigrantë para meje. Erdha me shpresë, pa para, por me vlera të forta dhe një vullnet të fortë për të punuar. Kur erdha për herë të parë në Amerikë, fillova në Bar Harbor, Maine, një shtet i madh me njerëz të mrekullueshëm dhe aty gjeta dashurinë. Takova gruan time, Kathleen, një bijë e US Marines dhe veteran i Vietnamit. Së bashku me gruan time ndërtuam një familje të bukur këtu në Staten Island. Jemi të bekuar me dy djem të mrekullueshëm, Ronan dhe Bren. Çdo ditë, kur i shikoj ata, më kujtohet pse punoj fort dhe pse vrapoj, për t’u dhënë atyre dhe të gjithë fëmijëve tanë një të ardhme më të mirë. Zemra ime ka qenë gjithmonë me komunitetin. Në Staten Island, veçanërisht brenda komunitetit shqiptar dhe më tej, kam punuar në shumë ngjarje, kam bashkuar njerëzit, kam mbështetur familjet, dhe ndërtoj ura midis kulturave, udhëheqësve dhe fqinjëve. Besoj thellësisht në unitet. Besoj se kur qëndrojmë së bashku, jemi më të fortë. Pra, pse po garoj? Po garoj sepse familjet punëtore meritojnë një zë të fortë. Po garoj sepse fqinjët tanë meritojnë të ndihen të sigurt në shtëpitë e tyre. • Forcat tona të zbatimit të ligjit kanë nevojë për mbështetjen tonë. Ata kanë nevojë për më shumë personel dhe mjete më të mira për të mbajtur komunitetet tona të sigurta, dhe unë do të luftoj dhe të avokoj për ta. Po garoj sepse fëmijët tanë meritojnë shkolla të shkëlqyera. Shkollat tona kanë nevojë për më shumë staf, më shumë hapësirë, dhe masa më të forta sigurie, duke përfshirë më shumë agjentë sigurie në shkolla. Unë do të luftoj për këtë. Po garoj sepse bizneset e vogla meritojnë mbështetje. Dhe po garoj sepse sistemet tona të transportit, arsimit dhe kujdesit shëndetësor duhet të funksionojnë për njerëzit.

Staten Island ka transportin publik më të ngadaltë dhe disa nga tarifat më të shtrenjta. Unë do të luftoj për transport publik më të mirë që të jetë më i shpejtë, më i besueshëm dhe më i përballueshëm.

Projekti i murit detar

Ne duhet të ecim përpara me projektin e murit detar për të mbrojtur lagjet tona. Familjet tona meritojnë të ndihen të sigurta, dhe nuk mund të lejojmë një tjetër katastrofë si Uragani Sandy të shkatërrojë shtëpitë, familjet dhe prona tona përsëri. Unë do të luftoj që kjo të bëhet realitet.

Dua të jem një lloj udhëheqësi që dëgjon, i cili ecën në rrugët e distriktit dhe njeh njerëzit me emër.

Një udhëheqës që punon me të gjithë, pa marrë parasysh partinë, për të arritur rezultate reale.

Distrikti i Asamblesë i 64 është plot me njerëz punëtorë, emigrantë, familje punëtore, të moshuar, veteranë dhe profesionistë të rinj, të gjithë me ëndrrat e tyre.

Ju meritoni një anëtar të asamblesë që kupton kuptimin e punës së vështirë, sepse asgjë nuk më është dhënë, që e di çfarë do të thotë të fillosh nga asgjëja, dhe që nuk e ka harruar asnjëherë prejardhjen e tij.

Kjo fushatë nuk bëhet fjalë për mua, bëhet fjalë për ne. Bëhet fjalë për familjet tona. Fëmijët tanë. Të ardhmen tonë. Ju kërkoj sot: mbështetni fushatën që do të sjellë ndryshim të vërtetë në komunitetin tonë. Bëhuni vullnetar. Dhuroni. Tregoni familjes dhe miqve tuaj që jetojnë në lagje të votojnë për dikë që i intereson mirëqenia e komunitetit tonë. Së bashku, mund të ndërtojmë një komunitet më të sigurt dhe më të fortë. Së bashku, mund të krijojmë mundësi. Së bashku, mund të bëjmë ndryshim të vërtetë. Faleminderit që besuat tek unë. Faleminderit që besuat tek ne. Dhe le të fillojmë punën.

Zoti e bekoftë Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Zoti e bekoftë qytetin tonë të madh.

Zoti ju bekoftë të gjithëve!

25 Janar, 2026

Staten Island, New York

Gjyshi i Ismail Qemalit, Ismail Bej Vlora e shihte perspektivën e një të ardhmje të pavarur të shqiptarëve

January 26, 2026 by s p

Dr. Nikollë Loka/

Në periudhën që pasoi shpërthimin e Revolucionit Grek, një shqetësim i madh për Portën e Lartë ishte dyshimi rreth besnikërisë së krerëve shqiptarë. Sipas disa dokumenteve,krerë shqiptarë të Toskërisë dhe veçanërisht Ismail Beu i Vlorës, dyshoheshin për lidhje dhe aleanca me revolucionarët grekë,

Që nga fillimi i pushtimeve osmane, shqiptarët trajtoheshin si mercenarë të zakonshëm, që luftonin për para dhe pushtet, pa një angazhim të vërtetë për kauzat e tyre etnike. Ky mentalitet vazhdoi edhe në periudhën kur në Ballkan shpërthyen lëvizjet për pavarësi. Megjithatë, rast pas rasti, osmanët e kishin njohur si forcën dhe aftësitë ushtarake, ashtu dhe besnikërinë shqiptare që mund të kthehej në tradhti, për shkak të përfitimeve personale. Sidoqoftë, gjatë luftës për pavarësinë greke, kur Qeveria osmane ndodhej nën kërcënimin e lëvizjes kombëtare greke dhe kaosin që ajo shkaktoi, filloi ta perceptonte një grup të veçantë krerësh shqiptarë si një rrezik të mundshëm për unitetin e Perandorisë, pasi ata mund të ishin lidhur jo vetëm me interesa lokale, por edhe me një ideologji kombëtare, që minonte rendin osman.

Ndërsa grekët po luftonin për pavarësinë e tyre, disa krerë shqiptarë me ndikim, mund të ishin të shqetësuar për të njëjtën ide të autonomisë dhe lirisë. Mendohet se ata kishin mundësi të ndikonin mbi popullin e tyre, për të zvilluar ato ndjenja që do të çonin në një “komplot kombëtarist”, duke përdorur të njëjtën gjuhë dhe ideologji me atë të grekëve. Ky ishte një zhvillim i papritur për osmanët, të cilët nuk mund ta mendonin se shqiptar kishin ambicie kombëtare të ngjashme me grekët.

Pas shpalljes së revoltës greke nga Alexander Hypsilantis, disa liderë shqiptarë si Ali Pashë Tepelena u dhanë mbështetje grekëve, ndërsa të tjerë preferuan të nxirrnin përfitime prej një lufte të tillë, për të forcuar pozitat e tyre personale. Duke pasur shumë lidhje me shqiptarët, Kollokotroni, një nga komandantët më të njohur arvanitas të Greqisë, ndërtoi marrëdhënie të veçanta me krerët shqiptarë, duke i cilësuar ata “vëllezër” dhe duke kërkuar besnikëri prej tyre. Një letër e Kollokotronit drejtuar krerëve shqiptarë, ku kërkonte besën dhe bashkëpunimin e tyre, shfaqte një lidhje të mundshme midis qëllimeve të grekëve dhe interesave të shqiptarëve për autonomi. Ai, duke qenë vetë arvanit, kishte ndjenja të natyrshme afërsie me shqiptarët dhe e shfytëzoi afërsinë për t’i mobilizuar shqiptarët kundër Perandorisë Osmane. Ai ishte bërë vëllam me Ali Farmaqin. Teodor Kollokotroni dhe Ali Farmaqi shkuan edhe në Arbëri dhe grumbulluan mbi 3000 mijë ushtarë myslimanë shqiptarë, që i sollën në Greqi, për të luftuar kundra osmanëve turq. Të dy ata kishin menduar të luftonin për realizimin e një mbretërie të bashkuar greko-shqiptare, me flamurin e përbashkët me gjysmë hëne dhe kryq. Duke marrë dijeni për ngjarje të tilla, autoritetet osmane nisën të shfaqnin një dyshim të madh ndaj shqiptarëve.

Në letrën, që Mehmed Reshit Pasha e dërgoi në Stamboll, ishte shprehur se “shqiptarët mund të kenë aspirata për autonomi ose pavarësi”. Ky duket si një pohim i ri për kohën, sepse deri atëherë Perandoria Osmane ishte mjaft e fuqishme në kontrollin e territoreve shqiptare. Deklarata e Pashës reflektonte një perceptim se shqiptarët kishin filluar të zhvillonin një ndjenjë të vetëdijes kombëtare dhe një dëshirë për të patur një formë qeverisjeje që ishte më e pavarur nga osmanët. Kjo ishte shfaqja më e hershme e një lëvizjeje kombëtare, e cila do të ishte më e dukshme pas shumë dekadash.

Pas luftës greke, për shkak të ndikimit të nacionalizmit dhe kërkesave për autonomi, shumë udhëheqës shqiptarë mund të kenë parë mundësinë e krijimit të një shteti shqiptar të pavarur, duke shfrytëzuar boshllëkun që kishte krijuar lufta e grekëve për pavarësi. Në atë klimë dyshimesh, marrëdhëniet mes udhëheqësve shqiptarë dhe Perandorisë Osmane u bënë gjithnjë e më të tensionuara. Për osmanët, lufta greke për pavarësi shërbeu si një moment kyç për të formuluar politikën e tyre ndaj shqiptarëve. Osmanët e panë këtë periudhë si një mundësi për të pastruar çdo dyshim mbi besnikërinë e krerëve shqiptarë dhe për të ruajtur integritetin e Perandorisë. Raportet zyrtare që përcillen në Stamboll tregojnë një ndjenjë të vazhdueshme të frikës nga përhapja e nacionalizmit në Shqipëri dhe mundësinë e shpërthimit të një lëvizjeje të ngjashme me atë greke.

Në vitin 1822, pas vrasjes së Ali Pashë Tepelenës, Ismail Pashë Vlora filloi të udhëhiqte përpjekjet për të fituar më shumë autonomi për shqiptarët. Ai kërkoi që shqiptarët të kishin më shumë kontroll mbi territorin e tyre, duke u larguar nga autoriteti i Portës së Lartë, duke shfrytëzuar lëvizjen greke si mundësi për të forcuar pozitat e tyre. Krijimi i një mendimi politik shqiptar konsiderohej rrezik për Perandorinë Osmane, e cila e mendonte këtë si një përpjekje për të krijuar një shtet të pavarur. Nga një deklaratë e Mehmet Reshid Pashës,del se shqiptarët kërkonin një lloj vetëqeverisjeje, madje pavarësie. Edhe pse është e vështirë të vlerësohet sa e vërtetë ishte kjo akuzë, mjafton për të kuptuar se osmanët shqetësoheshin për mundësinë e një lëvizjeje separatiste, të ngjashme me atë që po ndodhte në Greqi. Është e qartë se osmanët po e kuptonin rrezikun që mund t’u vinte nga shqiptarët me zhvillimin e ndjenjave të tyre kombëtare. Ky shqetësim për identitetin dhe aspiratat shqiptare është tregues i rëndësishëm i zhvillimeve të mëvonshme të kombit shqiptar dhe i lëvizjes për pavarësi. Edhe pse ata mund të mos i shihnin ende në mënyrën e sotme të nacionalizmit modern, përpjekjet e Kollokotronit dhe të tjerëve, për të krijuar një aleancë me shqiptarët, ky veprim ishte një hap drejt një ndjenje afrie, që do të çonte në zhvillimin e nacionalizmit shqiptar.

Në periudhën kur përpjekjet për shtypjen e kryengritjes greke po vazhdonin, Mehmet Reshit Pasha kritikon sjelljen e krerëve shqiptarë, të cilët, sipas tij “ishin të interesuar më shumë për përfitime personale dhe për pozita të larta, sesa për mbrojtjen e Perandorisë”. Kjo është një vërejtje e rëndësishme, sepse ajo reflekton një ndjenjë të thellë të zhgënjimit dhe ndoshta frikës që kishin autoritetet osmane ndaj shqiptarëve. Sipas raportit të tij dërguar Portës së Lartë “një marrëveshje e fshehtë ishte arritur në mes të liderëve shqiptarë dhe grekëve, nëpërmjet Shahin Beut të Delvinës dhe Kontit Kapodistria. Kjo marrëveshje sekrete dhe ndarjet që po formoheshin mes shqiptarëve dhe osmanëve tregon një rënie të besnikërisë ndaj Perandorisë, që mund të ishte shenjë e fillimit të një procesi të gjatë të krijimit të vetëdijes kombëtare shqiptare”.

Sipas Everest Beqirit “Ismail Bej Vlora, i emëruar nga qeveria osmane për të luftuar revolucionarët grekë, kundërshtoi të luftonte kundër grekëve dhe shqiptarëve, duke u tërhequr nga fronti dhe duke marrë rreth 4 000 ushtarë me vete”. Ky akt rebelimi solli dy fermanë nga Sulltani, në vitin 1822, një që parashikonte internimin dhe një tjetër që kërkonte ekzekutimin e tij e të vëllait Beqir Bej Vlora, në rast se ata nuk dorëzoheshin. Në vitin 1827, vëllai i Kapodistrias, udhëheqës i shtetit grek, hyri në bisedime me Ismail Bej Vlorën, për të trajtuar qëndrimin e shqiptarëve ndaj kryengritjes greke. Pas këtyre bisedimeve, u arrit një marrëveshje që garantonte respektimin e paprekshmërisë territoriale të njëri-tjetrit. Everest Beqiri shkruan: “Më pas, në vjeshtën e vitit 1828, udhëheqësit shqiptarë të Toskërisë, nën drejtimin e Ismail Bej Vlorës, u mblodhën në një kuvend në Berat, ku diskutuan për rikthimin e të drejtave të klasës udhëheqëse shqiptare nën sundimin osman. Kuvendi i Beratit, që u mbajt nga 6 deri më 8 nëntor 1828, themeloi “Lidhjen Shqiptare” me Ismail Bej Vlorën në krye. Kjo organizatë kundërshtonte pushtetin e centralizuar të sulltanit dhe punonte për të forcuar ndikimin e saj në krahinat e tjera të Shqipërisë”. Pavarësisht rëndësisë historike, kjo ngjarje është nënvlerësuar nga historiografia zyrtare shqiptare. Ismail Bej Vlora e tregoi veten se ishte më i qartë se krerët e tjerë toskë në situatat e reja që u krijuan pas pavarësisë greke. Në një letër që ai dërgoi për bejlerët e Labërisë, jepte disa porosi që lidhen me strategjinë dhe pozitat e tij. Ai kërkonte mbështetje dhe përkrahje për emërimin si guvernator i Vlorës, qytetit të tij të lindjes, si një hap për të forcuar pozitat e tij në trevën e Toskërisë dhe për të bashkëpunuar më ngushtë me autoritetet osmane. Ky veprim ishte një përpjekje për të ruajtur ndikimin e tij në atë territor dhe për të siguruar pozita të forta politike ndaj rivalëve të tij. Në këtë kontekst, Ismail Bej Vlora u mundua të sigurojë që, përmes mbështetjes nga bejlerët e Labërisë, të mund të krijonte një koalicion të fuqishëm që do të ndihmonte forcimin e pozitave të tij në frontin e brendshëm dhe në raport me pushtetin osman. Kjo lëvizje ishte parë me dyshim nga osmanët. Mehmet Reshd Pasha mendonte se “ky plan i Ismail Beut i detyronte autoritetet që, për të forcuar pozitat osmane në Janinë, të dërgojnë ushtarë për të ruajtur kontrollin mbi zonat e rëndësishme”. Sipas tij, “përveç kërkesës për emërimin si guvernator, Ismail Beu po luante një lojë të dyfishtë, për të realizuar qëllimet e tij personale dhe për të ruajtur njëfarë autonomie në kuadër të administratës osmane”.

Pas një periudhe të gjatë tensioni, Stambolli urdhëroi ekzekutimin e Ismail Beut dhe të disa liderëve të tjerë shqiptarë, me synimin për të parandaluar një shpërthim të mundshëm të separatizmit te shqiptarët. Ky akt do të shërbente si një mesazh i fortë për liderët e tjerë shqiptarë, që mendonin të kundërshtonin autoritetin e Portës. Raporti i Mehmet Reshid Pashës që trajtonte rrethanat e ekzekutimit të Ismail Bej Vlorës është një nga momentet kyçe që ndihmojnë për të kuptuar tensionet politike në mes të shqiptarëve dhe Perandorisë Osmane, gjatë periudhës së luftës së pavarësisë greke. Reshid Pasha, i shqetësuar nga mundësia që Ismail Bej Vlora të realizonte planet e tij dhe të provokonte një komplot të madh në Shqipëri, vendosi të vepronte kundër tij. Ai urdhëroi ekzekutimin e Ismail Beut dhe, në një letër dërguar Stambollit, e paraqiti këtë veprim si një arritje të madhe. Mehmet Reshidi shprehu gëzim dhe lavdim për këtë akt, duke theksuar se “nëse Zoti do të mundësonte eliminimin e individëve të tjerë të ngjashëm, gjendja në Shqipëri mund të përmirësohej”.

Ismail Bej Vlora, u vra pabesisht në “Masakrën e Janinës”, me 5 janar 1829, së bashku me 18 shoqëruesit e tij, nga Mehmet Reshid Pasha. Pas vrasjes, në trupin e tij u gjet një dokument i rëndësishëm, kopja e një letre që Ismail Beu u kishte dërguar disa krerëve shqiptarë në frontin e Mesolongjit, ku ai kërkonte që ata të shkaktonin trazira, me pretekstin e pagesave të papaguara. Letra tregonte qëllimet e tij dhe të aleatëve të tij, që ishin ruajtja e autonomisë dhe mbrojtja e interesave të Shqipërisë, pas luftës greke të pavarësisë. Ky dokument pasqyron shqetësimet e krerëve shqiptarë për sigurinë e vendit të tyre në të ardhmen, si dhe përpjekjet e tyre për të ruajtur një status autonom, në raport me Portën. Dokumenti, edhe pse i shkurtër, ndihmon për të kuptuar disa aspekte të rëndësishme të situatës politike të kohës. Ai tregon se besimi i shqiptarëve ndaj Perandorisë Osmane ishte i pakët dhe i dyshimtë, pasi ata e shihnin ushtrinë osmane si pushtuese. Sipas asaj letre, tërheqja e ushtrisë osmane nga Shqipëria duket se pritej të ndodhte. Por duhet theksuar se aty nuk flitet për ndonjë aleancë me grekët, por për përpjekje për ta përdorur kryengritjen greke për interesat e krerëve shqiptarë, ndërkohë që refuzonin idenë që ushtarët shqiptarë të rekrutoheshin si pjesë e ushtrisë së rregullt osmane. Për herë të parë në këtë letër, një udhëheqës shqiptar fliste për konceptin e “atdheut” (vatan), duke theksuar se ai e shihte Shqipërinë si një njësi të bashkuar, pavarësisht ndarjeve gjeografike, fetare dhe krahinore. Pra Ismail Bej Vlora bën thirrje për unitet kombëtar si shenjë e besnikërisë ndaj atdheut të tij. Përpjekjet e tij e të krerëve të tjerë shqiptarë, gjatë periudhës së Luftës për Pavarësinë Greke tregojnë shenjat e para të vetëdijes kombëtare që po shfaqej në Shqipëri. Pavarësisht kundërshtimeve dhe mbështetjes për interesa lokale, këto lëvizje të para të shqiptarëve për autonomi dhe bashkim kombëtar ishin shenja të një procesi të ngadaltë, por të sigurt, të formimit të identitetit kombëtar shqiptar.

ATHANAS GEGAJ PER ORIGJINEN E ARBNIT

January 26, 2026 by s p

Nga Rafael Floqi/

Artikull vlerësues mbi studimin e Athanas Gegajt për origjinën e Arbërit
(bazuar në kapitullin “La situation intérieure de l’Albanie au Moyen Âge”, 1937)

Në mesin e viteve ’30, kur historiografia ballkanike dominohej ende nga lexime romantike, nacionaliste dhe shpesh të politizuara të së shkuarës, Athanas Gegaj botoi në frëngjisht studimin e tij mbi Shqipërinë mesjetare dhe pushtimet osmane. Qysh në kapitullin e parë, ku trajton çështjen e invazioneve sllave dhe historinë e emrit Arbëri/Albanie, duket qartë kthjelltësia e tij metodike dhe serioziteti kritik që, për kohën, ishte dukshëm përpara shumë kolegëve në rajon.

Ky tekst, i botuar rreth vitit 1937, mbetet edhe sot një nga trajtimet më të maturuara për origjinën e Arbërit, kontinuitetin ilir dhe formimin historik të emërtimit “Arbëni / Arbënia / Shqipni”.

1. Vizioni i Gegajt për vazhdimësinë ilire të shqiptarëve

Që në faqet e para, Gegaj vendos një tezë të qartë, të argumentuar mbi bazë burimore: në pushtimet sllave të shek. VII, shumica e popullsive të vjetra iliro–trakase u asimiluan, por shqiptarët, si pasardhës të racës ilire, ruajtën identitetin e tyre. Ai shkruan:

“Seuls, dans toute la Péninsule, les Albanais, descendants de la race illyrienne, purent se maintenir intacts.”

Në një kohë kur një pjesë e historiografisë sllave përpiqej të minimizonte vazhdimësinë ilire, Gegaj, mbi bazën e burimeve bizantine, latine dhe sllave, e formulon qartë tezën e mbijetesës etnike shqiptare. Kjo nuk është thjesht deklaratë patriotike, por përfundim i një analize që kombinon gjeografinë historike, dokumentet kishtare dhe toponiminë.

Po aq i kthjellët është edhe vlerësimi i rolit të fesë. Gegaj nënvizon se tri faktorë e ruajtën elementin shqiptar nga “përthithja serbe”: përhapja e kulturës latine, feja katolike dhe, më vonë, ndikimi politik i Perëndimit. Ai kujton se oborri i Bizantit, në kohën e skizmës, e quante Shqipërinë e besnike ndaj Romës “Latinia”, duke pranuar në mënyrë indirekte dështimin e depërtimit të plotë greko–bizantin.

Ky është një lexim shumë modern: Gegaj nuk e sheh kombformimin shqiptar si produkt vetëm “të gjakut”, por si rezultat ndërveprimi midis etnisë, fesë, strukturave politike dhe kundërvënies ndaj fqinjëve. Sipas tij, shqiptarët “e morën ndërgjegjen e nacionalitetit të tyre” pikërisht në përplasjen me sllavët ortodoksë dhe në luftën për ruajtjen e fesë dhe traditave.

2. Analiza e emrit Arbëni – nga Arbania te Shqipnia

Pjesa më origjinale e këtij kapitulli është padyshim ajo që i kushtohet emërtimit të vendit dhe popullit. Gegaj bën një panoramë onomastike, duke mbledhur formët e ndryshme historike:

“Nous rencontrons des dénominations telles que: Arbania, Arbanon, Raban, Albania, Albanum, comme aussi Albanon et Albanopolis…”

Ai lidh këto forma me dëshminë e Ptolemeut për Albanopolis dhe më pas ndjek emërtimet bizantine (Arbanon), serbe (Raban), perëndimore dhe papnore (Arbanensis princeps, judex Albanorum), duke i vendosur në hartën konkrete: hapësira ndërmjet Shkodrës, Durrësit, Ohrit dhe Prizrenit – pra bërthama historike e Arbërit.

Gegaj e shpreh qartë se të gjitha këto emërtime rrjedhin nga e njëjta rrënjë dhe nga emri që shqiptarët i kanë dhënë qendrës së vendit të tyre. Ai e lidh këtë me Krujën si qendër të jetës politike të Shqipërisë së Mesme dhe me krahinën e Arbërit (Arbëni), nga e cila, me zgjerim, lind emri Arbëni/Arbënia për gjithë vendin.

Një element shumë i çmuar është fakti se ai dallon qartë mes emrit “Albanie/Albanais” të përdorur nga të huajt dhe emrit vendas:

“La masse albanaise appelle sa patrie: Arbënia et se nomme Arbënuer ou Arbëreshë.”

Pra Gegaj nuk i nënshtrohet mekanikisht terminologjisë së burimeve latine e bizantine, por sjell në plan të parë autodefinimin e popullit, gjuhën e vetë shqiptarëve. Ai madje shënon edhe shpjegimin etimologjik që e lidh Arbëni me “fushë” (arbë = fushë), duke përmendur shtrirjen ndërmjet Matit dhe Erzenit si “fushat e Arbërit”.

Po kaq largpamës është vëzhgimi i tij për kalimin drejt emrit “Shqypnia” dhe “shqyptar”, pa mohuar vazhdimësinë e termave të vjetër: ai evidenton se në kohën e vet populli e quan vendin “Shqypnia” dhe veten “Shqyptar”, ndërsa emri Arbëni/Arbëresh është ruajtur më fort te kolonitë italo–shqiptare dhe te sllavët e jugut sesa në mëmëdhe. Kjo është një vëzhgim sociolinguistik që edhe sot do të konsiderohej i kujdesshëm dhe i saktë.

3. Kthjelltësia kritike ndaj miteve serbe për “Shqipërinë veriore”

Një nga aspektet më të guximshme – dhe më aktuale – të këtij teksti të vitit 1937 është refuzimi që Gegaj i bën tezave politike serbe për “sundimin shekullor” dhe “asimilimin sllav” në Shqipërinë e Veriut deri në Durrës. Ai thotë hapur se duhet “të radhisim ndër legjenda, të lindura nga ambicie politike” pretendimin për okupimin e gjatë serb të veriut shqiptar dhe për asimilimin e popullsisë vendase.

Në vend të kësaj, ai sjell dokumentet konkrete: qytetet e Shkodrës, Ulqinit, Tivarit, Shasit, Drishtit, Shëngjinit që në burimet latine përshkruhen si të banuara nga “latinë” (katolikë shqiptarë); kalimin e tyre të herëpashershëm nën Diokle, më pas nën mbretërit serbë, pastaj nën Balshajt dhe venedikasit; praninë e jupanëve serbë në Shkodër, por edhe rezistencën e popullsisë vendase që dallonte nga serbët “për gjuhë, fe dhe tradita perëndimore”.

Këtu shfaqet më së miri mendimi i kthjellët historik i Gegajt: ai nuk mohon pushtimet serbe, por kundërshton transplantimin mekanik të sovranitetit politik në “prona etnike” dhe asimilim total. Ai lexon burimet me sy kritik dhe dallon midis kontrollit shtetëror dhe strukturës reale etnike e fetare të popullsisë.

4. Aktualiteti i Gegajt: një studim i vitit 1937 që flet ende sot

Në dritën e kërkimeve të mëvonshme historike, shumë nga përfundimet e Gegajt duken sot befasuesisht të qëndrueshme:

Vazhdimësia ilire e elementit shqiptar, e shprehur qartë në frazën se “vetëm shqiptarët… arritën të mbeteshin të paprekur”, është marrë më vonë si pikënisje nga shumë albanologë të huaj.
Lidhja midis përkatësisë latine–katolike dhe rezistencës ndaj asimilimit bizantin e sllav është bërë pjesë e leximit standard të historisë së hershme shqiptare.
Analiza e emërtimit Arbanon / Arbania / Arbëni dhe dallimi me “Shqipni / shqiptar” paraprin studimet moderne të onomastikës dhe etnogjenezës.
Së fundi, rrëzimi i tezave politike për “asiminim sllav të veriut” dhe insistimi tek roli i bujarëve shqiptarë, familjeve si Thopiajt, Balshajt, Dukagjinët, etj., si aktorë të pavarur në Mesjetë, e nxjerr Gegajn nga korniza e ngushtë nacionaliste dhe e vendos në një traditë të mirëfilltë kritike.

Lexuar sot, ky kapitull nuk është thjesht një material burimor; është shembull se si duhet bërë histori: me njohje të gjerë burimesh, me vëmendje ndaj gjuhës së popullit, me kujdes për kontekstin fetar e politik dhe, mbi të gjitha, me kurajë për t’iu kundërvënë miteve të rreme, sado të fuqishme të jenë politikisht.

Në këtë kuptim, Athanas Gegaj, me studimin e tij të vitit 1937 mbi Arbërinë, meriton të lexohet jo vetëm si një klasik i albanologjisë, por edhe si një model i mendimit të kthjellët historik: ai e sheh Arbërinë jo si mit, por si realitet historik konkret, të vërtetueshëm, që del në pah nga emrat e vjetër, dokumentet mesjetare dhe autodefinimi i vetë popullit – nga Arbëni e Arbëreshë deri te Shqipni e shqiptar.

VAZHDON KRIMI SHTETËROR NDAJ AT GJERGJ FISHTËS: I PËRJASHTUAR NGA SHTETI QË AI MBROJTI

January 26, 2026 by s p

Nën dënim të përhershëm institucional!

Nga Frank Shkreli

Para do ditësh isha duke lexuar një shkrim në përvjetorin e fillimit të punimeve të Konferencës së Paqës në Paris, (18-20 janar, 1919). Edhe kësaj radhe, për fat të keq, ashtu si zakonisht, zgjoi në mua një zemrim të thellë të radhës: keqtrajtimi historik, harresa ose anashkalimi — prej pothuaj një shekulli tani, i figurës së Fishtës, e sidomos i rolit të At Gjergj Fishtës në arenën ndërkombëtare, siç ishte Konferenca e Parisit, (1919, Frank Shkreli: 105-vjetori i Konferencës së Paqës – Wilsoni, Fishta, Noli dhe aktualiteti politik në Shqipëri | Gazeta Telegraf –vazhdon të jetë një njollë kombëtare turpi. Heshtja zyrtare edhe sot pas 35 vjet tranzicion vazhdon të jetë një dënim i përherëshëm i Gjergj Fishtës, nga Tirana zyrtare por edhe nga Prishtina zyrtare

Fjalimi i Fishtës me atë rast, në mbrojtje të drejtave historike të shqiptarëve, mbetet një prej fjalimeve më klasikë të historisë shqiptare. Jo vetëm në atë konferencë, por edhe në tubime të tjera ndërkombëtare, ku Fishta ka marrë pjesë: si konferencat ndër-ballkanike në Athinë, e Stambollë, 1930, ndër të tjera. Përfshir këtu rolin e Fishtës në përpjekjet shqiptare në marrëdhëniet fillestare shqiptaro-amerikane, Frank Shkreli: At Gjergj Fishta, arkitekt i marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, vazhdon të jetë i padëshiruar në vendin e vet | Gazeta Telegraf — Frank Shkreli: Në kuadër të 100-vjetorit të marrëdhënieve shqiptaro-amerikane: At Gjergj Fishta, njëri prej protagonistëve kryesorë | Gazeta Telegraf, pa përmendur kontributet e tija të mëdha e të shumta në fushën e gjuhës, kulturës dhe historisë shqiptare, në përgjithsi. Sidomos, rolin e tij të pazëvendsueshëm në Kongresin e Manastirit, e shumë aktivitete historike të tij në mbështetje të interesave kombëtare, që në thelb kishin gjithmonë mbrojtjen e ekzistencës së Shqipërisë si shtet dhe të interesave kombëtare të gjithë shqiotarëve pa dallim. Si poet kombëtar, shkrimtar e politikan, të gjithë veprimtarinë e tij Fishta e përdori në mbrojtje të Shqipërisë dhe të drejtave të Kombit Shqiptar, ashtu që Shqipëria të mos zhdukej nga harta politike e Europës, pas 1918-s. Frank Shkreli: “Na thoni kush para shqiptarit i ngau qetë sinorëve të Ballkanit?” | Gazeta Telegraf

Pjesëmarrja e At Gjergj Fishta në Konferencën e Paqës në Paris, 20 janar 1919 ishte një rast historic ku Poeti Kombëtar nuk pranoi vdekjen politike të Shqipërisë në duar të grabitqarve ballkans me miratimin e fuqive të mëdha evropiane. Më 20 janar 1919, në sallonet e ftohta të Parisit, ku Fuqitë e Mëdha po rishkruanin hartën e Europës sipas interesave të tyre në Ballkan, Shqipëria nuk kishte ushtri, nuk kishte peshë ekonomike, nuk kishte as miq të sigurtë. Kishte, megjithatë, një zë. Dhe një nga zërat më të fortë ishte At Gjergj Fishta.

Mirëpo, të flasësh sot për meritat e Fishtës në Paris Janarin e vitit 1919 dhe në nivel ndërkombëtar, në përgjithsi, është krejtsisht e padëshirueshme për historinë zyrtare aktuale nostalgjike enveriste, që për interesa ideologjike as nuk do t’ia dijë se Fishta veproi si burrë shteti në momentin kur kombi rrezikonte të zhdukej. Si mund të mbrojnë sot historianët nostalgjikë të komunzmit enverian rolin e Gjergj Fishtës në mbrojtje të shtetit shqiptar, kur ky shtet Shqipëria komuniste e kishte shpallur atë armik e tradhtar, për pothuaj një gjysëm shekulli. Sot heshtin, gjithnjë për Fishtën. Por faktet janë kokëforta dhe flasin edhe sot. Më shumë se një shekull më parë, Fishta ishte në Paris, në zemër të diplomacisë botërore, duke mbrojtur Shqipërinë kur ajo trajtohej si monedhë këmbimi. Ndonëse i njohur si poet kombëtar Fishta nuk shkoi të recitonte poezi në Paris, por të artikulonte një të vërtetë politike: se Shqipëria kishte të drejtë të ekzistonte si komb i plotë.

Fishta u fliste evropianëve në emër të një historie që Evropa bënte sikur nuk e njihte. Ai përdori argumentin kulturor, etnik e gjuhësor – armë që diplomacia cinike eevropiane e kohës i përçmonte, por që historia i mban mend. Por jo regjimi komunist as historia zyrtare e shqiptarëve e cila edhe sot e kësaj dite nuk i falë “fajin”, Fishtës, se një klerik katolik shqiptar si Gjergj Fishta kishte përfaqësuar Shqipërinë para Perëndimit, si përfaquses i elitave anti totalitare evropiane dhe njëri prej dëshmitarëve më të shquar të Kombit shqiptar që nuk lidhej as me Moskën as me Beogradin. Duket se ky mentalitet për figurën e Fishtës vazhdon edhe sot në radhët e elitave shqiptare të edukuara në frymën internacionaliste komuniste, që për fta të keq, mbizotëroj ë edhe sot shkrimin e historisë të shelullit të kaluar

Prandaj Fishta u shpall “reaksionar”, u fshi nga tekstet, u varros për herë të dytë – këtë herë në harresë të organizuar dhe të sanksionuar, zyrtarisht. Janari, 1919 I konferencës së Parisit nuk përmendet –Nuk ka pllaka përkujtimore. Nuk ka akademi solemne. Nuk ka asnjë datë zyrtare që të kujtojë se Janar 1919, Gjergj Fishta ishte aty ku po merreshin fatet e Kombit. Ka vetëm heshtje! Heshtja nuk është rastësi. Ajo është vazhdimësi. Sepse pranimi i Fishtës si figurë politike ndërkombëtare do të thotë për ta, pranimin e një të vërtete të pakëndshme, por e mohuar nga elitat komuniste të pas 1945-ës: se elita shqiptare e para-komunizmit ishte më europiane, më dinjitoze dhe më largpamëse sesa shumë nga ata që erdhën pas, përfshir këta që ende janë gjallë e vendlsin për fatin e figurave historike si Gjergj Fishta.

Por duan ose nuk duan këta pseudo historian, Gjergj Fishta në Paris nuk është episod anësor; është provë. Provë se Shqipëria kishte zë përpara se t’ia prisnin gjuhën. Dhe çdo përpjekje nga ana e këtyre mohuesve zyrtarë të rolit të Fishtës, qoftë edhe në konferencën e Parisit, Janar, 1919 me qëllim për ta mbajtur Fishtën vetëm brenda kornizës së letërsisë e poezisë, është një akt i qëllimshëm, por një akt politik i vonuar.

Ndonëse me fjalorin e fortë të Gjergj Fishtës, me 20 janar 1919, Shqipëria foli në Paris. Por sot lind pyetja se kush ka interes që ai zë i fortë të mos dëgjohet më? Ka figura të mëdha që historia i nderon me ceremoni, përkujtimore dhe ka figura që historia dhe disa pseudo- historianë frikësohen prej tyre. Gjergj Fishta i përket kësaj të dytës. Jo sepse ishte i gabuar, por sepse ishte i drejtë në kohë të gabuar për pushtetet. Prandaj u hesht. Prandaj u fshi. Prandaj, edhe sot, trajtohet me një rehabilitim gjysmak, sa për dekor dhe jo për të vërtetën historike. Sipas tyre, Fishta duhet të mbetet poet folklorik, por jo arkitekt orientimi strategjik. Frank Shkreli: At Gjergj Fishta dhe Akademia e Shkencave të Shqipërisë | Gazeta Telegraf – një hap para e dy mbrapa. Në një tubim kushtuar Fishtës pesë vjetë më parë organizuar nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë, u fol për poezinë e letërsinë. kryesisht. Por Fishta ishte dhe është më shumë se poet e letrar! Një akademi që hesht përballë padrejtësisë historike, heq dorë nga misioni i saj. Fishta ishte mendimtar i madh politik, aktor diplomatik dhe zë moral i kombit shqiptar në një nga momentet më të rrezikshme të ekzistencës së tij si shtet. Në Paris, më 1919, ai artikuloi çështjen shqiptare në gjuhën që bota perëndimore e kuptonte: gjuhën e parimeve, të drejtës dhe dinjitetit kombëtar. Dhe mbi të gjitha, ai e kuptoi se shpëtimi politik i Shqipërisë nuk mund të vinte nga Lindja, as nga aleancat ballkanike, si “Ballkani i Hapur” I kohëve moderne, por nga Perëndimi demokratik, ku SHBA-ja në fillim shekullit XX, po shfaqej si fuqi morale pas Luftës së Parë Botërore. Ndryshe nga diplomatët rastësorë, përshir ata të sotmit, At Gjergj Fishta e shihte Amerikën jo thjesht si fuqi ushtarake, por si model politik dhe civilizues. Amerikën e konsideronte si shpresën morale dhe politike të shqiptarëve, jo Europa e pazareve.

Por për fat të keq të shqiotaraëve, kjo e vërtetë u bë e papranueshme për regjimin komunist të Enver Hoxhës, i cili ndërtoi legjitimitetin e vet mbi mohimin e çdo tradite perëndimore. Ndërkohë që Fishta u shpall “armik”, e “tradhëtar” u ndalua, u përjashtua nga shkollat dhe nga kujtesa kombëtare për pothuaj një gyjsëm shekulli komunizëm. Por ajo që është edhe më e rëndë: pas rënies së komunizmit, kjo padrejtësi dhe gtradhëti kombëtare nuk u korrigjua, plotësisht. U fol e po flitet për Fishtën por nuk u tha as nuk thuhet e vërteta e plotë, sidomos, për rolin politik dhe ndërkombëtar diplomatik të Fishtës. Është botuar poezia, por shmanget politika. U pranua gjuha, por u refuzua dhe refzohet mendimi i tij.

Në rend të parë, jo vetëm klasa politike e këtyre 35-viteve tranzicion i ashtuquajtur “post-komunist”, por edhe institucionet shqiptare sot si – Akademia e Shkencave, entet kulturore dhe arsimore zyrtare – kanë dështuar të ballafaqohen me këtë borxh historik. Sepse ta pranosh Fishtën siç ishte, do të thotë të pranosh se historiografia zyrtare ka qenë e shtrembëruar për dekada. Do të thotë të pranosh – në kundërshtim me mësimet e komunizmit — se orientimi natyror i Shqipërisë ka qenë Perëndimi, jo Lindja. Dhe kjo kërkon guxim intelektual e moral, jo vetëm ceremoni. Fishta vazhdon të jetë i pakëndshëm për pushtetin, sepse ai nuk mund të instrumentalizohet. Sepse ai nuk flet gjuhën e kompromisit moral. Ndërsa na kujton se shteti shqiptar u mbrojt nga pena, mendja dhe fjala po aq sa edhe nga pushka. Dhe se pa zëra moral e atdhetar si i tij, Shqipëria do rrezikonte të mos ekzistonte fare.

Sot flasim me të drejtë për ndjenjat pro-perendimore të shqiptarëve, për miqësinë shqiptaro-amerikane, sidomos. Por kjo miqësi nuk lindi dje. Ajo ka rrënjë, madje rrënjë të thella. Dhe një nga rrënjët e saj është Gjergj Fishta i cili ishte ndër ata që besoi Amerikës që në fillim, kur Shqipëria ishte e braktisur nga Evropa kur Fishta i foli botës në Paris, janarin e viti 1919, kur Shqipëria nuk kishte zë. Ta mohosh këtë, do të thotë të mohosh vërtveten historike.

Shqiptarët sot nuk kanë nevojë për një Fishtë të zbukuruar. Kemi nevojë për Fishtë të vërtetë: ashtu siç është e siç ka qenë: me mendim politik, me qëndrim perëndimor, me guxim moral e trim atdhetar. Vetëm atëherë do të mund të themi se jemi çliruar jo vetëm nga influencat ende të gjalla nga diktatura politike komuniste, por edhe nga trashëgimia e heshtjes ndaj së VËRTETËS ndaj rolit politik e ndërkombltar të Fishtës. Sepse kombet nuk dëmtohen vetëm nga armiqtë historikë. Dëmtohen edhe nga harresa e qëlimshme, sidomos nga harresa dhe heshtja zyrtare ndaj së vërtetës. Dhe harresa e Gjergj Fishtës ka qenë, për shumë kohë — edhe në sytë e shumë vezhguesve — vazhdon të jetë politikë zyrtare e shtetit shqiptar që po dëmton rëndë historiografinë e vërtetë të Kombit shqiptar. Mjaft është mjaftë! Gjergj Fishta nuk ka nevojë për dekorata. Ai ka nevojë për drejtësi historike. Dhe drejtësia historike fillon me një akt të thjeshtë, por të guximshëm e moral: të pranohet se për dekada keni gënjyer veten dhe të gjithë shqiptarët kudo për rolin e At Gjergj Fishtës në Konferencën e Paqës të Janarit, 1919, por jo vetëm. Për faktin se keni pranuar dhe po zbatroni gjithnjë një histori të filtruar nga ideologjia komuniste. Duhet të kërkoni falje dhe të pranoni me guxim, trimërisht, se vazhdoni të heshtni për Fishtën jo vetëm nga rehatia, por edhe nga frika ose nga konformizmi akademik, për hir të një vendi pune. Siç e kam thënë shpesh në shkrimet e mia modeste të dekadave të kaluara në lidhje me krimet e komunizmit, një komb që nuk u kërkon falje viktimave të tija dhe nuk kujton të vërtetat e rolit historik që kanë luajtur në historinë kombëtare figurat e mëdha të kombit si At Gjergj Fishta, ai komb, heret ose vonë, është i dënuar të mbetet i vogël.

Frank Shkreli