Analizë nga Rafael Floqi/

Shkatërrimi dhe kërcënimi i konfliktit të ripërtërirë mund të ndalojë shumë që të kthehen.

Rënia e regjimit sirian degradoi pozicionin e Iranit dhe Rusisë në vend dhe, duke e bërë këtë, e ka bërë Sirinë një fushë beteje për konkurrencën midis Turqisë dhe Izraelit. Të dy kanë një interesa të përbashkët që Siria të mos kthehet në një vakum pushteti, por ata kanë perceptime të ndryshme për kërcënimet që një fuqi e re paraqet. Lufta civile e Sirisë, e cila filloi në vitin 2011, zhvendosi më shumë se 13 milionë njerëz, duke përfshirë gati 5 milionë që u larguan jashtë vendit. Megjithatë, me rënien e papritur të regjimit të Bashar Asadit më 8 dhjetor, shumë mund të kthehen së shpejti në vend. Pas largimit nga Siria, shumica e refugjatëve qëndruan në rajon. Pjesa më e madhe, rreth 3.1 milionë njerëz, u vendosën në Turqi. 1.6 milionë të tjerë kërkuan strehim në Irak, Jordani dhe Liban. Destinacioni kryesor jashtë rajonit ishte Gjermania, e cila priti më shumë se 850,000 refugjatë sirianë. Në një op/ed Mohamad Bazzi në The Guardian shkruan që e E ardhmja e Sirisë duhet të përcaktohet nga sirianët, jo nga fuqitë e jashtme.

E ardhmja e pasigurt

Ndërsa sirianët festonin rënien e regjimit brutal të Bashar al-Asad të dielën, tre fuqi të huaja – Izraeli, Turqia dhe SHBA – kryen sulme ajrore në të gjithë vendin. Të tre i cilësuan bombardimet si një përpjekje për të mbrojtur interesat e tyre pasi një ofensivë e rrufeshme nga luftëtarët rebelë shkaktoi rrëzimin e papritur të Asadit – dhe tërheqjen e dy mbrojtësve të tij kryesorë të huaj, Rusisë dhe Iranit.

Në orët e vështira pasi Assadi u arratis në Moskë, mijëra të burgosur politikë u liruan nga burgjet dhe qendrat e torturës të regjimit Baathist. Sirianët shkatërruan statujat dhe fotot e Asadit dhe babait të tij, Hafezit, i cili mori pushtetin në vitin 1970 dhe e ktheu Sirinë në një shtet policor. Gjithçka, baba e bir kishin sunduar Sirinë për 54 vjet. Por miliona sirianë mezi kishin kohë për të përvetësuar faktin se mbretërimi i familjes Assad më në fund kishte përfunduar përpara se të bëhej e qartë se aktorë të tjerë të jashtëm do të bënin shaka për të formuar të ardhmen e Sirisë.

Izraeli lëvizi shpejt për të kapur territorin sirian dhe për të shkatërruar shumë nga aftësitë ushtarake të Sirisë tashmë të varfëra. Trupat izraelite kaluan nga lartësitë e pushtuara të Golanit të dielën në territorin fqinj sirian, duke pushtuar një “zonë tampon” të çmilitarizuar që u krijua nga OKB-ja një vit pas luftës arabo-izraelite të vitit 1973. Deri të martën, Izraeli kishte kryer gjithashtu më shumë se 350 sulme ajrore në Siri gjatë 48 orëve të mëparshme, duke shkatërruar asetet kryesore ushtarake të vendit: avionë të vjetër luftarakë, helikopterë, drone, anije detare, radarë dhe sisteme të mbrojtjes ajrore dhe rezerva raketash.

Izraeli shfrytëzoi kaosin shkatërron armët siriane

Pavarësisht se kush kontrollon përfundimisht një qeveri të ardhshme në Damask, Izraeli shfrytëzoi kaosin pas rënies së Asadit për t’u siguruar që Siria të mos ruajë kapacitetin ushtarak për të mbrojtur veten. Dhe Izraeli e bëri këtë me mbështetjen e heshtur të Joe Biden dhe administratës së tij, të cilët përsëritën argumentin e Izraelit se po vepronte në mënyrë parandaluese në vetëmbrojtje kundër kërcënimeve të mundshme nga rebelët dhe xhihadistët sirianë. Përveç Francës dhe Spanjës, pak fuqi perëndimore i dënuan veprimet e Izraelit. I dërguari i posaçëm i OKB-së për Sirinë, Geir Pedersen, ishte në mesin e një grushti zyrtarësh që i kërkuan drejtpërdrejt Izraelit të ndalonte sulmet ajrore dhe pushtimin tokësor në territorin sirian, duke thënë se ata ishin në kundërshtim me marrëveshjen e armëpushimit të vitit 1974 që krijoi zonën tampon.

Të hënën, zëdhënësi i Departamentit të Shtetit të SHBA, Matthew Miller, i bëri jehonë justifikimit të Izraelit për pushtimin e fqinjit të tij: ndërsa regjimi i Asadit u shkatërrua, ushtria siriane braktisi pozicionet e saj përgjatë kufirit izraelito-sirian, tha Miller, “gjë që potencialisht krijon një vakum që mund të ketë është mbushur nga organizata terroriste”. Ai shtoi: “Izraeli ka thënë se këto veprime janë të përkohshme për të mbrojtur kufijtë e tij. Këto nuk janë veprime të përhershme.”

Zyrtarët izraelitë pranuan se kishin marrë ish-pozitat e ushtrisë siriane në majën më të lartë të Jabal al-Sheikh, të cilën Izraeli e quan malin Hermon. Mali ofron një nga pamjet më strategjike për të vëzhguar pjesë të mëdha të Sirisë dhe Libanit dhe do ta vendoste Damaskun, rreth 40 km larg, brenda rrezes së artilerisë izraelite. Të premten, ministri i mbrojtjes, Israel Katz, tha se trupat e tij do të mbajnë kontrollin e anës siriane të malit Hermon gjatë dimrit.

SHBA e sheh Sirinë me lente antiterrorizmi

Përveç shqetësimit të saj për ndikimin e rënies së Asadit në Izrael, administrata Biden e shikon kryesisht Sirinë përmes një lente antiterrorizmi, duke u frikësuar se Shteti Islamik mund të rindërtohet dhe të përfitojë nga vakuumi aktual i pushtetit. Të dielën, pasi Assadi u largua nga Damasku, avionët luftarakë amerikanë goditën më shumë se 75 objektiva në Sirinë qendrore, për të cilat Pentagoni tha se ishin kampe ose operativë të Shtetit Islamik. Por sulmet ajrore të SHBA-së ishin shumë më pak të gjera dhe të dëmshme sesa ato që Izraeli kreu kundër bazave ushtarake siriane.

Ndihmëssekretarja amerikane e Shtetit për Çështjet e Lindjes së Afërt, Barbara Leaf, ish-i dërguari i posaçëm për Sirinë, Daniel Rubinstein, dhe i dërguari kryesor i administratës Biden për negociatat për pengjet, Roger Carstens, vizituan Sirinë për bisedime me udhëheqësit e përkohshëm sirianë, bëri të ditur Departamenti amerikan i Shtetit të premten në mëngjes.

Kjo është vizita e parë zyrtare e diplomatëve amerikanë në Siri pas më shumë se një dekade, që nga mbyllja e Ambasadës amerikane në Damask në vitin 2012.“Ata do të angazhohen drejtpërdrejt me popullin sirian, duke përfshirë përfaqësues të shoqërisë civile, aktivistë, anëtarë të komuniteteve të ndryshme dhe zëra të tjerë sirianë për të biseduar për vizionin e tyre për të ardhmen e vendit të tyre dhe për mënyrën se si Shtetet e Bashkuara mund t’i mbështesin”, tha Departamenti i Shtetit.

Në krye të agjendës së tyre do të jetë mbledhja e të dhënave për gazetarin amerikan Austin Tice, i cili u zhduk në Siri në vitin 2012. Gjithashtu, ata do të theksojnë se parimet e gjithëpërfshirjes, mbrojtja e pakicave dhe heqja dorë terrorizmi dhe armët kimike, janë vendimtare për çdo mbështetje amerikane për Qeverinë e re siriane.

Turqia kurdët sirianë, kërcënim sigurie

Inkursionet e tjera të mëdha të huaja që nga rënia e Asadit kanë ardhur nga Turqia, e cila ka kontrolluar prej kohësh territorin pranë kufirit të saj jugor përmes përfaqësuesit të saj, ushtrisë kombëtare siriane. Gjatë javës së kaluar. Turqia e mbështeti këtë ushtri, një grup ombrellë milicish, me sulme ajrore kundër forcave kurde të mbështetura nga SHBA në Sirinë veriore. Turqia i sheh kurdët sirianë si një kërcënim sigurie dhe aleatë të mundshëm për pakicën kurde brenda Turqisë. Rebelët e mbështetur nga Turqia kontrollojnë zonat kufitare midis Sirisë dhe Turqisë, duke vepruar si një tampon për Ankaranë. Më në fund, Izraeli deklaroi se rënia e Asadit anuloi marrëveshjen e tyre të vitit 1974 për të çmilitarizuar Lartësitë e Golanit dhe trupat izraelite hynë me shpejtësi për të pushtuar zonën. Izraeli gjithashtu nisi sulme të mëdha ajrore që synonin pajisjet ushtarake, depot e armëve kimike dhe kërcënime të tjera ndaj saj donte të mos binte në duart e ekstremistëve.

Hayat Tahrir al-Sham (HTS), një tjetër aleat turk dhe më i forti nga fraksionet rebele siriane, i cili nisi një ofensivë të befasishme kundër qeverisë së Asadit në fund të muajit të kaluar, ka marrë kontrollin e Damaskut dhe qyteteve të tjera të mëdha. SHBA, Britania e Madhe dhe shumica e vendeve evropiane e cilësuan HTS-në një grup terrorist për shkak të lidhjes së saj të mëparshme me Al-Kaedën gjatë luftës civile në Siri. Disa fuqi perëndimore, së bashku me OKB-në, po shqyrtojnë tani heqjen e emërtimit terrorist nëse HTS angazhohet për të formuar një qeveri kalimtare gjithëpërfshirëse.

HTS dhe grupet e tjera rebele kanë një detyrë të rëndë në konsolidimin e fraksioneve siriane në një qeveri kohezive që mund të menaxhojë ndarjet sektare dhe etnike derisa të hartohet një kushtetutë e re dhe të mund të mbahen zgjedhjet.

Forcat ruse largohen nga vendlindja e Assadit

Mes njoftimeve kundërthënëse mbi të ardhmen e Rusisë në Siri, mjetet ushtarake ruse kanë filluar të largohen nga province Lakatia, vendilindja e diktatorit të rënë Bashar al-Assad dhe të atit të tij Hafez al-Assad, i cilësuar atje si “udhëheqësi i pavdekshëm”. Automjete të rënda të ushtrisë dhe avionë po largohen nga baza ushtarake ruse në provincën Lakatia në Siri. Në raportimet mediatike dhe në komunikimet në rrugët e qytetit ka të dhëna kontradiktore, se ku po shkojnë këto mjete. Disa thonë se po largohen nga Siria. Disa të tjerë thonë se jo. Në një lagje aty pranë, ka ende dyqane me tabela në rusisht, kryesisht për të plotësuar nevojat që mund të kenë ushtarët. Disa vendas druhen se grupet e pakicave në Siri do të jenë në rrezik pa mbrojtjen nga Rusia, pas rënies së regjimit të Bashar al-Asadit. Të tjerë thonë se lëvizja e rusëve është një sinjal se lufta po mbaron. Rusia ishte një aleate e ngushtë e qeverisë së Asadit, e cila në vitin 2015 u përfshi në Luftën Civile të Sirisë, për të mbrojtur regjimin. Në pjesë të tjera të Sirisë, vendasit thonë se bombat ruse ishin përgjegjëse për vdekjen dhe shkatërrimin.

Lufta kundër trashëgimisë së Asadit

Ata gjithashtu duhet të luftojnë kundër trashëgimisë së Asadit dhe ndërhyrjes së huaj. Përveç brutalitetit të tij absolut – lufta vrau afro 500,000 njerëz dhe zhvendosi gati gjysmën e popullsisë së Sirisë – Assad ishte në gjendje të mbante pushtetin duke përdorur një politikë të jashtme shkatërruese që ushqeu përfaqësues në vendet fqinje dhe eksportoi ekstremizëm.

Në fillim të kryengritjes siriane në vitin 2011, regjimi i Asadit liroi qindra militantë islamikë nga burgjet e tij dhe ata vazhduan të bëhen udhëheqës të Shtetit Islamik dhe fraksioneve të tjera xhihadiste. Assad më pas e portretizoi veten si i vetmi i aftë për të mbajtur ushtrinë e Sirisë dhe institucionet e tjera shtetërore nga shpërbërja dhe parandalimi i rënies së vendit tërësisht në duart e xhihadistëve. Në perëndim, Assad e projektonte veten si e keqja më e vogël – edhe nëse regjimi i tij ishte përgjegjës për vdekje dhe shkatërrim më të madh se kundërshtarët e tij.

Ndërsa Siria më në fund është çliruar nga sundimi i Asadit, së bashku me mbështetësit e tij të huaj, fuqitë e tjera – veçanërisht Izraeli, SHBA-ja dhe Turqia – tani po konkurrojnë për ndikim ndërsa sirianët po luftojnë se si të rindërtojnë vendin e tyre të shkatërruar. Sirianët meritojnë të mos jenë më pengje në ambiciet dhe konfliktet e të tjerëve.

Shtetet e Bashkuara dhe fuqitë evropiane duan të frenojnë kërcënimin e xhihadistëve që sulmojnë objektivat perëndimore, siç bënë në kulmin e luftës civile në Siri. Uashingtoni është gjithashtu i shqetësuar se dhuna e re mund të dëbojë edhe një herë shumë refugjatë nga Siria.

Pasiguria e një vakumi pushteti

Edhe pse shumë mund të dëshirojnë të kthehen, disa rajone mbeten të paqëndrueshme pasi fraksionet konkurrojnë për të plotësuar një vakum fuqie. Territoret kryesore, duke përfshirë zonat e pasura me naftë në lindje të lumit Eufrat, mbeten jashtë kontrollin e grupit rebel, Hayat Tahrir al-Sham (HTS), që udhëhoqi ofensivën përfundimtare kundër Forcat e Asadit. Në vend të kësaj, ato zona menaxhohen nga forcat kurde të mbështetura nga SHBA, të njohura si Forcat Demokratike Siriane, të cilat kohët e fundit nënshkruan një marrëveshje armëpushimi të ndërmjetësuar nga SHBA me rebelët dhe u tërhoq nga Manbixhi.

Me largimin e Asadit, Siria përballet me një fazë kritike të rindërtimit. HTS planifikon të krijojë një teknokratike qeverisë deri në mars. Shumë sirianë të zhvendosur shpresojnë të kthehen, përfshirë ata në Turqi, ku miliona refugjatë kanë sisteme të tensionuara politike dhe ekonomike. Shumë do të duhet të presin për të tyren komunitetet që do të rindërtohen. Të tjerët tashmë kanë filluar jetë të reja jashtë vendit dhe nuk do të duan largohen. Dhe përveç rrezikut të një konflikti të rinovuar midis grupeve të mbetura, ndërhyrje nga SHBA, Rusia, Izraeli dhe Turqia e ndërlikon rimëkëmbjen e Sirisë, duke rrezikuar destabilizimin e mëtejshëm pasi këto fuqi jetojnë për ndikim.