Studim nga Rafael Floqi/

Kanuni shqiptar ka qenë për shekuj me radhë një nga manifestimet më të fuqishme të së drejtës zakonore në Evropë, duke u shndërruar në një kod të pashkruar që rregullonte marrëdhëniet shoqërore, ekonomike dhe penale të komuniteteve ku shteti kishte munguar ose nuk kishte arritur të vendoste autoritetin e vet. Në këtë kuptim, Kanuni i Lekë Dukagjinit nuk është thjesht një trup normash arkaike, por një shprehje e qartë e aftësisë vetërregulluese të shoqërisë shqiptare. Përkundër tij, Kodi Penal, i krijuar për herë të parë në vitin 1928 dhe i përditësuar disa herë deri në versionin e vitit 2017, është shprehja e shtetit modern dhe e parimeve universale të së drejtës penale, të bazuara mbi përgjegjësinë individuale, proporcionalitetin e dënimeve dhe respektin për të drejtat themelore të njeriut (Rakipi, 2005). 

Historia paralele, Kanuni dhe Kodi Penal

Gjate periudhës osmane Kanuni i Lekës ishte ligji i komunitetit, ndërsa ligji osman ishte ligji i shtetit. Shqiptarët përdornin Kanunin për të rregulluar jetën e përditshme, ndërsa ligji osman kishte ndikim më të madh në çështjet shtetërore, tatimore dhe fetare. Ligji islam (Sheriati) ishte baza e drejtësisë fetare dhe shtetërore. Ai mbulonte çështje penale, civile dhe familjare sipas parimeve islame. Përveç Sheriatit, Sulltanët osmanë shpesh nxirrnin kanun (ligje administrative) që rregullonin tatimet, ushtrinë, pronësinë e tokës dhe marrëdhëniet midis shtetit dhe subjekteve të tij. Në Shqipëri dhe rajone të tjera ku shteti osman kishte kontroll të kufizuar, zbatimi i Kanunit ishte më i madh, ndërsa ligjet osmane shpesh mbeteshin formale ose të kufizuara në qytete dhe qendra administrative. Kanuni i Lekës funksiononte shpesh si një sistem i pavarur drejtësie, duke mbushur boshllëqet ku ligji osman nuk arrinte.

Kodi Penal i vitit 1928 në Shqipëri u hartua si pjesë e përpjekjes së parë madhore për konsolidimin e një shteti modern shqiptar, si edhe për kalimin nga sistemi i së drejtës zakonore (Kanuni) te një sistem ligjor i kodifikuar. Komisioni hartues: Kodi u përgatit nga një grup juristësh shqiptarë dhe italianë, të cilët morën si model Kodet Penale italiane dhe franceze. Burimet historike tregojnë se ndikimi më i fortë ishte nga Kodi Penal Italian i vitit 1889 (Kodi Zanardelli) dhe nga Kodi Penal Francez i Napoleonit (1810).

Kodi parashikonte ndarjen e veprave penale në krime dhe kundërvajtje, ndëshkimet përkatëse, si dhe rregulla mbi përgjegjësinë penale, duke e shkëputur sistemin juridik shqiptar nga praktikat zakonore dhe nga Kanuni i Lekë Dukagjinit.

Zogu synonte të forconte shtetin qendror dhe të vendoste autoritetin ligjor mbi normat zakonore, të cilat mbizotëronin në shumë krahina të Shqipërisë, veçanërisht në veri. Kodi Penal i vitit 1928 ishte, në këtë kuptim, një akt shtetformues dhe modernizues.

Kristo Floqi ka kontribuar në zhvillimin e sistemit juridik shqiptar pas shpalljes së Pavarësisë. Ai ka hartuar tekste të rëndësishme si “E drejta Themelore” (Shkodër, 1920) dhe “Konstitucionalizmi” (Korçë, 1923), të cilat shërbyen për përhapjen e njohurive juridike dhe kultivimin e kulturës kushtetuese në Shqipëri. Në këto vepra, ai ka theksuar rëndësinë e parimeve kushtetuese dhe të drejtave të njeriut, duke kontribuar në orientimin e Shqipërisë drejt modeleve perëndimore të qeverisjes.

Pas çlirimit në vitin 1944, regjimi komunist i Enver Hoxhës vendosi një sistem të rreptë ligjor dhe penal që synonte konsolidimin e pushtetit dhe eliminimin e çdo kundërshtari. Kodi Penal i Republikës Popullore të Shqipërisë (1950) u bazua pjesërisht në modelet sovjetike dhe u përditësua në disa versione gjatë viteve, duke përfshirë dispozita të veçanta për “krime politike”.

Komunizmi dhe kanuni

Komunizmi i Hoxhës synonte të krijonte një shoqëri racionalisht ligjore dhe socialiste, ku çdo autoritet tradicional, fetar apo lokal duhej të zëvendësohej nga shteti dhe Partia e Punës. Kanuni, si ligj i zakonshëm dhe i bazuar në norma morale dhe fetare, konsiderohej “reaksionar” dhe pengesë për modernizimin social dhe ekonomik. Regjimi e portretizonte Kanunin si një instrument të “prapambetjes” dhe të “feudalizmit” që ushqente konfliktet mes familjeve dhe krahinave.

Edhe pse Kanuni nuk ishte formal ligjor që nga koha e shtetit komunist, autoritetet e përdornin propagandën për të demonizuar çdo praktikë kanunore. Kriminalizimi i gjakmarrjes: Neni i Kanunit që lejonte gjakmarrjen u ndëshkua me ligj penal të shtetit. Autoritetet përdornin forcat e rendit për të parandaluar konflikte të tilla mes familjeve. Në shkolla dhe media, Kanuni prezantohej si një “simbol i barbarizmit dhe mospajtimeve të shoqërisë primitive”. Kodi Civil dhe Penal i ri: Ligjet e komunistëve mbulonin të gjitha fushat që dikur rregulloheshin nga Kanuni, përfshirë: Pronën dhe trashëgiminë. Martesën dhe familjen. Zgjidhjen e konflikteve mes individëve dhe familjeve. Shteti u përpoq të monopolizonte drejtësinë dhe konfliktet mes njerëzve të trajtoheshin vetëm nëpërmjet institucioneve shtetërore. Megjithë përpjekjet e regjimit, në zonat rurale, sidomos në veri, disa elemente të Kanunit vazhduan të praktikoheshin në mënyrë të fshehtë. Përplasja dhe ndërthurja e këtyre dy realiteteve juridike kanë formuar një tension historik që vazhdon ende sot, ku gjakmarrja dhe koncepti i nderit, të rrënjosur në Kanun, shpesh kanë konkurruar me mekanizmat institucionalë të drejtësisë shtetërore. 

A është e mundur të përfshihet Kanuni në Kodin e ri Penal ?

Megjithatë, përtej këtij antagonizmi, lind pyetja thelbësore: a është e mundur të përfshihet Kanuni, i transformuar dhe i pastruar nga elementet e tij arkaike, në Kodin e ri Penal shqiptar? Përgjigjja kërkon një analizë të thelluar historike, juridike dhe morale, sepse ndërthurja e së drejtës zakonore me atë shtetërore nuk është vetëm një proces teknik, por edhe kulturor dhe identitar.

Që në përshkrimin e parë të Kanunit nga At Shtjefën Gjeçovi, vihet re natyra e tij kolektive dhe morale: “Kanuni nuk asht shkrue prej nji njeriu, por âsht rrjedhë e jetës së popullit, e trashëgueme prej shekujsh” (Gjeçovi, 1933, f. 12). Kjo tregon se Kanuni nuk ishte vetëm një ligj, por një mënyrë të jetuari, një sistem i tërë normash që lidhte drejtësinë me nderin dhe besën. Në këtë kuptim, për çdo shqiptar të kohës, shkelja e një neni të Kanunit nuk ishte thjesht krim, por edhe turp dhe humbje e vlerës shoqërore. Përkundrazi, Kodi Penal modern bazohet mbi një racionalitet tjetër: ai e sheh krimin si shkelje të ligjit shtetëror dhe dënimin si mjet për të mbrojtur shoqërinë dhe për të rehabilituar autorin e veprës penale.

Ndërthurja mes këtyre dy sistemeve është vërejtur historikisht sidomos në zonat veriore të Shqipërisë, ku autoriteti i shtetit ishte shpesh i dobët. Studiuesi gjerman Peter Bartl ka theksuar se “në veri të Shqipërisë, deri në mesin e shekullit XX, autoriteti i Kanunit ishte shpesh më i fortë se ai i shtetit” (Bartl, 1985, f. 201). Kjo situatë e dualitetit juridik solli shpesh konflikte të hapura: ndërsa Kodi Penal dënonte gjakmarrjen si vrasje të rëndë, Kanuni e legjitimonte si një formë të drejtësisë reciproke. Po kështu, përderisa ligji modern njihte vetëm përgjegjësinë individuale, Kanuni e shtrinte përgjegjësinë edhe mbi fisin dhe familjen e fajtorit. Ky kontrast ka qenë një nga pengesat më të mëdha në procesin e shtet formimit shqiptar.

Kanuni si kontribut të vlefshëm për humanizimin e së drejtës penale 

Nga ana tjetër, Kanuni nuk duhet parë vetëm si një pengesë për modernizimin juridik. Ai përmban vlera që mund të integrohen në një kod moral e madje edhe në një kod penal të kohës sonë. Elementet e tij pozitive – si besa, respekti për mikun, mbrojtja e pronës dhe nderi i individit – janë në thelb të përputhshme me parimet e të drejtës moderne. Studiuesi Robert Elsie e përkufizon Kanunin si “kushtetutën e pashkruar të shqiptarëve të veriut, një sistem ligjesh që siguronte mbijetesën e shoqërisë në mungesë të autoritetit shtetëror” (Elsie, 2001, f. 144). Kjo do të thotë se, i interpretuar në mënyrë moderne, Kanuni mund të japë një kontribut të vlefshëm për humanizimin e së drejtës penale shqiptare.

Në fakt, shumë shtete kanë përfshirë elementë të së drejtës zakonore në legjislacionin e tyre. Për shembull, në disa vende afrikane, si Nigeria apo Afrika e Jugut, sistemet gjyqësore tradicionale janë njohur dhe harmonizuar me kodet moderne. Në Japoni, elementë të etikës konfuciane kanë ndikuar në interpretimin e ligjit penal, duke i dhënë rëndësi të veçantë riparimit të marrëdhënieve dhe pajtimit social (Henderson, 1965). Një shembull i ngjashëm shihet edhe në Zelandën e Re, ku parimet e së drejtës zakonore të Maorive janë integruar në proceset gjyqësore si faktorë zbutës në dënim. Këto raste tregojnë se përfshirja e elementeve zakonore nuk është e pamundur, por kërkon një proces të kujdesshëm adaptimi dhe rishikimi.

Besa, nderi dhe dinjiteti

Në kontekstin shqiptar, kjo do të nënkuptonte që disa parime të Kanunit mund të kodifikohen në formë të re. Për shembull, parimi i besës mund të shndërrohet në një dispozitë ligjore që thekson rëndësinë e marrëveshjeve të pajtimit dhe ndërmjetësimit penal. Në fakt, e drejta penale moderne po i jep gjithnjë e më shumë hapësirë drejtësisë restauruese, ku viktima dhe autori i krimit përfshihen në një proces dialogu me qëllim riparimin e dëmit moral dhe material. Ky mekanizëm mund të përforcohet nga koncepti i besës, i cili tradicionalisht pezullonte armiqësitë dhe krijonte një hapësirë paqeje.

Një tjetër element i vlefshëm është respekti për nderin dhe dinjitetin, i cili mund të përdoret për të forcuar mbrojtjen ligjore ndaj shpifjes, fyerjes dhe cenimit të reputacionit. Kanuni e shihte nderin si më të shtrenjtë se jeta, dhe megjithëse ky ekstremizëm nuk mund të pranohet sot, ideja themelore e mbrojtjes së dinjitetit njerëzor mbetet aktuale. Në këtë drejtim, përfshirja e konceptit të nderit në Kodin Penal modern mund të ndihmojë në mbrojtjen më të fortë të integritetit moral të individit.

Nga ana tjetër, disa elementë të Kanunit nuk mund të përfshihen, por vetëm të transformohen. Gjakmarrja, si formë e drejtësisë private, është e papajtueshme me shtetin e së drejtës. Megjithatë, ajo mund të zëvendësohet me dispozita që nxisin pajtimin dhe faljen si alternativa ligjore. Për shembull, mund të parashikohen dispozita të veçanta që lejojnë uljen e dënimit në rastet kur familja e viktimës pranon faljen dhe pajtimin. Ky mekanizëm do të ruante shpirtin e pajtimit të Kanunit, por duke e vendosur atë brenda kuadrit ligjor.

Përgjegjësia kolektive dhe personale

Një tjetër problem është përgjegjësia kolektive, që shtrihej mbi fisin dhe familjen e fajtorit. Ky parim bie ndesh me të gjitha normat moderne së të drejtave të njeriut, të cilat njohin vetëm përgjegjësinë individuale. Megjithatë, edhe ky element mund të rikonceptohet si përgjegjësi morale kolektive për të nxitur komunitetin në rehabilitimin e autorit të krimit dhe në përkrahjen e viktimës. Pra, nga një instrument ndëshkues, përgjegjësia kolektive mund të transformohet në një instrument solidariteti.

Një nga sfidat më të mëdha mbetet statusi i gruas në Kanun. Në shumë nene, gruaja trajtohet si e nënshtruar ndaj burrit, me të drejta të kufizuara trashëgimie dhe pjesëmarrjeje. Ky dimension nuk mund të përfshihet, por përkundrazi duhet të tejkalohet përmes një rishkrimi që vendos barazinë gjinore si parim themelor. Për ironi, pikërisht duke përfshirë një dispozitë të tillë në Kodin Penal modern, do të shënohej një distancim i qartë nga aspektet diskriminuese të Kanunit, duke e integruar trashëgiminë e tij në një horizont të ri moral.

Kodi Penal si modernizim i traditës

Në këtë kuptim, përfshirja e Kanunit në Kodin Penal nuk duhet të kuptohet si një rikthim i verbër tek e kaluara, por si një proces i modernizimit të traditës. Siç thekson Montesquieu: “Ligjet duhet të përputhen me natyrën dhe karakterin e popullit që i zbaton” (Montesquieu, 1748/1989, f. 112). Për shqiptarët, natyra e traditës zakonore është ende e pranishme dhe nuk mund të injorohet. Por ajo mund të transformohet në një instrument që forcon, dhe jo dobëson, shtetin e së drejtës.

Përfundimisht, ideja e integrimit të Kanunit në Kodin Penal nuk është e thjeshtë dhe kërkon një proces të gjatë debati akademik, politik dhe shoqëror. Ky proces duhet të përfshijë ekspertë të së drejtës, sociologë, historianë dhe vetë komunitetet lokale. Vetëm kështu mund të arrihet një sintezë e shëndoshë, ku e drejta zakonore të mos shfaqet më si një konkurrent i shtetit, por si një burim inspirimi për një sistem më human dhe më të afërt me kulturën kombëtare. 

Një Kod Penal që do të përthithte elementet pozitive të Kanunit do të ishte një kod më i pranueshëm për qytetarët dhe më i lidhur me identitetin historik shqiptar. Ai do të krijonte një urë mes të kaluarës dhe së ardhmes, duke e kthyer një trashëgimi shekullore në një aset modern të shtetit ligjor. Në këtë mënyrë, Kanuni nuk do të mbetej një relikte e së shkuarës që shpesh shfaqet në formë dhune, por do të shndërrohej në një burim morali dhe ligjshmërie që e pasuron dhe e bën unik sistemin penal shqiptar.

---

Bibliografi

• Bartl, P. (1985). Albanien: Vom Mittelalter bis zur Gegenwart. München: Verlag C.H. Beck.
• Beccaria, C. (1764/1986). On Crimes and Punishments. Indianapolis: Hackett Publishing.
• Elsie, R. (2001). A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture. London: Hurst & Company.
• Gjeçovi, S. (1933). Kanuni i Lekë Dukagjinit. Shkodër.
• Henderson, D. F. (1965). Conciliation and Japanese Law: Tokugawa and Modern. Seattle: University of Washington Press.
• Montesquieu, C. de. (1748/1989). The Spirit of Laws. Cambridge: Cambridge University Press.
• Rakipi, A. (2005). E Drejta Penale Shqiptare. Tiranë: Universiteti i Tiranës.

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/

1. Konteksti historik dhe juridik deri në vitin 2020

Dialogu Kosovë–Serbi i ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian, i filluar pas vendimit të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë më 2010, synonte të krijonte një kornizë të re marrëdhëniesh ndërmjet dy shteteve. Marrëveshja e Brukselit e vitit 2013 përbënte nyjën themelore, duke përcaktuar integrimin e strukturave paralele të Serbisë në sistemin juridik, policor dhe gjyqësor të Republikës së Kosovës.

Në aspektin juridik ndërkombëtar, kjo marrëveshje u interpretua si paradhomë e njohjes reciproke: SHBA dhe BE e artikuluan qartë se “normalizimi përfundimtar” nënkuptonte njohje të ndërsjellë dhe integrim euroatlantik të Kosovës. Deri në vitin 2020, drejtimi politik ishte i qartë: çdo marrëveshje ndërmjet palëve duhej të shërbente si hap drejt finalizimit të statusit shtetëror të Kosovës.

2. Devijimi pas vitit 2020 – zhvendosja nga politika në ekonomi

Marrëveshja e Uashingtonit (4 shtator 2020) shënoi një ndryshim paradigmatik. Për herë të parë, dialogu i nivelit më të lartë u zhvendos nga objektivi i njohjes politike tek projektet e normalizimit ekonomik: energjetika, infrastrukturat hekurudhore, dhe lidhjet rajonale.

Ky devijim e uli presionin mbi Serbinë për të bërë lëvizje politike, duke e reduktuar procesin në paketa të pjesshme dhe marrëveshje administrative, të cilat, në mungesë të një instrumenti juridik ndërkombëtar detyrues, krijuan një gjendje të zgjatur të paqartësisë së statusit të Kosovës. Në termat kushtetues, ky proces nuk adresoi aspak integritetin territorial, sovranitetin dhe subjektivitetin ndërkombëtar të Republikës së Kosovës.

3. Zhvillimet e vitit 2023 – rruga drejt “normalizimit pa njohje”

-27 shkurt 2023: BE prezantoi një dokument të titulluar “rrugë drejt normalizimit”, duke parashikuar reciprocitet në përdorimin e dokumenteve shtetërore, por pa e bërë njohjen e plotë detyrim juridik.

-18 mars 2023, Ohër: Nënshkrimi i aneksit të zbatimit, që përcaktoi mekanizma monitorimi dhe lidhjen me integrimin evropian.

Në praktikë, këto dokumente e forcuan rolin ndërmjetës të BE-së, por lanë të hapur çështjen themelore – aktin e njohjes reciproke. Serbia, duke shfrytëzuar këtë ambiguitet, e ruajti politikën e saj të mohimit të shtetësisë së Kosovës, ndërsa Kosova u gjend në pozitë mbrojtëse.

4. Gjendja aktuale (2025): kriza e “normalizimit pa finalizim”

Nga perspektiva e së drejtës ndërkombëtare, njohja e shtetit është akt unilateral i secilit shtet dhe nuk mund të zëvendësohet nga marrëveshje teknike. Sot, Kosova përballet me disa rreziqe madhore:

-Asociacioni i komunave me shumicë serbe rrezikon të krijojë një autonomi funksionale paralele, në kundërshtim me parimet e Kushtetutës së Kosovës dhe vendimet e Gjykatës Kushtetuese (2015).

-Normalizim praktik pa ndryshim të statusit juridik ndërkombëtar, çka mund të shndërrojë dialogun në një instrument për menaxhim krize, jo për zgjidhje finale.

-Ngadalësim i procesit të njohjeve dhe izolim institucional në organizatat ndërkombëtare.

Leva më e fortë e BE-së mbetet Kapitulli 35 i negociatave të anëtarësimit të Serbisë, që kushtëzon progresin e saj me marrëdhëniet ndaj Kosovës. Megjithatë, ky instrument nuk është shfrytëzuar në mënyrë të plotë për ta lidhur drejtpërdrejt me aktin e njohjes.

5. Krahasime ndërkombëtare

-Dy Gjermanitë (FRG/GDR): Marrëveshjet teknike dhe ekonomike u zhvilluan për dekada, por njohja dhe bashkimi erdhën vetëm pas garancive të fuqive të mëdha. Mësim për Kosovën: normalizimi ekonomik nuk mund të zëvendësojë njohjen politike; garancitë ndërkombëtare janë vendimtare.

-Izrael–Palestinë: Marrëveshjet e Oslo krijuan hapësira ekonomike e administrative, por pa adresuar statusin përfundimtar, duke e lënë konfliktin të hapur. Mësim: marrëveshjet selektive pa afate dhe pa instrumente detyruese prodhojnë status quo.

-Qipro: Institucionet paralele dhe mungesa e një marrëveshjeje juridikisht detyruese e kanë bërë ndarjen pothuajse të përhershme.Mësim: tolerimi i strukturave paralele e ngurtëson fragmentimin territorial dhe institucional.

6. Rekomandime strategjike për Kosovën

Rikthimi i njohjes si bosht të dialogut – çdo marrëveshje e ardhshme duhet të përmbajë pasoja të qarta për refuzimin e njohjes.

Marrëveshje gjithëpërfshirëse, juridikisht detyruese – instrument ndërkombëtar i ratifikuar nga parlamentet respektive, jo vetëm marrëveshje politike.

Diplomaci aktive dhe lobim për anëtarësime – fushatë për Këshillin e Evropës, UNESCO, INTERPOL dhe, në perspektivë, OKB.

Qëndrim kushtetues ndaj strukturave paralele – implementim i plotë i Kushtetutës dhe vendimeve të Gjykatës Kushtetuese mbi Asociacionin.

Shfrytëzimi i procesit evropian si levë – kushtëzimi i çdo progresi të Serbisë në BE me hapa konkretë dhe të matshëm për njohjen reciproke.

7. Perspektiva strategjike

Nëse dialogu vazhdon në trajektoren aktuale, ekziston rreziku real i një status quo të ngrirë, ku Serbia e mban politikën e mosnjohjes, ndërsa Kosova mbetet e varur nga marrëveshje të pjesshme, duke e reduktuar procesin në një menaxhim të krizave pa zgjidhje finale.

Opsioni strategjik për Kosovën është i vetëm dhe i qartë:

-Garanci amerikane dhe evropiane se fundi i dialogut duhet të jetë njohja reciproke.

-Anëtarësimi i plotë i Kosovës në OKB dhe NATO si finalizim i natyrshëm i shtetësisë së saj.

Prof.dr.Muhamet Racaj/

Ky punim trajton rolin e lajmeve të rreme dhe propagandës hibride si një armë strategjike në konfliktet bashkëkohore, me fokus të posaçëm mbi ndikimin e dezinformatave ruso–serbe në Ballkanin Perëndimor. Problemi qendror që adresohet është mënyra se si këto narrativa të fabrikuara destabilizojnë opinionin publik, minojnë institucionet demokratike dhe rrisin tensionet etnike e politike në rajon. Metodologjia përfshin analizën e burimeve propagandistike pro–ruse e pro–serbe, raporteve të organizatave verifikuese dhe studimeve rajonale mbi sigurinë dhe komunikimin masiv. Gjetjet tregojnë se ky lloj i dezinformimit synon të shkatërrojë besimin në institucionet shtetërore dhe të frenojë orientimin euro–atlantik të shteteve të Ballkanit Perëndimor. Përfundimi nxjerr në pah se lufta hibride në Ballkan zhvillohet më shumë përmes informacionit sesa përmes armës, duke imponuar një nevojë urgjente për politika shtetërore dhe rajonale anti–dezinformuese.

Në shekullin XXI, koncepti i luftës është zgjeruar përtej mjetit ushtarak klasik dhe ka marrë formën e “luftës hibride”, ku propaganda, dezinformata dhe manipulimi mediatik përdoren si armë strategjike. Rajoni i Ballkanit Perëndimor, për shkak të historisë së tij të tensionuar etnike dhe politike, është një terren i përshtatshëm për përhapjen e lajmeve të rreme. Rusia, përmes aktorëve të saj direkt dhe indirekt, dhe Serbia, si partner strategjik e politik i saj, përdorin dezinformatën për të minuar stabilitetin demokratik të këtyre shteteve dhe për të penguar integrimin e tyre në NATO dhe Bashkimin Evropian¹.

Problemi shkencor i këtij studimi është të kuptohet se si dezinformatat ruso–serbe veprojnë në opinionin publik të Ballkanit Perëndimor dhe sa ndikojnë ato në prirjet politike, sigurinë rajonale dhe marrëdhëniet ndërkombëtare. Objektivi është analiza e mekanizmave të propagandës, natyra e lajmeve të rreme të përhapura në rajon, dhe ndikimet e tyre konkrete ndaj opinionit publik. Rëndësia shkencore qëndron në faktin se ky fenomen nuk ka të bëjë vetëm me gënjeshtra të thjeshta mediatike, por është një strategji hibride që përdoret për të ndryshuar ekuilibrat gjeopolitikë².

Pjesa Kryesore: Dezinformata si armë hibride në Ballkanin Perëndimor

Ballkani, si një hapësirë historikisht e fragmentuar politikisht dhe etnikisht, gjendet nën ndikimin e madh të propagandës ruso–serbe. Dezinformatat e shpërndara synojnë të forcojnë narrativën e një “bote sllave ortodokse”, të krijojnë mosbesim ndaj Perëndimit, dhe të diskreditojnë qeveritë që ndjekin politika euro–atlantike³. Ndryshe nga konfliktet e hapura ushtarake, këto operacione janë me kosto të ulët dhe me efektivitet të madh në kushtet e dobësive institucionale të shoqërive ballkanike⁴.

Narrativat kryesore të dezinformatave ruso–serbe në rajon

• Diskreditimi i NATO-s dhe BE-së – Dezinformatat shpesh paraqesin integrimin euro–atlantik si “projekt të imponuar nga jashtë” që sjell varfëri dhe humbje të sovranitetit. Në Shqipëri e Maqedoninë e Veriut shpërndahen narrativa sipas të cilave NATO “dërgon fëmijët e shqiptarëve në fronte lufte”, ndërsa BE “shkatërron ekonomitë kombëtare”⁵.

• Nxitja e tensioneve etnike – Në Kosovë, propaganda ruso–serbe shënjestron perceptimin e shqiptarëve si “ekstremistë” dhe të serbëve si “viktima të persekutimit”. Kjo retorikë amplifikohet nga mediat serbe dhe rrjetet sociale, duke synuar rëndimin e marrëdhënieve ndëretnike dhe pengimin e dialogut Kosovë–Serbi⁶.

• Narrativa mbi “Ukrainizimin e Ballkanit” – Shumë media serbe pro–Kremlinit përhapin idenë se Ballkani është viktimë e të njëjtit “skenar perëndimor” si Ukraina. Qeveritë perëndimore paraqiten si përgjegjëse për nxitjen e luftës, ndërsa Rusia shihet si mbrojtëse e paqes dhe interesave rajonale⁷.

• Lajmet e rreme mbi krizën ekonomike – Në Bosnje e Hercegovinë dhe Mal të Zi përhapen shpesh lajme të fabrikuara për “kolaps të ekonomisë pas sanksioneve ndaj Rusisë” dhe për “varfërimin e popullit për shkak të politikave pro–perëndimore”. Qëllimi është nxitja e pakënaqësisë sociale dhe krijimi i terrenit për partitë populiste dhe pro–ruse⁸.

• Figura negative e SHBA-ve – Shpesh përhapet narrativa se Shtetet e Bashkuara përdorin rajonin vetëm për bazat ushtarake dhe interesat e tyre strategjike, pa sjellë përfitime për popujt vendas. Në këtë mënyrë synohet të dëmtohet imazhi i aleatit kryesor të NATO-s⁹.

Mekanizmat e përhapjes së dezinformatave

Dezinformata ruso–serbe shpërndahet në mënyrë të koordinuar përmes:

• Platformave sociale si Facebook, Telegram dhe TikTok, ku shpërndahen përmbajtje të thjeshta, emocionale dhe shpesh sensacionaliste.

• Medias tradicionale në gjuhën serbe dhe kanaleve televizive që promovojnë narrativa pro–Moske¹⁰.

• Portaleve të rreme mediatike dhe “blogjeve anonime” që paraqiten si burime të pavarura, por në fakt riprodhojnë narrativat propagandistike¹¹.

Pasojat e dezinformatave në Ballkanin Perëndimor

Pasojat kryesore janë të natyrës politike, sociale dhe strategjike:

• Përçarje sociale dhe nxitje të urrejtjes ndëretnike.

• Minimi i besimit tek institucionet publike dhe tek media tradicionale.

• Dobësimi i orientimit euro–atlantik të shteteve të rajonit në favor të një “alternative lindore”.

• Fuqizimi i aktorëve populistë dhe ekstremistë politikë që ushqehen nga narrativa anti–perëndimore.

Lufta e informacionit si sfidë për sigurinë rajonale

Në Ballkanin Perëndimor, ku stabiliteti historikisht ka qenë i brishtë, dezinformata është një rrezik po aq i madh sa edhe potenciali i dhunës politike. Rusia dhe Serbia e përdorin propagandën si mjet për të frenuar procesin e integrimit të rajonit në BE dhe NATO, duke e kthyer luftën e informacionit në një front të hapur strategjik¹².

Përfundimi dhe Rekomandimet

Ky studim tregon se dezinformatat ruso–serbe përfaqësojnë një dimension qendror të luftës hibride në rajonet e brishta si Ballkani Perëndimor. Përmes manipulimit të informacionit, aktorët e jashtëm arrijnë të ndikojnë në opinionin publik, të nxisin përçarje ndëretnike dhe të dobësojnë besimin tek institucionet demokratike.

Rekomandimet që burojnë nga ky studim janë:

• Forcimi i mediave të pavarura – krijimi i platformave të verifikimit të fakteve dhe trajnimi i gazetarëve në luftën kundër lajmeve të rreme.

• Edukimi mediatik i qytetarëve – nisma kombëtare për aftësimin e popullatës në identifikimin e përmbajtjes së rreme.

• Bashkëpunimi rajonal dhe ndërkombëtar – krijimi i mekanizmave të përbashkët mes shteteve të Ballkanit për të luftuar narrativat e koordinuara.

• Reforma institucionale – forcimi i transparencës dhe komunikimit të qeverive për të penguar depërtimin e propagandës.

Lufta hibride e shekullit XXI ka treguar qartë se dezinformata nuk është më një element periferik, por një armë strategjike e aftë të ndryshojë fatin politik të kombeve. Në këtë kontekst, stabiliteti i Ballkanit Perëndimor varet jo vetëm nga fuqia e institucioneve, por edhe nga aftësia e tyre për të fituar betejën e informacionit.

Literatura:

1. European Western Balkans (2024). Raport mbi ndikimin e propagandës ruse në rajon.

2. ODIHR/OSCE (2023). Dezinformata dhe ndikimi i saj në proceset demokratike në Ballkan.

3. Atlantic Council (2022). Russian Disinformation in the Western Balkans.

4. KDI, Prishtinë (2024). Raport studimor mbi ndikimin e propagandës serbe ndaj Kosovës.

5. European Western Balkans (2024). Analizat mbi dezinformatat kundër NATO-s në rajon.

6. KDI (2023). Raport mbi propagandën serbe ndaj Kosovës.

7. Anastasovska, A. (2025). “Propaganda ruse dhe narrativa kundër Ukrainës”, Vërtetmatësi.

8. OSCE (2024). Pasojat e dezinformatave në Bosnje e Hercegovinë dhe Mal të Zi.

9. CSIS (2025). Raport mbi perceptimin anti-amerikan në Ballkanin Perëndimor.

10. Defense Post (2025). Ndikimi i mediave pro–ruse në Serbi.

11. Nexus News Feed (2024). Analiza e portaleve të rreme mediatike.

12. UK Defence Journal (2024). Studim mbi luftën e informacionit dhe sigurinë rajonale.

13. M.Racaj,(2025)Roli dhe Fuqia e Lajmeve të Rreme në Luftën Moderne të Shekullit XXI: Studim Rasti i Luftës Rusi–Ukrainë,bota sot ,06.09.2025.

Dr. Selman Mëziu/

Sa e ndjeshme jeni Zonja e Madhe Mariana Graf. Sigurisht i keni prej nane të dhimbshme zemër butë e shpirtë qelibar. Edhe prej gjenit familiar austriak. Pse jo prej kulture me rranjë të thella në kohë. Këto janë shtysa për udhëtim drejt qytetërimit. Ngacmimet e pemës mençurore për të dasht njeriun, malet, natyrën, traditën, ujin, tokën me hojet e saja të mjaltëta, gjallesat mbi atë. Po, edhe dy Plinat në kohë të lashta kishin të njejtat shtysa, ngacmime, ndaj i dhanë udhë penës së tyre në hullitë e natyrës.

   Po ne shqiptarët ku jemi? Mjerisht shumë – shumë larg. Megjithëse në shekullin e njëzetë e njëtë që gulçon gjak, helmë, urrejtje, përqafime djajsh. Rraca jonë prej shekujsh ka ndëshkuar vetëveten. Rraca jonë me rranjë të thella  historike. Fatkeqësisht me trup e degë mbytur në detin e pa diturisë, në detin e ndjesive kafshërore dhe ma keqë akoma vetëushqyer me mendimet, veprimet prej anti njeriu. 

   Prandaj është e pamundur të zgjohemi me një fjalë e deshirë nane hyjneshë, me një shembull, me një reagim të një, dy, treqind intelektualësh patriot.  Eh Zonja Mariana! Misioni juaj është i shejtë si dielli në lashtësinë e largët, është njerëzor, i kulturshëm.  Motoja juaj: ‘’Aty ku mbillet dashuria, dashuria do të rritet.,, Sigurisht, është qëllim mirësie, ringjallje, ribërje, rizgjimi, farkëtim dashurie në mes njerëzve, natyres, ujit, diellit, tokës. Me përlotje po shkruaj, se dashuria nuk rritet në natyrën e shkrumbuar dhe njerëzit e djallëzuar në mes tyre e nanës natyrë.

   Eh plagët e tua nana Mariana, arkitekte e shpirtërave dhe e botës biologjike dhe jo vetëm, janë të shumta e të thella! Neve jemi të shkërmoqur, të thermuar, të kalbëzuar nga ndërgjegja, nga miresia, nga shpirtë dlirësia, nga morali, kultura, sjellja ndërmjet nesh, natyrës, e juve plagëshumta, shkaktuar nga ne. Shkaqet janë të panumërta, dje dhe sot. Ne kemi ende të mbjellura në mendjet tona instiktet e hakmarrjes, ato të gjakmarrjes, të shkatërrimit të gjithëçkaje, admirues të grindjeve, përçarjeve, mbjellës të mos marveshjeve, e instikti për t’u bërë i parë, dash me këmborë e borgjez për një ditë me aventura, djallëzi ose të ndihmuar nga një  UNË, si bajrektar, si ZOTI VETË ZBRITUR NGA QIELLI.

    Shqiptarët nuk mund të shërojn natyrën pa shëruar ma parë vetëveten. E kjo Misionaria e shqiptarëve dhe e natyrës ka marrë plagë shumë të thella mbi të gjitha, këto 35 vjet. Këto shikohen, gjënden, janë te përdhosja e ndërgjegjes, e moralit, e shpirtë mirësisë e mbi të gjitha, te humbja e shpresës për zhvillim, kulturim. Stërmullari i së cilës është sjellja me plotë kapadeillek e bajrektarizëm e politikanëve si udhëheqës të pa zëvendsueshëm. Ato për të arritur ku janë, ma parë shkatërruan, vranë moralisht, mendërisht, psikologjikeisht  njeriun shqiptar. Pra ato e morën kalanë,  brenda botës së brendëshme të shqiptarit. E tani këto motor që çojne shoqërinë përpara, që zhvillojn ekonominë e mbrojnë natyrën, mjerisht janë fikur. Prandaj duhet shumë, shumë punë në marrdhëniet njeri – shtet, njeri – mjedis natyror, njeri – njeri, njëkohesisht spastrime kalbësirash, gjoja timonierë të pa zevendësueshëm. Pikërisht këto të fundit kanë mbjellur, frikën, pasigurinë, krimin, nxitur miqësinë, tarafin për një vend pune. Kuptohet gjithëkujt e gjithëkund  edhe te shkencëtarët, inxhinierat, filozofët, akademikët, profesorët,  gjuhëtarët etj. duke i shtrirë në shtratin e gjumit letargjik. 

     Megjithatë gjënden aty, këtu edhe nga ato që ende shpresojnë, për pakëz dritë në fund të tunelit. Pa çka se ‘’kur natyra godet mbi 180 milonë dollar humbje çdo vit, 5 mijë shqiptar të prekur (dëmtuar ekonomikisht S.M.),,  Sigurisht edhe juve me disa shqiptar intelektual, patriotë, shpresoni ende për një rizgjim, ringjallje, e bashkëpunim ndërmet shqiptarëve, shtetit vërtet të demokratizuar, natyrës dhe biosistemeve të saja, për t’u rimëkëmbur e zhvilluar. Dhe ja urimi: Ndodhtë mrekullia!

Analizë nga Rafael Floqi

Kampi Bondsteel, i vendosur në Ferizaj të Kosovës, është sot baza më e madhe e Ushtrisë së Shteteve të Bashkuara në Ballkan dhe një prej pikave kyçe të pranisë ushtarake amerikane në Evropë Juglindore. Që nga ndërtimi i saj në vitin 1999, pas ndërhyrjes së NATO-s në Kosovë, Bondsteel është konsideruar jo vetëm një qendër logjistike dhe operacionale, por edhe një simbol i ndikimit amerikan në rajon.

Nga bazë e përkohshme në një pikë strategjike të përhershme?

Debati i brendshëm në Kosovë dhe deklaratat e zyrtarëve amerikanë dhe kosovarë e kanë shtyrë pyetjen nëse Bondsteel do të mbetet vetëm një bazë e KFOR-it, apo do të shndërrohet në një bazë të përhershme amerikane, të integruar në strategjinë globale të Pentagonit.

Kryeministri Albin Kurti dhe ish-ministri i mbrojtjes Armend Mehaj kanë kërkuar hapur që SHBA të investojë në përditësimin e Bondsteelit dhe në transformimin e tij në një bazë të përhershme. Argumenti i tyre është se Kosova, si shtet i rreshtuar qartësisht me Perëndimin, nuk mund të trajtohet në mënyrë më pak të favorshme sesa Serbia, e cila edhe pse mban qëndrim neutral ndaj luftës në Ukrainë, vazhdon të bashkëpunojë me NATO në kuadër të programit të Partneritetit për Paqe.

Politika amerikane për bazat jashtë SHBA-së

SHBA ka një doktrinë të konsoliduar mbi prani të përhershme ushtarake jashtë kufijve të saj. Aktualisht, Pentagon-i menaxhon rreth 750 baza në mbi 80 shtete të botës, duke ndërtuar një arkitekturë sigurie që i mundëson Uashingtonit të ketë qasje të shpejtë në rajone kyçe strategjike.

• Në Gjermani dhe Itali, bazat amerikane janë trashëgimi e Luftës së Ftohtë dhe vazhdojnë të shërbejnë si qendra të logjistikës euro-atlantike.
• Në Lindjen e Mesme, bazat në Katar, Kuvajt dhe Bahrein kanë luajtur rol kyç në luftërat në Irak dhe Afganistan.
• Në Azi, bazat në Japoni, Korenë e Jugut dhe Guam janë hallka themelore të strategjisë së frenimit ndaj Kinës dhe Koresë së Veriut.

Bondsteel, në këtë kuadër, përfaqëson “syrin amerikan” në Ballkan, një rajon ku përplasen interesat e SHBA, BE, Rusisë dhe së fundmi edhe Kinës.

Baza Bondsteel në Kosovë është shpesh parë si një simbol i pranisë ushtarake amerikane në Ballkan, por debati mbi të ardhmen e saj dhe të bazave të tjera amerikane në Evropë është bërë më i mprehtë në dritën e sfidave të reja strategjike. Çështja nuk është vetëm simbolike, por lidhet me një diskutim më të gjerë mbi mënyrën sesi SHBA projekton fuqinë e saj globale.

Në këtë kontekst, ish-komandanti i Forcave Amerikane në Evropë, gjenerali në pension Ben Hodges, thekson se baza si Bondsteel kanë një rol kyç jo vetëm për stabilitetin rajonal, por për mbrojtjen strategjike të vetë Amerikës:

“Forcat amerikane nuk janë në Evropë për të mbrojtur europianët. Nuk mund të mbrosh Shtetet e Bashkuara vetëm nga Teksasi, Karolina e Veriut apo Florida. Duhet të kesh praninë e përparme për të projektuar fuqi ajrore, detare dhe tokësore, jo vetëm në Evropë, por edhe në Afrikë, Lindjen e Mesme dhe Arktik.”

Për Hodges, mbyllja e bazave kritike si Ramstein, Sigonella apo Souda Bay do të minonte aftësinë e SHBA për të dominuar Mesdheun dhe për të projektuar forcë drejt Afrikës dhe Lindjes së Mesme. Edhe në krahun lindor, baza si ajo në Poznan të Polonisë apo MK në Rumani mbeten “nyje jetike” për sigurinë amerikane dhe për aftësinë e NATO-s për të frenuar Rusinë.

Hodges paralajmëron se reduktimi i pranisë amerikane në Evropë do të interpretohej si “shenjë dobësie” nga Moska dhe Pekini:

“E para gjë që do të bënin do të ishte të porosisnin shishe shampanje për të festuar. Një tërheqje të tillë mund ta interpretoje vetëm si humbje prioriteti.”

Ky argument shkon në një linjë të ngjashme me atë të Pete Hegseth, i cili e përshkroi qartë filozofinë e mbrojtjes:

“Paqja arrihet përmes forcës; por ana tjetër e medaljes është se dobësia fton luftë.”

Edhe ish-presidenti Donald Trump ka qenë shpesh kritik ndaj kostove të pranisë ushtarake jashtë vendit, duke kërkuar që aleatët të paguajnë më shumë. Por, siç e vë në dukje Hodges, marrëveshjet me shtetet pritëse nuk janë thjesht çështje financiare, por përfshijnë inteligjencën, logjistikën dhe besimin reciprok.

“Këto janë kombe sovrane,” kujton ai, duke theksuar se SHBA nuk mund të veprojë me arrogancë në territoret e partnerëve.

Nëse dikur, gjatë Luftës së Ftohtë, mbi 300 mijë trupa amerikane ishin vendosur në Gjermani Perëndimore, Itali dhe Turqi, sot prania është shumë më e kufizuar. Kjo, sipas Hodges, e bën çdo bazë edhe më kritike:

“Kemi një gjurmë kaq të vogël në Evropë, dhe kemi vetëm nga një prej çdo gjëje. Nëse heq një bazë të caktuar, ose do të humbasësh atë aftësi, ose do të detyrohesh ta ngjeshësh në një vend tjetër që tashmë është në kapacitet të plotë.”

Në këtë kuadër, edhe Bondsteel merr një kuptim të ri. Ajo nuk është thjesht një bazë amerikane në Ballkan, por pjesë e një rrjeti global që lidh Mesdheun, Lindjen e Mesme dhe Evropën Lindore me sigurinë kombëtare të SHBA. Çdo vendim për reduktim apo tërheqje nuk duhet parë si çështje buxhetore, por si pyetje strategjike: a mundet Amerika të mbrojë interesat e saj pa një prani të përparme?

Në fund, dilema e bazave jashtë vendit është një reflektim i debatit më të madh mbi rolin e SHBA si superfuqi. Ajo që Hodges, Hegseth dhe Trump e shprehin secili në mënyrën e vet, është një e vërtetë e përbashkët: dobësia perceptohet si ftesë për konflikt. Dhe Bondsteel, sado e vogël në krahasim me Ramstein apo Rota, mbetet një gur i rëndësishëm në këtë mozaik të sigurisë globale.

Faktori rus dhe ndikimi serb

Eksperti i sigurisë Bedri Elezi ka theksuar se baza e Bondsteelit në një të ardhme të afërt do të kalojë nën administrim të drejtpërdrejtë të SHBA-së. Sipas tij, kjo nuk lidhet vetëm me nevojat e Kosovës, por edhe me balancën strategjike që SHBA kërkon të ruajë në raport me Rusinë.

Rusia, duke përdorur Serbinë si aleatin e saj të vetëm në Ballkan, ka tentuar të projektojë ndikim përmes bazës së Nishit, një qendër e inteligjencës dhe shërbimeve të emergjencës që shpesh akuzohet se ka funksione hibride ushtarake. Elezi thekson se transformimi i Bondsteelit në bazë amerikane do të zvogëlonte ndjeshëm hapësirën e ndikimit rus në rajon, duke e bërë më të vështirë për Moskën të përdorë Serbinë si “trojan” brenda Ballkanit.

Perspektiva Trump dhe debati amerikan mbi bazat

Ndërkohë që qeveria e Kosovës e sheh si interes strategjik forcimin e Bondsteelit, disa zëra në SHBA kanë parashikuar qasje më skeptike gjatë presidencës së Donald Trump. Profesori i Columbia University, David Phillips, ka theksuar:

“Një nga gjërat e para që Trump mund të bëjë është të rishikojë politikat amerikane të sigurisë. Do të prisja mbylljen graduale të bazës amerikane në Kosovë, ‘Bondsteel.’”

Edhe gjenerali portugez Raul Cunha, ish-zyrtar i KFOR-it, ka thënë:

“Donald Trump dëshiron të mbyllë një numër të madh bazash amerikane jashtë vendit për arsye ekonomike… SHBA ka më shumë se 700 baza në botë dhe të gjitha konsumojnë shumë para, të cilat ai i sheh të nevojshme për politikat e brendshme.”

Këto deklarata tregojnë se e ardhmja e Bondsteelit lidhet drejtpërdrejt me politikën e brendshme amerikane mbi buxhetin, por edhe me qasjen që Uashingtoni mban ndaj Ballkanit.

Dimensioni rajonal dhe ndikimi në Ballkan

Një bazë e përhershme amerikane në Kosovë do të ndryshonte ekuilibrat e sigurisë në rajon:

• Për Kosovën: do të ishte garanci kundër kërcënimeve të Serbisë dhe do të shpejtonte procesin e integrimit në NATO.
• Për Serbinë: do të krijonte presion shtesë për të rishikuar politikën e saj të “neutralitetit”, duke u detyruar të balancojë mes Perëndimit dhe Rusisë.
• Për Maqedoninë e Veriut dhe Malin e Zi: do të forconte sigurinë e tyre, si shtete tashmë anëtare të NATO-s, duke eliminuar çdo boshllëk strategjik.
• Për BE-në: do të sillte një garanci të drejtpërdrejtë amerikane në një rajon ku ndikimi evropian shpesh perceptohet si i brishtë.

E ardhmja e Bondsteelit nuk është thjesht çështje e sigurisë së Kosovës, por një pjesë e mozaikut të madh të politikës globale amerikane për prani ushtarake jashtë kufijve. Nëse SHBA vendos ta shndërrojë këtë bazë në të përhershme, atëherë Kosova do të përfitojë garanci sigurie dhe prestigj politik, ndërsa Ballkani do të hyjë në një epokë të re të ekuilibrave strategjikë. 

Bondsteel, nga një bazë e përkohshme e misionit paqeruajtës të NATO-s, mund të shndërrohet në një pikë kyçe të hartës globale të Pentagonit, duke e kthyer Kosovën në një element të pazëvendësueshëm të arkitekturës së sigurisë euro-atlantike.