Protesta e shqiptarëve, prej rreth tre muajsh, në sheshet e kryeqytetit, Tiranë, padyshim është një nga zhvillimet më pozitive të shoqërisë shqiptare pas vitit 1990, madje, në një aspekt, edhe më e rëndësishme se vetë lëvizja e viteve ’90.

E them këtë pavarësisht produktit që do të ketë në fund, për një arsye të thjeshtë: po të kishte qenë vërtet e suksesshme ajo që quajtëm “90-ta”, Shqipëria nuk do të kishte arritur në këtë gjendje ku ndodhet sot. Por kjo tashmë është histori e vjetër, e trajtuar shumë herë, dhe nuk është më çështja kryesore e realitetit të ri shqiptar.

E rëndësishme për mua dhe, besoj, për pjesën dërrmuese të shqiptarëve, është e nesërmja.

Pikërisht këtu qëndron sfida e madhe.

Për mua, establishmenti i korruptuar i 36 viteve të fundit është konsumuar politikisht dhe moralisht. Shumëkush mund të mos jetë dakord me këtë vlerësim, por një gjë është e padiskutueshme: ajo që sot është më e rëndësishme dhe, padyshim, më e fuqishme se çdo strukturë politike është vullneti i qytetarëve shqiptarë për ndryshim.

Ky vullnet nuk është thjesht një dëshirë. Ai është një realitet i krijuar gjatë rreth tre muajve të fundit në sheshet e Shqipërisë.

Dhe këtu qëndron mesazhi historik: kur një shoqëri zgjohet dhe kërkon ndryshim, asnjë sistem politik nuk mund të mbështetet pafundësisht vetëm mbi strukturat e pushtetit.

Unë besoj se ndryshimi është i pashmangshëm. Por mënyra se si do të realizohet ky ndryshim varet shumë edhe nga vetë ata që sot mbajnë përgjegjësinë politike. Uroj që të zgjedhin një rrugë paqësore, institucionale dhe në interes të Shqipërisë.

Problemi nuk është më vetëm e shkuara

Problemi kryesor për mua nuk është më e shkuara, por si do të ndahet shoqëria shqiptare nga e kaluara, mbi të gjitha, si mentalitet dhe si vizion për të ardhmen.

Shqipëria duhet të ndërtojë një të ardhme mbi parimet dhe vlerat e një shoqërie të lirë, demokratike dhe funksionale, pa mbetur peng i konflikteve, mentaliteteve dhe modeleve të së kaluarës.

Vazhdimi i protestës edhe gjatë kësaj vere të nxehtë tregon vendosmërinë e qytetarëve shqiptarë për t’u ndarë nga e kaluara. Përpjekja për ta kthyer shoqërinë përsëri te skenarët e viteve ’90 do të ishte, sipas meje, një mision i pamundur. Siç thotë edhe një shprehje amerikane: uji nuk kalon kurrë dy herë nën të njëjtën urë.

Një tjetër element shumë i rëndësishëm është fakti se në shesh janë bashkuar njerëz me bindje, rryma dhe ngjyra të ndryshme politike, pa një përfaqësim të vetëm tradicional.

Pikërisht kjo mund të jetë një nga pikat më të forta të protestës .

Nëse protesta është shprehje e vullnetit qytetar dhe jo pronë e një partie apo grupi të vetëm, atëherë ajo mund të krijojë një bazë më të gjerë për ndryshimin që kërkohet.

Por protesta nuk mund të jetë qëllimi. Duhet të bëhet rruga drejt një zgjidhjeje.

Në ditët dhe javët në vazhdim, protesta me siguri do  zgjerohet, mendoj se duhet të zgjerohet edhe përfaqësimi i saj.

Në këtë kuadër, do të ishte e dobishme që të ftoheshin edhe zëra publikë që kanë shprehur hapur qëndrime kritike ndaj establishmentit dhe që mund të kontribuojnë në debatin për të ardhmen e vendit.

Pa pretenduar aspak se lista është e plotë, ndër emrat që do të meritonin të ftoheshin në një proces të tillë do të përmendja:

● Dr. Edvin Priftin;

● deputetin Koreshi;

● deputeten Koçeku;

● Dom Vlash Palajn;

● ish-deputetin Murrizi;

● pastorin Akil Pano.

I përmend këta vetëm si shembuj të zërave publikë që, në forma të ndryshme, kanë artikuluar qëndrime kritike ndaj establishmentit.

Ata dhe figura të tjera të ngjashme mund të japin një impuls të ri dhe, mbi të gjitha, të ndihmojnë në orientimin e protestës drejt një vizioni konkret për të ardhmen.

Hapi i radhës: një Asamble Kombëtare e Protestës

Për mua, hapi kryesor tashmë duhet të jetë krijimi i një Asambleje Kombëtare të Protestës, e cila duhet të jetë sa më gjithëpërfshirëse dhe, si pikënisje, të mund të përbëhet nga të paktën 300 përfaqësues .

Në të duhet të përfshihen jo vetëm qytetarë nga të gjitha trevat e Shqipërisë, por edhe figura të integruara dhe të suksesshme të diasporës shqiptare. Teknologjia e sotme e komunikimit e bën të mundur që diaspora të marrë pjesë realisht në një proces të tillë.

Kjo Asamble do të duhej të diskutonte dhe të miratonte një platformë të qartë për të ardhmen e Shqipërisë ku nepermjet qeverise se dale prej saje te krijohet kushtet per te garantuar vullnetin e popullit shqiptar te shprehur me vote nepermjet nje kodi te ri zgjedhor pjese e kushtetutes se re qe do te approvohet me referendum para zgjedhjeve te ardheshme ne krye te vitit .

Asamblea Kombetare mendoj se i duhet ti beje  ftese parliamentit aktual per tju bashkengjitur procesit te votimit te qeverise se re kombetare duke realizuar nje zgjidhje politike që garanton vazhdimësinë e shtetit, paqen sociale dhe funksionimin e institucioneve.

Një qeveri për tranzicionin dhe jo për pushtetin personal

Qeveria Kombetare si strukturë e re qeverisëse e dalē  nga një proces i tillë kombëta duhet tē ruajē, parimin kryesor qē të mos shndërrohej në një tjetër mekanizëm karriere personale.

Prandaj, si ide për diskutim, mund të shqyrtohej që anëtarët e një qeverie të tillë tranzitore të mos kandidonin për poste të tjera publike për një periudhë të gjatë pas përfundimit të mandatit të tyre duke ju garantuar nje support financiar shteteror dinjitoz pa limit kohor e angazhimit te tyre privat .

Qëllimi do të ishte i qartë: të garantohej sa më shumë pavarësia e vendimmarrjes dhe të minimizohej konflikti i interesit.

Një model i tillë do të kërkonte, sigurisht, diskutim të gjerë juridik, kushtetues dhe politik. Por ajo që nuk duhet të diskutohet është parimi se kush merr përsipër një përgjegjësi historike për të ndërtuar një sistem të ri duhet ta bëjë këtë jo për pushtet personal, por për të mirën e vendit dhe të qytetarëve shqiptar , shkurt per te shpētuar Atdheun.

AJET DELAJ New York

Me shumë risi, programe të pasuruara dhe një riorganizim të plotë, këtë vit synojmë të ofrojmë një përvojë edhe më cilësore, më produktive dhe më argëtuese për çdo nxënës.

Ju mirëpresim të bëheni pjesë e familjes sonë dhe të nisim së bashku një vit të ri plot mësim, zhvillim dhe aktivitete të veçanta!

Kliko linkun në Bio

https://docs.google.com/…/1FAIpQLScYbGu5MZP…/viewform…

Ndue Ukaj/

Nuk di të ketë ndonjë libër që të ketë përshkruar më mirë paaftësinë e shqiptarëve për të bërë shtet sesa romani, “Viti i mbrapshtë” i Ismail Kadaresë. Në këtë vepër, shkrimtari flet për çmësimin e shqiptarëve me shtet, një fenomen me të cilin po përballet Kosova e sotme.

“Viti i mbrapshtë” është një roman i bukur, i shkruar mjeshtërisht, plot pikëllim, humor e qesëndi, ku trajton pasojat që i mbarte mbi supe Shqipëria e porsadalur nga nata e zezë osmane.

Si duket – Viti i mbrapshtë i Kadaresë – është sintagmë pikëllimi dhe dhimbje që e përshkon historinë shqiptare në secilën stinë.

Shqiptarët, të paaftë për katharsis, nuk mësojnë asgjë nga historia dhe prej një gabim shkojnë e përplasën në një tjetër – më të madh dhe më tragjik.

Mjafton që të lexohen me vëmendje disa pasuese të mëposhtme dhe mund të kuptojmë shumëçka për dramën e Kosovës së sotme:

…

Ma ndjell zemra për keq, -thotë befas Doska. –

Shqipëria do prishet.

-T’u thaftë ajo gjuhë, -ia pret Alushi dhe kthen kryet nga Shestani. Me vete thotë: si i lëshon kështu, pa të keq, këto mynxyra ky njeri?

…

“Rrëmujë e shkuar rrëmujës, o Perëndi. Pa lindur mirë, shteti shqiptar ishte bërë lëmsh. Dhe as që dihej kishte a s’kishte shtet. S’dihej kryeqyteti, se një qytet i kërcente sot të shpallej i tillë, e tjetri shkrepej nesër. Kishin humbur vulat e qeverisë. Kufijtë s’gjendeshin dot. I matnin, thoshin, me litar, por njëri e tërhiqte litarin këndej e tjetri andej, e vinte i treti e i hiqet shenjat natën.”

…

“Doska trokiti pa pushin në njërën nga portat, gjersa më zë foli nga brenda:

-Me kënd jeni ju?

-Me Shqipërinë, -thirr Doksa, me kënd tjetër të s’ëmës do të jemi.

-Të gjithë ashtu thonë, por pastaj del që asnjëri nuk është me të.

-Mbylle atë gojë, more kërmill, dhe më thuaj a ka trupa të armatosur matanë fshatit.”

Heroi i këtij romani, Shestan Verdha, një i kryqëzuar për atdhe, me grupin e tij të sinqertë që lufton kundër prishjes së Shqipërisë, i pikëlluar e kupton se ai dhe shokët e tij, mezi bëheshin njëqind për të mbrojtë Shqipërinë, përballë bandës esadiste, që thërrisnin babën e që ishin rreth njëmijë.

Dy dekada e më shumë pas çlirimit të Kosovës dhe gati dy ë dekadë prej pavarësisë, në Kosovë, në vend se të flasim për zhvillim, dinjitet, mirëqeni, për arsim cilësorë, për shëndetësi normale, dhe, siguri ekonomike për të gjithë, ne flasim, nëse vendi ynë do t’ia dal të mbijetojë apo jo. Kudo dhe kurdo, dëgjon njerëz të shqetësuar, që thonë: Kosova po prishet.

Ndërkaq, në anën tjetër, sikur në romanin e Kadaresë, të gjithë bëhen sikur të jenë të Kosovës, të gjithë bëhen sikur po e ruajnë dhe duan atë, por në të vërtetë, punët janë ndryshe dhe pak duket të jenë vërtet me të.

“Dashurinë” tonë për Kosovën e përgënjeshtron fotografia e shtetit tonë, e shëmtiar dhe zymtë, aq shumë, sa që, ata që na ndihmuan ta fitojmë lirinë dhe pavarësinë, kanë filluar të mos e njohin.

Kosova e ka humbë simpatinë e perëndimit dhe kjo ka ndodhë për shkak të qeverisjes bashibozuke, tipike orientale, të intrigave, mashtrimeve dhe budallaqeve të pashembullta që e kanë karakterizuar rritën e shtetit tonë.

Shteti i Kosovës sot është shndërruar në një mishmash ngatërresash, secila ma primitive se tjetra e ku valon flamuri i “çmësimit të shqiptarëve me shtet”.

“Viti i mbrapshtë” ndonëse flet për vitin 1914, dy vite pasi Shqipëria doli e pavarur- esencialisht trajton pasojat që la sundimi osman në psikologjinë shqiptare e që shtrihen në disa shekuj, aq sa zgjati ky sundim. Që domethënë, flet për një fenomen tejkohorë, prandaj, kjo vepër si e tillë, mund të lexohet për secilin vit të mbrapshtë historik e politik, që ka ndodhur apo mund të ndodhë në botën shqiptare, diku në Europë, Azi, ose, në një skaj tjetër të botës.

…

Për një popull të robëruar me shekuj, malli për shtetin dhe lirinë, do të duhej të ishte i madh, përvëlues, por kjo nuk ngjet me shqiptarët, të cilët, kur u zgjuan nga robëria e gjatë dhe u gjenden nën rrezet e dritës së lirisë, shfaqen të trullosur dhe të përçarë. Për këtë arsye, Ismail Kadareja ia paraqet lexuesit shkaqet e çmësimit të shqiptarëve me shtetin, temë kjo që në të vërtetë përbën boshtin themelor të romanit.

Gjatë gjithë shtjellimit të subjektit të kësaj ngjarje, duke e përcjellë konfliktin ndërmjet shqiptarëve, pastaj, duke e parë sfondin e tij historik, lexuesi pyet: munden apo s’munden shqiptarët të bëjnë shtet? Kjo dilemë e makthshme, e përshkon këtë vepër letrare, në strukturën e se cilës gdhendet golgota nëpër të cilën kaloi populli shqiptar. Kadareja, për të paraqitë sa më të plotë këtë dramë, atë e sheston në variante të ndryshme kuptimore, varësisht prej entitetit narrativ ku përshkruhet. Në këtë pikëpamje, vepra ndahet në tri kategori semantike: Fshatarët, të cilët ndonëse të keqkomanduar dhe të paktë, kanë mall për shtet dhe liri; bandat esadiste, të cilat nuk duan të shqiten nga robëria meqë janë të mësuar me të, dhe fuqitë e huaja, të përqendruara në Durrës, që dramën shqiptare e këqyrin nga një distancë tjetër, të mbështjellë me interesa dhe paqartësi.

Kadareja, duke i dhënë pamje të trefishtë historisë së krijimit të shtetit shqiptar, dhe, duke e tërheqë lexuesi nëpër situata e stile kontradiktore, e lë vetë të shestojë këtë kaos, që nuk është vetëm politik, por më shumë kulturor e shpirtëror. Në këtë plan, lexuesi e ndien se, horizonti i romanit, shkon përtej ngjarjes së rrëfyer, sepse imagjinata e shkrimtarit, përshkon historinë më thellë sesa që rezulton nga ky vit real historik.

Narratori, për t’ia paraqitë lexuesit këtë horizont të gjerë tematik, e zhvendosë prej kontekstit të kohës dhe e fut në lojën e përhershme historike. Kështu që, çmësimi i shqiptarëve me shtetin, rezulton të jetë pasojë e aksidentit historik, i pushtimit të gjatë otoman. Dhe, për ta bërë më të qartë këtë ide, shkrimtari e ndërton një dialog domethënës mes konsullit francez dhe famullitarit katolik të Dioqezë së Oroshit.

“Do të përpiqem t’jua shpjegoj, -tha famullitari. Ju e dini se shqiptarët pesëqind vjet ishin pa shtet.

-Pra aq më keq, -ndërhyri tjetri. –Pa shtet, domethënë të pamësuar me këtë mjeshtri ose këtë pasion, merreni si të doni. Ah, apo ju ndoshta deshët të thoshit se pas pesëqind vjetësh pa shtet, i ka marrë aq shumë malli për një gjë të tillë, saqë…”

Këto dialogje, sot, janë krejt aktuale, në Prishtinë, sepse, ajo çka tregojnë më së miri shqiptarët është çmësimi i tyre me shtetin.

Isuf B.Bajrami/

Dialogu Kosovë–Serbi është i rëndësishëm për paqen, stabilitetin dhe normalizimin e marrëdhënieve në Ballkanin Perëndimor. Ai duhet të zhvillohet me seriozitet, në mirëbesim dhe me synimin për të prodhuar marrëdhënie të qëndrueshme ndërmjet palëve. Por një gjë duhet të jetë e qartë: dialogu politik nuk mund të krijojë një rend juridik paralel me Kushtetutën e Republikës së Kosovës.

Kjo është pika nga e cila duhet të nisë çdo debat serioz për asociimin e komunave. Kosova nuk duhet ta shohë këtë çështje si zgjedhje ndërmjet dialogut dhe Kushtetutës. Mund të ketë dialog dhe mund të ketë zbatim të marrëveshjeve, por çdo zgjidhje që zbatohet brenda Republikës së Kosovës duhet të jetë në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet e saj.

Kjo nuk është refuzim i dialogut. Është respektim i shtetit të së drejtës. Kosova është shtet shumetnik

Kushtetuta e Republikës së Kosovës e përcakton Kosovën si shtet të pavarur, sovran, demokratik, unik dhe të pandashëm. Ajo e përcakton gjithashtu si shoqëri shumetnike dhe garanton barazinë para ligjit, të drejtat themelore dhe mbrojtjen e komuniteteve.

Këto parime duhet të ecin së bashku.

Kosova nuk mund të ndërtojë demokracinë duke e mohuar karakterin e saj shumetnik. Por as mbrojtja e komuniteteve nuk duhet të interpretohet automatikisht si krijim i një niveli të ri pushteti publik mbi baza etnike. Të drejtat e komuniteteve janë të garantuara me Kushtetutë. Ato nuk janë privilegj politik që jepet apo hiqet sipas vullnetit të shumicës.

Por mënyra se si këto të drejta organizohen dhe ushtrohen duhet të jetë në përputhje me rendin kushtetues. Kjo është pikërisht ajo që e kërkon një shtet demokratik. Të drejta të plota për komunitetet, por brenda shtetit të së drejtës. Kosova duhet të jetë e gatshme të garantojë mbrojtjen e identitetit kulturor, gjuhësor dhe fetar, arsimin, kulturën, pjesëmarrjen në jetën publike, mbrojtjen nga diskriminimi dhe qasjen e barabartë në shërbime. Duhet të ketë mekanizma funksionalë për të siguruar që këto të drejta të mos mbeten vetëm në letër.

Por standardi duhet të jetë i njëjtë në parim: të drejta të garantuara, institucione përgjegjëse dhe sundim i ligjit. Kjo është edhe qasja evropiane. Evropa nuk kërkon vetëm mbrojtjen e minoriteteve. Ajo kërkon njëkohësisht demokraci, barazi, sundim të ligjit dhe institucione që veprojnë brenda kompetencave të tyre. Prandaj mbrojtja e komuniteteve dhe sundimi i ligjit nuk janë dy alternativa. Janë dy pjesë të së njëjtës zgjidhje.

Komunat kanë të drejtë të bashkëpunojnë

Kosova tashmë ka një sistem kushtetues dhe ligjor të vetëqeverisjes lokale. Komunat mund të bashkëpunojnë, të krijojnë partneritete dhe, në pajtim me ligjin, të formojnë asociacione për mbrojtjen dhe promovimin e interesave të tyre të përbashkëta. Pra, pyetja nuk është nëse komunat kanë të drejtë të bashkëpunojnë. Po, e kanë këtë të drejtë. Pyetja është tjetër: Çfarë kompetencash mund të ketë një mekanizëm i tillë dhe ku përfundon bashkëpunimi ndërkomunal e ku fillon krijimi i një niveli të ri të pushtetit publik?

Ky është dallimi që duhet të bëhet. Një asociacion mund të koordinojë interesa, të ndihmojë në ofrimin e shërbimeve, të forcojë kapacitetet dhe të përfaqësojë interesat e komunave. Por nëse një strukturë merr kompetenca publike të veta, organe me autoritet autonom, kompetenca ekzekutive ose burime të veçanta që nuk rrjedhin nga sistemi ekzistues, atëherë çështja bëhet kushtetuese. Nuk mund të zgjidhet vetëm përmes terminologjisë politike.

KO130/15 është kufiri që nuk mund të anashkalohet

Për këtë çështje ekziston një vendim i drejtpërdrejtë i Gjykatës Kushtetuese: Aktgjykimi KO130/15.

Gjykata shqyrtoi parimet e dokumentit për Asociacionin/Bashkësinë e komunave me shumicë serbe dhe marrëdhënien e tyre me Kushtetutën. Gjykata konstatoi se parimet e paraqitura nuk ishin tërësisht në përputhje me frymën e Kushtetutës dhe përcaktoi se akti juridik dhe statuti që do t’i konkretizonin ato duhet të ishin në përputhje me standardet kushtetuese.

Ky është standardi juridik që nuk mund të anashkalohet. Prandaj nuk mjafton të thuhet se një strukturë është rezultat i një marrëveshjeje politike. Duhet të shihet se çfarë kompetencash ka, si organizohet, si financohet, kujt i përgjigjet dhe a është në përputhje me Kushtetutën. Kjo është pyetja reale.

Marrëveshja e vitit 2023 duhet të zbatohet, por edhe të zbatohet kushtetutshmërisht. Marrëveshja e vitit 2023 për rrugën drejt normalizimit përmban obligime për krijimin e marrëveshjeve dhe garancive për një nivel të përshtatshëm të vetëmenaxhimit të komunitetit serb në Kosovë dhe për ofrimin e shërbimeve në fusha të caktuara. Kjo është pjesë e realitetit politik të dialogut dhe nuk duhet të mohohet.

Por duhet të bëhet edhe një dallim i rëndësishëm: obligimi politik për zbatim dhe forma juridike e zbatimit nuk janë e njëjta gjë.

Kosova duhet t’i marrë seriozisht obligimet e saj. Por mënyra se si ato zbatohen brenda Republikës duhet të jetë juridikisht e qëndrueshme dhe në përputhje me Kushtetutën. Kjo nuk është mënyrë për t’iu shmangur marrëveshjes. Është mënyra për ta bërë zbatimin e saj të qëndrueshëm. Edhe Serbia duhet të zbatojë obligimet e saj. Normalizimi nuk mund të funksionojë si proces i njëanshëm…

Foto: ata.gov.al

Nga Jusuf Buxhovi/

25 vjetori i Marrëveshjes së Ohrit

-Ose gjeneza e një lufte të sukseshme të shqiptarëve në Maqedoni që u kthye në një kompromis të dobët politik!

Rruga e bisedimeve “ndërmjetëse” midis subjekteve politike maqedonase që kishin përfaqësuar institucionet shtetërore dhe ato parlamentare dhe liderëve ushtarakë të UÇK-së, që kishin folur në emër të “Shtabit të Përgjithshëm”, kishte kaluar nëpër një marrëveshje politike që ishte arritur në Prizren. Me këtë marrëveshje, UÇK-ja do të bëhet pjesë e procesit politik, për ç’gjë ishin angazhuar faktorët meritorë ndërkombëtarë. Por, duhet thënë se përfshirjen e UÇK-së në procesin politik, ndonëse me naze,e kishin dëshiruar edhe maqedonasit, të cilët e dinin se ishte shtabi i Tetovës ai që duhej ta thoshte fjalën e fundit, fjalë kjo që sipas Komunikatës 6 të marsit, kur mbrohej integriteti territorial dhe ai shtetëror i Maqedonisë dhe Projekt-Planit të Paqes së UÇK-së të 14 qershorit, në kuadër të reformave kushtetuese kërkohej shteti multietnik, për maqedonasit ishte e mirëseardhur, ngaqë me anën e tyre, edhe më tutje do t’i ruanin pozitat dominuese në institucionet e vendit. Ndërsa pozita e shqiptarëve, paçka se kishin luftuar, mund të ndryshohej paksa, por jo që të arrinin te limitet, ngaqë vetë karakteri i demokracisë me fuqinë e shumicës, pengon këtë.

Sidoqoftë, marrëveshja e Prizrenit, duhej t’ia hapte rrugën një zgjidhje politike për të cilën ishin pajtuar që të gjithë, që do të arrihej me palën shqiptare me anën e një marrëveshje për ndërprerjen e armiqësive (luftës). Meqë këtë punë kishte marrë përsipër qeveria e koalicionit e zgjedhur më 15 maj, Trajkovski kish-te kërkuar nga ndërmjetësuesi Robert Frowick, i emëruar i veçantë i OSBE-së për Maqedoninë, një “fushatë” për ndërprerjen e luftimeve të armatosura, që duhej të shkonte nëpërmes një marrëveshjeje te faktorëve politikë shqiptarë në rajon – në Maqedoni, Kosovë dhe Shqipëri me çka Maqedonia fitonte garanci “gjithëshqiptare” për opsionin e multietnicitetit në Maqedoni, që përjashtonte atë më të rrezikshmin për Shkupin – shtetin dykombesh, siç ishte kërkuar fillimisht nga UÇK-ja.

Marrëveshja e faktorëve politikë shqiptarë në rajon, atyre në Maqedoni dhe Shqipëri, për Frowickun si iniciues të saj dhe faktorin ndërkombëtar në përgjithësi nuk duhej të paraqiste ndonjë vështirësi. Edhe pse faktorët politikë shqiptarë vinin nga tri realitete të ndryshme politike dhe shtetërore dhe përkatësi të ndryshme intelektuale, megjithatë, pjesa më e madhe e tyre (ata nga Kosova dhe Maqedonia) kishin të përbashkët veprimtarinë në rrethanat e shpërbërjes së ish Jugosllavisë dhe angazhimin për çështjen e Kosovës në kuadër të rezistencës institucionale dhe të asaj të armatosur në radhët e luftës së UÇK-së, veprimtari kjo që në vitet e fundit (1989-1999), në shumë aspekte ishte zhvilluar në Shqipëri dhe e gjitha kishte kaluar nëpër një emancipim të përbashkët politik rreth asaj që shfaqej si interesa i përbashkët shqiptar në rrethanat e reja, e ku shteti maqedonas, edhe si interes i shqiptarëve, kishte mbështetje unanime.

Vegëza politike e liderëve shqiptarë në trekëndëshin Tiranë-Prishtinë-Shkupit, në raport me Maqedoninë dhe rolin e shqiptarëve në arritjen e marrëveshjes paqësore atje duhej t’ua kthente “kohezionin e brendshëm”, siç kishte ndodhur edhe gjatë bisedimeve të Rambujesë në shkurt dhe mars 1999, gjithsesi se shfaqej Veton Surroi. Surroi kishte pranuar të ndërmjetësonte me kusht që bisedimet të mos çonin te ndarja e Maqedonisë, meqë kjo ishte kundër bindjeve të tij.

Por, ky kusht as që i duhej, ngaqë, UÇK-ja, qysh në Komunikatën numër 6, kishte theksuar mbrojtjen e integritetit territorial si dhe sovranitetin shtetëror të Maqedonisë dhe gjithnjë e më shpesh theksonte reformat kushtetuese me anën e të cilave në shtetin multietnik realizohej barazia e plotë e të gjithëve.

Ideja për t’u takuar në Prizren nuk ishte e rastësishme. Kishte arsyet praktike-teknike (Ali Ahmeti mund të lëvizte lirisht nga shtabi i tij afër Tetovës për në Prizren, nëpër brezin deri te kufiri me Kosovën ngaqë e mbikëqyrnin forcat e tij) edhe pse ajo pjesë mbikëqyrje nga KFOR-i amerikan dhe britanik, por kishte edhe simbolikë historike, meqë Prizreni ishte qendra politike e nacionalizmit shqiptar, që kishte ushqyer të gjitha lëvizjet shqiptare për liri dhe pavarësi, që si e tillë nga shumëkush shihej edhe lufta e UÇK-së në Maqedoni. Andaj, marrëveshja shqiptare në Prizren, pos pajtimit të brendshëm, dërgonte edhe mesazhe bashkimi jashtë, të cila edhe në këto rrethana kishin rëndësi të veçantë, që gjërave që quheshin “historike”, paçka se nuk ishin të tilla, t’ua jepte grimin e duhur “patriotik”.

Siç pritej, AliAhmeti kishte disa kërkesa, të cilat duhej plotësuar për t’u filluar procesi politik.

Ndër to ishte prania si dhe vendosja e trupave të NATO-s në Maqedoni, ngaqë shqiptarët kishin humbur besimin në demokracinë e njëanshme dhe të shpërdorur si dhe në aparatin policor dhe ushtarak të shtetit maqedonas, i cili kishe qenë në shërbim të represionit dhe dhunës kundër shqiptarëve, siç ishte parë edhe gjatë konfliktit të fundit, kur pas dështimeve në vijat e fronteve, në shenjë hakmarrje, kishin sulmuar vendbanimet e shqiptarëve. Ndër këto kushte ishin edhe ato që lidheshin me demilitarizimin e Maqedonisë, amnesitimin e pjesëtarëve të UÇK-së si dhe disa të tjera të natyrës teknike.

Mbas takimit të parë me Ali Ahmetin në Prizren, Surroi kishte nxituar të takohej me Frowickun në Shkup për ta njoftuar rreth kërkesave të UÇK-së.

Në bisedën e dytë në Prizren, Surroi ia kishte përcjellë Ali Ahmetit qëndrimet e Frowickut, duke ia bërë me dije se dy prej tri objektivave mund të arrihen:filimi i procesit politik, me kërkesat e ndërtuara edhe të UÇK-së si dhe ky proces të ndërlidhet me atë të amnestisë së ushtarëve të UÇK-së dhe të demilitarizimit të UÇK-së. Ajo çfarë duke se nuk mund të arrihet ishte vendosja e trupave të NATO-s në Maqedoni si forcë sigurie, pas së cilës do të fillonte procesi negociator, ngaqë dihej se një vendim i tillë, së pari kërkonte qëndrimin unanim të Asamblesë Veriatlantike, gjë që vështirë të arrihej, dhe së dyti, kërkonte edhe mandatin e KS të OKB-së, që varej nga qëndrimi i Rusisë dhe Kinës aty.

Takimi i përbashkët i Surroit me Ali Ahmetin dhe Arben Xhaferin ishte mbajtur në furrën e Prizrenit, aty ku kishin filluar takimet e para. Surroi thekson se “qëllimi i takimit ishte unifikimi i qëndrimeve ndërmjet Aliut dhe Arbenit për të përgatitur një platformë për negociata për përfundimin e luftës me realizimin e kërkesave të shqiptarëve, mapë-kornizë, që do të shprehte qëndrimet e UÇK-së dhe do të ishte konsensual për UÇK-në dhe partitë politike, dhe njëkohësisht një proces që do ta nxjerrë UÇK-në prej pozitës së tanishme të pamundshme për negociatat, te një ‘organizatë terroriste’ drejt një pozicionimi të legjitimitetit politik”.

Në takim u sollën edhe këto konkluzione:

-Shlyerja e preambulës së Kushtetutës;

-Përdorimi i pakufizuar i gjuhës shqipe si gjuhë zyrtare në Maqedoni;

-Përfaqësimi përpjesëtimor etnik në institucionet e shtetit;

-Zgjerimi i kompetencave të komunave;

-Shekullarizimi i plotë i Kushtetutës së shtetit;

-Vendosja e demokracisë konsenzuale në fushat që kanë të bëjnë me të drejtat etnike; do me thënë, pengimi i mbivotimit mazhoritar në fushat që kanë të bëjnë drejtpërdrejt me të drejtat etnike.

U vendos që vëmendje t’i kushtohet edhe amnistisë së përgjithshme për të gjithë të përfshirit në konfliktin e armatosur si dhe çështja e shërbimit ushtarak në ARM brenda territorit të komunës së vendlindjes.

Kërkesat që kishin dalë nga takimi i përbashkët midis Ali Ahmetit dhe Arben Xhaferit me Surroin, që do t’i dorëzohen në Shkup Frowikcukt, nuk ishin të reja e as të panjohura. Si të tilla ato tashmë ishin shfaqur në Kumtesën numër 6 të UÇK-së, në Memorandumin e Ali Ahmetit drejtuar faktorit ndërkombëtar si dhe në prononcimet e ngjashme që vinin nga Shtabi i UÇK-së.

Në këtë pako, e re ishte vetëm kërkesa rreth përfshirjes së plotë të NATO-s në procesin e implementimit të paqes, që nënkuptonte edhe demilitarizimin e Maqedonisë, kërkesë kjo që ishte jo reale, megjithatë mund të përdorej për koordi-nata të tjera.

Frowick kërkoi nga UÇK-ja që me shkrim të operacionalizohen pikat e përmbajtjes, duke bërë me dije se me to mund të shkojë te Trajkovski për të filluar procesin e paqes dhe pajtohen që të kenë një tekst të shkurtër sapo ai të ketë biseduar me Trajkoskin.

Më 21 maj, Surroi ia dorëzon Frowickut, ofertat e shkruara nga lidershipi i UÇK-së të përmbledhura në shtatë pika:

1. Shpallja e përfundimit të operacioneve luftarake të UÇK-së dhe fillimi i dialogut në nivel politik përmes institucioneve të shtetit me lehtësim ndërko-mbëtar, të përcjellë me deklarata të ngjashme nga autoritetet maqedonase;

2. Shpallja e amnistisë (me afat përfundimtar prej një muaji) nga autoritetet maqedonase, me përjashtim të të dyshuarve dhe kryerësve të krimeve dhe të krimeve kundër njerëzimit;

3. Vendosja e menjëhershme e vëzhguesve të paarmatosur të OSBE-së (opsioni: të armatosur me revole) në rajonin kritik të Kumanovës (opsioni B: të gjitha zonat ku është luftuar, duke përfshirë edhe Tetovën);

4. Vendosjen e pranisë së paarmatosur institucionale të shtetit maqedonas (prefekti i Likovës, institucionet shëndetësore etj.) në kohëzgjatje prej dy muajve, në mënyrë identike me qëndrimin e vëzhguesve të OSBE-së);

5. Dorëzimin e armëve të UÇK-së para komisionit të udhëhequr nga pushteti lokal i Likovës dhe OSBE-së, dhe me pas dorëzimin nga ana e OSBE-së deri te strukturat maqedonase të sigurisë;

6. Shpallja e deklaratës së përbashkët të liderëve politikë shqiptarë për qëllime të përbashkëta, të cilat duhet të arrihen me procesin reformues. Deklaratë e nënshkruar edhe nga AliAhmeti dhe

7. Shpallja nga ana e kryetarit Trajkovski të datës së fillimit të negociatave për reformimin e Maqedonisë.

Kërkesat e përfaqësuesve shqiptarë, nga Frowicku do të revidohen dukshëm duke i zbërthyer në njëfarë plani aksional thuajse njëanshëm, me të cilin do të merrej kryesisht qeveria maqedonase, ndërsa pala shqiptare, ndonëse pjesëmarrëse e konfliktit, mbete jashtë ndikimit.

Kjo u pa edhe me refuzimin kategorik që Ali Ahmetit t’i përmendet emri në konkluzione si dhe pjesëmarrja e luftëtarëve në bisedime. Sipas Frowickut, luftëtarët shqiptarë mund të merrnin pjesë në bisedime, në kuadër të ndonjërit nga subjektet politike (PDSH ose PPD), vetëm pa-si që UÇK-ja të pushojë me veprimet dhe të rehabilitohet, gjë që e gjitha lente përshtypjen e një marrëveshjeje për kapitullim.

Edhe sa u përket çështjeve të tjera, sidomos atyre që kanë të bëjë me reformat, Frowick, thuajse anashkalohet esenca e problemit, pra ndryshimi i preambulës së kushtetutës, me të cilën duhet të ndryshohet koncepti shteti-komb në shtet të barabartë qytetar. Me këtë rast, Frowick insiston që në vend të ndryshimit të kushtetutës, siç kërkojnë shqiptarët të ketë reforma kushtetuese, dhe ato të shkojnë në drejtim të barabarësisë së të drejtave individuale dhe qytetare dhe barabarësisë së përgjegjësive individuale qytetare, si mundësi për mënjanimin e jostabiltetit kronik për shkak të refuzimit shqiptar, që të pranohet Kushtetuta e vitit 1991.

Edhe formulimi “jostabilitet kronik”, i parë nga këndvështrimi i “refuzimit të shqiptarëve që të pranohet Kushtetuta” nxjerr në pah “fajësinë” e shqiptarëve dhe jo shkaktarin kryesor – Kushtetutën që ata i diskriminon dhe rolin e hartuesve dhe miratuesve të saj – klasës së gjithëmbarshme politike maqedonase.

Përkundër përpjekjeve të Frovickut që bisedimet e Prizrenit me ndërmjetësimin e Surroit si dhe qëndrimet nga aty të “zbuteshin” sa më shumë, nuk do të pëlqehen nga pala maqedonase, e cila bisedimet e ardhshme i kushtëzonte me ndërprerjen e menjëhershme të luftimeve nga ana e UÇK-së si dhe dorëzimin e armë-ve. Kryetari Trajkovski ishte thuajse kategorik në kërkesën e tij që të mos hiqet cilësimi “terroristë” për luftëtarët e UÇK-së si dhe të përjashtohet çfarëdo pjesëmarrje e Ali Ahmetit në bisedimet e ardhshme.

Trajkovski, po ashtu, kërkonte nga Frowicku që UÇK-së t’i jepej një afat prej disa ditësh t’i pranojë kërkesat (ultimative), ose t’i nënshtrohet sulmeve ushtarake, me ç’rast kërcënohej me një ofensivë të përgjithshme deri në shkatërrim.

Por, Frowick, që e dinte takatin e forcave policore dhe ushtarake maqedonase si dhe gatishmërinë e UÇK-së që të përparojë edhe në zona të tjera, pasi që e kishte më se të qartë se nga do të silleshin shqiptarët dhe deri ku mund të shkonin me kompromise, siç e kishte të qartë edhe pozicionin e qeveritarëve maqedonas, gjithnjë duke u mbështetur edhe në ato që kishte marrë nga Surroi dhe nga tabori maqedonas, doli me një plan operativ prej tri fazash, që duhej t’u shërbente palëve në konflikt si platformë për ndërprerjen e konflikteve si dhe bisedimet e paqes, që duhej të fillonin menjëherë.

Plani kishte tri faza.

E para parashihte vendosjen e paqes, kohë kjo që parashihej që luftëtarët e UÇK-së t’i dorëzonin të gjitha armët dhe uniformat vëzhguesve të OSBE-së. Luftëtarët, pasi t’i dorëzojnë armët mund t’i kthehen jetës së përditshme dhe pu-nëve që kishin. Qeveria do të shpallë amnisti.

Faza e dytë, parashihet si kohë mirëbesimi, për t’u përforcuar dialogu. Në këtë fazë parashihet hapja e universitetit të Shtulit dhe lëshimi i kanali të tretë televiziv për pakicat.

Në fazën e tretë do të negociohej për çështjet me rëndësi të veçantë, si ndryshimi i preambulës së kushtetutës, për përdorimin e gjuhës shqipe e të tjera.

Ndihmësi Foley, bën të ditur se qëndrimi i bashkësisë ndërkombëtare për ndryshimin e preambulës së Kushtetutës është i prerë:

“Krejt do të shkojë në konceptin qytetar, gjegjësisht definimi i Maqedonisë si shtet i të gjithë qytetarëve, e jo si shtet i popullit maqedonas dhe shqiptar, siç kërkojnë shqiptarët.”

Foley, po ashtu pranon se tri fazat e pakos së paqes, mund të mbeteshin në letër, po qe se nuk arrihet një marrëveshje për çarmatosjen e UÇK-së, me të cilën ajo do të pajtohej, që nënkuptonte edhe pranimin e kushteve që parashtronte ajo.

Krahasuar me gjuhën përjashtuese që vinte nga zyrtarët maqedonas, Foley ishte më e matur dhe pranë realitetit, ngaqë e dinte se ndërprerja e konfliktit, siç kërkohej nga faktori ndërkombëtar, nuk mund të arrihej me trysni të njëanshme (ndaj luftëtarëve shqiptarë), por me kompromise nga të dyja palët, rreth një marrëveshje të re midis dy popujve për shtetin e përbashkët mbi konceptim e barazisë qytetare, pra shtetit-multietnik, që ishe opsion edhe i bashkësisë ndërkombëtare. Marrëveshja e re, pa marrë parasysh si do të quhej, kushtëzohej nga marrëveshja paraprake për ndërprerjen e konflikteve, pra të luftës, e cila, po ashtu, nuk mund të ishte as e njëanshme, siç kërkonin maqedonasit, e as pa implementimin e ku-shteve të luftëtarëve shqiptarë.

Si e tillë, kjo marrëveshje, nëse nënkuptonte çar-matosjen e UÇK-së, ajo duhej t’u jepte përgjigje edhe shumë çështjeve të tjera që lidheshin me këtë proces (nga amnistia, rehabilitimi, punësimi, pakoja sociale e të tjera veprime) dhe assesi “falje” ose “lirim nga përgjegjësia” për një vepër penale!

Dhe, do të jetë pikërisht çështja e arritjes së armëpushimit e me të edhe e implementimit të paqes, pika thyese e gjithë çështjes, që do të varej jo nga fjalët e mëdha dhe “kërcënimet” që vinin nga kryetari Trajkovski dhe ushtarakët e tij që nuk ishin në gjendje të arrinin asgjë me ofensivat që ditë për ditë i shpallnin në shtyp, por nga qëndrimi i faktorit ndërkombëtar, konkretisht SHBA-ve dhe NATO-s si duhej lidhur kryet konfliktit, gjithnjë duke pasur parasysh që e gjitha të përfshihet në një pako për marrëveshje dhe assesi ultimatum drejtuar shqiptarëve për kapitullim.

Duke ditë këtë gjë, përfaqësuesit politikë dhe ushtarakë shqiptarë në Prizren ishin përqendruar te një marrëveshje e tyre rreth planit të paqes, që do të justifikonte luftën dhe gjakun që ishte derdhur gjatë atyre muajve nëpër vijat e shumta të fronte, por në të njëjtën kohë do të pranonte edhe realitetet politike dhe ato të sferave të interesit që lidheshin me ekzistencën e shtetit maqedonas, i cili duhej të nxirrej nga “pronësia maqedonase” dhe “tapitë kombëtare”, që ia kishte dhënë Kushtetuta e vitit 1991, qoftë edhe mbi parimin e shtetit multietnik, për të cilin tashmë mbretëronte ujdi e përgjithshme.

Në përputhje me këto qëndrime dhe pavarësisht gjuhës së ultimatumeve që përdorte qeveria maqedonase, duke i ndërlidhur ato edhe me operacionet ushtarake (“Ogan” në Runicë dhe, “Vaksince”, që sapo kishte filluar dhe përdorej si trysni ndaj faktorit politik dhe ushtarak shqiptar), përfaqësuesi politik i UÇK-së – AliAhmeti, liderët e parive politike – i Partisë Demokratike Shqiptare, Arben Xhaferi dhe i Prosperitetit Demokratik, Imer Imeri, më 22 maj 2001, nënshkruan deklaratën lidhur me procesin paqësor e reformues në Republikën e Maqedonisë, të njohur si “Marrëveshja e Prizrenit”.

Pajtimi i arritur në mes liderëve shqiptarë mbështetet mbi këto parime:

-njohjen e faktit se reformat, për të cilat angazhohen shqiptarët, kanë qëllim ruajtjen e integritetit dhe karakterit multietnik të Maqedonisë,

-njohjen e faktit se nuk ka zgjidhje “etnike territoriale” për problemet në Republikën e Maqedonisë dhe se çdo përpjekje për të copëtuar etnikisht territoret e u sjell dëm vetë qytetarëve të Maqedonisë,

-njohjen e faktit se nuk ka zgjidhje ushtarake për problemet në RM,

-njohjen e faktit se procesi i transformimeve të RM-së duhet të shkojë drejtë integrimeve euroatlantike,

-njohjen e faktit se zgjidhja do të gjendet brenda një procesi vendor politik me lehtësimin e SHBA-ve dhe BE-së.

Në bazë të këtyre parimeve, liderët shqiptarë të Maqedonisë janë të vendosur që të marrin pjesë në procesin e dialogut reformist, duke trajtuar këto çështje:

-amendamentet në Kushtetutën e Maqedonisë,

-përdorimi i papenguar i gjuhës shqipe, si njëra prej gjuhëve zyrtare të Maqedonisë,

-përfaqësimi përpjesëtimor etnik në institucionet e shtetit,

-zgjerim i kompetencave të pushtetit komunal,

-shekullarizim i plotë i Kushtetutës-shtet,

-vendosja e demokracisë konsenzuale për çështjet, që kanë të bëjnë me të drejtat kombëtare, që do të thotë, kufizim i procesit të mbivotimi në fushat që kanë të bëjnë drejtpërsëdrejti me të drejtat etnike,

-e drejta për komunikim të lirë e të papenguar në hapësirën kulturore shqiptare.

Në marrëveshje përfshihen edhe masat për transformimin e jetës së anëtarëve të UÇK-së në profesione të ndryshme civile, duke përfshirë edhe ato brenda institucioneve qeveritare.

Për nga kërkesat, “Marrëveshja e Prizrenit” mbetet në kornizat e Komunikatës numër 6 të UÇK-së nga 9 marsi 2001. Theksohet ruajtja e integritetit shtetëror të Maqedonisë dhe karakteri multietnik i Maqedonisë. Karakteri multietnik i Maqedonisë duhet të arrihet me anën e një dialogu reformues, ku do të ndryshohen amendamentet në Kushtetutën e Maqedonisë, me çka, koncepti i ndryshimeve kushtetuese si dhe kërkesa për to do të zbutet në reformë kushtetuese.

Kërkesat tjera, si ajo për përdorimin e papenguar të gjuhës shqipe, si njërës prej gjuhëve zyrtare në Maqedoni, shekullarizimit të shtetit, përfaqësimit përpjesëtimor etnik në institucionet e shtetit e deri të e drejta për komunikim të papenguar në hapësirën kulturore shqiptare, që u takojnë të drejtave dhe lirive elementare njerëzore universale, janë të vetëkuptueshme në secilën demokraci parlamentare, gjë që tregon, në njërën anë absurdin e ndërtimit të shteteve mbi konceptet shtet-komb, siç ishte ai maqedonas, që doli nga shpërbërja e ish Jugosllavisë në një realitetet shumetnik dhe, në tjetrën anë, të pranimit ndërkombëtar jashtë kritereve elementare demokratike dhe civilizues, që kthehet në çështje krize deri te lufta.

Këtë më së miri do ta pasqyrojnë reagimet e ashpra, që erdhën rreth Marrëveshjes së Prizrenit nga ana e liderëve shtetëror maqedonas si dhe elitës intelektuale maqedonase, po edhe ato nga faktori ndërkombëtar.

Reagimet nga liderët maqedonas sado që refuzuese dukeshin ishin edhe të pritshme dhe të natyrës së koniunkturave dhe për nevoja të brendshme për vetë faktin se nga trysnia e kryengritjes së shqiptarëve, binte koncepti i shtetit-komb, mbi të cilin ishte shpallur pavarësia e Maqedonisë në vitin 1991, paçka se edhe koncepti i multietnik, që shfaqej i pashmangshëm, edhe në rrethanat të krijuara nga trysnia e luftës së shqiptarëve, në segmentet kryesore (gjuha zyrtare, simbolet shtetërore, himni e deri te emërtimi zyrtar), shtetit ia ruante karakterin maqedonas.

Të kësaj natyre duhet kuptuar edhe reagimet që erdhën nga faktori ndërkombëtar, që ndonëse shfaqeshin refuzuese ndaj Marrëveshje së Prizrenit dhe atyre që ajo përmbante, më shumë i referoheshin formës se sa përmbajtjes.

Madje, kjo e fundit, me ndonjë përjashtim, në pikat kryesore (ruajtja e integritetit territorial dhe sovranitetit shtetëror, reformat kushtetuese me të cilat shteti maqedonas trans-formohet nga shteti-komb te shteti qytetar-multietnik) ruante në tërësi qasjen e ndërkombëtarëve ndaj krizës në Maqedoni si dhe zgjidhjes që duhej dhënë, të shpalosura në forumet kryesore ndërkombëtare nga KS i OKB-së, OSBE-ja, BE-ja e deri te NATO-ja, dhe po ashtu, që njëherësh ishin edhe qëndrime zyrtare të SHBA-ve, Britanisë së Madhe, Francës, Gjermanisë dhe vendeve të tjera, të cilat ishin elaboruar edhe në takimet me zyrtarët më të lartë të shteti maqedonas, po edhe me takimet e herë pas hershme me liderët politikë shqiptarë në Maqedoni. Këto qëndrime, po ashtu, vinin edhe nga Shqipëria dhe nga Kosova, ndonëse në rolin e spektatorit të thjeshtë.

Edhe pse SHBA-të, Franca, Gjermania si dhe përfaqësuesit e BE-së sa për sy e faqe, kërkuan nga A. Xhaferi dhe I. Imeri që të heqin dorë nga Marrëveshja e Prizrenit, meqë ajo “kthente në subjekt të marrëveshjes ata që kishin marrë armët”, megjithatë, ata dëshironin që liderët shqiptarë të mbeteshin në koalicionin qeverisës, i cili, shfaqej si garantues i bisedimeve për paqen dhe marrëveshjeve të ardhme. Ky konstalacion ishte i vetmi që pengonte alternativën e luftës.

Këtë e dinin edhe maqedonasit, që ndonëse sulmonin A. Xhaferin dhe I. Imerin si “bashkëpunëtorë të terroristëve” e të ngjashme, ishin të vetëdijshëm se ata ishin të pashmangshëm dhe madje, edhe të dobishëm për vetë çështjen, ngaqë vetëm me anën e tyre, pengonin shfaqjen e Ali Ahmeti në bisedime të drejtpërdrejta si dhe legjitimimin e faktorit luftë, që për opinionin maqedonas ishte i papranueshëm, ndonëse edhe luftëtarët ashtu siç flisnin paralajmëronin se do të merreshin me politikë. Maqedonasit, po ashtu e dinin, se me deklarimin e UÇK-së për mbrojtjen e integritetit territorial dhe sovraniteti shtetëror të Maqedonisë si dhe tërheqjen e tyre nga kërkesa për shtetin dy-kombesh, pra për federalizimin, ia kishin dalë që disfatën në planin ushtarak ta kthejnë në një fitore politike, edhe për vetë faktin se slogani i diskriminimit kombëtar, i dhunës shtetërore ndaj shqiptarëve, “i terrorit demokratik”, e mbi të gjitha i degradimit të shqiptarëve në pakicë dhe të tjera me të cilat kishte filluar kryengritja shqiptare në Tanushë dhe ishte përhapur me të shpejtë në pjesët tjera, ishte rrudhur në atë se “në Maqedoni po luftohet për reforma, luftohet për barazi”, gjë që gjithë çështjes i jep dimensionin e “gabimeve gjatë procesit të shtetndërtimit”, që mund të korrigjohen me marrëveshje, siç do të ndodhëm me atë të Ohrit.

Dhe, meqë ishte arritur deri te një modus që “reformat demokratike” të shërojnë “gabimet e tranzicioneve demokratike”, siç kishe filluar të fliste propaganda mediatike e Shkupit, pra kur UÇK-ja gjithë çështjen e shihte te “receta e reformave dhe shteti multietnik”, dhe jo të ndryshimet kushtetuese, atëherë ishte e pritshme, që nga maqedonasit, “intermexoja” midis “luftës dhe paqes” të shfrytëzohet që faktori ushtarak shqiptar, meqë kishte hequr dorë nga kërkesat që do ta rrezikonin shtetin maqedonas dhe nuk paraqiste më kërcënim për copëtimin e tij e të tjera rreziqe që mund t’i vinin, të dobësohet sa më shumë, e me ta edhe faktorët politikë shqiptarë, që do të flisnin me gjuhën e tyre gjatë bisedimeve për paqen.

Kjo në të vërtetë do të shihet me operacionet ushtarake që do të vazhdojnë sapo të jetë shpallur “Marrëveshja e Prizrenit”, me “Vaksince” në katundin Vaksince, më 24 maj 2001 dhe luftimet në Mateç gjatë tri ditëve të ardhshme dhe tëtje-rat gjatë ditëve në vazhdimi kur do të sulmohen Sllupçani, Hotëk dhe Orizore.

Në këto operacione lufte, ndonëse pa pasoja për UÇK-në, e cila edhe më tutje kishte ruajtur pozicionet dhe në disa pjesë edhe kishte përparuar, kishte pë-suar popullata. Forcat policore dhe ushtarake maqedonase, me anën e artilerisë qëllimisht kishin bombarduar vendbanimet e shqiptarëve, shtëpitë dhe pronat e tyre madje edhe bagëtia. Nuk ishin kursyer as infrastruktura publike. Rreziku që u vinte nga shtrirja e luftës nëpër pjesët urbane, operacionet “spastruese” që kryheshin, kishte detyruar shumë prej banorëve të largoheshin prej zonave të luftës në pjesët tjera të vendit, po edhe në drejtim të Kosovës.

Kundërpërgjigjja e UÇK-së ndaj këtyre veprimeve luftarake kishte qenë e natyrës mbrojtëse dhe e matur, me lëvizje përpara në drejtimet strategjike pa rrezikuar popullatën dhe pronat e tyre. Të tilla ishin ato në rajonin e Dervenit dhe në Shkup, veçmas në drejtim të Haraçinës, prej nga do të vihen nën mbikëqyrje pikat kryesore përreth Shkupi dhe në drejtim të Kosovës, me çka duhej të ush-trohej trysni e mëtutjeshme edhe ndaj faktorit ndërkombëtar që mbështeste forcat maqedonase.

Veprimet luftarake të forcave policore dhe ushtarake maqedonase të trumbetuara si ofensivë përfundimtare ndaj pozicioneve të UÇK-së për rrënimin e saj, të cilave nuk u besonte kush, në të vërtetë dëmtonin popullatën shqiptare të viseve të shpallura si zona lufte në mënyrë që prej andej të shpërnguleshin me çka ata do t’i paguanin “koston” rebelimit me armë. Por, tymi që vinte nga andej si dhe pamjet e luftës propaganduese, do t’i shërbejnë Trajkovskit për shpalljen e “Planit për paqe”, që shprehte idenë “se zhvillimet e mëtutjeshme duhej të drejtohen në dy kahe: Në marrëveshjen për reformat politike, sipas kërkesave të UÇK-së, që duhet bërë me partitë politike shqiptare PPD-në dhe PDSH-në, me kushte që ato të ndiqnin rrugën e veprimit kundër UÇK-së dhe në idenë për zhdukjen e UÇK-së me përdorimin e forcës”. Ky plan, në katër faza, duhej të zgjaste jo më shumë se një muaj e gjysmë.

Në këto rrethana, pra kur Shkupi kishte filluar të keqpërdorte gatishmërinë e shqiptarëve për kompromise të dhimbshme, çfarë kishin bërë në të vërtetë me Marrëveshjen e Prizrenit, më 11 qershor, kemi edhe futjen e njësive të UÇK-së në Haraçinë, vendbanim në hyrje të Shkupit.

Ishin këto operacione spkektakultare të luftëtarëve shqiptarë, që për pak iu kthyen strategjisë së luftës, me çka, faktori ndërkombëtar përfundimisht u bind se shteti maqedonas, përkundër fjalëve të mëdha, nuk ishte në gjendje që konfliktit të armatosur me UÇK-në t’i jepte përgjigje ushtarake, pra të fitonte luftën, siç fliste pareshtur. Përkundrazi, u pa qartë, se UÇK-ja ishte në gjendje që ta vazhdonte luftën me sukses dhe në përputhje me të, sipas nevojës, serish t’u kthehej kërkesave maksimaliste: federalizimit të Maqedonisë mbi parimet e shtetit dy-kombesh, ose të kantonizimit.

Haraçina, pra, kur u pa qartë se luftëtarët shqiptarë ishin në gjendje që luftën ta kthenin në mjet të politikës edhe me kërkesat nismëtare që do të mbështeteshin me fakte të kryera (ndarja e brendshme Maqedonisë në përputhje me “Iliridën”), e gjitha i dha përgjigje fundit të luftës dhe fillimit të bisedimeve për paqen, që do të përmbyllen me “Marrëveshjen e kornizës së Ohrit”, e nënshkruar në Shkup, më 13 gusht 2001.

Ato që ndodhën nga mesi i qershorit deri nga fillimi i gushtit e deri te nënshkrimi përfundimtar, ishin vetëm pjesë e një skenari kryekreje ndërkombëtar (NATO-BE), që i duheshin një epilogu, ku lufta nuk duhej të kthehej në sukses, e as paqja në disfatë, por në një normalitet politik të dobishëm “për të gjithë”.

Nga ky këndvështrim duhet parë edhe ato që ndodhen në Maqedoni brenda shtatë muajsh me çka iu hapën dyert tri zhvillimeve:

a) Hyrjes së NATO-s në Maqedoni

b) Ridefinimit të shtetit maqedonas nga shteti kombëtar, në shtet qytetar multietnik, sado që ky formulim shtetit do t’ia ruajë karakterin maqedonas me riformulimin në Kuvendin e Maqedonisë, dhe

c) Pajtimit të shqiptarëve me realitetet e reja politike në shtetin maqedonas,

të cilat mbetën thuajse të njëjta me ato të para luftës.

Si do të shihet, përfituesi më i madh do të jenë liderët ushtarakë të UÇK-së, nga trashëgimia e “Lëvizjes Popullore të Kosovës” (LPK), dega e Zvicrës, që siç kishte ndodhur edhe me rastin e luftës së Kosovës, armët e dorëzuara do t’i zëvendësojnë me ato të posteve të partive politike, do të kyçen në jetën politike të vendit.

“Partia e Demokratike e Integrimeve” (PDI) e Ali Ahmetit, do t’i fitojë zgjedhjet e para “të shteti multietnik” dhe në këtë mënyrë ia doli, që me oreolin “e partisë së luftës”, t’ia marrë primatin politik edhe Arben Xhaferit për të vazhduar ku kishte mbetur ai – kthimit në pjesë të mekanizmave institucional të drejtuar nga politikanët maqedonas pa ia dalë që të ndryshojë gjendjen për të cilën edhe ishte luftuar, gjë që nga ky këndvështrim, kjo luftë, mbetet e papërfunduar.