Atëherë, njerëzit duhej të mësonin se ishin të lirë. Sot, pushteti duhet të mësojë se njerëzit janë të lirë.
Nga Kolec Ndoja
Bashkëthemelues i Partisë Demokratike të Shqipërisë (1990)
Dje, në një letër të hapun drejtuar Kryeministrit Edi Rama, i bana thirrje të dilte përballë qytetarëve që e kundërshtojnë, t’i dëgjonte dhe të pranonte përgjegjësinë që i takon si Kryeministër i të gjithë shqiptarëve.
Sot, më 20 tetor, një skenë domethanëse u zhvillue përpara Kryeministrisë.
Në pamjet filmike të përshkrueme nga kjo ngjarje, Edi Rama shfaqet personalisht në mëngjes, bashkë me ndihmësit e tij, duke përgatitë rreth dhjetë karrige me kartela që mbanin emnat e anëtarëve të kabinetit qeveritar. Nga kjo përgatitje kuptohej synimi që Kryeministri dhe ministrat të dilnin përballë protestuesve për dialog.
Por studentët nuk e pranuen atë organizim. Ata erdhën, i përmbysën karriget dhe vazhduen protestën, ndërsa takimi i parashikuem nuk u zhvillue.
Duhet ta pranojmë përpjekjen e Kryeministrit për atë që ishte: një hap drejt përballjes me qytetarët, të cilën ia kërkova edhe në letrën e djeshme.
Nuk e di nëse ai e ka lexue letrën time. Dhe kjo nuk ka rëndësi.
Rëndësi ka pyetja që lind prej kësaj ngjarjeje:
Pse një përpjekje për dialog, që dikur mund të bashkonte njerëz të gatshëm për t’u përleshë, sot nuk arrin as t’i ulë ata në të njëjtën tavolinë?
Përgjigjja nuk gjendet te karriget.
Gjendet te liria, besimi dhe qëllimi për të cilin një njeri kërkon të flasë me një tjetër.
Kur dialogu lind prej dashnisë për njeriun
Në ditët e para të demokracisë, kur dilja në fshatrat dhe qytetet e Shkodrës për të folë për lirinë e fjalës, të besimit dhe të ndërgjegjes, shpesh përballesha me dy grupe njerëzish që ishin gati të përlesheshin.
Komunistë e demokratë, të rritun në një shoqni ku mendimi ndryshe ishte trajtue për dekada si armik.
Unë nuk shkoja atje për t’i përça.
Nuk shkoja për të kërkue pushtet për veten.
Nuk kisha asnjë interes personal për të mbrojtë dhe asnjë përfitim për të nxjerrë prej përplasjes së tyne.
Shkoja sepse besoja se ata njerëz meritonin të ishin të lirë, ashtu siç ndihesha unë.
Dhe nuk mjaftonte t’u thosha se ishin të lirë.
Ata duhej ta kuptonin vetë lirinë, përpara se të vendosnin se çfarë donin të banin me të.
Prandaj i ftoja të gjithë të më dëgjonin, përfshi edhe ata që më kundërshtonin.
Nuk u kërkoja të më besonin pa më dëgjue.
Nuk u kërkoja të bashkoheshin me partinë time.
Nuk u kërkoja të votonin për mue.
U kërkoja vetëm të mendonin, të pyesnin, të kundërshtonin dhe pastaj të vendosnin me vullnetin e tyne të lirë.
Kur tensionet rriteshin, u thosha:
“Nëse doni të goditni dikë, më goditni mue. Unë ju fal. Por mos u përleshni me njëni-tjetrin në praninë time dhe mos më bani mue shkak të përleshjes suaj.”
Nuk ishte trimni për t’u dukë.
Ishte bindja ime se asnjë shqiptar nuk duhej të lëndohej për shkak të fjalës sime.
Në zemër të asaj bindjeje ishte edhe një mësim i thellë shpirtëror:
“Fali, o Atë, se nuk dinë çka bajnë.”
Jo si gjykim ndaj njerëzve, por si thirrje për mirëkuptim, falje dhe dashni edhe ndaj atyne që nuk të kuptojnë.
Unë nuk doja t’i fitoja njerëzit për vete.
Doja që ata të fitonin veten e tyne.
Të çliroheshin prej frikës.
Të çliroheshin prej urrejtjes.
Të çliroheshin prej bindjes se një shqiptar me mendim tjetër ishte armiku i tyne.
Dhe, vetëm atëherë, të vendosnin vetë.
Kjo ishte demokracia për të cilën besoja se ia vlente të luftonim paqësisht.
Sot, problemi asht krejt tjetër
Studentët që protestojnë sot nuk janë njerëz që presin prej Kryeministrit t’u shpjegojë çfarë asht liria.
Ata e dinë se kanë të drejtë të flasin.
E dinë se kanë të drejtë të protestojnë.
E dinë se kanë të drejtë të kërkojnë dorëheqjen e qeverisë.
Dhe, mbi të gjitha, kanë të drejtë të vendosin vetë se kujt ia japin besimin.
Kjo asht arsyeja pse një ftesë për dialog mund të mos mjaftojë.
Në vitet e para të demokracisë, unë kërkoja t’u hapja njerëzve një derë që diktatura ua kishte mbajtë të mbyllun.
Sot, studentët po kërkojnë që ata që mbajnë pushtetin të mos ua mbyllin përsëri atë derë.
Atëherë, njerëzit duhej të mësonin se ishin të lirë. Sot, pushteti duhet të mësojë se njerëzit janë të lirë.
Ky asht dallimi vendimtar.
Nuk asht vetëm Rama
Do të ishte gabim i madh ta reduktonim këtë krizë në një përplasje ndërmjet Edi Ramës dhe kundërshtarëve të tij tradicionalë.
Sepse problemi i Shqipnisë nuk fillon dhe nuk mbaron me një emën.
Për tridhjetë e pesë vjet, vendi ka përjetue një rivalitet pothuejse të pandërpremë ndërmjet elitave politike që kanë pretendue se përfaqësojnë popullin, ndërsa shumë qytetarë i shohin si gjithnjë e ma të shkëputuna prej jetës dhe nevojave të tyne.
Edi Rama, Sali Berisha, Ilir Meta dhe figura të tjera të këtij tranzicioni mbajnë secili përgjegjësinë e vet politike për mënyrën si asht ushtrue pushteti në Shqipni.
Nuk janë të njëjtë në çdo veprim dhe përgjegjësitë e tyne nuk duhen ngatërrue. Por asnjeni nuk duhet të konsiderohet i pazëvendësueshëm dhe asnjeni nuk mund të pretendojë pronësinë mbi vullnetin e qytetarëve.
Për shumë shqiptarë, beteja politike ka ngja tepër shpesh me një luftë ndërmjet elitave për pjesën ma të madhe të pasunisë, ndikimit dhe privilegjeve që sjell pushteti.
Ndërkohë, qytetari ka mbetë spektator i një loje që zhvillohet në emnin e tij.
Prandaj, nëse studentët kërkojnë një Shqipni tjetër, nuk duhet të supozojmë se ata po kërkojnë thjesht rikthimin e një udhëheqësi të vjetër.
Largimi i Ramës nuk duhet të shndërrohet në të drejtën automatike të Berishës, Metës apo kujtdo tjetër për ta trashëgue pushtetin.
Kjo do të ishte vetëm ndërrim i emnave në krye të të njëjtit sistem.
Dhe Shqipnia nuk ka nevojë për një tjetër rrotullim të pushtetit ndërmjet të njëjtave duar.
Ka nevojë që qytetari të mos jetë ma peng i tyne.
Pse u përmbysën karriget e pushtetit?
Rama tentoi të organizonte një përballje publike me studentët. Këtë nuk duhet ta mohojmë.
Por ai e përgatiti takimin sipas një formati të përcaktuem prej qeverisë: karrige për anëtarët e kabinetit, me emnat e tyne të vendosun përpara protestuesve.
Studentët nuk kishin marrë pjesë në përcaktimin e atij formati.
Ata e refuzuen.
Nuk mund t’i dimë të gjitha arsyet e refuzimit pa i dëgjue drejtpërdrejt prej studentëve. Por kjo ngjarje na lejon të shtrojmë një pyetje të rëndësishme:
A mund të ndërtohet besimi përmes një dialogu, kushtet e të cilit i ka përcaktue vetëm pala që mban pushtetin?
Përgjigjja nuk mund të jetë thjesht vendosja e disa karrigeve.
Dialogu nuk matet me numrin e karrigeve përpara një ndërtese qeveritare.
Matet me atë që je i gatshëm të dëgjosh dhe të pranosh prej atij që të kundërshton.
Nëse një Kryeministër i fton studentët të flasin, por e përjashton që në fillim mundësinë që kërkesa e tyne për largimin e tij të jetë legjitime, atëherë dialogu ka një kufi të vendosun prej pushtetit.
Ai mund të dëgjojë pakënaqësitë, por jo domosdoshmërisht të pranojë pasojat politike të tyne.
Dhe qytetarët e lirë kanë të drejtë të mos e pranojnë një dialog të tillë.
Kjo nuk do të thotë se çdo takim me qeverinë asht i pavlefshëm, apo se dorëheqja mund të imponohet jashtë rendit kushtetues.
Do të thotë se dialogu duhet të jetë i sinqertë, pa kushte që e zbrazin prej kuptimit dhe pa u përdorë si mjet për të fitue kohë.
Dhe sinqeriteti i dialogut ka një provë vendimtare:
Rama duhet të tregojë se asht i gatshëm të heqë dorë edhe nga pushteti, nëse kjo asht e nevojshme për t’i hapë rrugë një zgjidhjeje paqësore dhe kushtetuese.
Sepse ai që e vendos qëndrimin e vet në pushtet mbi çdo zgjidhje tjetër, nuk po hyn në dialog për të dëgjue vullnetin e qytetarëve, por për t’i bindë ata ta pranojnë vullnetin e tij.
Guximi i vërtetë i një udhëheqësi nuk asht vetëm të dalë përballë popullit, por të pranojë se populli mund të zgjedhë një të ardhme pa të.
Liria nuk ka nevojë për një pronar të ri
Kjo asht ajo që mësova në fillimet e demokracisë dhe që e besoj edhe sot.
Liria nuk asht dhuratë e një udhëheqësi.
Nuk asht pronë e një partie.
Nuk asht shpërblim që pushteti ua jep qytetarëve kur ata sillen sipas dëshirës së tij.
Liria u përket njerëzve.
Ata mund të zgjedhin drejt ose gabim. Mund të besojnë, të dyshojnë, të kundërshtojnë dhe të ndryshojnë mendim.
Por vendimi duhet të jetë i tyne.
Një udhëheqës që i don vërtet njerëzit, nuk kërkon t’i bajë ata të varun prej tij. Ai dëshiron që ata të jenë aq të lirë, sa të mund ta refuzojnë edhe atë vetë.
Ky ishte qëllimi im atëherë.
Dhe ky duhet të jetë standardi i çdo udhëheqësi sot.
Zoti Rama, nëse studentët nuk ulen në karriget që u ofroni, mos e shihni domosdoshmërisht si mungesë respekti.
Mund të jetë shprehja ma e qartë e një të vërtete demokratike:
Ata nuk kanë nevojë për lejen tuaj për të qenë të lirë.
Dhe nëse besimi i tyne nuk mund të rikthehet, detyra juaj nuk asht t’i bindni me çdo kusht të pranojnë udhëheqjen tuaj.
Detyra juaj asht të respektoni të drejtat e tyne dhe të ndihmoni që institucionet të gjejnë një zgjidhje paqësore, kushtetuese dhe të besueshme.
Pa dhunë.
Pa hakmarrje.
Pa një tjetër marrëveshje të mbyllun ndërmjet elitave për ndarjen e pushtetit.
Dhe pa e zëvendësue një njeri të pazëvendësueshëm me një tjetër.
Në vitin 1990, ne kërkuem t’ia kthenim lirinë qytetarit.
Në vitin 2026, qytetari duhet të jetë i lirë ta ushtrojë atë, pa iu nënshtrue asnjë udhëheqësi.
Sepse sovrani nuk asht ai që ulet në karrigen e Kryeministrit.
Sovrani asht populli.
Dhe karrigia e pushtetit i përket vetëm përkohësisht atij që populli ia beson.
Nuk mjafton të jesh i gatshëm të lëshosh karrigen për të bisedue. Duhet të jesh i gatshëm të lëshosh edhe pushtetin, nëse interesi i vendit e kërkon.
Kolec Ndoja
Bashkëthemelues i Partisë Demokratike të Shqipërisë (1990)
THE CHAIRS OF POWER AND THE FREEDOM OF THE PEOPLE
Then, people needed to learn that they were free. Today, those in power must learn that the people are free.
By Kolec Ndoja
Co-founder of the Democratic Party of Albania (1990)
Yesterday, in an open letter to Prime Minister Edi Rama, I called upon him to face the citizens who oppose him, listen to them, and accept the responsibilities that come with being prime minister of all Albanians.
Today, October 20, a revealing scene unfolded outside the Prime Minister’s Office.
In video footage described from the event, Edi Rama appeared personally in the morning, accompanied by his aides, preparing approximately ten chairs with name cards identifying members of his cabinet. The preparations suggested an intention for the prime minister and his ministers to appear before the protesters for dialogue.
But the students rejected the arrangement. They arrived, overturned the chairs, and continued their protest. The planned meeting did not take place.
We should acknowledge the prime minister’s effort for what it was: a step toward facing the citizens, precisely what I had called upon him to do in yesterday’s letter.
I do not know whether he read my letter. And that is not important.
What matters is the question this event raises:
Why can an attempt at dialogue, which once might have brought together people ready to fight one another, now fail even to bring them to the same table?
The answer is not found in the chairs.
It is found in freedom, trust, and the purpose for which one human being seeks to speak with another.
When Dialogue Comes from Love for Others
In the earliest days of democracy, when I traveled through the villages and towns of Shkodra to speak about freedom of speech, religion, and conscience, I often encountered two groups of people ready to confront one another.
Communists and democrats, raised in a society where disagreement had been treated as an enemy for decades.
I did not go there to divide them.
I did not go there to seek power for myself.
I had no personal interest to protect and nothing to gain from their confrontation.
I went because I believed those people deserved to be free, just as I felt free myself.
And it was not enough to tell them they were free.
They needed to understand freedom for themselves before deciding what they wished to do with it.
That is why I invited everyone to listen, including those who opposed me.
I did not ask them to trust me without hearing me.
I did not ask them to join my party.
I did not ask them to vote for me.
I asked only that they think, question, disagree, and then decide according to their own free will.
When tensions rose, I would tell them:
“If you must strike someone, strike me. I will forgive you. But do not fight one another in my presence, and do not make me the reason for your fight.”
It was not courage performed for an audience.
It was my conviction that no Albanian should be harmed because of my words.
At the heart of that conviction was also a profound spiritual teaching:
“Father, forgive them, for they know not what they do.”
Not as a judgment against others, but as a call for understanding, forgiveness, and love even toward those who do not understand you.
I did not want to win people over for myself.
I wanted them to reclaim themselves.
To free themselves from fear.
To free themselves from hatred.
To free themselves from the belief that another Albanian with a different opinion was their enemy.
And only then, to decide for themselves.
That was the democracy I believed was worth pursuing peacefully.
Today, the Problem Is Entirely Different
The students protesting today are not waiting for the prime minister to explain what freedom means.
They know they have the right to speak.
They know they have the right to protest.
They know they have the right to demand the government’s resignation.
And, above all, they have the right to decide for themselves whom they trust.
That is why an invitation to dialogue may no longer be enough.
In the early years of democracy, I was trying to open a door that dictatorship had kept closed.
Today, students are demanding that those in power not close that door again.
Then, people needed to learn that they were free. Today, those in power need to learn that the people are free.
That is the decisive difference.
It Is Not Only About Rama
It would be a grave mistake to reduce this crisis to a confrontation between Edi Rama and his traditional political opponents.
Albania’s problem does not begin or end with one name.
For thirty-five years, the country has experienced an almost continuous rivalry among political elites who claim to represent the people, while many citizens see them as increasingly disconnected from their lives and needs.
Edi Rama, Sali Berisha, Ilir Meta, and other figures of Albania’s transition each bear their own political responsibility for how power has been exercised.
They are not identical in every action, and their responsibilities should not be conflated. But none should be regarded as indispensable, and none can claim ownership of the citizens’ will.
For many Albanians, political competition has too often resembled a struggle among elites for the largest share of the wealth, influence, and privileges that accompany power.
Meanwhile, the citizen has remained a spectator in a game conducted in his name.
Therefore, if students are demanding a different Albania, we should not assume they are simply asking for the return of an old political leader.
Rama’s departure must not automatically become Berisha’s, Meta’s, or anyone else’s entitlement to inherit power.
That would merely change the names at the top of the same system.
Albania does not need another rotation of power among the same hands.
It needs citizens who are no longer held hostage by them.
Why Were the Chairs of Power Overturned?
Rama attempted to organize a public encounter with the students. We should not deny that.
But he prepared the meeting according to a format established by the government: chairs for cabinet members, with their names displayed before the protesters.
The students had not participated in determining that format.
They rejected it.
We cannot know every reason for their refusal without hearing directly from the students themselves. But the event allows us to ask an important question:
Can trust be built through a dialogue whose conditions have been determined solely by the side that holds power?
The answer cannot simply be the placement of a few chairs.
Dialogue is not measured by the number of chairs outside a government building.
It is measured by what you are willing to hear and accept from those who oppose you.
If a prime minister invites students to speak but rules out from the beginning the possibility that their demand for his departure is legitimate, then the dialogue has a boundary imposed by those in power.
He may listen to their grievances without necessarily accepting their political consequences.
And free citizens have the right to decline such a dialogue.
This does not mean every meeting with the government is worthless, or that resignation can be imposed outside the constitutional order.
It means that dialogue must be sincere, free of conditions that empty it of meaning, and not used merely to buy time.
And the sincerity of dialogue faces one decisive test:
Rama must demonstrate that he is willing even to relinquish power if doing so is necessary to open the way toward a peaceful and constitutional resolution.
For a leader who places his continued hold on power above every other solution is not entering dialogue to hear the will of the citizens, but to persuade them to accept his own.
The true courage of a leader is not merely to stand before the people, but to accept that the people may choose a future without him.
Freedom Does Not Need a New Owner
This is what I learned at the beginning of democracy, and what I continue to believe today.
Freedom is not a gift from a leader.
It is not the property of a political party.
It is not a reward that those in power grant citizens when they behave as expected.
Freedom belongs to human beings.
They may choose wisely or unwisely. They may believe, doubt, disagree, and change their minds.
But the decision must be theirs.
A leader who genuinely loves the people does not seek to make them dependent upon him. He wants them to be so free that they can reject even him.
That was my purpose then.
And that must be the standard for every leader today.
Mr. Rama, if the students do not sit in the chairs you offer them, do not necessarily interpret that as disrespect.
It may be the clearest expression of a democratic truth:
They do not need your permission to be free.
And if their trust cannot be restored, your duty is not to persuade them at any cost to accept your leadership.
Your duty is to respect their rights and help the institutions find a peaceful, constitutional, and credible solution.
Without violence.
Without revenge.
Without another closed-door agreement among political elites to divide power.
And without replacing one supposedly indispensable man with another.
In 1990, we sought to restore freedom to the citizen.
In 2026, the citizen must be free to exercise it without submitting to any leader.
Because the sovereign is not the person sitting in the prime minister’s chair.
The sovereign is the people.
And the chair of power belongs only temporarily to the person entrusted with it.
It is not enough to be willing to leave your chair to engage in dialogue. You must also be willing to relinquish power if the country’s interests require it.
Kolec Ndoja
Co-founder of the Democratic Party of Albania (1990)