Akad. Valter MEMISHA/
Prof. Shefkije Islamaj është një nga personalitetet më në zë sot në studimet albanologjike, ka krijuar një profil të spikatur shkencor dhe ka zënë një vend nderi në aradhen e studiuesve më të mirë të Institutit Albanologjik të Prishtinës dhe në atë mbarëkombëtare. Studiuesja Shefkije Islamaj e nisi këtu, në këtë institucion udhëtimin e vet shkencor, eci nëpër vite me të, u rrit dhe u maturua së bashku me të dhe, duke pohuar diçka tashmë të njohur, ajo diti t’ia kthejë Institutit me vepra të arrira e veprimtari të shumta besimin që ai i dha. Ajo punoi e punon me përkushtim e me përgjegjësi të lartë, luftoi e lufton ballas e pa u tutur, botoi dhe vazhdon të botojë pandërprershëm duke na dhënë në duar me qindra artikuj shkencorë, disa përmbledhje studimesh e hulumtimesh. Ajo shpërfaqet si bashkëpunëtore e bashkëhartuese në disa vepra themeltare albanologjike e, çka është parësore, ajo ka hartuar disa monografi shkencore, ndër të cilat, në përputhje me natyrën e këtij artikulli që kemi në duar, përvetojmë: “Gjuha e Jakov Xoxës” (Prishtinë, 2000, 1104 f), “Gjergj Fishta, Gjuha dhe stili I, II, (Prishtinë, 2012, 420 f. ) dhe së fundi “Ligjërimi, gjuha stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes” (Prishtinë, 2021, 827 f).
Prof. Shefkije Islamaj ka peshën dhe rolin e vetë, prurjet dhe arritjet e veta shkencore për dhjetëra vjet në formimin dhe përcaktimin e marrëdhënieve të veçanta e në lidhjen e dyanshme, të pandashme e refleksive studiues – institucion shkencor.
Për të folur për veprën “Ligjërimi, gjuha stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes”, duhen dhjetëra faqe e një paraqitje studimore e plotë dhe e mirëfilltë. Ajo është një vepër e përmasave të mëdha në vëllim, por në radhë të parë është e tillë në vlerat shkencore që mbart e që përcjell. Dhe studiuesja Shefkije Islamaj nuk erdhi rastësisht te kjo vepër. Për te krijimtaria letraro-artistike e akademikut, ajo e kishte nisur udhëtimin shkencor mbi 30 vjet më parë dhe është identifikuar në fillim të këtij shekulli me artikuj shkencorë që njëri pas tjetrit lajmëronin se ishte thjesht çështje kohe hartimi i një vepre të plotë studimore. Në këta artikuj ajo është ndalur në kontributin palimpsestor të akademikut R. Qosja në studimet letrare shqiptare e në prurjet e mirëfillta, si shkrimësi, në vetë letërsinë tonë bashkëkohore. Po përmendim këtu vetëm disa syresh që i gjejmë te “Bibliografia” e dhënë nga autorja në fund të veprës.
Në veprën që dijetari, studiuesi, shkollari, lexuesi etj. ka në duar, shohim se prof. Shefkije Islamaj është tashmë përballë veprës së akademikut Rexhep Qosja në një prerje domethënëse: i qaset krijimtarisë së tij letrare moderne dhe postmoderne romanore, duke synuar që të realizojë një vepër që të ofron trininë, ligjërimin, gjuhën dhe stilin e shkrimtarit në këtë krijimtari. Ajo ka ecur në domenin e saj me dy armë shumë të fuqishme, që jo të gjithë studiuesit mund t’i kenë në masën që kjo studiuese i zotëron:
Së pari, ajo ka një formim të lartë shkencor, që ka mundësuar dhe mundëson sipërmarrjen e kurorëzimin e suksesshëm të studimeve të këtij niveli në veprën e për veprën e një personaliteti ikonë të kulturës sonë kombëtare, siç është akad. Rexhep Qosja. Mjafton të përmendet këtu vepra “Gjergj Fishta, Gjuha dhe stili” për të ripohuar kompetencën e saj si studiuese e mirëfilltë e kësaj fushe.
Së dyti, prof. Shefkije Islamaj është dhe vetë krijuese letrare. Ardhja e saj në letërsinë tonë bashkëkohore me disa vepra të mirëpritura nga lexuesi e kritika serioze, e tregojnë këtë. Dhe si e tillë, edhe duke njohur nga afër krijimtarinë letrare moderne e postmoderne të akademikut, ajo di ta lexojë e ta receptojë atë më mirë se shumë studiues të tjerë, ta analizojë imtësisht atë e të përgjithësojë vlera e tipare të prurjeve në këtë krijimtari. Kështu e armatosur me dijen teorike, e aftësuar metodikisht e konceptualisht për të studiuar e interpretuar tekste letrare të çfarëdo natyre qofshin ato, ajo iu afrua, tashmë, në një diapazon gati përfshirës, krijimtarisë letrare dhe artistike të shkrimtarit Rexhep Qosja, krijimtari që atë “e identifikon si nismëtarin dhe përfaqësuesin më të veçantë të postmodernizmit në letërsinë shqipe” dhe siç pohon më tej studiuesja për akademikun “Me të drejtë, nga studiuesit e veprës së tij artistike, ai konsiderohet njëri ndër përfaqësuesit më të veçantë të letërsisë postmoderne shqipe.”
Në Parathënien e veprës vihet në dukje se krijimtaria dhe veprimtaria e akademikut ka tërhequr e tërheq vëmendjen e një spektri të gjerë njerëzish. Sipas saj, “Shkrimtari Rexhep Qosja jo vetëm për arsyet letrare, por edhe për arsye të tjera që lidhen me veprën e tij studimore, shkencore, publicistike, dokumentare dhe me veprimtarinë tij të gjerë arsimore, kulturore dhe, sidomos, kombëtare ka nxitur dhe vazhdon të nxisë vëmendjen dhe interesimin e lexuesve, të studiuesve dhe të opinionit të gjerë. Ndikimi i tij përgjatë gjysmë shekulli në jetën tonë kulturore dhe kombëtare ka qenë dhe vazhdon të jetë i madh.”
Bibliografia e dhënë në fund të veprës e tregon këtë interesim dhe këtë vëmendje të studiuesve për veprën e pasur, të akademikut, të shumtë në lloje e gjini, të plotë e referuese në mesazhe. Janë me dhjetëra ata që kanë shkruar për këtë vepër e të shumtë do të jenë në të ardhmen. Por studiuesja Shefkije Islamaj spikat ndër ta se e njeh më mirë se kushdo prej tyre veprën letrare e shkencore të akademikut, si dhe atë që është shkruar për këtë vepër. Megjithatë, ajo e kupton vështirësinë e studimit dhe pengesat që ndeshen kur i përvishesh një pune të përmasave të tilla. Por ajo e vazhdoi studimin dhe përballja me studimet e të tjerëve e bëri punën më të plotë më të filtruar, më të arrirë.
Ajo, që në krye, përmes një përgjithësimi tipologjik, për prozën romanore të akademikut tregon se “Romanet e tij dallojnë prej romaneve të letërsisë shqipe për mënyrën si i bashkojnë ato imagjinaren e njëmendësinë, për mënyrën e formësimit artistik, për përdorimin e veçantë të gjuhës e të stilit dhe për estetikën e tyre në përgjithësi. Romanet e Rexhep Qosjes ofrojnë mundësi të pakufishme për të interpretuar tema, subjekte, ide, personazhe e sidomos strukturën e brendshme të të gjitha kuptimeve asociative e simbolike deri te pasuria e pashtershme gjuhësore e stilistike. Prandaj, studimi i të gjitha këtyre çështjeve nuk qe vetëm rrugë e panjohur dhe sfidë, por edhe “eksperimentim” gjuhësor e stilistik në një fushë të gjerë e të pasosur risish kuptimore, strukturore, gjuhësore e estetike.”
Receptimi i thellë shkencor i prozës që është studiuar, pas një receptimi e rireceptimi të gjatë estetik të saj, kushtëzuan dhe natyrën e monografisë që, sipas autores u quajt “Ligjërimi, gjuha dhe stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes’ për faktin se proza e Rexhep Qosjes është një gjedhe letrare për të parë si krijohen vlerat letrare artistike në një lloj letrar të quajtur përmbysës, subversiv dhe përjashtues të poetikës pararendëse.”
E qartë që në fillim të punës për përgatitjen e monografisë se çfarë duhet të gjurmojë e të analizojë, duke u mbështetur në dikotominë e pandashme koherencë (përmbajtje) – kohezion (strukturor e gjuhësor), studiuesja thekson se “Studimi ka pikëmbështetje lidhjen midis strukturës dhe kuptimit, si përbërës thelbësor në studimin e çdo vepre letrare. Kjo lidhje midis strukturës dhe kuptimit në romanet e Rexhep Qosjes është më tepër se lidhje – është varësi e kuptimit prej strukturës dhe anasjelltas, ose siç do të thoshte Markezi: fillimisht duhet të konceptosh historinë e më pas stilin, por që të dyja varen nga tjetra në formën e një lloj përuljeje të ndërsjellë, që për klasikët ishte çelësi magjik”.
E pajisur me teorinë / teoritë shkencore për të analizuar veprat letrare të çdo gjinie a drejtimi letrar dhe me një përvojë madhore të mishëruar në studime monografike të mirëpritura e të vlerësuara nga lexuesi shkencor e jo vetëm, prof. Sh. Islamaj i afrohet me guxim dhe besim prozës së akademikut (që ngërthen mijëra faqe), për ta parë atë në disa rrafshe. Ajo shprehet se “E sprovuar dhe e ballafaquar vite më parë me veprën letrare artistike të dy shkrimtarëve, po kështu, ndër më të mëdhenjtë të letërsisë shqipe – të Jakov Xoxës dhe të Gjergj Fishtës, hamendjesimi për ta lexuar gjuhësisht, semantikisht dhe stilistikisht prozën artistike me mbi 3000 faqe të Rexhep Qosjes nuk zgjati shumë.”
Dhe studiuesja pyet dhe përgjigjet për këtë komponent kohor, shpesh shumë përcaktues në studimet shkencore. Duke motivuar veten për të udhëtuar si lexuese me përvojë e si studiuese e konsoliduar e prozës së akademikut R. Qosja, autorja na e thotë drejtpërdrejt se prurjeve të saj të deritashme u mungonte kulmi i tretë për të formuar trekëndëshin e formuar nga tre shkrimtarët e mëdhenj mbarëkombëtarë, Fishta, Xoxe e Qosja, tre kolosë që u përkasin tri arealeve të ndryshme shqiptare, por që janë jo thjesht pjesë organike e letërsisë sonë kombëtare të shekullit XX e XXI, por profile përcaktuese në udhëtimin dhe zhvillimin e saj gjatë këtyre dhjetëvjeçarëve të fundit.
Prof. Sh. Islamaj shkruan se pse tani kishte mbërritur çasti i mbramë për t’u marrë me prozën e akad. R. Qosjes. Sipas saj, “Sepse tashmë kisha një përvojë leximore gjuhësore e stilistike, kisha njohje dhe përvojë shqyrtimesh, analizash e interpretimesh të një numri jo të vogël veprash të shkrimtarëve të ndryshëm e të periudhave të ndryshme, por edhe për një arsye tjetër të fortë – dëshirën për të përmbushur një qëllim vetjak – krijimin e një trinomi a trilogjie studimore të shumëkuptimshme, por edhe simbolike: Fishta – Xoxa – Qosja, që do të thotë studim i tre shkrimtarëve të mëdhenj shqiptarë të tri arealeve kryesore gjuhësore-gjeografike-kohësore që përbëjnë tërësinë shqiptare dhe i tre shkrimtarëve me prirje e tematikë, me semantikë e estetikë dhe me llojësi e strategji teknike e letrare të ndryshme e të veçanta: Gjergj Fishta, poet mbarëkombëtar, veriak, gegë, shkrimtar romantik i pjesës së parë të shekullit 20; Jakov Xoxa, shkrimtar mbarëkombëtar, jugor, toskë, shkrimtar realist i pjesës së dytë të shekullit 20 dhe Rexhep Qosja, shkrimtar mbarëkombëtar, veriako-lindor, gegë i pjesës së mbetur jashtë shtetit amë padrejtësisht – i Kosovës, i Malit të Zi dhe i Maqedonisë, shkrimtar modern-postmodern, krijimtaria letrare e të cilit fillon pesëdhjetë vjet më parë e vazhdon deri sot. Që të tre këta janë shkrimtarë të rendit të parë në botën letrare shqiptare.”
Në Parathënie e monografisë “Ligjërimi, gjuha stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes”, gjejmë jo vetëm një përgjithësim të vyer shkencor të gjithë studimit e hulumtimit mbi 800-faqësh, por njëherazi dhe çelësin për ta lexuar deri në thellësi e në imtësi këtë punim. Prof. Sh. Islamaj parashtron arsyet e përgatitjes së veprës, së pari duke u ndalur tek teksti letrar dhe për tekstin letrar, veçanërisht në dukuritë e veçoritë e rrafshit gjuhësor semantik e estetik të saj. Sipas saj, “Në këtë studim monografik … do të studiohet gjuha dhe stili i prozës së tij artistike, pa lënë anash qëllimshëm semantikën e poetikën e saj, pa lënë anash çështje të tematikës dhe të ideve të saj. Kjo më ka dhënë dorë që me këtë rast të shtjelloj më tej çështjen e ngritur … pse kam vendosur ta studioj prozën artistike të shkrimtarit Rexhep Qosja, në të vërtetë pse u zgjodh vepra letrare e shkrimtarit Rexhep Qosja për studim të gjerë monografik si ky…”
Por monografia mbart, tërthorazi, por më shumë hapur e ballas, edhe mesazhe të kohës kur shkrimtari dhe misionari kombëtar akad. R. Qosja punoi e po punon, kur krijoi e po krijon, kur luftoi e po lufton. Nga faqja e parë deri në atë të fundit, studiuesja e vendos figurën e akademikut në një kuadër shumë më të gjerë sesa atë të një krijuesi letrar e studiuesi shkencor, e vendos atë vetëdijshëm, por në mënyrë organike edhe jashtë fushës së mirëfilltë, “të bardhë” të shkencës. Ajo vetëdijshëm na tregon se përse e zgjeroi objektivin e studimit të prozës së Rexhep Qosjes, duke pyetur retorikisht se “cilat ishin arsyet kryesore shtytëse për një studim monografik si ky, pos anës semantike dhe estetike të saj?”
Dhe studiuesja Sh. Islamaj pohon krejt pa ekuivoke: “Do ta them menjëherë dhe shkoqur: arsyet që më kanë nxitur të shkruaj këtë studim monografik për gjuhën dhe stilin e shkrimtarit Rexhep Qosja janë edhe disa çështje të mëdha të cilave ai ua ka kushtuar jetën dhe veprën. Dhe, në këtë pikë duhet të theksohet se jeta dhe vepra e tij paraqesin një sintezë unike që bashkon kuptimisht, simbolikisht dhe artistikisht katër çështje të mëdha që kanë paraqitur dhe paraqesin kuptimin dhe përmbajtjen e tyre – pra kuptimin dhe përmbajtjen e jetës dhe të veprës së tij.
E ato janë:
1. Çështja kombëtare dhe në kuadrin e saj çështja e çlirimit të Kosovës prej pushtimit nga Serbia dhe Jugosllavia,
2. Çështja e studimit historik të letërsisë shqipe,
3. Çështja e ndërtimit të demokracisë në shoqërinë e shqiptarëve dhe në dy shtetet e tyre – në Shqipërinë dhe në Kosovën,
4. Çështja e prozës moderne dhe postmoderne shqipe.”
Dhe monografia Ligjërimi, gjuha stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes” që del një trajtesë e sendërtuar si ngjizje e si ndërthurje e komponentit të krijimtarisë letrare-artistike me komponentin e veprimtarit të përkushtuar ndaj kombit, lirisë e demokracisë, nuk ia kanë zbehur vlerat studimit monografik. Përkundrazi!
Për secilin prej nesh dihet se spektri i krijimtarisë letrare të akademikut R. Qosja është i gjerë, me disa tipologji gjinish e zhanresh. Por studiuesja nënvizon se “Në këtë monografi, vëmendja ime i është drejtuar prozës letrare artistike të Rexhep Qosjes, një përmasë kjo shumë e rëndësishme e opusit të tij të gjerë e të pasur krijues. Pse pikërisht proza artistike?”
Sipas prof. Sh. Islamaj, arsyet janë disa (ajo numëron dhe argumenton se janë të paktën pesë të tilla, por do të mjaftonte thjesht edhe një prej syresh, për t’u marrë me prozën romanore të shkrimtarit). Dhe parashtron se “Arsyeja e parë pse këtë monografi ia kushtoj krijimtarisë letrare të Rexhep Qosjes, në të vërtetë romaneve të tij “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, “Një dashuri dhe shtatë faje”, “Nata është dita jonë”, “Bijtë e askujt” I, II, “Të fshehtat e treguara”, novelës “I ringjalluri i penduar”, dramave “Mite të zhveshura” dhe tetë ditarëve “Dëshmitar në kohë historike” janë të veçantat tematike, përmbajtjesore, kuptimore dhe sidomos gjuhësore, stilistike dhe poetike në përgjithësi (nënvizimi ynë, VM).”
Dhe më tej ftillon se kjo prozë, tematika e përmbajtja e romaneve, nuk janë thjesht trille e fantazi, por janë vepra me subjekte që mishërojnë artistikisht vetë historinë e popullit nga gjiri i të cilit ka dalë shkrimtari akademik Sipas studiueses, “Në veprën artistike të shkrimtarit Rexhep Qosja trajtohen tema e përmbajtje të veçanta, të prodhuara prej marrëdhënieve të veçanta shoqërore, politike, kulturore, të cilat si të tilla, në kohën e në kushtet tona, kanë prodhuar marrëdhënie të papritura, të paprovuara e të panjohura përplot sfida vështirësi, plot dhembje, plot vdekje e tragjedi, më të vogla a më të mëdha në historinë e në bashkëkohësinë tonë.”
Në aradhen e parashtrimit të arsyeve të sipërmarrjes studimore, profesorja arsyen e dytë e lidh me formimin e vet shkencor dhe kërkimin si studiuese e shqipes dhe e letërsisë. Ajo i mëshon faktit se akademik Rexhep Qosja është pikë referuese për krijimtarinë e mirëfilltë letrare, por dhe veprat e tij studimore për autorë, vepra me karakter përgjithësues për letërsinë shqipe është kthyer në dije savante, në dije referuese, në dije gjedhore, në shkollën shqiptare të studimeve letrare. Studiuesja si dhe më sipër parashtron e argumenton. Citoj, “Arsyeja e dytë pse këtë monografi ia kushtoj krijimtarisë letrare të Rexhep Qosjes është arsyeja që zakonisht nxit çdo studiues për t’iu rrekur studimit në cilëndo fushë të dijes, pra kureshtja kërkimore shkencore. Kjo kureshtje e imja lidhet me synimin për të parë, për të mësuar, për të studiuar si e shkruan letërsinë, prozën artistike një intelektual, një kritik letrar, një historian i letërsisë, një profesor shumëvjeçar i estetikës, që ka shkruar një varg veprash kritike, historiko-letrare, teorike e polemike për autorë të veçantë e për vepra letrare, për periudha e për tema të veçanta historiko letrare, për letërsinë shqipe në përgjithësi, mes të cilave janë, siç u tha më parë, edhe monografia kushtuar poetit tonë të parë modern Asdrenit, monografia kushtuar poetit të madh kombëtar, Naim Frashërit, monografia “Tri mënyra të shkrimit shqip” kushtuar shkrimit folklorik romantik, shkrimit socrealist dhe shkrimit modern, “Historia e letërsisë shqipe – Romantizmi”, në tri vëllime, kushtuar letërsisë së Rilindjes Kombëtare, e të tjera.”
Vepra dhe veprimtaria e akad. Rexhep Qosjes janë kombëtare, unike dhe me valenca të theksuara universale. Ai qëndron në ballë të kulturës sonë në përbërësit e saj themelorë. Ai, përmbi 60 vjet, është kthyer në misionar dhe udhëdëftues për zgjidhjen përfundimtare të çështjes për bashkimin trojeve shqiptare, të copëtuara në disa shtete, bashkimin e homogjenizimin përfundimtar të kombit tonë, për ngritjen e prestigjit të shqipes, për ruajtjen e trashëgimisë historiko-kulturore e për emancipimin e jetës në gjithanshmërinë e saj. Kjo vlerë e pazakontë e akademikut ka qenë një tjetër motiv që studiuesja Sh. Islamaj t’i drejtohet studimit të veprës së tij romanore. Ajo shkruan se “Arsyeja e tretë pse këtë monografi ia kushtoj krijimtarisë letrare të Rexhep Qosjes është kjo: pse ai me romanet, novelën, dramat dhe ditarët e tij, me protagonistët e personazhet, me ngjarjet e bëmat e tyre mbulon pothuaj gjithë hapësirën etnike shqiptare, fatkeqësisht e ndarë padrejtësisht me kufij politikë mes Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë, Malit të Zi e Greqisë, që mbulojnë gjeografinë dhe historinë shqiptare. Ato ngjarje e ndodhi zhvillohen në Kosovë, Shqipëri, Mal të Zi, Maqedoni, kurse një numër i protagonistëve dhe i personazheve të romaneve të tij, që jetojnë në këto shtete e më larg si, fjala vjen, në Greqi, në Turqi e Serbi i kanë varret e të parëve, të gjyshërve e stërgjyshërve diku në Shqipërinë shtetërore.”
Dhe vazhdon më tej “Trajtimi i shqiptarëve dhe i tokave të shqiptarëve, si një hapësirë e përbashkët historike, shpirtërore-kulturore dhe, sidomos gjuhësore, në këto romane ishte mbështetëse e fuqishme e hartimit të kësaj monografie.” Veprat e mëdha që lënë gjurmë në një epokë apo që bëjnë dhe vetë epokë, përdallohen dhe nga realizimi kohezionor, ky i shfaqur së pari si realizim gjuhësor. Thamë pak më lart se vepra e akademikut është kthyer në një universitet vlerash, por ajo është dhe një shkollë e përdorimit në nivel shumë të lartë të shqipes së sotme (sidomos të variantit standard), duke zbuluar fuqishëm karakterin e saj shënues e shprehës, por veçanërisht kreativitetin e saj. Dhe çka është përsëri e rëndësishme: përpunimin dhe pasurimin e saj të mëtejshëm. Ndaj dhe prof. Sh. Islamaj shton te arsyet, duke nënvizuar se “Arsyeja e katërt pse këtë vepër ia kushtoj krijimtarisë letrare të Rexhep Qosjes janë veçantitë e gjuhës dhe të stilit të tij. Në të vërtetë, gjuha dhe stili me ato veçanti janë arsyeja kryesore pse u studiua krijimtaria letrare e Rexhep Qosjes dhe pse u shkrua kjo monografi.”
Studiuesja ftillon më drejtpërdrejt, duke e përgatitur lexuesin se çfarë e bën të veçantë këtë arsye, ku duhet ai ta kërkojë atë (në të gjitha rrafshet e gjuhësore, duke u ngritur në rrafshin makrogjuhësor të ndërtimit të tekstit apo të shprehjes stilistikore) dhe si duhet ta kërkojë. Ajo shkruan se “Duke filluar prej romanit të parë “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, e sidomos prej romaneve të shkruara më vonë pas tij, mund të vërehet se ai e përdor gjuhën shqipe në disa mënyra krijuese, letrare artistike, siç nuk është përdorur më parë dhe siç nuk përdoret as sot në krijimtarinë letrare të shkrimtarëve tanë.”
Dhe vazhdon më tej se “Përthyerjet sintaksore të fjalive, të perceptuara e të përjetuara si ”përçudnime” të tyre, pashmangshëm tërheqin vëmendjen jo vetëm të studiuesve gjuhësorë, të gjuhëtarëve e të historianëve të letërsisë, po edhe të lexuesve që kërkojnë risi gjuhësore e strukturore. Me to trajtohet në mënyrë më përkatëse, gjithsesi më të thelluar e më të gjerë, njëmendësia e sotme e karakterizuar prej risive teknike e teknologjike, prej shumësisë së ideve e ndjenjave, prej kundërshtive e mashtrimeve në komunikimet në botën e posttëvërtetës, postetikës e postestetikës.”.
Duke mbyllur parashtrimet e shtysave / arsyeve për të ndërmarrë një studim të këtyre përmasave, studiuesja ndalet te një problem kyç në letërsinë botërore dhe në vetë teorinë e letërsisë: jeta reale dhe paraqitja e saj artistike në letërsi, sendërtuar kjo te vepra e akademikut të shquar. Dimë se letërsia e krijuar prej tij, qoftë si letërsi moderne a postmoderne, ngrihet e tëra mbi ngjarje konkrete, të ndodhura në udhëtimin historik të popullit shqiptar në Kosovë. Në penën e shkrimtarit, falë aftësisë, talentit, mjeshtërisë e vizionit që atë e karakterizon, ajo është bërë letërsi e mesazheve madhore. Gjithashtu, ajo është letërsi që mbart risi në shumë rrafshe. Prof. Sh. Islamaj, shkruan se “Arsyeja e pestë pse këtë studim të gjatë ia kushtoj krijimtarisë letrare të Rexhep Qosjes janë risitë poetike, formale, që me këtë krijimtari ia ka sjellë ai letërsisë shqipe.
Studiuesja thekson se koha e sotme njerëzore ka ndryshuar në mënyrë tërësore. Duke pohuar se “Në përgjithësi jeta bashkëkohore është bërë në shumë pikëpamje, me shumëçka e për shumë arsye, shumëfish më e përbërë, më vështirë e kuptueshme dhe më vështirë e shpjegueshme se ajo e mëparshmja. Dhe, kësaj kohe, kësaj njëmendësie, kësaj jete, i duhet filozofi, sociologji, psikologji dhe antropologji e re.” Në vijim të këtij argumenti studiuesja nënvizon mënyrën se si kjo kohë vjen në penën e akademikut R. Qosja të kësaj kohe “Dhe, i duhet letërsi e re, letërsi që me gjuhën, stilin, ligjërimin, format, teknikën krijuese dhe me poetikën e saj ndryshon prej paraardhjes së saj. Kjo letërsi e re sot ka emërtuesin letërsi postmoderne. Janë të shumta dhe janë të ndryshme teknikat e saj krijuese, me të cilat është shprehur shpesh edhe përvoja krijuese e modernizmit, çka shihet edhe në romanet e shkrimtarit Rexhep Qosja. Kjo letërsi, në pjesën më të madhe të rasteve, është krijuar prej shkrimtarëve të vetëquajtur ‘subversivë’, kurse prej studiuesve të saj është quajtur letërsi e ‘shkrimtarëve subversivë’! Ajo çmaskon të këqijat, të padëshiruarat, të papriturat, të shëmtuarat shoqërore e politike, zbulon të fshehtat, sqaron të paqartat, emërton të errëtat, dhe i bën të dukshme të padukshmet e qëllimshme.”
Me një vështrim sinoptik studiuesja rendit mjetet me të cilat shkrimtari postmodernist realizon qëllimin e tij krijues, vetëkuptueshëm, mjete që autorja i ka evidentuar e qëmtuar në gjithë veprën në prozë të akademikut R. Qosja. Dhe, ato mjete janë: “gjuha e veçantë dhe stili i veçantë, humori, ironia, satira, monologu i brendshëm, dialogët kundërshtues apo madje dhe bashkëpajtues ironikisht, paradokset, komentet intelektuale, esetë, tekstet kritike, montazhet e ndryshme, pasazhet e montazheve, ndërtekstet, fjalimet politike origjinale, fragmentet e ligjeve, raportet policore herë më të shkurtra e herë më të gjata, fragmentet e gazetave, skenarët e ndryshëm më të shkurtër a më të gjatë, gjinitë dhe llojet e ndryshme letrare të bashkuara në të njëjtin roman, teknikat pamore dhe dëgjimore të filmit e të tjera.”
Gjithçka të parashtruar e gjen në kapitujt e monografisë, që strukturohen në disa sythe secili (por pa veçuar asnjë prej tre se qëndrojnë organikisht dhe cilësisht lart): Stilistika leksiko-semantike, Sintaksa stilistike, Stilistika tekstore-ligjërimore, Stilistika tekstore-ligjërimore, Figurshmëria dhe teknika postmoderne, duke parë se ke përpara një vepër që nderon studiuesen, por dhe vetë Institutin Albanologjik si botues.
Monografia të bën të ndiesh peshën e veprës të një krijuesi të madh letrar (të Akademikut R. Qosja) e, më së pari, peshën e studiuesit shkencor (të prof. Shefkije Islamaj). Duke parë nga afër atë çka ajo ofron, studimin e kujdesshëm e shkencor të romaneve përmes koncepteve të qarta teorike, lëndën e begatë të vjelë prej tyre e që shërben për analiza, ilustrime, përqasje e përgjithësime etj. themi me plot gojën se vepra madhore e akademikut R. Qosja është vështruar e interpretuar shkencërisht po në një vepër tjetër madhore, në monografinë “Ligjërimi, gjuha stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes” të Shefkije Islamaj. Në monografinë që të detyron dhe të udhëheqë që ta rilexosh dhe një herë opusin romanor të shkrimtarit tonë të shquar.
