Ambasador Blerim Reka/

Sot, në Universitetin e Harvardit, duke folur për rrëfimin e suksesshëm të shtet-ndërtimit demokratik të Kosovës, para profesorëve dhe studentëve të: Minda de Gunzburg Center for European Studies; Global Affairs Program, Institute of Politics at Harvard Kennedy School; dhe Harvard College Albanian Students Association.

Demokracia më e re në Evropë dhe e para në Ballkan, u lind në luftën çlirimtare kundër: kolonializmit, aparteidit dhe gjenocidit të Serbisë kundër popullit shqiptar të Kosovës. Sot, 26 vite nga çlirimi dhe 17 vite pas pavarësimit, Republika e Kosovës është shtet model për demokraci, sundim të ligjit dhe për mbrojtjen e pakicave kombëtare.

Dr. Dritan Demiraj,

Detroit Diaspora, 2025/

Shpallja e shtetasit Shqiptar Luftar Hysa, Arben, Ramiz, Fatos dhe Fabjon Hysa nga Departamenti I Thesarit duke vendosur sanksione si pjesëtarë të lidhur me kartelin ‘Sinaloa’, duke pastruar paratë e tyre në biznesin e restoranteve dhe të kazinove, ndërkohë që takohet në zyrë me KM Rama, merr një licensë për të hapur kazino dhe pastruar paratë e kokainës në Shqipëri, është vetëm një nga provat e shumta dhe të pakundërshtueshme se qeveria dhe ‘Palloshi’ i saj janë këmbë e kokë të lidhur me rrjetet ndërkombëtare të trafikut të drogës. Trekëndëshi i tyre operacional është: Qeveria Shqiptare, Grupet e trafikut ndërkombëtar të drogës dhe pastrimi i tyre në bregdet, kryeqytet kudo ku është e nevojshme që Rilindja të qëndrojë në pushtet.

Që në momentin kur erdhën në pushtet në vitin 2013, e vetmja gjë që Rilindja bëri ishte kanabizimi i të gjithë vendit. Ky kanabizim u lejuan nëpërmjet emërimit të MB Sajmir Tahiri si mbikqyrës dhe menaxher i saj (trafikut të drogës). Menjëherë ai ngriti rrjetin e drogës të cilin e kontrollonte krejtësisht duke njerëzit e tij besnik dhe drejtuesit e policisë në 12 qarqe, 61 komisariate dhe në zonat e thella, të cilët kishin për detyrë mbikqyrjen e mbjedhjes, rritjes, korrjes, përpunimit, shpërndarjes dhe kontrollin e rrugëve të transportit.

Padyshim që çdo gjë u bë edhe në bashkëpunim me MM dhe Mimi Kodhelin, e cila në të gjitha rastet kur aeroportet e Forcave të Armatosura përdoreshin për transportin e drogës dhe denoncohej me prova nga opozita, ajo në shpërblim të shumave të mëdha financiare i mohonte, duke ju mundësuar edhe përdorimin e QNOD-së e cila në shkëmbim të mijëra Eurove fikte radarët e ushtrisë (të gjitha të deklaruara nga miqtë e Tahirit në sallën e gjyqit në prokurorinë e anti-mafies në Itali) me qëllim kalimin e drogës në Itali.

Sipas mediave gjermane, italiane dhe greke e vetmja kohë kur trafiku i drogës ndaloi krejtësisht për të cilën u bënë dy dokumentarë tek Deutsche Velle (DW), përcaktonin vetëm muajt maj-gusht të vitit 2017 kohë kur MPB drejtohej nga unë. Edhe denoncimi për listën e përfshirjes të 132 oficerëve më të lartë në trafikun e drogës u bë po nga ana ime.

Në të njëjtën kohë, në cilësinë e MPB në një letër zyrtare në muajin korrik 2017 i tërhoqa vëmendjen MM Kodheli për lejimin e trafikut të drogës nëpërmjet detit duke fikur radarët. Ky trafik nuk bëri gjë tjetër por krijoi kushtet që trafikantët Shqiptarë të rrisnin oreksin duke kërkuar edhe ata pjesë në ‘tortën’ ndërkombëtare të trafikut të kokainës. Me kalimin e viteve, në rritjen e ndikimit të tyre në përfshirjen e tyre (trafikantëve) në politikë duke zgjedhur dhe financuar përfaqësuesit e tyre në parlamentin Shqiptar, filloi kontrolli total i politikës të Rilindjes nga krimi. Dhe nuk është aspak e rastësishme që në të gjitha zgjedhjet parlamentare dhe lokale, përfaqësues të krimit të organizuar në Shkodër, Elbasan, Fier, Durrës, Vlorë dhe Korcë zgjedhin vasalët e tyre në vendimmarjen politike shqiptare.

Sot Mafia Shqiptare kontrollon një pjesë të madhe të trafikut të drogës në Europë dhe treguar se nuk ka kufizime në përdorimin ekstrem të dhunës. Tashmë prej pesë vitesh ajo e ka zgjeruar rrjetin e saj të ndikimit deri në Amerikën Latine. E gjithë kjo skemë është e lidhur drejtëpërdrejtë me nivelet më të larta politike në Shqipëri. Ndërkohë nuk mund të kishte cirk, mashtrim dhe tallje më të madhe për popullin Shqiptar, kur BE-ja, Brukseli dhe Ursulat e saj tallen me të gjithë njerëzit duke e paraqitur Shqipërinë si një shembull reformash dhe stabiliteti, ndërkohë që raportet e përvitshme të DASH e paraqesin RSH njëlloj me narko-shtetet.

Sipas DASH-it, grupet kriminale të udhëhequra nga shqiptarë operojnë jo vetëm në Ballkan, por edhe në BE, SHBA, Kanada, Lindjen e Mesme, Turqi. Shqetwsimi mw i madh janw lidhjet midis krimit të organizuar dhe institucioneve më të larta shtetërore përfshirë gjykatës, prokurorë, policë, gazetarë dhe aktivistë tw cilat janë subjekt intimidimi dhe të lidhur me trafikun ndërkombëtar. Shqipëria është vend për pastrimi i parave të trafikut ndërkombëtar, përmes sektorëve si ndërtimi, real-estate, biznese fantazmë, etj.

Të gjitha sa më lartë nuk ka asnjë spjegim tjetër, pasi në asnjë rast diplomatët e huaj të korruptuar në vendin tonë nuk flasin për korrupsionin, lidhjet e qeverisë me krimin e organizuar, vjedhjen e zgjedhjeve, etj por ju shesin Shqiptarëve gënjeshtra dhe mashtrime sikur jetojnë në një botë tjetër. Sigurisht që është i njohur fakti se këto diplomatë sapo vijnë me mision në Shqipëri ju ofrohen të gjitha mundësitë për të kënaqur epshet e tyre sipas kënaqësive dhe orientimit individual, duke ju ofruar party dhe çdo gjë për rekrutimin e tyre dhe për rrjedhojë mbylljen e gojës.

Sipas EUROPOL-it mafia shqiptare është një nga pesë rrjetet më të rrezikshme të kokainës në kontinent për këtë arsye njihet si ‘Kolumbia e Europës’.

Sipas SPAK-ut 16 grupe kriminale operojnë brënda Shqipërisë. Ndërkohë shumë pak është bërë për të arrestuar ata të cilët janë të përfshirë dhe ndikojnë në rrezultatin e zgjedhjeve në vend sa herë që ka zgjedhje. Sot trafikanët Shqiptarë kontrollojnë tregun më të madh të kokainës në Britaninë e Madhe, Belgjikë, Hollanda, Francë, Gjermani, Itali dhe në Spanjë dhe janë përgjegjësit kryesorë të transportit të kokainës nga Amerikan Latine në portet e BE-së me lidhje dhe rrjete operacionale në Kolumbi dhe në Ekuador.

Personalisht së bashku me patriotët Shqiptaro-Amerikanë duke mos qënë pjesë e politikës aktive në Shqipëri, në shtesë të denoncimit publik i sygjeroj opozitës Shqiptare dhe shoqërisë civile asaj që nuk është blerë nga ‘Palloshi’:

1. Të mos harxhojnë kohë me zyrtarët e korruptuar të BE-së.

2. Të investohet sa më shumë, me qëllim rritjen e bashkëpunimit me agjensitë ligjzbatuese, ligjvënësit e zgjedhur, senatin, kongresin dhe administratën e presidentit Trump, me qëllim denoncimin e të gjitha lidhjeve të paligjshme të qeverisë Shqiptare me krimin e organizuar në të gjithë botën, përfshirë këtu blerjen e zgjedhjeve, pastimin e parave të pista, lidhjen e deputetëve të zgjedhur në parlament me personat që i kanë mbështetur, korrupsionin dhe vjedhjen e Shqiptarëve nga kryehajdutët e Rilindjes.

3. Detyra e diasporës është që të informojë dhe sensibilizojë institucionet amerikane për të marrë vendimet e duhura dhe mbajtur qëndrime të forta në politikën e jashtme kundrejt narko-qeverisë Rama dhe pushtetit të tij kriminal e autokratik.

4. Mbështetja e diasporës në SHBA nuk do tju mungojë në asnjë rast në momentin kur ju të tregoni më shumë bashkëpunim, integritet, sinqeritet dhe vlerësim të rolit të saj.

5. Nuk kam asnjë dyshim, që viti 2026 do të jetë viti i ndryshimeve të mëdha gjeopolitike, ku edhe pse e vogël Shqipëria do të ketë ndikimin e saj.

6. Koha nuk pret, Shqiptarët kanë nevojë për veprime aktive në terren dhe jo fjalë boshe në parlament.

Provokim i hapët në dëm të marrëdhënieve politike, etnike dhe fetare 

                                                  Nga Frank Shkreli

Ministria e Planifikimit Hapësinor, Urbanizmit dhe Pronësisë Shtetërore të Malit të Zi ka pranuar propozimin e Mitropolisë së Malit të Zi dhe dhe bregdetit (MCP), që lokacioni në majën e Rumisë, ku në mesin e vitit 2005 u vendos në mënyrë të paligjshme një kishë, të përfshihet në Planin Hapësinor-Urbanistik të komunës së Tivarit, si vend për objekte fetare, ka shkruar para disa ditësh e përditshmja malazeze Vijesti, njofton Ulqini Online – Lajme nga Ulqini, Ana e Malit, Kraja, Tivari, Tuzi, Plava dhe Gucia – Ulqini Online,Te rejat nga Ulqini, Lajme nga Ulqini, Tivari, Rozhaja.

Sipas këtij njoftimi të portalit Ulqinionline, botuar origjinalisht në gazeten malazeze Vijesti, ky akt është hapi i parë dhe kusht paraprak që e ashtuquajtura “Kisha e Trinisë së Shenjtë” në majë të Rumisë të legalizohet, del nga të dhënat në raportin e debatit publik mbi ndryshimet dhe plotësimet në “Planin Hapësinor-Urbanistik” të Tivarit. Publikuar në faqen zyrtare të Ministrisë që drejtohet nga një Slaven Radunović, anëtar i partisë (Nova srpska demokratija – Demokracia e re serbe), me qëllim për të mundësuar legalizimin e asaj “kishe” duke përcaktuar lokacionin në Rumi, si një territor për të ndërtuar “objekte fetare”.  Ky akt ilegal nuk ka asgjë të bëjë me “Trininë Shejte”, me lirinë fetare, as me “demokracinë”, sepse kjo “kishë” teneqe propozohet, për qëllime të caktuara djallëzore, nga qarqe anti-shqiptare të Kishës Ortodokse Serbe në Mal të Zi, që ai “objekt fetar” të legalizohet për ndërtim — në tokë të huaj — në trojet iliro-arbërore ndër shekuj. Në mënyrë aspak demokratike, se në Krajë dhe në Rumi ka vetëm shqiptarë autoktonë me shekuj, të cilët nuk pyeten fare për këtë nismë ilegale në venddlindjen e tyre — një lokacion ku nuk ka asnjë serb të fesë ortodokse – dhe një krahinë kjo ku nuk ka shkelur kurrë këmba serbo-sllave. Por që është një krahinë në rrethin e qyteteve ndër më të lashta, Ulqin-Tivarit me në histori të pasur  iliro-arbërore, kishtare katolike dhe kulturoro-gjuhësore shqip, nga ku kanë dalur një numër figurash historike shqiptare si Gjon Buzuku e shumë të tjerë nga ajo zonë e Malësisë së mbi-Shkodrës. Një prej tyre, Gjon Buzuku, prift katolik, autor i “Mesharit”, që konsiderohet si vepra letrare më e vjetër shqipe, mendohet, sipas ekspertëve, të ketë origjinën, pikërisht, aty nga Kraja, aty ku sot Kisha ortodokse serbe ka në plan të legalizojë atë territor iliro-arbëror si pronë të saj, duke ndërtuar një “kishë”, për kë!?

Kisha “teneqe” ortodokse serbe në majë të malit të Rumisë shqiptare, malit të cilit, më kujtohet se vendasit, historikisht, por edhe sot, me krenari i këndojnë këngën, “Moj Rumia bjeshkë e naltë…ti u bafsh oj ma e naltë…”.  Si e tillë, strategjikisht, ajo “kishë” mbikqyr Liqenin e Shkodrës dhe qytetin Shkodër!  

Nuk është për tu habitur pra se, heret ose vonë, Kisha Ortoodkse serbe nuk do hiqte dorë nga ky projekt për ndërtimin e një kishe në majë të Rumisë. Se kjo do të ndodhte duke marrë parasysh përpjekjet e pa- ndërprera dhe afatgjata në vazhdim të Kishës Serbe në bashkpunim me elementë të tjerë antishqiptarë, përfaqësues të interesave serbo-ruse në Mal të Zi.  Me objektivin me qëllim për të përvetësuar, ilegalisht, okacione si maja e Rumisë, por edhe vende e zona të tjera, sidomos, gërmadhat e kishave katolike të vjetra iliro-arbërore të atyre anëve, përfshi ato të Shasit, në breg të liqenit, me të njëjtin emër.  Frank Shkreli/ Hienat anti-shqiptare përsëri ua mësyjnë trojeve arbërore | Gazeta Telegraf  — Pjesë e këtyre përpjekjeve sllave për të ndryshuar identitetin kombëtar të asaj krahine shqiptare është pra edhe kjo e ditëve të sotëme – duke zgjedhur rrugën “zyrtare” për të legalizuar “kishën” teneqe ortodokse serbe të vendosur vite më parë me helikopter në majë të Malit të Rumisë nga Kisha Ortodokse serbe.

Për lexuesit që ndoshta nuk janë të njohur me historinë e asaj zonë, Rumia/Kraja është një krahinë e lashtë iliro-arbërore — një vend ku nuk ka pasur kurrë më parë kishë ortodokse serbe atje, por as popullsi sllave, siç tregojnë statistikat demografike edhe sot, megjithse shumë shqiptarë të atyre zonave janë larguar nga vendi i të parëve të tyre, kryesisht për në Amerikë, për një jetë më të mirë, si rrjedhim i shtypjeve historike politiko-ekonomike nga sllavët ndaj shqiptarëve vendas, gjatë shekujsh. Si e tillë, strategjikisht, ajo “kishë” serbe, mbikqyr Liqenin e Shkodrës dhe qytetin Shkodër. 

Ka vite tashti që me disa shkrime modeste, nga koha në kohë, jam munduar të tërheq vëmendjen — jo vetëm të lexuesve, por edhe të autoriteteve shqiptare në Ulqin, në Shqipëri dhe në Republikën e Kosovës, ndaj rrezikut që u kanoset trojeve shqiptare në Mal të Zi nga përpjekjet e pamëshirshme serbo-malazeze, me mbështetjen historike ruse, për të ndryshuar historiografinë e atyre trojeve me qëllim të zhdukjes së identitetit etnik, kultoror dhe gjuhësor të shqiptarëve, si banorë shekullor të trojeve iliro-arbërore të zonës Ulqin-Tivar. Ka kohë që kam paralajmëruar se marrëveshja tre vjet më parë e ish-kryeminstrit të Malit të Zi, me origjinë shqiptare, Dritan Abazoviç, me Patriarkun e Kishës Serbe, Porfirije, do ta bënte më të lehtë për Kishën Ortodokse serbe të shpallte pretendimet e saj fals, tani në mënyrë zyrtare, për të mbrojtur “drejtat” e saja fetare e kombëtare në krahinat shekullore iliro-arbërore, në krahinat Tivar-Ulqin të banuara nga shqiptarët ndër shekuj. Frank Shkreli: Marrëveshja Abazoviç-Porfirije një krim ndaj identitetit kombëtar të shqiptarëve jo vetëm në Mal të Zi | Gazeta Telegraf

Ja pra, Kisha serbe, sipas medias malazeze, cituar nga portali shqip Ulqinionline, ka filluar “procesin ligjor” për “legjitimitetin” e vendosjes së një “kishe” ortodokse serbe, në një lokacion në majë të malit Rumisë, në Krajën e Gjon Buzukut, aty ku nuk ka asnjë besimtar sllav ortodoks, me pretendimin se ajo kishë me rrethinë, historikisht, është “pronë” e saj, sot e 6 shekuj më parë.  

Kjo nismë “zyrtare” nga Kisha Ortodokse Serbe, për të përcaktuar atë lokacion në majë të Rumisë si një vend për ndërtim “objektesh fetare” siç raportohet nga burimet mediatike malazeze, është pranuar për shqyrtim nga autoritetet. Kjo nismë e Kishës Ortodokse serbe, e pranuar nga ministria përkatëse e qeverisë së Malit të Zi për tu shqyrtuar për miratim, nuk është asgjë tjetër veçse si një provokim i hapët i radhës me mbështetje zyrtare të qeverisë së Malit të Zi, por me ndikime shumë negative në marrëdhëniet politike, etnike dhe fetare në Mal të Zi. Për shqiptarët kudo, ky rast nuk duhet të jetë një çeshtje e izoluar që i përket vetëm shqiptarëve nën Malin e Zi, por është një çështje që nevojitë vullnetin dhe aftësinë e gjithë shqiptarëve kudo për ta kundërshtuar, duke e parë këtë rast si çeshtje në mbrojtje të identitetit kombëtar e kulturor në trojet shqiptare, në terësi dhe si një e drejtë kombëtare të pacenueshme – si një çështje e sigurimit të identitetit kombëtar të shqiptarëve kudo qofshin ata. 

Për fat të keq, historikisht, entet zyrtare vendore shqiptare në Mal të Zi, por edhe Tirana e Prishtina zyrtare kanë heshtur përball kërcënimeve dhe ndërsa janë dalluar për mos kujdesje ndaj mbrojtjes së objektivave historike të identitetit kombëtar e kulturor të shqiptarëve, jo vetëm në Mal të Zi por edhe anë e mbanë trojeve shqiptare. Kam drojë se ky mos-interesim ndaj trojeve shqiptare dhe historisë kombëtare, vjen si pasojë e ideologjive të huaja të elitës shqiptare, e influencuar nga politikat ateiste, sllavo-komuniste, bolshevike në radhët e kësaj elite, sidomos, në Shqipëri por edhe në Kosovë dhe anë e mbanë trojeve shqiptare. Një politikë që tani po e shohim më qartë se kurrë në këto 35-vite pas shëmbjes së Murit të Berlinit që nga moskujdesi zyrtar, po shkatërron identitetin, traditën dhe kulturën kombëtare të shqiptarëve  në mohim të historisë – por në favor të një fryme të re globaliste, shkatërruese anti-kombëtare. 

Kisha shkruar në kohën kur përflitej për nismën famëkeqe të ashtuquajtur, “Ballkani i Hapur”, se edhe nëqoftse se kjo ide hidhet poshtë, eventualisht, nga ana e vendeve perëndimore, sllavo-serbët do të gjejnë mënyra të tjera për të realizuar planet e interesave të tyre afatgjata politiko-ekonomike në Ballkan, si gjithmonë në kurriz të intersave shqiptare.  Priti se po hynë për penxhere, me mënyra të tjera “legjitime” dhe “zyrtare”, siç ishte marrëveshja e kryeministrit malazez me origjinë shqiptare, Dritan Abazoviç me Kishën ortodokse serbe — aleatën më të ngushtë të Rusisë së Putinit në Ballkan, kisha shkruar para disa vitesh, me atë rast.  Për fat të keq, po e përsëris se brezi aktualë i politikanëve shqiptarë janë të paaftë të bëjnë shtetin për të mbrojtur kombin dhe as nuk po zhvillojnë shoqërinë civile as mekanizma të tjera që të mbrojnë shtetin, historinë dhe identitetin kombëtar nga pretendimet armiqësore dhe nga përvetësimi ilegjitim i tokës, identitetit dhe historisë kombëtare të shqiptarëve, nga fqinjët dashakeqës historikë. Në fund të fundit, siç thotë populli, livadhi është i deleve që e kullosin. Si gjithmonë në të kaluarën, serbo-sllavët edhe sot duan të kullosin në livadhet e shqiptarëve, me heshtjen ndaj grabitjeve ilegjitime të trojeve shqiptare ose edhe me pëlqimin e vet shqiptarëve.  Zoti ndihmë, si përhera!

Frank Shkreli

Nga dr. Mujë Buçpapaj/

Prej datës 12 deri më 16 nëntor 2025, Pallati i Kongreseve në Tiranë do të mirëpresë Panairin e Librit “Tirana 2025”, një ngjarje themelore e Shoqatës së Botuesve Shqiptarë që, prej rreth tri dekadash, konsolidon rëndësinë e saj si forumi kryesor i reflektimit mbi zhvillimet editoriale, ekonomike dhe kulturore të librit shqip. Ky panair, përtej funksionit ekspozitiv, është një laborator i ideve dhe politikave kulturore, ku ndërthuren dimensioni ekonomik, misioni shoqëror dhe vizioni strategjik për të ardhmen e industrisë së botimeve shqiptare në raport me transformimet rajonale dhe globale.

Industria e botimeve shqiptare përballet sot me një kompleks sfidash strukturore, të cilat përfshijnë kostot e larta të shtypjes, mungesën e kapitalit qarkullues, si dhe një infrastrukturë ende të brishtë të shpërndarjes. Edhe autorë të njohur shpesh botojnë tirazhe modeste, prej 30–50 kopjesh, si pasojë e barrierave financiare që kufizojnë qarkullimin e librave. Libraritë, që në modelet ndërkombëtare janë qendra të rëndësishme edukative dhe kulturore, mungojnë në mbi 70 për qind të qyteteve shqiptare, duke u detyruar të funksionojnë më shumë si kancelari sesa si institucione të mirëfillta kulturore. Ky boshllëk strukturor e bën industrinë e librit një sektor që mbijeton më shumë përmes pasionit se sa përmes politikave të qëndrueshme ekonomike.

Në planin rajonal, sfidat janë po aq të dukshme. Librat shqip të botuar në Prishtinë, Shkup, Tetovë apo Ulqin rrallë arrijnë në tregun e Tiranës, ndërsa botimet e kryeqytetit kanë shpërndarje të kufizuar jashtë vendit. Fragmentimi i tregut ballkanik, mungesa e bashkëpunimit logjistik dhe kostoja e lartë e transportit pengojnë krijimin e një hapësire të unifikuar të librit shqip. Kjo mungesë e integrimit rajonal ndikon drejtpërdrejt në qarkullimin e ideve, në zhvillimin e lexueshmërisë dhe në aftësinë konkurruese të botuesve shqiptarë në tregun ndërkombëtar.

Në vendet e rajonit dhe më gjerë në Europë, panairet e librit janë shndërruar në platforma strategjike për zhvillimin e industrisë botuese dhe diplomacisë kulturore. Në Frankfurt, Londër, Paris, Bolonjë apo Beograd, shteti dhe bashkitë mbështesin financiarisht pjesëmarrjen e botuesve, shpesh duke subvencionuar pavionet kombëtare dhe duke ofruar hapësira falas për botuesit e vegjël dhe autorët e rinj. Këto panaire janë jo vetëm qendra ekspozimi, por ekosisteme të bashkëpunimit profesional, ku ndërtohen marrëveshje ndërkombëtare për të drejtat e autorit, përkthime, bashkëprodhime dhe rrjete të reja distribucioni. Shembujt e Beogradit, Sofjes apo Bolonjës tregojnë se mbështetja e strukturuar publike dhe partneriteti me sektorin privat garantojnë qëndrueshmëri, ndikim kulturor dhe zhvillim të qëndrueshëm të industrisë së librit.

Në këtë kontekst, mbështetja institucionale dhe politikat publike mbeten vendimtare për mbijetesën dhe përparimin e industrisë botuese shqiptare. Pa mekanizma të qëndrueshëm financimi dhe pa legjislacion që inkurajon sponsorizimin e kulturës dhe librit, sektori rrezikon të humbasë funksionin e tij kulturor e edukativ. Modelet europiane dëshmojnë se ligjet e sponsorizimit, që lejojnë përfshirjen e sipërmarrjeve private në mbështetjen e artit dhe kulturës, nxisin qarkullimin, krijimtarinë dhe aksesin më të gjerë të lexuesve ndaj librit.

Një aspekt konkret që kërkon vëmendje të menjëhershme nga qeveria shqiptare është heqja e tarifave të pjesëmarrjes për botuesit në panairet kombëtare të librit. Së paku një herë në vit, shteti duhet të mundësojë pjesëmarrje falas për të gjithë operatorët e tregut, nga botuesit e mëdhenj te iniciativat e vogla, libraritë e pavarura dhe platformat digjitale. Përvoja e Qendrës Ndërkombëtare të Kulturës e njohur si Piramida, e cila organizoi në vitin 2007 nën drejtimin tim, një panair libri falas për të gjithë pjesëmarrësit, duke vetëfinancuar rreth 70 mijë euro, tregoi se një model i tillë prodhon rezultate të matshme: rritje të numrit të botuesve, ulje të çmimeve të librave dhe një pjesëmarrje të jashtëzakonshme të lexuesve. Një politikë e tillë nuk duhet parë si shpenzim buxhetor, por si investim strategjik në kapitalin kulturor kombëtar.

Në të njëjtën linjë, botuesit shqiptarë mund të përfitojnë gjerësisht nga programet e Bashkimit Europian që mbështesin zhvillimin e industrive kulturore dhe krijuese. Nisma të tilla si Creative Europe, Digital Europe Programme dhe European Collaborative Cloud for Cultural Heritage ofrojnë fonde për përkthimin, botimin dhe qarkullimin ndërkombëtar të librave, si dhe për trajnimin e stafit, digjitalizimin e proceseve editoriale dhe modernizimin e teknologjive të shtypjes. Përmes pjesëmarrjes në konsorciume ndërkombëtare, botuesit shqiptarë mund të rrisin standardet profesionale, të hyjnë në rrjete të shpërndarjes ndërkombëtare dhe të avancojnë drejt transformimit digjital. Programet si Circulation of European Literary Ëorks nën Creative Europe mbështesin përkthimin dhe promovimin e letërsisë evropiane, ndërsa projektet e Digital Europe synojnë ngritjen e kapaciteteve digjitale në fushën e kulturës. Këto janë mundësi konkrete për të modernizuar industrinë shqiptare të librit dhe për ta integruar atë në ekosistemin kulturor të kontinentit.

Një tjetër dimension kyç lidhet me transformimet globale në mënyrën e prodhimit dhe konsumimit të librit. Në mbarë botën, libri i printuar përballet me konkurrencën e vazhdueshme të formateve digjitale e-book dhe audio-librave, të cilët kanë ndryshuar thellësisht mënyrën se si lexuesit ndërveprojnë me tekstin. Kjo kërkon nga botuesit shqiptarë të zhvillojnë strategji multiformate, që ruajnë traditën e librit të shtypur duke integruar teknologjitë bashkëkohore. Për tregun shqiptar në Ballkan, me kapacitete financiare dhe infrastrukturore ende të kufizuara, kjo sfidë mund të shndërrohet në mundësi nëse shoqërohet me mbështetje institucionale dhe politika që nxisin inovacionin dhe qasjen e qëndrueshme në të gjitha formatet.

Një sfidë po aq e rëndësishme është aktivizimi i brezave të rinj në kulturën e leximit. Në një epokë ku vëmendja shpërndahet nga mediat digjitale, është e domosdoshme që programet arsimore, bibliotekat dhe botuesit të bashkëpunojnë në nisma krijuese: programe leximi në shkolla e universitete, klube leximi, evente interaktive, gamifikim të përvojës së leximit dhe promovim të librave përmes rrjeteve sociale. Këto strategji synojnë të krijojnë një ekuilibër të ri kulturor mes leximit të printuar dhe konsumit digjital, duke ruajtur identitetin kulturor dhe estetik të librit.

Nëse mungon ndërhyrja dhe mbështetja e qeverisë, industria e librit të printuar në Shqipëri rrezikon një tkurrje progresive brenda dekadës së ardhshme. Pa subvencione, politika fiskale lehtësuese dhe investime në shpërndarje e teknologji, shumë botues të vegjël do të zhduken, tirazhet do të bien ndjeshëm dhe libri i shtypur do të mbetet një produkt elitar, i paarritshëm për publikun e gjerë.

Pas 10 apo 20 vjetësh, në mungesë të ndërhyrjes publike, tregu do të dominohet nga formate digjitale dhe platformat ndërkombëtare, ndërsa libri i printuar shqip do të ekzistojë më shumë si objekt simbolik e koleksionist, sesa si instrument i gjallë i komunikimit kulturor. Vetëm një politikë kulturore aktive dhe e qëndrueshme mund ta mbrojë librin e shtypur si pjesë të identitetit dhe kujtesës kulturore kombëtar

Në këtë kuptim, Panairi i Librit Tirana 2025 është shumë më tepër se një ekspozitë vjetore, ai është një hapësirë reflektimi kombëtar, një platformë e dialogut profesional dhe qytetar mbi misionin emancipues të librit. Pjesëmarrja në këtë panair nuk është vetëm një akt tregtar, por një akt qytetar dhe kulturor, një investim në të ardhmen e shoqërisë shqiptare, në përforcimin e vetëdijes sonë kulturore dhe në rigjallërimin e leximit si akt i lirisë dhe mendimit të pavarur.

Në përmbyllje, urojmë suksese Panairit të Librit Tirana 2025, organizatorëve, botuesve, autorëve dhe lexuesve, duke ftuar publikun e gjerë të bëhet pjesë aktive e këtij procesi, duke vizituar edhe pavionin e Botimeve Nacional që do të jetë pjesë e këtij panairi. Le ta shohim librin jo si mall të tregut, por si energjí kulturore, që formëson mendimin, nxit qytetarinë dhe përforcon identitetin tonë europian.

*Autori i shkrimit është themelues dhe botues i gazetës letrare dhe kulturore, javores Nacional, drejtues i Botimeve Nacional, Tiranë, poet me njohje nderkombëtare, studiues i letërsisë dhe promovues nderkomëtar i letërsisë.

Prof. Dr. Fejzulla Berisha

Washington D.C., Nëntor 2025/

I. Parashikimi strategjik

Parashikimi ynë akademik është ky: Nëse Serbia vendos të vendosë sanksione ndaj Rusisë dhe të njohë pavarësinë e Kosovës, kjo do të mundësonte një rrugë të shpejtë drejt Bashkimit Evropian. Megjithatë, për shkak të realitetit politik, historik dhe strategjik, Serbia nuk ka gjasa ta bëjë këtë, duke e mbajtur vendin në një dilemë të qëndrueshme midis presionit perëndimor dhe aleancave tradicionale me Moskën.

Ky parashikim nuk është thjesht spekulativ: ai mbështetet mbi analizën e politikave historike të Serbisë, ndikimin e Rusisë, presionin ndërkombëtar dhe realitetin politik brenda vendit.

II. Konteksti historik dhe gjeostrategjik

Lidhjet historike dhe strategjike me Rusinë

Serbia ka një histori bashkëpunimi politik, kulturor dhe strategjik me Rusinë që daton qindra vjet pas mbështetjes ortodokse dhe ushtarake në Ballkan. Nga shpërbërja e Jugosllavisë, Rusia ka përdorur Serbinë për të ruajtur ndikimin e saj në rajon, përfshirë bllokimin e njohjes ndërkombëtare të Kosovës në OKB në vitin 2008 dhe 2010.

Çështja e Kosovës dhe kushtet për BE-në

Njohja e pavarësisë së Kosovës konsiderohet nga shumica e ekspertëve dhe diplomatëve perëndimorë si kusht i domosdoshëm për integrimin e Serbisë në Bashkimin Evropian. Refuzimi i Beogradit për ta bërë këtë pasqyron qëndrimin e ngurtë politik dhe presionin e brendshëm nga nacionalistët dhe qytetarët pro-rusë.

Shembuj krahasues në Ballkan

-Maqedonia e Veriut: ndryshoi emrin për të arritur marrëveshjen me Greqinë dhe për të avancuar procesin e BE-së (2019).

-Mali i Zi: pranoi reforma të thella në drejtësi dhe anti-korrupsion për të përshpejtuar integrimin.

-Shqipëria: ka zbatuar reforma kushtetuese dhe ligjore për të harmonizuar standardet me BE-në.

Krahasimi tregon se Serbia qëndron jashtë trendit të kompromisit historik dhe reformave strukturore që vendet e tjera të rajonit kanë pranuar për integrim.

III. Analiza e faktorëve strategjikë

Deklarata dhe parashikimi i bërë reflektojnë tre elemente thelbësore:

Instrumentalizimi i BE-së si levë politike

Serbia përdor perspektivën e anëtarësimit në BE si instrument për presion diplomatik dhe legjitimitet politik brenda vendit. Megjithatë, për të përparuar realisht, do të duhej të pranonte sanksione ndaj Rusisë dhe njohjen e Kosovës, gjë që nuk duket e mundur.

Balancimi midis Perëndimit dhe Rusisë

Serbia ka një strategji të dyfishtë: nga njëra anë pret mbështetje perëndimore dhe investime, nga ana tjetër ruan lidhjet tradicionale me Rusinë për stabilitet politik të brendshëm. Ky balancim është i ndërlikuar dhe kërkon menaxhim të vazhdueshëm të marrëdhënieve ndërkombëtare.

Presioni i brendshëm politik

Popullsia dhe partitë nacionaliste mbështesin një politikë anti-kosovare dhe pro-ruse, duke kufizuar lirinë e liderëve për të marrë vendime që do të shpejtonin integrimin në BE.

IV. Ilustrime konkrete historike dhe diplomatike

Vetoja ruse në OKB (2008–2010)

Rusia përdori veto në Këshillin e Sigurimit për të penguar pranimin e Kosovës si anëtare e OKB-së, duke përdorur Serbinë si instrument strategjik.

Sanksionet ndaj Rusisë (2022–2025)

Kur BE dhe SHBA vendosën sanksione ndaj Rusisë pas pushtimit të Ukrainës, Serbia refuzoi t’i bashkohej, duke përdorur energjinë dhe furnizimin me gaz si leverazh diplomatik.

Procesi i BE-së dhe vendet e rajonit

Maqedonia e Veriut ndryshoi emrin për të përparuar integrimin; Mali i Zi pranoi reforma të thella; Shqipëria harmonizoi legjislacionin. Serbia nuk ka bërë hapa të ngjashëm, duke mbajtur një qasje konservatore dhe nationalistike.

V. Skenarët strategjikë për Serbinë (2025–2030)

Skenari A: Refuzimi i njohjes së Kosovës dhe sanksioneve ndaj Rusisë

-Serbia mbetet jashtë BE-së për disa vite;

-Ruhet ndikimi rus;

-Stabiliteti politik i brendshëm mund të rritet përkohësisht;

-Presioni ndërkombëtar rritet, duke kufizuar investimet dhe zhvillimin ekonomik.

Skenari B: Pranimi i njohjes së Kosovës dhe vendosja e sanksioneve

-Serbia do të mund të hyjë shpejt në BE;

-Do të humbasë mbështetjen politike brenda vendit nga faktori pro-rus;

/Do të krijohej një partner strategjik i besueshëm për Perëndimin në Ballkan.

Skenari C: Balancim gradual

-Serbia mund të bëjë hapa të pjesshëm drejt BE-së, pa pranuar njohjen e plotë të Kosovës;

-Do të ruajë lidhjet me Rusinë;

-Procesi i integrimit do të jetë i ngadalshëm dhe i pasigurt, duke krijuar paqëndrueshmëri rajonale.

VI. Parashikimi strategjik

Parashikimi strategjik është i qartë: Serbia nuk do të vendosë sanksione ndaj Rusisë dhe nuk do të njohë Kosovën në të ardhmen e afërt, duke ruajtur fleksibilitetin strategjik dhe ndikimin politik të brendshëm. Ky qëndrim ka implikime të qarta për:

-Stabilitetin e Ballkanit;

-Procesin e integrimit euroatlantik;

-Marrëdhëniet Serbi–Kosovë–BE;

-Pozicionin e Rusisë në rajon.

Analiza tregon se Serbia mbetet një faktor kompleks në politikën e Ballkanit, ku historia, kultura, politika dhe strategjia ndërkombëtare bashkohen për të formuar dilemat dhe zgjedhjet e lidershipit serb.