Intervistoi: Anna Hasa/

1. Mund të na tregosh pak për veten dhe si lindi pasioni yt për muzikën?

Quhem Enedio Metushi, jam 15 vjeç, jetoj në Montreal dhe jam me origjinë nga Lushnja, Shqipëri.

Pasioni im për muzikën lindi që në fëmijëri. Prindërit e mi dhe halla ime vunë re shumë herët interesin tim për muzikën. Kur isha i vogël, prindërit më vendosnin filma për fëmijë në televizor, por ato nuk më tërhiqnin. Ndërsa, sapo dëgjoja këngë, lija gjithçka që kisha në dorë dhe shkoja menjëherë pranë televizorit për t’i dëgjuar, duke filluar të këndoja, edhe pse fjalët nuk i shqiptoja ende siç duhej. Në moshën 5-vjeçare fillova të merrja mësime pianoje dhe këndimi.

2. Si ndihesh kur performon para publikut?

Para publikut ndihem gjithmonë shumë mirë. Normalisht kam emocione, por sapo marr duartrokitjet e para, gjithçka kalon.

3. Cilat janë disa prej këngëve që të pëlqen t’i interpretosh më shumë?

Janë shumë këngë që më pëlqen t’i interpretoj. Më së shumti më pëlqejnë këngët e Bruno Mars dhe Adele. Ndërsa në gjuhën shqipe, më pëlqen të interpretoj këngët e Alban Skënderaj, i cili është idhulli im mbi të gjitha. Tri herë që ai ka ardhur në Montreal dhe Toronto, kam pasur nderin të hap koncertet e tij dhe për këtë jam shumë mirënjohës ndaj organizatorëve.

4. Ku ke performuar deri tani dhe cilën eksperiencë e konsideron më të veçantë?

Çdo eksperiencë është e veçantë, sepse secila mbart diçka unike për mua. Për herë të parë kam marrë pjesë në Londër, në Albania’s Got Talent, ku u rendita në vendin e tretë mes shumë fëmijëve shqiptarë. Po ashtu, kam marrë pjesë në Shqipëri në Festën e Këngës Shqiptare, nën drejtimin e Gjergj Lekës.

5. Përveç këndimit, a ke pasione të tjera si kërcimi, sporti apo aktivitete të tjera artistike?

Përveç këndimit, i bie edhe pianos dhe më pëlqen gjithashtu kërcimi.

6. Çfarë të motivoi të bashkohesh me grupin e valleve Albos?

Për bashkimin tim me grupin e valleve Albos, falënderoj prindërit e mi, të cilët më kanë mësuar gjuhën shqipe, të lexoj, të shkruaj, të flas dhe të ndjek kulturën tonë të bukur shqiptare. Te grupi Albos jam ndier shumë mirë; secili prej anëtarëve bën një punë të palodhur. Një falënderim i veçantë shkon për koordinatoren Anna Hasa, e cila ka shumë pasion dhe bën që çdo aktivitet të jetë i mrekullueshëm.

7. A ke pasur mbështetje gjatë rrugës tënde artistike?

Mbështetja ime më e madhe ka qenë dhe vazhdon të jetë familja ime, të cilën e falënderoj për gjithçka, veçanërisht për ruajtjen e gjuhës dhe kulturës sonë shqiptare.

8. Cilat janë qëllimet e tua për të ardhmen në muzikë?

Qëllimet e mia janë të punoj fort dhe të arrij atje ku dëshiroj. Të bëj krenarë prindërit e mi dhe ta kthej ëndrrën e tyre në realitet.

Veprimtarë kombëtarë, përfaqësues të komunitetit çam dhe intelektualë të njohur nga Tirana dhe Durrësi, deputetë, shkrimtarë e gazetarë, u mblodhën më 22 dhjetor 2025, në ambientet e Hotel Internacional, për të nderuar veprën dhe mesazhet e shkrimtarit Bilal Xhaferi, një talent i lindur, i konsideruar si uragan letrar i cili, me veprat e tij, kapërceu dhe e sfidoi kohën. Gjatë këtij takimi u promovua edhe libri i Prof. Bashkim Kuçukut “ “Bilal Xhaferi-realizëm dhe tragjizëm”, që vjen si një nderim me rastin e 90 vjetorit të lindjes së shkrimtarit.

“Në librin e Profesorit Bashkim Kuçukut, që sapo kemi marrë në duar, tregohet në mënyrë shteruese se përveç përndjekjeve dhe kurtheve që e shoqëruan gjithë jetën, shkrimtari Bilal Xhaferi, me një jetë krijuese dhe intelektuale të pashembullt, u bë alter-egoja e popullit të vet, me anë të një vullneti dhe talenti të pazakonshëm”, tha në hyrje të takimit moderatorja dhe gazetarja Luela Myftari.

Prof. Bashkim Kuçuku paraqiti shkurt përgjithësimet dhe tezat e e kësaj vepre, duke theksuar se vepra e Bilal Xhaferit ka hyrë në vlerat e letërsisë kombëtare. Bilali ishte ndër më të talentuarit e brezit të vet, ishte shkrimtar me dinjitet të lartë, por regjimi komunist i shkaktoi plagë të rënda, goditje shpirtërore, gati vdekjeprurëse, si goditje rrufeje, që nuk u mbyllën asnjëherë dhe nuk u shëruan kurrë plotësisht. Për ndëshkimin e tij dhanë porosi udhëheqësit kryesorë të regjimit dhe, me kritikën që bëri ndaj romanit “Dasma”, theu një tabu në luftën e klasave. Ajo ngjarje është keqpërdorur, tha më tej profesor Kuçuku, pasi, në të vërtetë, kritika ishte për sistemin dhe erdhi si një kundërshtim për regjimin. Ka qarkulluar hamendja se e keqja i erdhi Bilalit nga I. Kadare, por nuk ka asnjë provë për këtë. Përndjekja e shkrimtarit kish filluar qysh kur ishte fëmijë dhe vazhdoi gjatë gjithë jetës. Për regjimin armiku kryesor ishte vepra e spikatur e shkrimtarit.

Por Bilali kishte atributet e rezistencave vetëmbrojtëse dhe asnjëherë nuk e ndjeu nevojën e vetëmohimit. Kurrë nuk u shuan në gjoksin e tij flakët e ndezura të talentit flakërues, vullneti krijues i sprovuar nga përvoja tragjike e jetës. Bilali ishte në gjendje të përballonte ngarkesa të mëdha. Ai ishte gjithmonë në gjendje të trazuar dhe të shqetësuar. Ishte përherë në gjendje alarmi. Sigurimsat nuk ia dolën asnjëherë ta lëkundnin epërsinë e hekurt të vullnetit të tij. Kishte një vullnet monumental dhe një aftësi të jashtëzakonshme për të përballuar vuajtjet.

Është fakt se në vitin 1969 jeta e Bilalit u trondit nga cikloni i fuqishëm komunist dhe jeta e tij u shemb me uturimë .“Ju më privuat plotësisht, më mohuat, më zhdukët për së gjalli si letrar. Nuk e tradhëtoj kurrë këtë popull dhe atdheun, edhe pse emigroj larg”, thuhej në letrën e Bilal Xhaferrit, të lënë në postën greke të policisë kufitare, ku u dorëzua pas arratisjes nga Shqipëria, në vitin 1969. Kjo letër ishte një gjest kalorsiak, por edhe ironi dhe njëkohësisht respekt, duke e lënë si dëshmi për të tjerët, që asnjë të mos prekej nga të afërmit e tij, tha profesor Bashkim Kuçuku.

Profesor Uran Butka, pasi përgëzoi fandacionin Çamëria “Hasan Tahsini” dhe drejtuesin Alket Veliu, për mbështetjen e librit dhe për gjithë aktivitetin në shërbim të çështjes çame, mes të tjerash tha: Jam shumë i prekur që sot përurojmë botimin e plotë të jetës dhe aktivitetit letrar të Bilal Xhaferit. E kam njohur Bilalin dhe u befasua shumë kur e ftova në një takim në gjimnazin e Krujës. Por ngjarjet rrodhën shpejt dhe takimi nuk u arrit. Jemi përpjekur për rehabilitimin e figurës së tij dhe sjelljen e eshtrave në atdhe ku, gjatë rivarrimit, kam mbajtur edhe fjalën e rastit. Në vijim e mori fjalën skulptori i njohur Idriz Balani, i cili ka realizuar shtatoren e Bilalit, e cila është vendosur në shëtitoren e Sarandës, në krah të kryerilindasit Hasan Tahsini.

Viti 2025 ka qenë viti i aktiviteteve shumë serioze për fondacionin Çamëria Hasan Tahsini, tha shkrimtari Enver Kushi. Prof. Bashkim Kuçuku ka bërë një nga punët më të vyera me këtë vepër. Romanin “Njerëz të rinj, tokë e lashtë” e kam lexuar qysh fëmijë 16 vjeç dhe e ruaja si një libër të shenjtë. Në vitin 2010 u botuan 5 vëllime të veprës së Bilal Xhaferit. Në vitin 2022 u realizua edhe një film dokumentar me titull “Qëndrestar në përndjekje”, mundësuar nga fondacioni Çamëria, sipas idesë së Uran Butkës, me skenar të Bashkim Kuçukut dhe regji të Admirina Peçit. Filmi përmban dosjen e plotë të përndjekjes së shkrimtarit nga sigurimi i shtetit. Përndjekje që, po t’i lexonte Albert Kamy, do bënte një roman të çuditshëm. Me sytë e tij të zgjuar dhe plot dritë, siç e përshkruante shkrimtari Vath Koreshi, Bilali shihte përtej viteve, megjithëse mekanizmi i diktaturës u përpoq ta mposhtëte këtë krenari, tha Enver Kushi.

Anila Mullahi, pedagoge pranë fakultetit Histori Filologji, foli për përpjekjet e saj për ta futur veprën e Bilal Xhaferit në tekstet shkollore. Shkrimtarët duhet t’i njohin brezat e rinj, tha profesore Mullahi, duke u ndalur në prozën historike të B. Xhaferit, e cila erdhi në formën e tregimit, novelës dhe romanit.

Mbesa e shkrimtarit Bilal Xhaferi, Afërdita Murtaj, duke falenderuar fondacionin Çamëria “Hasan Tahsini”, drejtuesin e tij Alket Veliu, si dhe profesorët Bashkim Kuçuku e Uran Butka, tha se vepra e Bilalit mbetet një trashëgimi e vyer për brezat.

Në mbyllje të aktivitetit, drejtuesi i Fondacionit Çamëria “Hasan Tahsini”, sponsor i librit “Bilal Xhaferi – realizëm dhe tragjizëm”, zoti Alket Veliu, falenderoi prof. Bashkim Kuçukun për këtë prurje unike dhe për gjith veprimtarinë e tij të jashtëzakonshme atdhetare për Shoqatën dhe gazetën Çamëria, si kryeredaktor i parë i saj.

Edhe pse vepra e Bilal Xhaferit mbeti e papërfunduar, ajo ngrihet përherë e më mrekullisht drejt një horizonti pa kohë, tha zoti Veliu. Artikujt e tij për çështjen kombëtare, për Kosovën e Çamërinë, shkumëzonin me ritme të fuqishme dhe me ligjërim të shndritshëm.

Në mbyllje, zoti Veliu falenderoi gjithë akademikët, profesorët dhe veprimtarët e thjeshtë, që kanë kontribuar në aktivitetet e fondacionit gjatë këtij viti dhe uroi gjith miqtë dhe mbështetësit e fondacionit me rastin e festave të fundvitit.

Bujar Leskaj/

Më 18 dhjetor 1990, Asambleja e Përgjithshme ka adoptuar Konventën Ndërkombëtare për Mbrojtjen e të drejtave të të gjithë punëtorëve emigrantë dhe anëtarëve të familjeve të tyre. Më 4 dhjetor të vitit 2000 Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara e mori vendimin për të vlerësuar mundin dhe përpjekjet e të pambrojturve, duke marrë parasysh numrin e madh në rritje të tyre në mbarë botën.

Lëvizjet masive e popullsisë nuk janë një fenomen i ri në histori.

Në Shqipëri emigracioni ka rreth një shekull që është fenomen i njohur, por sot është një feniomen mjaft shqetësues. Prej tre dekadash kjë gjakrrjedhje, i ka kushtuar Shqipërisë një rënie demografike të paimagjinueshme. Rreth 1 milion e 600 mijë banorë, janë jashtë Shqipërisë. Ndërkohë ritmet e shpopullimit të Shqipërisë janë sërish dramatike sepse të gjitha standardet e qeverisjes në vend janë përkeqësuar.

Sot është dita e emigrantëve.

Është dita e historisë së dhimbshme të kombit tonë, sidomos këto tre dekadat e fundit, është historia e çdo familjeje shqiptare; historia e mijëra të rinjve; e qindra, mijëra burrave e grave, e qindra mijëra prindërve të vetëm!

Sot, është edhe dita për të kërkuar falje ndaj tyre, që nuk u dhamë mundësi për të ndërtuar jetën e të ardhmen e tyre e të fëmijëve të tyre këtu, në Shqipëri.

Sot, është dita për të falenderuar të gjithë emigrantët shqiptarë që nuk rreshtën kurrë së dashuri, nderuari, menduari e ndihmuari Shqipërinë, pavarësisht se Shqipëria ka bërë aq pak për ta!

Ndaj sot si politikan ndiej pezmatim teksa shikoj që zëri i pjesës më vitale e historisë së suksesit dhe dhimbjes së popullit tonë, emigrantët shqiptarë nuk dëgjohen, nuk përfaqësohen në politikën e jetën shqiptare.

Unë sot kërkoj falje ndaj tyre!

Dhe akuzoj sidomos cinizmin e kësaj qeverie, e cila asgjë nuk ka bërë për këtë fenomen të shpopullimit të Shqipërisë, por e ka nxitur me politikat e saj duke larguar në këto 12 vite rreth 1 milionë shqiptarë, ndërkohë që fyen me deklaratat rreth dembelizmit të shqiptarëve dhe zëvendësimit të tyre me “bangladeshas” e “sirianë”!

Ndaj sot, apeli im është që politika të reflektojë me shpejtësi, përgjegjshmëri, maturi dhe vizion për të ndalur këtë fatkeqësi kombëtare: SHPOPULLIMIN E SHQIPËRISË!

Sot uroj dhe përshëndes të gjithë emigrantët shqiptarë, të vjetër e të rinj, me dokumente ose pa dokumente, duke i falenderuar për sakrificat, mundimet dhe patriotizmin e tyre!

Dr.Davida Marku/

Mërgimi shqiptar gjatë tri dekadave të fundit ka krijuar një realitet të ri sociolinguistik, ku gjuha shqipe përballet njëkohësisht me sfida dhe me mundësi zhvillimi. Lëvizjet e mëdha demografike drejt vendeve perëndimore, kryesisht Gjermanisë, Italisë, Zvicrës dhe Shteteve të Bashkuara, e kanë shndërruar shqipen në një gjuhë diasporike me prani të fortë, por me rrezik të dukshëm të humbjes graduale të përdorimit ndër gjenerata. Ndërsa për gjeneratën e parë gjuha mbetet një mjet identifikimi, kujtese dhe lidhjeje me atdheun, për fëmijët dhe të rinjtë emigrantë shqipja shfaqet shpesh si gjuhë e dytë, e cila përdoret më pak intensivisht se gjuha e vendit pritës. Ky dualizëm gjuhësor krijon tensione zhvillimi dhe rënie, të cilat lidhen ngushtë me politikat gjuhësore familjare, shkollimin, integrimin social dhe ruajtjen e identitetit kulturor.

Në shumë raste, familjet shqiptare vazhdojnë të përdorin shqipen në shtëpi, duke e konsideruar atë si një element të rëndësishëm të trashëgimisë kulturore. Fëmijët e gjeneratës së dytë e mësojnë shqipen përmes komunikimit të përditshëm me prindërit, përmes medias shqiptare dhe përmes udhëtimeve të herëpashershme në vendlindje. Kjo krijon një hapësirë të qëndrueshme ku gjuha vazhdon të jetojë, edhe pse shpesh në një formë të përzier, ku ndikimet e gjuhës së huaj bëhen gjithnjë e më të dukshme. Megjithatë, emigracioni i gjatë dhe integrimi i thellë në shoqëritë perëndimore zbehin natyrshëm nevojën praktike për përdorimin e shqipes. Fëmijët që rriten në shkollat e huaja marrin një kompetencë të lartë në gjuhën e vendit ku jetojnë, ndërsa shqipja mbetet një gjuhë pasive, e lidhur kryesisht me mjedisin familjar. Në shumë raste përballimi i detyrimeve shkollore në gjuhën e vendit pritës e ul ndjeshëm përdorimin aktiv të shqipes, duke bërë që brezat e rinj të mos zhvillojnë aftësi të plota të shkrimit dhe leximit.

Shqipja në diasporë përballet gjithashtu me sfida strukturore që lidhen me mungesën e institucioneve të rregullta të mësimit plotësues të gjuhës amtare. Edhe pse në disa shtete ekzistojnë shkolla plotësuese të organizuara nga komunitetet shqiptare, ato shpesh funksionojnë me vështirësi si mungesa e fondeve, e hapësirave fizike dhe e stafit pedagogjik të kualifikuar. Pjesëmarrja e fëmijëve shqiptarë në këto shkolla nuk është gjithmonë e vazhdueshme, pasi prindërit e integruar në ritmin e jetës perëndimore gjejnë pak kohë për aktivitete të tilla shtesë. Për më tepër, fëmijët shpesh nuk e shohin shqipen si domosdoshmëri praktike, pasi gjithë arsimi, shoqërizimi dhe perspektiva profesionale lidhen ngushtë me gjuhën e vendit ku jetojnë. Kjo shkakton një hendek gjuhësor ku shqipja mbetet e pranueshme emocionalisht, por jo funksionale në të gjitha dimensionet e saj.

Megjithatë, duhet theksuar se procesi i rënies së përdorimit të shqipes nuk është linear. Diaspora shqiptare ka treguar një interes në rritje për ruajtjen e identitetit kombëtar, veçanërisht pas vitit 2010, kur mjetet digjitale, rrjetet sociale dhe platformat online e kanë bërë më të lehtë konsumimin e medias shqiptare. Muzika, filmat, emisionet dhe komunikimi i vazhdueshëm me familjarët në Shqipëri, Kosovë e Maqedoninë e Veriut kanë krijuar një lidhje të re gjuhësore që ndihmon ripërforcimin e identitetit shqiptar. Fëmijët e lindur jashtë shpesh e mësojnë shqipen përmes rrjeteve sociale, TikTok-ut, YouTube-it dhe komunikimeve të pandërprera digjitale, duke e mbajtur gjuhën të pranishme në forma të reja dhe jo tradicionale. Në rastin e komuniteteve të mëdha, si ai shqiptar në Zvicër, Gjermani apo SHBA, krijohen gjithnjë e më shumë organizata kulturore, qendra komunitare dhe aktivitete të cilat e përdorin shqipen si gjuhë të përditshme komunikimi, duke i dhënë asaj një funksion të ri publik.

Faktorët që ndikojnë në rënien e përdorimit të shqipes lidhen ngushtë me perceptimin e prindërve për të ardhmen e fëmijëve të tyre. Shumë prindër i kushtojnë rëndësi të madhe integrimit, duke i shtyrë fëmijët drejt përdorimit ekskluziv të gjuhës së vendit pritës për arsye praktike. Në këtë mënyrë krijohet ndërprerja e transmetimit gjuhësor, për të cilin linguistët e diasporës e konsiderojnë si faktor kyç në asimilimin kulturor. Nga ana tjetër prindër të tjerë përpiqen të ruajnë një qasje dygjuhësore, ku fëmijët mësojnë paralelisht shqipen dhe gjuhën e vendit ku jetojnë, duke përfituar nga avantazhet e dygjuhësisë. Modeli i familjeve që praktikojnë dygjuhësinë në mënyrë të qëndrueshme rezulton më efektiv në ruajtjen afatgjatë të shqipes, por kërkon përkushtim, kohë dhe mbështetje institucionale.

Në kontekstin e globalizimit, ruajtja e shqipes nuk është vetëm çështje identitare, por edhe kulturore dhe shkencore. Humbja e gjuhës nënkupton humbje të trashëgimisë, humbje të vlerave të të folmeve lokale dhe të gjithë strukturës së pasur që gjuha shqipe mbart. Për këtë arsye është e nevojshme që shtetet shqiptare dhe vetë diaspora të investojnë në krijimin e politikave të reja gjuhësore që nxisin mësimin e shqipes jashtë vendit. Mësimi online i gjuhës, krijimi i platformave ndërkombëtare për fëmijët shqiptarë të diasporës, botimi i teksteve të reja moderne dhe trajnimi i mësuesve të gjuhës shqipe janë hapa të domosdoshëm për të ruajtur përdorimin aktiv të gjuhës.

Një ndër fenomenet më të rëndësishme sociolinguistike që vërehet sot në diasporën shqiptare është zhvendosja graduale nga një dygjuhësi natyrale familjare drejt një monogjuhësie të kushtëzuar nga mjedisi shoqëror. Në moshat 6–12 vjeçare, fëmijët shqiptarë të emigrimit shfaqin aftësi të mira të komunikimit në shqip, por pas moshës së adoleshencës prirja drejt dominimit të gjuhës së vendit pritës bëhet dukshëm më e fortë. Kjo shfaqet në rënien e përdorimit të shqipes në situata formale, në zvogëlimin e fjalorit aktiv dhe në rritjen e ndikimit të huazimeve gjuhësore. Ndërkohë, prindërit shpesh e pranojnë këtë proces si të pashmangshëm për shkak të presionit të integrimit, por studiuesit e fushës së edukimit dygjuhësor theksojnë se ruajtja e gjuhës së parë ka ndikim të drejtpërdrejtë në zhvillimin kognitiv, emocional dhe akademik të fëmijëve.

Shumë familje shqiptare deklarojnë se fëmijët e tyre e kuptojnë shqipen, por nuk arrijnë ta përdorin në mënyrë të qartë ose të strukturuar. Kjo lloj “kompetence e kufizuar” është një nga format më të zakonshme të rënies gjuhësore në diasporë dhe shpesh shoqërohet me humbje të lidhjes emocionale me kulturën e origjinës. Në këtë kontekst, shqipja nuk është vetëm mjet komunikimi, por edhe bartëse e vlerave shoqërore, të historisë dhe identitetit kolektiv. Kjo e bën edhe më të rëndësishme krijimin e modeleve të qëndrueshme të edukimit gjuhësor që mund të kombinojnë metodat tradicionale me ato bashkëkohore digjitale, duke e bërë gjuhën tërheqëse dhe të aksesueshme për brezat e rinj.

Në dekadën e fundit është vërejtur një rritje e aktiviteteve kulturore që synojnë ruajtjen e gjuhës shqipe jashtë vendit. Festivali i diasporës, aktivitetet letrare, klubet e leximit dhe mësimi online i shqipes po krijojnë një formë të re bashkësie gjuhësore që tejkalon kufijtë gjeografikë. Këto nisma tregojnë se diaspora shqiptare ka potencial të jashtëzakonshëm për të ruajtur dhe zhvilluar gjuhën, por për ta realizuar këtë potencial nevojitet koordinim i qëndrueshëm midis institucioneve shtetërore dhe komuniteteve jashtë vendit. Bashkëpunimi ndërinstitucional, sigurimi i fondeve dhe ofrimi i programeve të specializuara për edukimin gjuhësor janë hapa të detyrueshëm për të shmangur rënien e mëtejshme të përdorimit të shqipes në brezat e ardhshëm.

Në përfundim, ruajtja e gjuhës shqipe në kontekstin e emigrimit kërkon një qasje të shumëanshme, ku familja, shkolla, institucionet shtetërore dhe diaspora të veprojnë së bashku. Gjuha nuk është vetëm një sistem komunikimi, por një element i qenësishëm i identitetit personal dhe kolektiv. Vetëm me përpjekje të vazhdueshme dhe me programe të strukturuara të edukimit dygjuhësor, shqipja mund të mbetet gjuhë e gjallë dhe funksionale për brezat që lindin dhe rriten larg vendlindjes.

Më 8 dhjetor 2025, në sallën “Nicolae Bălcescu” të Pallatit të Parlamentit në Bukuresht u zhvillua promovimi i veprës “Dicționar român–albanez / Fjalor rumanisht–shqip”, hartuar nga Dr. Renata Melonashi -Topçiu dhe Dr. Luan Topçiu. Ky eveniment mblodhi përfaqësues të administratës qendrore, deputetë, sekretarë shteti, personalitete të botës akademike dhe të kulturës, si edhe anëtarë të komunitetit shqiptar të Rumanisë. Ishin të pranishëm kryetari i Grupit Parlamentar të Pakicave Kombëtare, prof. dr. Varujan Pambuccian, Sekretari i Shtetit Dincer Geafer, deputetët Ștefan Boudă dhe Frizcak Iulius Marian, përfaqësues të Ministrisë së Arsimit, ish-ambasadori i Rumanisë në Tiranë, Viorel Stanilă, ish-diplomati Gheorghe Bucura etc. Ishin, gjithashtu, të pranishëm Atë Ștefan Buchiu me origjinë shqiptare, ish-dekan i Fakultetit të Teologjisë në Bukuresht, i cili është djali i priftit të fundit që ka shërbyer në Kishën Ortodokse Shqiptare në Bukuresht. Morën pjesë profesorët e Universitetit “Ovidius” të Konstancës, të cilët janë edhe redaktorët e fjalorit, prof. dr. Cosmin Căprioară dhe prof. dr. Cristina Dafinoiu.

Deputeti Bogdan-Alin Stoica dhe Kryetari i ALAR-it, Dr. Radu Săvulescu, theksuan se botimi i këtij fjalori përbën një moment historik për komunitetin shqiptar të Rumanisë dhe jo vetëm. Ai është rezultat i një pune të gjatë e të mundimshme dhe hap perspektiva të reja për zhvillimin e studimeve krahasuese midis dy gjuhëve dhe kulturave. Ngjarja u përcoll edhe nga Televizioni Publik Rumun, TVR1. Folësit e vlerësuan fjalorin si një arritje të shumëpritur dhe një moment të rëndësishëm në historinë e leksikografisë rumune dhe asaj shqiptare.

Ky fjalor, me rreth 1.800 faqe, përmban 50.000 njësi leksikore dhe mbi 100.000 shprehje, idioma dhe struktura frazeologjike. Botuar nga Editura Asdreni, ai përfaqëson një vepër akademike të tipit thesar dhe plotëson dy korpuset themelore të leksikografisë dygjuhëshe: shqip–rumanisht dhe rumanisht–shqip. Kjo arritje është fryt i një pune shumëvjeçare, që kërkoi përkushtim, rigorozitet shkencor dhe bashkëpunim të ngushtë intelektual. Faqosja e volumit u realizua nga Znj. Clara Aruștei, bija e poetit të njohur rumun me origjinë shqiptare, Cezar Ivănescu, ndërsa digjitalizimi i kësaj vepre u krye nga Gresa Shukle, e cila punoi me përkushtim dhe vetëdije të lartë profesionale.

Kjo vepër është vazhdimësi e një tradite të gjatë kërkimesh gjuhësore. Që në gjysmën e dytë të shekullit XIX, kur në Europë lulëzonin shkollat e mëdha të gjuhësisë krahasuese, studiuesit vunë re afritë e thella ndërmjet rumanishtes dhe shqipes. Fjalori i ri i sistematizon dhe i dokumenton këto lidhje, duke ofruar për herë të parë një panoramë të plotë dhe të verifikueshme të marrëdhënieve midis dy gjuhëve. Fjalët-tituj u takojnë historisë dhe etnografisë, fesë dhe mitologjisë, shkencës dhe administratës, politikës, por më së shumti gurës popullore e stilit bisedimor popullor, që pasqyrojnë fizionominë e e dy kulturave, asaj shqiptare dhe rumune.

Përtej ekuivalentëve leksikorë, ai nxjerr në pah afri stilistike, paralele frazeologjike, ngjyrime të përafërta semantike dhe struktura shprehëse që pasqyrojnë botëkuptime dhe manifestime kulturore të ngjashme, sespe autorët kanë synuar jo vetëm paraqitjen sa më të plotë të leksikut të rumanishtes si dhe të spektrit semantik të fjalëve, përfshirë kuptimet e figurshme të tyre dhe kontekstet e përdorimit të tyre, por edhe pasurinë frazeologjike të dy gjuhëve, proverbat e përbashkëta, shpesh, të shoqëruara me informacione plotësuese me karakter historik, stilistik apo shkencor. Nga ana tjetër, fjalori rumanisht-shqip reflekton gjuhën shqipe në zhvillimin dhe diversitetin e saj stilistik, duke përfshirë fjalë të vjetra, arkaike, dialektore, krahinore etj. Kështu, fjalori bëhet jo vetëm një mjet i domosdoshëm për përkthim apo mësimin e dy gjuhëve, por edhe një hapësirë dialogu ndërkulturor dhe një terren i ri kërkimi për filologët në përgjithësi, për specialistëe e balkanologjisë, të gjuhësisë së krahasuar dhe fushave humaniste.

Kjo arritje monumentale i vendos emrat e dy autorëve mes kontributeve më të rëndësishme të leksikografisë rumune dhe shqiptare.

Realizimi i kësaj vepre do të ishte i pamundur pa bashkëpunimin e institucioneve dhe dashamirësve. Autorët dhe botuesit shprehin mirënjohjen për të gjithë ata që e mbështetën projektin.

Botimi i fjalorit është realizuar me ndihmën financiare të shtetit rumun, nën kujdesin e deputit Bogdan-Alin Stoica dhe Presidentit të ALAR-it, albanologut Dr. Radu-Cosmin Săvulescu, të cilët ofruan përkrahjen dhe ndihmën e tyre të pakushtëzuar për botimin e tij. Ky botim shënon një moment të rëndësishëm për botën akademike dhe për marrëdhëniet kulturore e gjuhësore ndërmjet dy popujve.

Zyra e shtypit ALAR

Bukuresht, dhjetor 2025