ESSE – Page 456 – Dielli

FASLLI HALITI, SI MAJAKOVSKI DHE ESENINI BESONTE NE NJE SOCIALIZEM ME FYTYRE NJEREZORE

July 22, 2015 by dgreca

LIBRI ME “POEZI TË ZGJEDHURA” I POETIT FASLLI HALITI, BOTOHET NË ROMË NGA SHTËPIA BOTUESE «EdilLet»NË PËRKTHIMIN DHE REDAKTIMIN E POETIT TE SHQUAR/
NGA GËZIM HAJDARI-ROME*/
   Poeti Faslli Haliti besonte ashtu si Majakovski dhe Esenini në një socializëm me fytyrë njerëzore. Dy poetët e Rusisë sovjetike kënduan dhe sublimuan me zjarr të madh, ndonëse për një kohë të shkurtër, revolucionin bollshevik dhe shokun Lenin. Në gjurmët e majakovskit dhe Eseninit filloi rrugën e vet poetike edhe poeti i ri shqiptar i Lushnjes. Ishin vitet 60-të kur Haliti shkruante: «Per voi ,(Partito ed Enver Hoxha), noi dormiamo anche sul ghiaccio / Per voi noi ci copriamo con lenzuola di neve». (Ne për ju flemë/ Edhe në dyshekë akujsh/,Ne për ju flemë/ Edhe nën çarçafë dëborërash mbuluar!   Poeti i Lushnjës ka dashur shumë në rininë e vet këngëtarët e nënës Rusi dhe, pas fundit tragjik të komunizmit në Shqipërinë e tij, Haliti ia hodhi fajin pikërisht mjeshtërve të vet sovjetikë se kishte besuar verbërisht tek ta,. Ashtu si Majakovski dhe Esenini edhe poeti Haliti, ndonëse në një përmasë mjaft të ndryshme u bë “viktimë” e utopisë marksiste që solli dhjetramijëra të vdekur në Shqipëri duke mbjellë në tërë vendin tmerr, të vdekur, gjak dhe shkatërrim masiv.  Faslliu shfaqet në panoramën poetike shqiptare në fund të viteve 60-të. Tamam më 1969 botohet përmbledhja e tij e parë «Sot». Vargjet e tij sjellin një frymëmarrje të re poetike në panoramën e realizmit socialist, origjinalitetin, karakterin sintetik të mendimit dhe gjithashtu një ndjenjë të fuqishme kritike në marrëdhënie me burokracinë e regjimit. Gjuha e tij është lapidare dhe e mprehtë.  Forca e fjalës dhe veçantia e stilit tërhoqën vëmendjen e lexuesve dhe kritikës zyrtare. Kjo përmbledhje me vargje fitoi çmimin e dytë kombëtar për poezinë. Haliti është me origjinë bujk i mesëm dhe, si i tillë, sillte në tekstet e veta muzikalitetin e fshatit, zërat e jetës dhe ankthin ekzistencial të un-it të tij poetik si sfidë për retorikën e kulturës zyrtare të regjimit. Qëndresa dhe rebelimi bashkëjetojnë në mesazhin e tij poetik.  Shumë tekste të tij kanë qenë “manifeste” të vërteta që godisnin pa mëshirë zemrën e burokracisë së regjimit komunist. Mund të thuhet se pjesa më interesante e krijimtarisë së tij si për shumicën e poetëve të bllokut sovjetik, mbetet ajo e shkruar nën diktaturën komuniste dhe kjo s’është e rastit. Do të mjaftonte , «Njeriu me kobure», për të kuptuar forcën e vargjeve të tij dhe ndikimin që ky tekst pati mbi lexuesit në vitet 70-të. Këto vargje: Ai pret të fryjë era /Jo që të zhvishen pemët,/Jo që të shkunden gjethet e verdha, / Por që t’i ngrihet cepi i xhaketës, / Të duket pas brezit koburja./Ai pret të vijë pranvera,/Jo që të mbjellë e të korrë,/Por që të zhveshë xhaketën,/T’i duket pas brezit / Koburja/.(1972) Ky tekst u quajt kryengritës dhe revizionist dhe u kritikua ashpër gjatë plenumit famëkeq IV të Partisë së Punës së Shqipërisë, më 1973 që dënoi me burg me dhjetëra intelektualë dhe shkrimtarë duke i akuzuar se ishin ndikuar nga arti borgjez i Perëndimit.   Ishin vitet kur kritika zyrtare këmbëngulte që në art të pasqyroheshin edhe më shumë mësimet dhe idetë e Partisë; vitet e planifikimit të estetikës së re shtetërore dhe të afirmimit të njeriut të ri të socializmit, të mbrujtur nga Partia dhe të farkëtuar nën kudhrën e klasës punëtore dhe fshatare: “njeriu muskuloz dhe stakanovist” që vigjëllon ditë e natë për të mbrojtur fitoret dhe atdheun nga armiqtë. Në veprat letrare temat ekzistenciale dhe metafizike si, bie fjala, ndjenja e shtypjes dhe e pasigurisë së përditshme ishin të ndaluara. Madje edhe fjalët “dashuri”, “vdekje”, “errësirë”, “ngricë”, “ankth” quheshin si të rrezikshme. Ata që guxuan të thyenin “heshtjen e rëndë” që kishte shuar kujtesën dhe ëndrrat për liri, e paguan shtrenjtë. Vlera e një vepre matej me forcën e saj për t’i shërbyer partisë, masave dhe socializmit real. Parulla e “realizmit socialist” ishte “Poeti duhet të jetë syri, veshi dhe zëri i klasës”, parullë kjo që s’do mend, buronte nga letërsia mëmë e Bashkimit Sovjetik.   Terrori i vazhdueshëm dhe sistematik i regjimit lidhur me njerëzit e kulturës mbyti hapësirat dhe energjinë e Fjalës. Mbi skenën e përgjakur të poezisë shqiptare luhej tragjedia më e zymtë e kohës. Para kësaj tragjedie njerëzore, kësaj shtypjeje të vazhdueshme, për të mbijetuar shpirtërisht dhe artistikisht poetët e kthyen vështrimin nga traditat dhe poezia e së kaluarës. Kështu limfa e frymëzimit të tyre u bë tradita gojore dhe epika. Për t’i shpëtuar censurës, Haliti i drejtohet mitit dhe alegorisë për t’u shprehur. Fjala e tij i fundos rrënjët në mitin klasik greko-latin për ta rilexuar realitetin; poezia e tij u bë gati një lojë përrallash ku ndërthuren realja dhe surealja. Po censorët e regjimit vigjëllojnë, nuk lejojnë që t’i kapësh në befasi dhe e ndalin në kohë poetin kryengritës.  Makina inkuizitore e Hoxhës praktikonte me mijëra forma të ndryshme për të shqyer “armiqtë e kombit” dhe të komunizmit. Syrit vigjëllues të rojtarëve të regjimit s’u shpëtonte asgjë. Me dhjetëra poetë dhe shkrimtarë u larguan, u dërguan në periferi apo në fshat për riedukimin ideor. Disa u burgosën dhe librat e tyre u ndaluan. Lista e poetëve të persekutuar nga regjimi është e gjatë dhe tragjike.  Milicitë e Enver Hoxhës kontrollonin çdo qoshe të jetës kulturore të vendit. Për diktatorin, shkrimtari ishte thjesht një vegël në dorë të partisë për edukimin komunist të popullit, dora e djathtë e pushtetit; për këtë pohohej se në Shqipëri, letërsia kishte lindur më 1941 me themelimin e Partisë Komuniste. Marksizmi u bë parimi i vetëm estetik i poezisë dhe i artit.  Poetit Haliti iu hoq e drejta për të botuar për 15 vjet me radhë: e dërguan në fshat për t’u riedukuar si njeri i padëshiruar nga Partia.  Vite me radhë, ndonëse është profesori i italishtes dhe i frëngjishtes, punon pas qerres së tërhequr nga qetë në kooperativën bujqësore shtetërore në Fiershegan, provincë e Lushnjes. Askush nga punëtorët dhe fshatarët s’mund t’ia drejtonte fjalën se Partia e quante “reaksionar”.   Preteksti për ta goditur poetin e Lushnjës qe poema «Il «Dielli dhe rrëkerrat», botuar për herë të parë më 16 dhjetor 1972 në të përjavshmen «Zëri i rinisë». Dalja e saj në gazetë shkaktoi rrëmujë midis drejtuesve të lartë të partisë së Punës së Shqipërisë. Ata organizuan mbledhje dhe debate publike në të cilat, qoftë poema, qoftë autori, u kritikuan ashpër. Sipas censurës, “Dielli dhe rrëkerat » ishte fryt i një turbullimi ideologjik dhe politik i poetit që shtrembëronte realitetin socialist dhe rolin e partisë duke prishur kështu unitetin e saj me popullin. Vargjet e para të poemës «Dielli dhe rrëkerat», «Ndërsa qielli i atdheut tim /është i kaltër, optimist / Çatia e shtëpisë sime është qaraman», u bënë një pretekst për të sulmuar dhe denoncuar autoren. Haliti kishte guxuar tepër. Me një guxim të padëgjuar fton popullin t’ia thyejë “dhëmbët buroktacisë”: Citoj:«Urdhër, / me grushtin e klasës punëtore/ thyejani dhëmbët burokracisë!» Komunistët e akuzojnë se është një poet rebel dhe anarkist, ndërsa kritikët shtetërorë afrojnë tekstet e tij me ato të artit të sëmurë dhe dekadent të perëndimit. Haliti bëhet një çështje kombëtare. Në vend organizohen mbledhje për të denoncuar poemën. Anëtarët e Lidhjes së Shkrimtarëve ndahen në dysh: ata që admirojnë vargjet e poetit dhe ata që nuk i miratojnë. Një grup nxënësish të liceut të qytetit të tij të lindjes, Lushnjes, boton një artikull denoncues mbi gazetën «La scintilla» (Shkëndija), organ i Partisë së Punës së Shqipërisë. Të vetmet studentë që mbrojtën me guxim “Diellin dhe rrëkerat” qenë Fatbardh Rustemi, Tahsin Xh.Demiraj etj. Tahsini, nga 74 në 89-ën qe regjizor pranë teatrit të qytetit të Lushnjes po e pushuan me urdhër të Partisë . 15 vjet me radhë punoi në një ndërmarrje të Durrësit që prodhonte materiale plastike.  Në një letër Rustemi iu drejtua Enver Hoxhës për të protestuar kundër dënimit të poetit Haliti; Xhaferri, për ta mbrojtur poemën e tij, rrezikoi përjashtimin nga gjimnazi. Për ta sulmuar poetin tridhjetegjashtëvjeçar të Lushnjes mobilizohen edhe forcat e rendit publik: kuestori i qytetit Zija Koçiu botoi një artikull mbi gazetën e partisë së diktatorit «Zëri i popullit» ku denonconte «veprën reaksionare» të bashkëqytetarit të vet.  Jehona e kësaj ngjarjeje u shpërnda në tërë vendin. Ranë si rrëke kritika dhe denoncime nga qytete të ndryshme. Për ngjarjen u fol edhe jashtë Shqipërisë. Në Paris më 1974, revista tremujore “Koha jonë” e botoi poemën “Dielli dhe rrëkerat” dhe, njëkohësisht, e dënoi fushatën denigruese të Partisë Komuniste të Shqipërisë kundrejt poetit Haliti. Një vit më vonë në Romë, Ernest Koliqi, në revistën që drejtonte “Shejzat” pohon se “zëri i Halitit ka qenë mbytur nga Partia”.  Megjithatë poeti rebel i Lushnjës nuk pushon së shkruari. Me po atë guxim boton edhe tekste të tjera kundër burokracisë dhe po aq të egër: «Il figliodel segretario» (Djali i sekretarit), «Io e la burocrazia» (Unë dhe burokracia «Edipio» , (Edipi) e të tjerë.  Tekstet e Halitit bëhen objekt diskutimi, madje edhe në Olimpin e Partisë. Më 1973, Fiqrete Shehu, gruaja e kryeministrit Mehmet Shehu kritikon poezinë Vetëshërbim duke e përkufizuar si “një poezi që s’ka të bëjë fare me artin revolucionar”. Një vit më vonë, në revistën Rruga e Partisë ajo shprehet kundër poezisë «Njeriu me kobure». Në vitet e ardhshme vepra e Halitit do të censurohet gjithnjë. Partia do t’ia heqë të drejtën e botimit dhe do ta dërgojë të punojë në fusha. Më 1985, pas 15 vjetësh heshtjeje të detyruar, ai shfaqet përsëri në skenën e kulturës me përmbledhjen «Messaggi di campagne» (Mesazhe fushe).   Dënimi i gjatë me heshtje ka rënduar shumë mbi të ardhjen e tij dhe fatin e poezisë së tij. Paraqitja e librit të ri ngjet në teatrin e qytetit. Duhet të ishte festë për poetin, përkundrazi qe edhe një herë një proces i vërtetë. Më kujtohet si sot ajo mbasdite. Në paraqitjen merrte pjesë sekretari i Partisë së Punës, Rudi Monari, i cili bashkë me “pseudo-poetin” N.Nezha, e talli mirë e mirë poetin dhe librin e tij të ri. Tekstet që kemi zgjedhur për lexuesin përmbledhin gjithçka më të mirë nga poeti që shkon nga libri i parë “Sot” (Oggi) 1969 deri në përmbledhjen (Se n’è andato) “Iku” 2004.  Zgjedhja për t’ia paraqitur këtë poet lexuesit italian s’është e rastit, po bën pjesë në një mision kulturor të saktë, atë për të ndërtuar kujtesën historike dhe kulturore të Shqipërisë sime, si pjesë integruese të kujtesës së kulturës evropiane.  Faslli Haliti dhe Besnik Mustafaj «Leggenda della mia nascita», (Legjenda e lindjes sime), Edizione Ensemble 2012 nën kujdesin e të nënshkruarit dhe e përkthyer po prej tij) bëjnë pjesë ndër ata poetë që ndonëse jetojnë dhe shkruajnë nën normën e realizmit socialist kanë arritur të krijojnë vlera letrare me rëndësi ndërkombëtare që Qëndruan edhe pas shembjes së diktaturës së Enver Hoxhës, një nga regjimet më gjakatare dhe të pamëshirshme të Europës së shekullit të kaluar.

***
10 KOMENTE

PËR POEZITË E LIBRIT «POEZI TË ZGJEDHURA» TË POETIT FASLLI HALITI BOTUAR NGA SHTEPIA BOTUESE EdilLet, ROME,
1.PAOLO STATUTI (përkthyes)
Duke lexuar poezitë e Faslli Halitit më duket sikur poeti të më vinte fjalët e tij, më ngjan sikur një sufler nga gropa e skenës të më sugjeronte llojin e poezisë që dua më shumë…

2. GEORGINA BUSCA GERNETTI
«Sythi shkrin borën me zjarrin e lules»
Ky varg ilustron imazhet e mrekullueshme të një natyre të afërt me shpirtin e poetit Faslli Haliti, e pikturon në paraqitjen e stinëve në të cilat, ai i përshkruan, pothuajse në lëvizje, shpërthimin e beftë të sythave që çelin lule dhe rritjen e degëzave dhe çdo metamorfoze tjetër të vegjetacionit. Të magjeps e të mallëngjen imazhi e fëmijës që admiron hënën e plotë në qendër të një reje të bardhë e, naivisht, mendon për vezën, me të cilën në atë kohë të vështirë, do të dëshironte të shuante urinë.
Poezi e vërtetë, kjo e Faslli Halitit.

3. MARIANO MENNA
Kam çmuar veçanërisht poezitë e Faslli Haliti dhe, shpresoj të mos jem tepër provokues duke theksuar se poetët shqiptarë që kam pasur mundësinë t’i njoh deri tani (Haliti e Hajdari) më kanë prekur më tepër se shumë poetë italian bashkëkohor.
Një “faleminderit” të përzemërt Giorgio Linguaglossas.

4. GIUSEPPINA DI LEO

Vërtet, unë pyes veten, sa e tmerrshme është kjo censurë mase jona që obligon poetët të shkruajnë dhe të botojnë prodhimet e tyre.”
Shumë të hidhur, Xhorxho, kjo konsideratë jotja, por krejtësisht e vërtetë. Gërshëra ekzistuese midis një prodhimi të madh poetësh të padukshëm dhe kritikës drejtuar zakonisht të shquarve, sigurisht jo të prirur në favor të të parëve.
Po eksperimentojmë një “censurë masive” dhe ti Xhorxho e thua se, në një vend, kushtuar një poeti i cili ka eksperimentuar në veten e tij izolimin, në një regjim totalitar.
Por në fakt do duhej të reflektonim të gjithë për shkallën e manipulimit, zbatuar nga shoqëria jonë e qetë demokratizuese, teknologjikisht e përparuar.

5. LETIZIA LION
Njohja ime, për poetët e shkrimtarët shqiptarë pasurohet me këtë personalitet të rëndësishëm, që të tre, së bashku me Gëzim Hajdarin (dhe në saj të tij) edhe me Ismail Kadarenë. Kjo më bën të mendoj se sa i denjë është projekti i Hajdarit për rikuperimin, dhe përhapjen e kujtesës- historike letrare dhe vlerës së saj të fortë politike duke pasur parasysh se Shqipëria është vrima e zezë në hartën letrare të Evropës.
Po flisnim ditë më parë për aksin Veri-Jug, në poezi dhe atëherë më erdhi në mend sa do të thellohej boshti tjetër, ai lindje-perëndim (Linguaglossa mund të na shkruajë një libër të mirë për këtë); mendoj për konsideratën që ka pasur intelektuali dhe poeti përtej “perdes së hekurt”, për forcën e ndikimit të rolit të tij në shoqëri, pikërisht në çastin në të cilin shtypet dhe detyrohet të heshtë; dhe në të kundërtën për rolin e tij sot, në shoqëritë ultraliberale, për poetët e padukshëm, për «vdekjet e panumërta, «vdekjet e bardha» televizive dhe mediatike të intelektualëve të shfuqizuar deri sa u bënë thashethemexhinj të orës së, «tregues» historish…
Por duke iu kthyer poezisë së vërtetë dhe intensive të Faslli Halitit, kaq e qartë dhe origjinale në metaforat, është tashmë poezi, vetë imazhi i këtij njeriu prapa parmendës, për pesëmbëdhjetë vjet! Prekëse historia e tij.
Të kemi parasysh, gjithashtu faktin, jo të parëndësishëm, se jemi duke lexuar vargje në përkthim dhe të gjymtuara, pra, nga akustika dhe muzikaliteti i tyre (si të shijosh vetëm një solo nga partitura ) kam parë grafinë e bukur të gjuhës shqipe, si dhe thurjen e disa vargjeve ku kuptohet me intuitë një punë prozodike prej shumë fjalëve të tilla që rendin njëra pas tjetrës dhe i thërrasin njëra-tjetrës… një gjuhë që është, pothuaj, një qëndismë, me shkronjat me pika të alfabetit të saj të ndritur.

6. G. LINGUAGLOSSA

Unë mendoj shumë thjesht që nëse pas 15 vjet pune të detyruar, për të shtyrë një plug pas qeve, njeriu arrin të mbijetojë, mirë atëherë, do të thotë se është njeri. Faslli Hliti ka demonstruar se është një njeri për të qenë, dhe një poet i vërtetë (në krahasim me letrarët italianë që bëjnë poezi, profesionalisht korrekte, por dhe profesionalisht të padobishme).
Siç shkruante Osip Mandelstam: «para se të jesh poet duhet të jesh qytetar. Por, le të pyesim, sa prej atyre të cilët, këtu te ne, shkruajnë poezi në revista prestigjioze, mund të përkufizohen «poet»?

7. ANTONIO SAGREDO

Poeti Faslli Haliti – mbase, si i ri entuziast – duhej ta kishte dalluar shpejt poetin-tribun dhe estet, nga poeti fanfarë, të cilin nuk i pëlqente as mikut të tij Pasternak. Nuk e di nëse Haliti ka lexuar se çfarë shkruante Ripellino (i plagosur nga ky poet në rininë e tij të hershme), mbi poetin, si për shembull ) ” Majakovski dhe teatri rus i avant-gardës”; që nga faqja e parë sllavisti (kështu e quanin, atëherë, poetin) hidhet kundër korbit, lepurit, tradhtarit që duan të na bindin se poeti qe «një lloj akademiku i shpëlarë… një prift i realizmit, një seminarist i lodhshëm, pedant, i zbërdhulët…» me qëllim që ta bënin skllav të kauzës së tyre.
Asgjë nga këto! – Por nuk jam unë mësuesi i Halitit: ai e ka bërë dhe e bën atë që di dhe i pëlqen të bëjë apo ndien të bëjë. Mund të them nga sa është publikuar këtu se në vargje dallohen pasazhe majakovskiane, nga ato të Eseninit, por na duhet përulësi studiuesi për ta thënë këtë. Poeti Haliti ka ripershkuar rrugën e shumë poetëve të tjerë që, në shembullin e atyre të dikurshmëve që kanë pësuar ngacmime dhe goditje të pajustifikuara dhe pra, është i vetëdijshëm se ç’duhet pritur! Nderim, pra për këta poetë duke ditur mirë se, rrethana të ngjashme në të ardhmen presin poetë të tjetër… në provë! Sipas miqve të atëhershëm të sllavistit Ripellino: Asevi, Burljuku, Krucenychi, Kamenskij, Pasternàku…, Majakovskij «konsiderohej nga këta, një nga mjeshtrit e poezi, më bujari dhe më i ndershmi prej kalorësve të luftës sonë poetike» .
Majakovski dhe Esenini pushuan në kohë, në një «socializëm me fytyrë njerëzore» duke- flakur në hithra shumë prej besimit të tyre. E dimë që secili e pagoi me jetë, dhe me farsën e vetëvrasjeve të rreme !
Poeti Majakovskij. në radhë të parë gjatë revolucionit mbrojti me vendosmëri miqtë e cirkut me të cilët punonte, të cilët talleshin me ironi dhe parodi me mikroborgjezët e rinj filistenj sovjetikë, në numrat e tyre të cirkut dhe publiku argëtohej; Policia arriti deri aty sa vrau edhe një kloun gjatë shfaqjes… Publiku pandehu se ishte një nga numrat e shfaqjes … por i vdekuri ishte një aktor që vdiq me të vërtetë!; një paralajmërim ky, për atë që do të ndodhte, pak më pas, me të gjithë poetët, shkrimtarët dhe artistët të cilët nuk u rreshtuan … Kështu u ngjau edhe epigoneve të tyre në dekada, më shumë ose më pak të mëdhenj.

8. SALVATORE MARTINO

Falënderoj revistën l’Ombra që më njohu me këtë poet të jashtëzakonshëm i cili fatkeqësisht ishte i panjohur për mua. E kuptoj druajtjen, terrorin që vargje të tillë mund të zgjojnin në nomenklaturën komuniste shqiptare që ka qenë më e ashpër dhe më e verbrër, madje edhe më e ashpër se ajo Sovjetike. Midis shumë vargjeve të paharrueshëm, dua t’ju kujtoj së paku të mbani mend:
Lojë madhështore midis objekteve të përditshme dhe metafizikes hënë, ngrënë nga nata, kjo përpjekje për të arritur të pamundurën për të mbijetuar në realitetin dhe në ankthin shpirtëror. Madje edhe në përkthim nga një gjuhë, nuk është e ngjashme saktësisht, me tonën, na arri parfumi i padyshimtë i muzikës. Poezi e ëmbël dhe po aq e dhunshme, siç dinë të japin vetëm të Mëdhenjtë. Natyra, fshati, zogjtë, lulet e zeza, të vetmet që natyra nuk i ka, lidhjet e gjakut,fëmijë të cilët i besojnë përrallës së avullit të bukës; flamujt që në një fantazi surreale ndalen në vdekjen e babait të tij. Dhe pastaj kjo hapje e jashtëzakonshme i poezisë s tij: ” Unë mësuesi i fshatit”: ku imazhet dhe mendimi gjenerojnë një qark të shkurtër emocional abstragimesh dhe konkretizimesh, një kommos, ku balta, çizmet dhe, sidomos gjurmët e këmbëve që mbeten prapa, tregojnë një ëndërr të dëshpëruar e cila fshin kujtimin e poetit duke i besuar vetëm impresionin e shenjës në rrugë .

17 prill 2014

9. GIORGIO LINGUAGLOSSA

E pabesueshme vërtetë rezistenca e poetit të fushës me ngacmimet e censurës së regjimit, një shembull i pakrahasueshëm për ne që nuk jemi goditur, nga asnjë censurë, madje, jemi inkurajuar që të botojmë çfarëdo gjëje që na qëllon të shkruajmë, çfarëdo copë letre me disa fjalë të çastit të shkruara sipër, Sa e tmerrshme është vërtetë, pyes veten, kjo censura jonë e masës që detyron poetët të shkruajnë e të botojnë gjërat e veta!
Kur ju lexoni poezitë e një poeti të rangut, për herë të parë, kështu që, papritmas, kapeni si prej një mungesë të lehtë ajri. Por nuk është ajri që mungon, është si të marrësh një goditje nga bombola e oksigjenit dhe thith një gllënjkë ajër: ndjehesh i plotë, i fuqishëm dhe pak i shtangur, i dehur. Ky është efekti i oksigjenit të tepërt, mushkëritë tona dhe truri ynë nuk ishin mësuar me oksigjen të pastër dhe ata e marrin si një kundërgoditje, dehje. Një gjë e ngjashme më ndodh me mua me leximin e poezive të Faslli Haliti, ishte si i dehur me dy shishe verë të kuqe Brunello di Montalcino. Jam ende i habitur nga ajo penallti në trajtimin e imazheve dhe fjalëve, për atë besnikëri pa kompromis ndaj së bukurës dhe zgjuarsisë e thjeshtësisë së çiltër të gjërave, madje edhe të atyre të tmerrshmeve. mjaftojnë këto poezi për të afirmuar se Faslli Haliti është një poet i madh.

18 prill 2014

10. Prof. Dr. KLARA KODRA
Duke përkthyer këto komente të kolegëve italianë më lindi ideja që ta jap edhe vetë mendimin tim.
Unë kam pasur fatin ta njoh poetin Haliti që në vëllimin e tij të parë “Sot” me të cilin ai spikaste me zërin e vet të veçantë, midis korit të poetëve të rinj të pasluftës (të cilët mbetën në hije nga treshja Kadare-Agolli-Arapi), me freskinë e detajeve, muzikalitetin, përdorimin e sinestezive befasuese, me konçizitetin dhe mprehtësinë e realizmit.
Po edhe vetë Kadareja e përshëndeti në atë kohë poetin e ri si origjinal dhe jokonformist.
Ndërsa Agolli ka pohuar tani vonë se “Haliti na ka çuditur dje në socializëm, na çudit edhe sot në kapitalizëm” dhe shton se “poezia e tij nuk ka firo”, kurse M.Zeqo thotë në një shkrim të vetin Faslli Haliti, poezia që nuk vdes. I uroj poetit që me këtë vëllim të përkthyer rrjedhshëm dhe qartë nga Gëzim Hajdari të komunikojë ndjeshëm me publikun italian.

Përgatiti dhe përktheu: Prof. Dr. Klara Kodra

PLUS

KATER KOMENTE PARA BOTIMIT TE LIBRIT:

Revista “L’Ombra delle Parole” botoi një cikël me poezi të zgjedhura nga krijimtaria ime(FH).
Autorët e 4 komenteve:
Salvatore Martino, Giuseppina Di Leo dhe dy komente nga George Linguaglossa, për poezitë e mia të zgjedhura, përkthyer e redaktuar nga poeti i shquar Gëzim Hajdari

1. Salvatore Martino

Avevo fame tendevo le mani per spezzarne un boccone, ma la luna veniva mangiata dalle notti ed io non riuscivo ad averla !
Lojë madhështore midis objekteve të përditshme dhe metafizikes hënë, ngrënë nga nata, kjo përpjekje për të arritur të pamundurën për të mbijetuar në realitetin dhe në ankthin shpirtëror. Madje edhe në përkthim nga një gjuhë, nuk është e ngjashme saktësisht, me tonën, na arri parfumi i padyshimtë i muzikës. Poezi e ëmbël dhe po aq e dhunshme, siç dinë të japin vetëm të Mëdhenjtë. Natyra, fshati, zogjtë, lulet e zeza, të vetmet që natyra nuk i ka, lidhjet e gjakut,fëmijë të cilët i besojnë përrallës së avullit të bukës; flamujt që në një fantazi surreale ndalen në vdekjen e babait të tij. Dhe pastaj kjo hapje e jashtëzakonshme i poezisë s tij: ” Unë mësuesi i fshatit”:

Affronto il fango della strada. I miei stivali vi sprofondano. Dietro Restano le mie orme, Impresse nella memoria della strada, Orme di stivali di gomma di Durazzo.

ku imazhet dhe mendimi gjenerojnë një qark të shkurtër emocional abstragimesh dhe konkretizimesh, një kommos, ku balta, çizmet dhe, sidomos gjurmët e këmbëve që mbeten prapa, tregojnë një ëndërr të dëshpëruar e cila fshin kujtimin e poetit duke i besuar vetëm impresionin e shenjës në rrugë .

17 prill 2014

2. Giuseppina Di Leo

3. George Linguaglossa
(prof. poet dhe një ndër kritikët e mëdhenj të poezisë italiane)

Ju falënderoj, Gëzim Hajdari që bëtë të njohim këtë poet të jashtëzakonshëm, këtë Eesenin shqiptar, me lirikën e tij të pastër dhe të mprehtë si një meteor, të matur dhe të vërtetë, që ngrihet nga fakti i zhveshur i përditshëm i urisë së fëmijëve në metafizikën e ëndrrës.
E pabesueshme vërtetë rezistenca e poetit të fushës me ngacmimet e censurës së regjimit, një shembull i pakrahasueshëm për ne që nuk jemi goditur, nga asnjë censurë, madje, jemi inkurajuar që të botojmë çfarëdo gjëje që na qëllon të shkruajmë, çfarëdo copë letre me disa fjalë të çastit të shkruara sipër,
Sa e tmerrshme është vërtetë, pyes veten, kjo censura jonë e masës që detyron poetët të shkruajnë e të botojnë gjërat e veta!

18 prill 2014

4. George Linguaglossa (7 qershor 2014)

Kur ju lexoni poezitë e një poeti të rangut, për herë të parë, kështu që, papritmas, kapeni si prej një mungesë të lehtë ajri. Por nuk është ajri që mungon, është si të marrësh një goditje nga bombola e oksigjenit dhe thith një gllënjkë ajër: ndjehesh i plotë, i fuqishëm dhe pak i shtangur, i dehur. Ky është efekti i oksigjenit të tepërt, mushkëritë tona dhe truri ynë nuk ishin mësuar me oksigjen të pastër dhe ata e marrin si një kundërgoditje, dehje. Një gjë e ngjashme më ndodh me mua me leximin e poezive të Faslli Haliti, ishte si të isha i dehur me dy shishe verë të kuqe Brunello di Montalcino. Jam ende i habitur nga ajo penallti në trajtimin e imazheve dhe fjalëve, për atë besnikëri pa kompromis ndaj së bukurës dhe zgjuarsisë e thjeshtësisë së çiltër të gjërave, madje edhe të atyre të tmerrshmeve. mjaftojnë këto poezi për të afirmuar se Faslli Haliti është një poet madhe.
Përktheu : Klara KODRA
*   PARATHËNIA  e librit shkruar nga  Gëzim Hajdari
NE FOTO: Nga e djathta: Gezim Hajdari, Faslli Haliti, Jozef Radi che Dine Dine(Foto-Kortezi Jozef Radi)

Tania Grossinger 1937-2015

July 22, 2015 by dgreca

Tania Grossinger 1937-2015/
by Sergio Bitici/
It is with great sorrow that I note the passing of our dear family friend Tania Grossinger on July 19, 2015.
Tania was an author of numerous books, a member of the American Society of Journalists and Authors, a freelance writer and public relations consultant. She appeared on many TV and radio shows, such as the Today Show, Good Morning America, 20/20 and others. What is not widely known is that Tania appeared on ethnic Albanian radio in NYC and wrote articles in Dielli and Liria, Albanian-American newspapers. Tania also visited Albania as a travel writer to welcome democracy, shortly following the fall of communism. Albania and Kosovo have lost a great supporter and activist and will be missed by my family and me. I had the pleasure of acquainting her with numerous Albanian political and social figures, including: the former late President of Kosovo Ibrahim Rugova, Anthony Athanas, Papas Antonio Bellusci, Tahir Kerrnaja and Ekrem Bardha among others.

My family and I first met Tania over 35 years ago, when she worked for us as our public relations agent. Despite our differing political views – she was a staunch liberal and I am a conservative – we had a mutual respect for one another. She was one of my best advisers and a family friend, who kept me informed on all matters restaurant-related, as well as news on Albania or Italy that occasionally slipped by me. We took the attached photo on May 10th during a lunch at my restaurant; it is likely the last picture she took before she became ill of heart disease.

As I write this, I can only imagine that she would have had made many corrections to this remembrance (she always edited my published work or advertisings). At the same time, I know she would have appreciated the kind words. We will miss her and she will always be in our thoughts and hearts.

Sergio Bitici
July 20, 2015

E GJETA”RIVALIN” E MAJAKOVSKIT….

July 20, 2015 by dgreca

Nga Perparim Hysi*/
Më së fundi, e gjeta “rivalin” e Majakovskit. Metafora nuk është imja. Kjo “metaforë” është, pothuaj, mbi dyqind vjeçare dhe është aq e qëlluar, sa qëndron aty në memorien e lexuesëve dhe krijuesëve, si një risi që mbetet jo vetëm aktuale, por dhe e patjetërsueshme me vlerën e një aksiome. Ati shpirtëror i kësaj aksiome, është Zhukovski, ky “mësues” i Pushkinit dhe, veç tjerash, njeriu që i ka dhënë Rusisë,”Iliadën” e Odisenë” të Homerit; Firdusin e plot poetë të tjerë të huaj. Ky, Vasili Andrejeviç Zhukovski, paska thënë: ” Përkthyesi i prozës është skllav dhe i poezisë është rival!”. E tha dhe jo vetëm nuk e ka luajtur topi deri tani, por, siç mendoj, ka thënë fjalë që kanë një vlerë të paluajtshme. Pra, kam të drejtë në nominimin tim, për poetin Faslli Haliti.
Megjithatë, për të qenë më i saktë në nominimin tim, duhet të them që Faslli Haliti nuk është se ka përkthyer vetëm poetin Majakovski, por një antologji të tërë me poetë që kanë vënë domenin në poezinë botërore. Në po ndalem tek Majakovski, e bëj enkas: jam ndalur në përkthimin e poemës “Re në pantollona” e cila, sivjet, ka plot njëqind vjet që është shkruar. Por unë kam shumë për të thënë për Majakovskin, por dhe për “rivalin” e tij.

* * *
Nga gjithë poetët rusë, Majakovski, me biiografinë e tij letrare është jo vetëm më kontraversi, por dhe më i çuditshmi. Më koleriku e më tronditësi, në të njëjtën kohë. Me vargjet, shpesh, kthehej në një britmë të vërtetë lufte. Ishte nga ata që i hanin brirët për sherr. Këtë e thonë bashkëkohësit që e shihnin si një bubullimë në qiell të kaltër, sa, si vëren në shkrimet e tij, Ivan Bunin, nobelisti i vitit 1933 “… dilte në shesh (i pëlqenin turmat), recitonte me vargje bërtitëse dhe, tek përfundonte recitimin, lëshonte kushtrimin:” Hë, më del dikush ballas, se po nuk ia theva turinjtë”. Bunini e gjykon keq Majakovskin. Dhe nuk qe i vetëm. Se Majakovski – këtë nuk e mohon dot askush,- kish maninë e vetpëlqesës. E quante veten gjeni dhe u lëshohej autorëve të tjerë me anatema të frikshme. Debatet mes tij dhe Eseninit janë të njohura, se, ndërsa Esenini e quante Majakovskin – amerikan, tjetri i kish vënë nofkën “zejtar pijanec i njohur”. Por, për çudi, kur vdiq Esenini, Majakovski shkroi një elegji nga më tronditëset.
* * *
Në gjykimin tim, poetët (sidomos poetët, ngul këmbë për këtë!), janë herë si fëmijë që duan t’i “përkëdhelësh” dhe herë si pleq, që, po u prishe sadopak “ajkën”, ke fituar mërinë e tyre. Në këtë gjykim kam arritur jo vetëm se si ndodh me poetë që njoh, por dhe me ata që i kam njohur përmjet shkrimeve.
Parë në këtë këndgjykimin tim, edhe këu Majakovski është i veçantë. Ndërsa Esenini thoshte:- Jam poeti më i madh i Rusisë, ky, Majakovski, është i një mizure tjetër. Tregon filofrancezi rus, Ilia Eherenburg:
“… do bëhej një takim letrar. Po pritej të vinte, Lunaçarski (komisari për kuturën) dhe, tek do hynte në sallë, pashë Majakovskin që t’i thoshte pa pikë modestie:”… po ja thuaj aty që unë jam më i madhi”. Dhe, ndërsa Lunaçarski u mundua ta kalonte këtë “ndërhyrje” pak si me politesë, ai buçiti:- Nuk do jetë e largët koha, kur mu këtu ku jemi, për mua do ngrihet një monument!!! Ehrenburgu e vazhdon tregimin e tij: Majakovski “gaboi” veç disa metro. Se njëqind metro më tutje, u ngrit monumenti i tij.
U ngrit monument, se ai jo vetëm e përqafoi Tetorin, por shkroi atë poemën që u bë si promemorie edhe në shkollat tona që, nga e mesmja deri në të lartën.
* * *
Bunini në kujtimet për Majakovskin, thotë:”… u bë shërbetori më i përulur në vitet e bolshevizmit dhe më i dëmshmi duke kënduar për ta(për bolshevikët),duke dikuar mbi masën e gjërë të popullit,duke përjashttuar veç Gorkin. Pse u shërbeu atyre, pa dhe u shpërblye: emra shkollash, rrugësh, vaporash, avionësh,tankesh mbanin emrin e tij.Më tej, në njëzetvjetorin e vrasjes së tij, sheshi qëndron në Moskë,, një nëndetëse në Balltik, një stacion metroje, biblioteka, muze, një rajon në Gjeorgji, një fshat në Armeni, një majëmali në Pamir,klubi letrar në Lenigrad dhe vazhdojnë e vazhdojnë atributet për të, “… kish fituar një farë lavdie midis gjithë atyre rrugaçëve që quheshin futuristë” Dhe më tej Bunini thotë: “… ai botoi librin ” Re në brekë” që Faslli Haliti e ka quajtur “Re në pantollona!” Bunini vazhdon dhe më duke folur tërë mllef për Majakovskin.
* * *
Po unë ç’kam që merrem me Majakovskin? Ç’është e drejta, unë e dua Majakovskin. Dhe,pse e dua,qysh në vitin 2003 kam shkruar poezinë ” Po të ngjallej Majakovski?!”.Për të shuar kuriozitetin e lexuesëve, meqë e gjeta në një nga fletoret mia, po jua paraqes:
Po të ngjallej Majakovski?!
Sikur të ngjallej Majakovski?!!!
Të ndodhë,siç thonë, për Krishtin
Zhgënjim do ndjente Majakovski
Nga gjithçka që shkroi për Iliçin.

Do klithte, natyrisht, me britma
Për vargjet do ngrinte anatema
Tek shihte që Rusinë bolshevizma
E kantandisi të varfër sa legjenda.

-Djathtas! Djathtas!- do komandonte
(Mallkuar që shkrova:- Na ljevo!
Dhe vjershat një nga një do masakronte
Do digjte të tijat poema.
Florida, 22 gusht 2003

* * *
… dhe ca më tutje. ” … mua desh më burgosën,se nuk pranova të përktheja Majakovskin!!!”. Fjalët në thonjëza janë të përkthenjësit të ndjerë, Jorgo Bllaci. Dhe vazhdon:”… unë nuk kisha asgjë kundër Majakovskit, por nuk ish i mizurës sime në përkthim”. Pra, si poet lirik, indjeri Jorgo Bllaci, nuk u bë dot “rival” i Majakovskit. Ai me përkthimet e tij, u bë Esenini që fliste shqip më bukur se kushdo. Dhe, kur vijmë tek përkthimet, vjen e qartësohet mirë e më mirë ajo aksioma made in Zhukovski. Nuk ka rëndësi, në përkthen nga origjinali apo nga një gjuhë tjetër. Faktet janë kokëforta: Lasgushi nuk dinte rusisht, po kur erdhi “Eugjen Onjegin”, një të pushtuar sikur Pushkini t’ia kish çuar me Postë Restane dhe,siç tregon një nga përkthenjësit kolegë, është zhvilluar koj bisedë( në vija të trasha, domosdo).
-Nuk lë unë të”saaktojnë” Pushkinin,- paska thënë Lasgushi. Dhe ndodhi mrekullia: a kish si e “shkruante më shqip Tatjana atë letër”. Por kjo ndodhi,se “rivali” që vuri kryqin mbi shpinë qe Lasgushi. Edhe pak më tutje: Dritëro nuk di anglisht, por unë mbyll derën me triçelësa, se them:”… kush troket aty mbi portë?/-Jam unë,- thotë Findlei. Ku ka më babaxhanëshe se ai përkthim.Se ai “rival” aq i bukur, sa, po të qe gjallë Bërnsi, do vinte ta puthte mu në ballë Dritëronë. Se ky babaxhan mjeshtër, duke qenë babaxhan dhe në shpirt, poezinë për MERI MORISON, nuk e preku po ia la lavdinë Lasgushit, që, kushedi se sa herë,atje në dhomën e përkthyesëvve, e mënjanonin. Të bëhesh “rival”, është ta ndjesh poezinë. Nuk është se njeh gjuhën dhe mund të përkthesh. Poeti që përkthen, vë shpirtin mbi vargje. Kështu ka ndodhur me Nolin; ka ndodhur me Lasgushin.Ka ndodhur me Kutelin.Shevçekua nga Ukraina bie aq ëmbël në vesh se PASKOJA është “rival” i ndenjë.
Po Faslli Haliti a nuk është bërë një “rival ” kaq i bukur në aq e aq përkthime dinjitoze?Në e veçova për “Re në pantollona”,se, siç vë re, ai e do Majakovskin. Se Faslli Haliti është Poet që futet në skalionin e rëndë të poetëve.Atë atributin “rival” e meriton. Ndoshta me Majakovskin veç poezisë e lidh dhe piktura. Që të dy janë dhe piktorë.
Më tej, për Fasllinë mund të shkruaj:
“.. . i “vogël” sa një sterlinë
Mbi ballë vërini një dafinë.

Ne Foto:Nga e majta:Dine Dine, Jozef Radi, Faslli Haliti dhe Gezim Hajdari

Te lumte, Doruntine Maloku!

July 19, 2015 by dgreca

Nga Sadik Elshani*/
Skena polkitike e Kosoves shpesh sjell pamjen e nje tablloje te zymte – skena te shumta te pahijshme qe te shqetesojne, te bejne te ndihesh i pashprese. Por ja qe ne horizont u duk nje shkendije shprese. Para 2 – 3 ditesh ne gazetaezpress.com, ne emisionin “Komiteti” pashe nje interviste te znj. Doruntine Maloku, deputete e re e Kuvendit te Kosoves nga radhet e LDK-se. Dhe ajo qe me beri pershtypje, me nxiti t’i shkruaj keto radhe e te reflektoj per gjendjen e pergjithshme ne Kosove, ishte mencuria, gojetaria (elokuenca), qartesia dhe thellesia e mendimeve te saj, logjika e shendoshe, e mbi te gjitha, gjuha e paster, e rrjedhshme, shqipja standarde pa gabime gramatikore qe ajo perdorte. Me plot te drejte dikush mund te pyes se, cka ka ketu dicka te jashtezakonshme qe nje deputete e shkolluar e flet gjuhen bukur?! Dhe vertet, nuk duhet te jete asgje e jashtezakonshme, por fatkeqsisht, per ne eshte e jashtezakonshme se, shume rralle na bie rasti te degjojme biseda te tilla qe ta mbushin zemren plot kenaqesi. Zakonisht ndodh e kunderta, shpesh na bie rasti te degjojme intervista te politikaneve, intelektualeve, publicisteve, profesoreve tane dhe ndjehesh i zhgenjyer nga keto biseda per nivelin e ulet intelektual, per gjuhen teper te dobet qe perdorin me plot fjale te huaja e me gabime te shumta gramatikore, duke thurur fjali te pakuptimta. Dhe nuk duhet te jete keshtu!
Krahas pergatitjes profesionale, njohurite, aftesite gjuhesore e komunikuese te nje njeriu jane nje tregues domethenes qe e karakterizon, e percakton nivelin arsimor, kulturor e intelektual te nje njeriu. Prandaj, nuk eshte e rastesishme qe nga gjuha qe perdor nje person dhe menyra se si flet ai, menjehere del ne pah niveli i atij personi. Te folurit dhe te shkruarit paster i gjuhes shqipe duhet te jete detyre paresore e cdo shqipfolesi, posacerisht e atyre qe cdo dite komunikojne ne mediat e shkruara dhe elektronike dhe e atyre qe jane te pranishem ne jeten publike te vendit. Mendimet shprtehen me qarte kur perdoret nje gjuhe e paster, e kuptueshme duke u bazuar ne rregullat gramatikore: morfologjike, sintaksore e drejtshkrimore. Permbajtja – ajo cka thuhet eshte shume me rendesi, por aq e rendesishme eshte edhe ajo se si thuhen gjerat, si parashtrohen problemet, si paraqiten mendimet per ceshtjet e caktuara.
Ne kete interviste ishte teper deshpruese gjuha qe perdornin dy gazetaret, Berat Buzhala e Leonard Kerquki – ishte gjuha e nivelit me te ulet, gjuha arkaike qe nuk u kishte hije gazetareve te lartpermendur te perdornin nje gjuhe te tille ne bisede me znj. Maloku. Nje gjuhe te tille ata mund ta perdornin sikur te flisnin me ndonje fshatar te pashkolluar. Gazetaret kane nje pergjegjesi, detyrim per ta perdorur shqipen standarde, sepse ata komunikojne cdo dite me lexuesit, degjuesit e shikuesit, varesisht nga mediat ne te cilat e ushtrojne profesionin e tyre. Ky shqetesim per gjuhen nuk eshte teme e ketij shkrimi te shkurter, por duhet theksuar se gjuha qe perdoret ne mediat tona dhe ne te folurit tone te perditshem eshte ne nje nivel jo te lakmueshem.
Kjo interviste e znj. Maloku me nje gjuhe te drejtperdrejte, pa fyer, pa akuzuar askend ishte vertet nje kenaqesi, nje freski per mua dhe me ngjalli shpresen per te ardhmen me te mire te Kosoves. Kemi njerez te afte, te perkushtuar, te ndershem qe me angazhimin e tyre mund te japin nje ndihmese te cmueshme per zhvillimin sa me normal te ecurive (proceseve) shoqerore, politike, ekonomike, arsimore e kulturore te Kosoves. Por shume njerez te tille jane te zhgenjyer me gjendjen aktuale ne Kosove, jane duke qendruar anash, nen hije dhe nuk dalin ne arene, ne balle, te prijne e te behen flamurtare te zhvillimit te gjithmbarshem te Kosoves. Dhe Doruntina ka bere mire qe eshte duke u angazhuar ne jeten politike te Kosoves si deputete e Kuvendit te Kosoves, institucionit ku duhet te debatohet ne menyre demokratike per ceshtjet jetike te popullit te Kosoves, ku duhet te merren vendime te guximshme dhe ku vendoset per fatin e Kosoves. Kur njerezit e afte, njerezit e ndershem nuk angazhohen ne rrjedhat politike e shoqerore te Kosoves, atehere ne fuqi vijne mediokret, matrapazet, perfituesit, hajdutet qe per fat te keq, shume nga keta sot jane ne pozita udheheqese, ne pushtet dhe jane duke i shkaktuar deme te medha Kosoves. Te shpresojme se shembullin e Doruntine Malokut do ta ndjekin edhe shume vajza te reja e djem te rinj, te paisur me aftesi e pergatitje profesionale te duhur, te brumoisur me ndjenjat e atdhedashurise, vullnet te mire dhe me kembenguljen, perkushtimin per ta ndryshuar gjendjen e tanishme te ploget, per te ecur perpara, per ta futur Kosoven ne gjirin e familjes se vendeve demokratike e te perparuara te botes. Vetem me njerez te tille mund te ecim perpara!
Ne fund s’me mbetet tjeter, veq ta pergezoje znj. Maloku: Te lumte Doruntine!
Filadelfia, 20 korrik, 2015
*Sadik Elshani eshte doktor i shkencave te kimise dhe veprimtar i bashkesise shqiptaro – amerikane.

DR. SAMI REPISHTI,VEPRIMTAR I SHQUAR I TË DREJTAVE TË NJERIUT

July 19, 2015 by dgreca

Nga Frank Shkreli*/
Është kënaqësi të jem me ju këtu për të festuar 90-vjetorin e lindjes së Profesor Sami Repishtit. Natyrisht se ky është një jubile i gëzueshëm, në të cilin jam krenar të marrë pjesë — për të shënuar këtë moment të rëndësishëm në jetën e Profesorit në rrethin familjar dhe me miqët e dashamirët e tij. Por njëkohsisht edhe për ta falenderuar atë për kontributet e shumëta në fusha të ndryshme të veprimtarisë së tij patriotike, akademike dhe humanitare gjatë viteve, veçanërisht në fushën e të drejtave të njeriut.
Për dekada, Profesor Repishti ka qenë një shtyllë e fortë e komunitetit shqiptaro-amerikan. Autori dhe historiani Peter Prifti, një anëtar tjetër i dalluar i Komunitetit shqiptaro-amerikan ka shkruar se, “…Prof.Dr. Sami Repishti qëndron në krye të intelektualëve të diasporës shqiptaro-amerikane. Ai është pasardhës i denjë i Rilindasve, sepse ka zbatuar me besnikëri idealet e tyre të larta”.
Profesor Repishti i ndoqi dhe i zbatoi këto ideale të larta në të gjitha veprimtaritë e tija, por mbi të gjitha duhet theksuar se përpjekjet e tija, për të promovuar, për të zhvilluar dhe për të mbështetur të drejtat e njeriut për të gjithë, sidomos për shqiptarët kudo, para dhe pas shëmbjes së komunizmit, janë të pakrahasueshme me ndonjë tjetër në botën shqiptare.
Prandaj, kemi ardhur këtu sot për të nderuar një ikonë shqiptaro-amerikane të të drejtave të njeriut dhe për të celebruar një trashëgimi të një mbështetsi të idealeve të të drejtave të njeriut, si vlera njerëzore për të gjithë ne — vlera këto të cilat Profesor Repishti i ka jetuar, i ka mbështetur dhe i ka zbatuar gjithë jetën e tij, deri në ditët e sotëme.
I përket një personi të veçantë që t’ia dedikojë jetën mbrojtjes dhe promovimit të drejtave të njeriut. Një person i tillë duhet të jetë një individ vlerash dhe virtytesh! Gjithë jetën e vet, Profesor Repishti ka treguar një forcë dhe vendosmëri të jashtëzakonshme në fushën e të drejtave të njeriut dhe ka pasqyruar vlerat dhe një besim të fortë, për t’ia pasur gjithkush lakmi, të pakën nga ata që i respektojnë këto vlera.
Ai kurrë nuk është dorëzuar në luftën për të drejtat e nejriut. Madje edhe në moshën 90-vjeçare, asgjë dhe askush nuk e ndalon atë që të shprehet dhe të shkruaj në mbështetje të të drejtave të njeriut, të vlerave dhe të drejtave universale dhe të integritetit të individit. Kjo, për arsye se Profesor Repishti nuk ka pasur kurrë frikë të merrte qendrime të prera dhe të vendosura në mbështetje të parimeve në të cilat ai beson. Madje edhe në rrethanat më të vështira në burgjet e komunizmit shqiptar dhe jugosllav, ai nuk mund dhe nuk dëshironte të heshtë. Gjatë gjithë jetës së tij, Profesor Repishti ka besuar se kur kemi të bëjmë me respektin për të drejtat e njeriut, pa marrë parasyshë rrethanat, njeriu nuk mund të mbetet asnjanës, sepse siç ka thënë aktivisti i të drejtave të njeriut dhe fituesi i Çmimit Nobel, Elie Wiesel, “Të jeshë asnjanës, vetëm ndihmon shtypësin dhe kurrë viktimën dhe heshtja inkurajon gjithmonë torturuesin dhe asnjëherë të torturuarin.”
Të nderuar miqë, Profesor Repishti, pa marrë parasyshë rrethanat dhe rreziqet, ai nuk ka qëndruar kurrë larg interesimit dhe mbështetjes për të drejtat e njeriut.
I nderuar Profesor, Perëndia u ka bekuar me një jetë të gjatë dhe me shëndet për një arsye – dhe ju nuk e keni tradhëtuar atë. Jeta juaj është një jetë shërbimi ndaj të tjerëve. Ju keni punuar gjtihë jetën dhe vazhdoni të jepni kontributin tuaj ndaj njerëzimit, i bindur se misioni i jetës suaj nuk ka marrë fund, se ju gjithnjë mund të frymëzoni të tjerët dhe se pa marrë parasyshë rreziqet me të cilat mund të përballeni, ju nuk keni qëndruar atëherë dhe nuk qëndroni asnjanës as tani, përball shtypjeve e terrorit. Mbi të gjitha, ju jeni kujdesur për të drejtat e njeriut dhe për mirëqenjen e të gjithë njerëzve, qofshin ata shqiptarë ose të tjerë kudo në botë, të drejtat e të cilëve janë shkelur historikisht nga regjimet komuniste në trojet shqiptare për një gjysëm shekulli ose nga diktatorë të tjerë të ngjyrave të ndryshme, anë e mbanë botës.
Profesor Repishti është dëshmitar i cili ka përjetuar regjimin brutal të Enver Hoxhës – njërit prej regjimeve më totalitare të shekullit 20. Por, ai njëkohsisht është edhe dëshmitar i gjallë i heroizmit të atyre shqiptarëve, viktimave të atij regjimi, të cilët së bashku me Profesorin rezistuan forcën brutale të të ashtuquajturit “pushtet popullor”. Ne jemi të privilegjuar që Z. Repishti vazhdon të shkruaj dhe të flasë për vuajtjet e veta dhe viktimave të tjera të komunizmit, të cilët kundërshtuan komunizmin së bashku me të.
Ndërkohë që propaganda dhe terrori i komunizmit shqiptar kishte përfshirë vendin, duke filluar nga viti 1945, ishte e pamundur që Z. Repishti të heshtë për ato që kishte parë. Megjithë rreziqet që i kanoseshin atij dhe familjes së tij, ai vendosi të mbante një qëndrim të prerë kundër diktaturës komuniste dhe të mbronte të drejtat e njerëzve të pafajshëm.
Siç ka ndodhur edhe me mbështetës të tjerë të mëdhej të të drejtave të njeriut gjatë 50-viteve të fundit, Profesor Repishti kishte filluar të interesohej për të drejtat e njeriut, në një periudhë kur po përballej vetë, drejtë për drejtë me të keqen – dmth., me rendin e ri komunist në Shqipëri – regjim i cili e torturoi për 14 muaj dhe e burgosi atë për 10-vjetë, vetëm e vetëm se e kundërshtonte atë regjim.
Kjo rezistencë e tij ndaj komunizmit, ka shkruar Profesor Repishti, “Më ka obliguar moralisht për të ndarë me të tjerët ato që kamë parë, sidomos krimet e diktaturës së proletariatit, duke venë në dukje, jo vetëm vuajtjet e popullit tonë, por edhe karakterin e popullit shqiptar, i cili i qëndroi besnik vetvetes, përball kërcënimeve të ndryshme, përfshirë edhe kërcënimet me vdekje.”
Kështuqë, interesimi i Profesor Repishtit për t’iu dedikuar mbrojtjes së të drejtave të njeriut nuk kishte filluar në 10-20 ose 30-vitet e fundit, kauza e të drejtave të njeriut ishte bërë pasion i jetës së tij qyshë në fillim. Angazhimi i tij për të drejtat e njeriut e ka zanafillën atje, në vitet e vuajtjeve të tija në burgjet komuniste, si i burgosur politik në Shqipëri, ku vuajti 10-vjetë burgim, së bashku me intelektualët më të dalluar të Shqipërisë së asaj kohe, përfshirë edhe klerikët katolikë shqiptarë më të shquar, ndërkohë që kishte qenë dëshmitarë i tmerreve që ata vuajtën në duar të torturuesve komunistë.
Në lidhje me vuajtjet e klerikëve katolikë shqiptarë, Profesor Repishti ka shkruar në vitin 1966, pasi kishte arritur në Amerikë se, “I ndjeja thellë mizoritë e ushtruara mbi ta: masakrat dhe torturat, shpifjet e organizuara dhe trajtimet poshtëruese ndaj tyre ishin aq të rënda, sa që nuk mund të pranoheshin, të harroheshin dhe as të faleshin”.
Profesor Repishti ka shkruar se ai është frymëzuar nga, “dashuria e tyre fisnike për bashk-të-burgosurit, për faljen dhe mëshirën që ata treguan ndaj torturuesve të tyre të verbër, nga shpresa e tyre që buronte nga ndjenjat e shëndosha se aspiratat tona, për liri, drejtësi dhe paqë, hereto se vonë, do të realizoheshin. Këto ishin të vërteta aq të qarta!…” ka theksuar Repishti. “Këto të vërteta”, ka pohuar Profesor Repishti, “më kanë prekur thellësisht në zemër, më kanë ushqyer mendjen dhe më kanë ndihmuar shumë që të kuptoj madhështinë e natyrës njerzore. Është kjo një ndjenjë që unë e ruaj dhe e kultivoj sot e kësaj dite”, ka deklaruar Profesor Repishti me rastin e 20-vjetorit të tragjedisë së viktimizimit të klerit katolik shqiptar.
Është e qartë se kleri katolik shqiptar, të burgosur, të vuajtur e të masakruar nga regjimi komunist enverist – jo vetëm sa ishin gjallë por edhe të vdekur, gjatë gjithë jetës dhe veprimtarisë së tij, Profesor Sami Repishti e ka provuar me fjalë dhe me vepra se — ata nuk kanë pasur as nuk kanë një mbështetës më të madh për të drejtat e tyre njerzore dhe fetare, se sa këtë kampion të të drejtave të njeriut, Prof. Dr. Sami Repishtin — këtë bir të një kleriku të shquar e të nderuar mysliman nga Shkodra jonë.
Lufta e dytë Botërore dhe komunizmi kishin lënë një ndikim të madh moral dhe filozofik në personin e këtij mbështetësi të ardhëshëm të të drejtave të njeriut. Pasi mbijetoi vuajtjet në burgjet komuniste të Shqipërisë dhe të Jugosllavisë, ai emigron në Shtetet e Bashkuara në fillim të 1960-ave. Përvoja e Z. Repishti në ato burgje duket se kishte lëkundur qëndrimin e tij në besimin ndaj mirësisë së njerëzve, por megjithëkëtë, ai kurrë nuk humbi besimin në shpirtin njerëzor.
Në një letër që ai i ka dërguar, Fondacionit Woodrow Wilson në vitin 1964, në lidhje me këtë, Repishti bën pyetjen: “A është e keqja me të vërtetë aq e thellë e rrënjosur në shpirtin e njeriut, sa që njeriu të identifikohet me të keqën?”
Komunizmi, ka shkruar ai, kishte këthyer për së mbrapshti një numër parimesh të jetës sonë, duke an kërkuar që të hiqnim dorë nga individualiteti ynë personal, me qëllim për të ndërtuar një shoqëri më të mirë, një njeri të ri. Përballë kësaj situate, ka pohuar ai, ne ishim të detyruar të vendosnim nëse të pranonim ose jo këtë drejtim të ri. “Ishim para një alternative të pa evitueshme, për të dëmtuar të tjerët (fizikisht dhe moralisht) ose për të pësuar sulmet nga të tjerët. Në lidhje me këtë nuk kishte kompromis”, ka nënvijuar Profesor Repishti, duke shtuar se ai vet kishte vendosur që të mos dëmtone të tjerët, por të pësonte kritikat dhe sulmet nga të tjerët, dmth. nga kundërshtarët e tij.
Profesor Repishti ka pohuar gjithashtu se përvoja e tij në burgjet komuniste, jo vetëm që e ka bërë atë të identifikohej më mirë me problemet e përditshme të bashkatdhetarve të vet, por njëkohsisht e kishte detyruar të përballohej me disa pyetje morale, për të mos thënë teologjike, në lidhje me natyrën njerëzore dhe mbi të drejtat e njeriut në këtë botë. “Cila është gjëndja shpirtërore në ditët tona? Cili është reagimi ndaj tendencave për ta bërë njeriun si një frymë pa bazë morale, thjeshtë për ta shëndërruar atë në një objekt? Si lufton njeriu për sigurinë e vet, për afirmimin e tij, për lirinë dhe pavarësinë personale dhe më në fund për ekzistencën e vet, për një ekzistencë kuptimplotë?” Z. Repishti ka shkruar që nga viti 1964 se, “Për të zbuluar përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve të vështira dhe të ndërlikuara të ditëve tona, unë kam vendosur t’i kushtohem kauzës së të drejtave të njeriut, me qëllim për të kontribuar diçka më të vlefshme dhe më fisnike ndaj fjalës “njeri”, sepse kjo kauzë do të bëhej një ideal dhe shpresë për mua”, ka thënë ai.
Për ne që e njohim Profesor Repishtin dhe për ata që ndjekin shkrimet e tija rregullisht, nuk është vështirë të vihet re se ai nuk ka devijuar asnjëherë nga ky qëndrim. Pothuaj në çdo artikull, në çdo ese ose intervistë, subjekti i të drejtave të njeriut është gjithmonë dominues në fjalorin e Profesorit, siç është edhe angazhimi i tij real në mbrojtje të këtyre të drejtave, jo vetëm për shqiptarët por për të gjithë njerëzit kudo, pasi të drejtat e njeriut janë të drejta universale për të gjithë njerzit në mbarë botën.
Si rrjedhim, Profesor Repishti ka qenë dhe vazhdon të jetë një mbështetës dhe aktivist i palodhur i të drejtave të njeriut për shqiptarët kudo që ata jetojnë në trojet e veta në Ballkan. Profesori është dalluar gjatë dekadave të kaluara sidomos me aktivitetin e tij në mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve në trojet e veta autoktone në Kosovë dhe trojeve të tjera në ish-Jugosllavi, por pa harruar gjithashtu as të drejtat e shqiptarëve të Çamërisë. Ai e ka zhvilluar luftën në mbrojtje të të drejtave të njeriut për shqiptarët me mënyra të ndryshme si individ dhe si anëtar i organizatës së të drejtave të njeriut, Amnesty International, por mbi të gjitha ai është aktivizuar si qytetar i lirë i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, duke ushtruar të drejtën e tij, me shkrime dhe në kontakte personale, gjithmonë me qëllim për të influencuar përfaqsuesit politikë amerikanë që polikisht, diplomatikisht dhe më në fund edhe ushtarakisht me ndërhyrjen e NATO-s në Kosovë, të ndihmonin shqiptarët dhe të mbronin të drejtat e tyre.
Sa herë gjatë viteve, ka udhëtuar Profesor Repishti nga New Yorku në Washington për takime zyrtare me udhëheqsit më të lartë të qeverisë dhe të Kongresit amerikan për t’i sensibilizuar ata mbi shkeljet e të drejtave të shqiptarëve në trojet e veta anë e mbanë Ballkanit. Kontaktet e tija me Washingtonin zyrtar kanë qenë të shumëta dhe të vazhdueshme, ndërkohë që ai konsiderohej si një këshilltar i besueshëm dhe i drejtë në marrëdhënjet e tija me Departamentin Amerikan të Shtetit, me përfaqsues të Shtëpisë së Bardhë dhe sidomos me udhëheqës të Kongresit amerikan të dy partive kryesore amerikane, republikanë dhe demokratë.
Marrëdhënjet e Profesor Repishtit me Kongresin Amerikan kishin filluar menjëherë pas arrijtjes së tij në Amerikë. Në të vërtetë, ai ruan nderin e shqiptaro-amerikanit të parë që është paraqitur në Kongresin Amerikan për të dëshmuar mbi gjëndjen e shqiptarëve në Shqipëri dhe në Kosovë. Ka qenë 17 dhe 18 maji i vitit 1965 kur Nënkomisioni për Punët Europiane i Dhomës së Përfaqsuesve ka mbajtur një sesion mbi gjëndjen e atëhershme në vendet komuniste të Europës Lindore dhe të Baltikut. Gazeta “Shqiptari i Lirë” ka dokumentuar dëshminë e parë të një shqiptari në personin e Sami Repishtit, me kryeartikullin: Marrëdhënjet e Tiranës me Moskën e me Beligradin dhe Problemi Kosovar: Një dëshmi shqiptare në Parlamentin e Shteteve të Bashkuara”. Ishte ky një shkëmbim mendimesh mbi gjëndjen e shqiptarëve midis Profesor Repishtit dhe anëtarëve të Komisionit në fjalë, përfshirë edhe kongresistit Lee Hamilton, njërin prej ekspertëve të politikës së jashtëme për shumë vjetë në Kongresin amerikan. “Shqiptari i Lirë” theksonte në atë kohë se dëshmia e Profesor Repishtit, përbënte, “Deklaratën e parë të qartë mbi të drejtat e shqiptarëve nën Jugosllavi, para Kongresit të Shteteve të Bashkuara.”
Paraqitja e tij para Kongresit amerikan më 1965 ishte vetëm fillimi i kontakteve të Dr. Repishtit me autoritetet amerikane. Ç’prej asaj dite, ai nuk i është ndarë paraqitjes së çështjes shqiptare në qarqet më të larta politike dhe akademike amerikane. Profesor Repishti gjithmonë ka gëzuar respektin më të madh në këto qarqe si njeri i besueshëm dhe i drejtë, por është njohur edhe për angazhimin e tij të fortë ndaj respektimit të të drejtave të njeriut, këshillat e të cilit duhej të merreshin parasyshë.
Në një letër që Zëvendës-Presidenti Al Gore i kishte dërguar Profesor Repishtit me rastin e 75-vjetorit të lindjes, duke i dërguar atij “urimet më të përzemërta për ditëlindjen” i shkruan: “Jeta jote është një shëmbull i shkëlqyer, e asaj që është e madhërishme në Amerikë… E dijë se familja dhe komuniteti i juaj, me të drejtë janë krenarë për karierën tuaj të profesorit prej 25 vjetësh, për guximin tuaj të papërkulshëm dhe për aktivizmin tuaj në fushën e çështjeve shqiptare.”
Ndërsa nga ana tjetër e spektrit politik amerikan, Kongresisti republikan nga Long Island e New Yorkut, Peter King në të njëjtin rast shënon në gazetën zyrtare të Kongresit, “Congressional Record”, lavdërime për Sami Repishtin, të cilin ai e cilëson si një “bashkqytetar shëmbullor”, duke theksuar se, “Gjatë gjithë jetës së tij, Dr. Repishti i është dedikuar luftës kundër shkeljes së të drejtave të njeriut, shkelje të cilat ai vet i kishte përjetuar për një kohë të gjatë.” Kongresisti King thekson rolin që ka luajtur Profesor Repishti në udhëheqjen e Këshillit Kombëtar Shqiptaro-Amerikan (NAAC), “një organizate e dedikuar për të luftuar shkeljet e të drejtave të njeriut të shqiptarëve”, ka shkruar ligjvensi amerikan Peter King në “Congressional Record”.
Por, 90-vjetori i lindjes së Profesor Repishtit, ka një domethënje sa për të kaluarën aq edhe për të ardhmen. Nga përvoja e tij e urtë si mbijetues i ferrit komunist në Shqipëri dhe në Jugosllavi, por edhe nga përvoja e gjatë në fushën e të drejtave të njeriut gjatë 50-viteve të kaluara, jam i sigurtë se Profesori, secilit prej nesh kudo që jemi në Shqipëri, në Kosovë, këtu në Shtetet e Bashkuara – besoj që dëshiron të na bëjë thirrje sot, të na nxisë me fjalën e tij bindëse duke na kujtuar detyrën dhe obligimin tonë si individë, për të folur dhe për të vepruar në mbështetje të të drejtave të njeriut për të gjithë dhe pa dallim, për të folur dhe për të mbajtur qëndrim kundër padrejtësive, sidomos padrejtësive dhe keqtrajtimeve nga qeveria dhe nga autoritetet që duhet të jenë në shërbim të popullit – madje edhe në raste kur bota rreth nesh duket se futet në fshehësinë e heshtjes së historisë.
“Historia shkon e vjen”, ka pas thënë ish presidenti amerikan Ronald Reagan, “por parimet qëndrojnë, ato mbijetojnë si garanci që brezat e ardhëshëm të mbrojnë të drejtën e lirisë – e cila nuk është dhuratë nga qeveria – por një bekim nga Krijuesi ynë.”
Miku ynë i nderuar – ju jo vetëm ishit dëshmitar i një historie të tmerrshme, për të cilat ka folur shpesh Ronald Reagan, por për më tepër, ju edhe keni vuajtur nga krimet e asaj histori, nga krimet më çnjerëzore që mund të ndërmerrte një regjim kundër qytetarëve të vet. Por ju, megjithë vuajtjet kishit forcën, vendosmërinë dhe guximin për të mbrojtur parimet e lirisë dhe të drejtat e njeriut, si shëmbull për brezat e ardhëshëm. Kjo është tepër e rëndësishme, sepse për shumë shqiptarë, siç e dini, pasojat nga abuzimet e të drejtave të tyre të njeriut në të kaluarën, mbeten ende plagë të gjalla jo vetëm në kujtimet e tyre personale por edhe në shoqëri, në përgjithësi si shënja të pashlyeshme të krimeve dhe abuzimeve nga regjimet diktatoriale nën të cilat ata kanë jetuar – madje edhe 25 vjetë pas shëmbjes së komunizmit.
Siç tha edhe Presidenti i Parlamentit Europian, Martin Schulc në fjalimin e tij këtë javë në Kuvendin e Shqipërisë, është e rëndësishme që të kujtohet historia, ashtuqë të mos harrohen ngjarjet tragjike të historisë së kaluar, pasi nuk mund të ketë pajtim, pa kujtesë. “Pajtimi”, u tha deputetëve shqiptarë udhëheqsi europian nga Gjermania, “nuk mund të ndodhë nëqoftse nuk pranohen dhe nëqoftse nuk flitet për vuajtjet dhe dhimbjet e së kaluarës dhe nëqoftse nuk pranohen si të tilla.”
Të nderuar Zonja dhe Zotëri –njeriu që ne nderojmë sot, ky mbështetës i shquar dhe luftëtar për të drejtat dhe dinjitetin e njeriut – miku i ynë Profesor Sami Repishti, jo vetëm tashti, por me fjalët dhe veprat e tija, ai gjithmonë na ka ftuar dhe kujtuar dhe ka bërë thirrje shpesh që jo vetëm të mos harrojmë abuzimet e së kaluarës, por është e rëdnësishme për pajtimin shoqëror dhe kombëtar ka thënë ai, që ato të korrektohen, me qëllimin dhe shpresën që të mos përsëriten më. Mendoj se Sami Repishti do na porositë sot që të bëjmë më shumë në mbështetje të drejtave të njeriut – duke thënë se megjithëse anë e mbanë trojeve shqiptare në Ballkan, shqiptarët kanë shënuar përparim të dukshëm në promovimin dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut për të gjithë — si Shqipëria ashtu edhe Kosova kanë shumë për të bërë në këtë fushë dhe në fushë të tjera, — sidomos në fushën e pajtimit shoqëror — për të siguruar që të drejtat e njeriut, dinjiteti njerëzor për secilin person, barazia para ligjit dhe liria për të gjithë, të nguliten njëherë e mirë dhe përgjithmonë anë e mbanë trojeve shqiptare.
Ky është një objektiv, për realizimin e të cilit ka punuar gjithë jetën e tij Profesor Sami Repishti dhe nga i cili nuk e besoj se ka në mend të heqë dorë. Ai na këshillon sot se puna për sigurimin e të drejtave të njeriut nuk kryhet kurrë, por do të thoshte se shqiptarët kanë çdo arsye që të kenë shpresë, se e ardhmja do të jetë më e mirë dhe më e sigurt se e kaluara e tyre e hidhur dhe më e mirë se e tashmja zhgënjyese.
I nderuar mik dhe koleg, të falenderoj dhe të uroj nga zemëra për një jetë plot veprimtari, në mbështetje të të drejtave të njeriut për shqiptarët kudo dhe kurdoherë gjatë 50-viteve të fundit të një historie të hidhur për ta. Më lejoni ju lutëm, nëqoftse kam mundësi, që tu paraqesë një falenderim të veçantë për mbrojtjen dhe kujtimin e vazhdueshëm që keni treguar dhe tregoni për bashkvuajtsit tuaj në burg, klerin katolik shqiptar, të cilët siç keni shkruar shpesh ka “pësuar mizoritë, masakrat dhe torturat” e regjimit komunist të Enver Hoxhës, si asnjë pjesë tjetër e shoqërisë shqiptare. Ju nuk lini asnjë rast të volitshëm pa përmendur sakrificat e tyre, përfshirë edhe intervistën e fundit që patët me rastin e 90-vjetorit, me kryeredaktorin e gazetës Illyria, Ruben Avxhiu. Ata bashkvuajtës tuaj ishin atëherë të pambrojtur, të abuzuar dhe të torturuar nga regjimi komunist, por është merita juaj, i nderuar Profesor, që kujtimi i tyre nuk është harruar kurrë nga ju, e si rrjedhim as nga të gjithë ne, ndonëse nuk i kemi njohur.
Edhe njëherë falenderimet tona më të përzemërta për përpjekjet tuaja shëmbullore në favor të të drejtave të njeriut për shqiptarët, e sidomos për luftën tuaj të pa ndërprerë dhe këmbëngulëse prej dekadash për të drejtat e shqiptarëve të Kosovës. Të jeni të sigurtë se shqiptarët në Kosovë dhe në Shqipëri si edhe komuniteti shqiptaro-amerikan jemi tepër krenarë për arrijtjet tuaja në fushën e të drejtave të njeriut për të gjithë shqiptarët në veçanti, dhe për njerëzimin në përgjithësi.
Me respekt dhe mirënjohje të thellë ju dëshirojmë: Ad Multos Annos!
* (Fjala e mbajtur në simpoziumin me rastin e 90-vjetorit të lindjes së Profesor Sami Repishtit)