Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

TË NJËJTË POR TË NDRYSHËM, TË NDRYSHËM DHE TË NJËJTË

by

Drithërimat e yjeve- Në romanin “Drithërimat e Yjeve”, të shkrimtarit Viron Kona/
Kisha kohë që e pata lexuar librin “Drithërimat e Yjeve”, të autorit Viron Kona. Të them të drejtën më pat pëlqyer shumë, për mënyrën aq të sinqertë të tregimit të mundimeve dhe vuajtjeve të mërgimtarëve tanë, që morën udhët e botës për një jetë më të mirë. Një problem edhe i popujve të tjerë, i hershëm sa vetë bota. Tani porsa e rilexova, jo veç për kënaqësi letrare, por më shumë për të sjëllë edhe një herë në kujtesë, fatin e kurbetllinjve tanë, një pjesë e të cilëve po kthehen në vendlindje, por me shpresa të venitura. Keq aty e keq këtu! S`di ç`të bëjë i varfëri njeri! Si do t`u vejë halli!? Pyetje që na mbetet në buzë të gjithëve, ndërsa unë vazhdoj ta mundoj veten: Vallë a drithërohen yjet e vendlindjes, ashtu sikur në dhe të huaj? Mbase ka të drejtë Lukiani i lashtësi që thotë: “Edhe tymi i atdheut, do të duket më i ndritshëm se zjarri në vise të largëta”. Ndaj s`kam pse të pyes shkrimtarin, sepse, megjithëse është vjeshta e parë e s`ka filluar ende e ftohta, më ngjethet mishi kokrra-kokrra, kur njihem me peripecitë e heroit të librit dhe bashëvuajtësve të tjerë.
Duke shikuar pikturën dhe titullin mbi kapakun e librit, mendja shkon me një herë te hyjnesha, që me hiret e trupin e bukur, po i kall zjarrin detit, aq sa edhe yjet e lakmojnë e dridhen, jo më njeriu me mish e gjak. Që këtu fillon kundërshtia që s`të ndahet deri në faqen e fundit. Është një mrekulli e sjellë nga autori Kona, në formën e një fabule, që është e bukur në pamje, por e trishtë në përmbajtje. Yjet po drithërohen jo nga bukuria e dashuria, por nga dhimbjet e shpirtit të njeriut që mundohet, vuan e pëshpërin nëpër buzë thirrje, me shpresë që ta dëgjojnë. Ç`të bëjë mërgimtari i shkretë, që me trup të lodhur e të drobitur, i mbetur jashtë në natën e akullt, dridhet i tëri si purteka. Kujt t`i qahet e t`i ankohet? Të vetmit ku kërkon e gjen ngushëllim, janë yjet në hapsirë. “Jam i mpirë i tëri. Ndihem i mjerë… Vetëm diku në një cep të qiellit, më duket se një yll shkëlqen më shumë se yjet e tjerë dhe herë pas here, kushedi pse drithërohet bashkë me mua”. Shprehet autori në një çast të hidhur vetmie. Çudi! Edhe yjet paskan ftohtë si njeriu!? Këtu autori nuk reket të sqarojë dukurinë fizike që ndodh në natyrë, që yjet në ditët e acarta të dimrit, nga lëvizja e masave ajrore të ftohta, shkëlqejnë, dikur edhe zbehen, fshihen, dalin përsëri dhe dridhen. Heroi ynë me ta bisedon, beson e gjen prehje në shpirt dhe kjo i mjafton. Me dukuritë le të merret shkenca, ndërsa shkrimtari ka punë me mërgimtarin dhe hallet e tij, që kanë nisur e kushedi si do të bitisen.
Titulli në krye të shkrimit “Të njëjtë por ndryshëm, të ndryshëm dhe të njëjtë”, tingëllon si lojë fjalësh, që ngjasojnë, por që nuk shprehin të njëjtën gjë. Kur futemi në brendësi, atëherë bindemi në kuptimin e vërtetë të tyre. Pjesët dhe personazhet që gjallojnë, m`i kursejnë fjalët.
Një përshkrim i bukur për detin dhe qytetin Kavalla në Greqinë fqinje, ku mërgimtari ynë ndeshet që në ditët e para: “Pas pak dielli, i kyq, i ëmbël, i heshtur zhytet diku larg në blunë e fortë të detit. Po në Vlorë kështu po perëndon dielli?”. Është pyetja më therrëse, që na shpon të mendohemi gjatë, pasi jep mesazhin më të ëmbël e bindës, se e bukura nuk është vetëm në dhe të huaj. Kjo pyetje më shtyn të rrëfej me pak fjalë, një ndodhi mes shokësh në Durrës.
Kishim pak ditë që ishim kthyer nga një vizitë turistike në Dubrovnik, në Kroaci, ku qendruam disa dit. U ulëm për kafe në një lokal pranë “Vilës së Zogut”. Gjiri i Durrësit duket si në pëllëmbë të dorës. Një pamje magjepse. Dielli, siç është zakonisht në Durrës, shkëlqente dhe zbrazte pa kursim arkat me margaritarë mbi valët e detit. Të gjithëve na kishte përfshirë bukuria dhe madhështia e natyrës sonë. Nuk po flisnim, veç kënaqeshim. Pa pritur, qetësinë tonë e prishi përshëndetja e një kolegu që e thërrisnim “Profesor”. E ftuam të ulej me ne. Sapo porositi kafenë, pyeti: – Hë, si e kaluat në Kroaci? – Profesori sikur kishte pasur çelsin e fjalëve, sepse kush e kush më pare, ngutej të tregonte bukuritë e atij vendi. “Profesori” qendronte i heshtur, veç kur fjalët s`po rralloheshin, pyeti ashtu si kot:
– A kini qënë ndonjëherë në Vlorë? Po në Kaninë?
– Në vlorë kemi qënë të gjithë, ndërsa në Kaninë kam qënë unë sepse kam bërë ushtrinë në Pashaliman, – u përgjigj pa të keq njëri nga ne. -“Profesori” vazhdoi:
-Po në Sarandë a kini qënë? – E kuptuam ku donte të dilte, ndaj heshtëm.
– E di që kini qënë, por s`e kini vënë re magjinë e detit dhe natyrës sonë. Ja, këtë pamje si kjo e sotmja, e hasët aty ku ishit? Si durrsakë të vjetër, e di që kini dalë mbi kodrat e Currilave. A ka të karahasuar perëndimi i diellit tonë? – U bëmë memecë. Ç`të thoshim!? Për vete sytë mbyllur e gjuhën lidhur, për të tjerët sytë katër e fjalën zgjidhur.
Po të vazhdoj kështu, s`di ku do të mbaroj, ndaj le t`i kthehemi romanit:
Dhimoja, një pronar grek, personazh i këndëshëm, po lëvdonte me të drejtë një lloj vere të vendit të vet, por me çiltërsi thotë:
– Kam dëgjuar, se edhe në Shqipëri bëhet verë e mirë.
– Është e vërtetë, pohoj unë…. Aristoteli thotë, se “Ilirët e quajtur Taulantë, bëjnë verë nga mjalti”…. Kur të pish verë Narte, atëherë do të kuptosh se çdo të thotë të pish verë. – Ç`mbetet të shtojmë tjetër në këtë dialogu kaq të bukur?
Autori ka një meritë të madhe se është i thjeshtë dhe i drejtpërdrejtë. Të mallëngjen me fjalën e tij, kur rrëfen takimin dhe bisedën me një nënë greke, e cila kishte dy djem rrefugjatë në Gjermani, duke përcjellë mesazhin universal: “Eh, kështu janë nënat, or bir!… Ja , e di nëna jote se si po mundohesh ti?”
Andrea, një grek i kulturuar, human dhe me vlera qytetarie, u bë mik me heroin e librit, sepse dalloi njeriun e ditur e të mirë, që nga halli kishte marrë udhët e kurbetit. Ai i ndodhet pranë dhe e ndihmon, siç i themi ne, “I pret litarin”, në momente shumë të vështira. Nuk kursehet në mirësinë e tij, aq sa paguan pronarin e fabrikës që ta mbajnë në punë refugjatin tonë. Ndyshe është Dionisi, pronari fabrikës, i pashpirt dhe i pangopur me punë, kurrnac në pagesë, që përfiton sa herë t`i jepet rasti, duke xhvatur krahun e lirë të punës.
Nëse krahasuam dy pronarë, le të ndalemi te dy gra, të dyja greke, afërsisht të një moshe, por që dallojnë mes tyre, si nata me ditën, jo për nga bukuria, kësaj pak vëmendje i kushton autori, por nga shpirti i tyre njerëzor:
Magdalena pronarja e një kafeneje, e cila që në fillim tregohet e afrueshme dhe miqësore me mërgimtarin tonë të varfër. Më pas, me shumë çiltërsi i afron edhe dashuri. “Po deshe, hajde nga unë sonte… Hë, si thua…?
Besoj se këto fjalë mjaftojnë për t`i vënë përballë Eridën me zë burri, e cila, “herë pas here nxjerr nga xhepi i trikos një pasqyrë të vogël dhe shihet vjedhurazi në të. Kur një çast kap fluturimthi vështrimin tim, vërenjtet dhe bërtet: – Ej, Allvanoz! Ule kokën e puno! … Ku e ke mendjen more hutaq? Aq i madh është inati që ka kjo grua, sa kur shikon se “Heroi” ynë nuk i a var, e padit në polici, të cilët nuk vonojnë dhe e rrëmbejnë, duke e përfshirë në operacionin “Fshesa”, edhe pse ishte me dokumentat të rregullta.
Gjatë leximit, cilido vë re se autori i kërkon kontrastet, ashtu sikur një mjeshtër që qëmton guralecë në zallin e Lumit të Vlorës, mbase edhe në gurishtet e Ujit e Ftohtë dhe, po s`i mjaftuan kapërcen Llogaranë e zbret në plazhet e Himarës, e më pas i vendos në mozaikun e tij. Ashtu vepron edhe Vironi në këtë libër të magjishëm, duke i dhënë çdo faqeje emocione dhe pyetje pa fund. Gjykojeni vetë gjendjen dhe dialogun mes pronarit dhe argatit, i cili mendon: “Dhimoja me siguri do të kënaqet nga puna që kam bërë. Edhe kur fut ndonjë kokërr rrushi në gojë, i marr nga ato që kanë rënë përdhe…..”.
– Shkarkoji poshtë që të gjitha! – Më thotë Dhimoja.
– Çfarë!?- shqyej sytë unë, krejt i habitur. Atë rrush që e kam vjelë me aq mundim e kujdes, duhet ta hedh atje në geminë!
Nuk e teproj, nëse mund të shprehem, se ky libër përmban një pasuri të madhe për lexuesin, sidomos për të rinjtë, sepse autori, duke qënë njohës shumë i mirë i historisë dhe letërsisë antike, çdo bisedë, ngjarje apo ndodhi, çdo fshat apo qytet që përmendet, e lidh gërshet me histrinë e lashtë greke, me monumentet dhe gjetjet arkeologjike, me komandantët dhe heronjtë, me dijetarët, poetët, shkrimtarët, dramaturgët, historianët, piktorët e skulptorët, matematicienët, të cilët bënë epokë e i dhanë lavdi këtij vendi. Libri në tërsinë e vet, bashkë me sqarimet e bollshme në çdo fund faqeje, (edhe kjo një tjetër veçori me vlerë), ngjan me një enciklopedi të vogël, por të veshur me letërsi dhe art.
Duke vazhduar më tej në këtë hulli, mendoj se gjejmë atë që e përmendim shpesh nëpër biseda apo nëpër shkrime, se popujt kudo janë njëlloj, pavarësisht se ku ndodhen, ç`pasuri kanë, e ç`gjuhë flasin, mjafton t`i njohësh duke jetuar me ta. Ata i kanë të gjitha të mirat, e bashkë me to edhe plot të këqia. Nuk është e vështirë të gjesh e të përmendësh të tilla, pasi në libër ka plot e s`ka nevojë të rrëmojmë nëpër rreshta. Është për t`u admiruar plaka greke, që me shumë dhembje e bujari, mbush shportën me ushqime e veshje të trasha dimri për mërgimtarin hallexhi. Ndryshe “Njeriu vozë”, që përbuzet edhe prej të vetëve, sepse: Është kaq llupës, saqë me marifetet e tij, përpiqet t`ia hedhë edhe vetë zotit: Para se t`i dhurojë kishës vezët e pulave, ai i shpon ato, u pi lëngjet, dhe pastaj, guackat bosh i shpie në kishë.
Në zymtësinë e jetës në kurbet, ditët me ngjyrë gri s`kanë të sosur. Hallet e mëdha nxisin mendime të trazuara, e buza s`të qesh dot. Punë, mundim, kursim, shpesh poshtërim e përbuzje, jetë e vështirë dhe shumë durim. Diku shfaqet një rreze drite mes reve që nxijnë. Një dashuri e thjeshtë dhe e bukur siç është vetë dashuria, që nuk njeh kufinj shtetesh, as kombe, as raca dhe dallim gjuhësh. Një magji e rrëfyer me pak fjalë dhe me shumë art, që përcjell mesazhin hyjnor, të lashtë sa vetë njerëzimi. Për cilindo nga ne, nuk është gjë e papritur që të dashurohen dy të rinj nga dy vende të ndryshëm fqinj. Si e gjetën gjuhën mes tyre? Shumë thjesht: fjalët e munguara i ujdisi “trëndafili i kuq”, dhe i pason i njëjti betim i çuditshëm që buron nga trualli ballkanik:
Aleksandri, shqiptar: “O atë, o vdes!”
Irini, grekja bukuroshe sykaltër: “O marr Aleksandrin, o vdes!”
Gjatë leximit, nuk është e vështirë të dallosh ndryshimin mes popullit të thjeshtë grek dhe policisë, si pjesë e organeve shtetërore. Janë të një kombi e një race, por që veprimet janë, ku e ku larg me njëri – tjetrin. Mbase pak rreshta të shkëputura, mjaftojnë për ta pikturuar të gjithë tabllonë me penelata të forta, dritë-hije:
– Merri, merri! – ngulmon vajza. –këto i ke nga të gjith ne.. ne të duam!
Ndërsa policia:
– Kjo pasaportë nuk është e rregullt! …. – Dora më mbeti pezull në ajër dhe në çast kuptoj, se policët po luanin me mua…!
Dy – tri faqet e fundit, në vlerësimin tim, janë nga më të bukurat. Pavarësisht nga rrethanat shumë të vështira dramatike, gati tragjike, autori shfaq vetveten, si shkrimtar, filozof, mësues e artist, gdhendës i fjalës e mendimit. Si të thuash, bën analizën dhe përmbledhjen e gjithçkaje, që pa dhe provoi, që pësoi, shijoi dhe kuptoi, gjatë asaj kohe me plot të papritura, shumica të hidhura. Nuk i ankohet askujt, por shpirti i tij, si fillim i mbushur plot iluzione, pëson zhgënjim dhe thyerje. Mjafton të kujtojmë fundin e tre refugjatëve të ardhur nga tre vende të ndryshëm, Nikollaj nga Rusia, tjetri nga Bullgaria dhe heroi ynë nga Shqipëria, por me të njëjtin fat, sepse kanë provuar, së bashku e veç e veç, sistemin e diktaturës komuniste. Çuditërisht i ndjek edhe i njëjti fund i dhimbshëm: Nikollaj vdes në Greqi, bullgari, të cilin për trupin e bukur e të fuqishëm, autori e quan “Herkuli”, sëmuret keq nga puna e rëndë, ndërsa shqiptari ynë kalon në depresion, duke folur përçart nga torturat e policies: “Thashë se me kaq do shpëtoja, por egërsia e tyre nuk kishte të mbaruar. Disa shkelma dhe goditje të tjera të fuqishme, më flakën brenda murreve të qelisë. Pas meje përplasen trupa të refugjatëve të tjerë”…… Më tej vazhdon: …… “Po i vjen fundi i gjithë hartës. Ja ka mbetur edhe pakëz, pakëz fare….. Është pjesa ku ndodhej sheshi Ilias, ku u dënua Sokrati…”
Kur lexon këto radhë ndjen keqardhje, trishtim e zemërim, ndoshta më shumë se vetë autori, i cili thotë:
“Gjithato ëndërra, ato përfytyrime, ato dëshira për të vizituar Greqinë, po i bëj copë me dhemdje therrëse, bërtitëse…!
Me këto radhët e fundit, merr përgjigje edhe pyetja: Po yjet “drithërohen”, kur shikojnë çka ndodh me mërgimtarët e shpërndarë në katër anët e dheut!?

Përgatiti:Kadri Tarelli/ Durrës Tetor 2014

Kim Jong-ët tanë

by

Nga Ilir Levonja/Florida/
Edhe pse ditë me zhurmë, këtu në skajin më të largët, prapë e mbaja kokën prapa. Te shtypi, të rejat, statutet e miqve në fb etj. Kështu edhe sot. Pikat e nxehta vlojnë në disa çështje. Çmimi Nobel? Kadareja, shëndeti I Ramës, sidomos I Metës, ndeshja me Serbinë etj. Thua se e fituam Danimarkën nesër?! Ngërçi politik I Kosovës etj…, ja edhe së fundi shëndeti I Kim Jong-ut (Kim Yong) në Korenë e Veriut. Paralel, me dhjetra statute për mungesën e energjisë elektrike, këtë gangrene shqiptare. Si edhe revanshi I videove të fshehta, me skandalet e radhës. Sidomos ai I Libonikut në Korçë, kryetari me rripin pantallonave që ndiqte nëpër zyrë një grua shtatëzënë?! Në të njëjtën kohë, përmatanë derës, prisnin në radhë qytetarët. Takimet formale, pritja e popullit.
Megjithatë fjala është për Kim Jong-un e Koresë së Veriut. Diktatorin 31 vjeçar. Çfarë po ndodh me ‘të. Përse nuk po shfaqet në publik. Po afron edhe përvjetori i parties. Që dreqi e mori, përkon me shumë përvjetorë edhe aty, në Shqipërinë time.
Para disa kohëve një nga revistat më të zëshme people, fliste për jetën e babait të tij. Kim Jongut ii, tekat më ekstravagande ishin flutrimet e avionëve presidencial për haviar në Siberi. Por edhe për konjak francez , deri në Paris, pikërisht nga krahina Charente. Vendlindja e konjakut. Për purot speciale. Dhe shumë gjëra të tjera nga bota rozë. Dhe e gjitha kjo, në mbikqyrjen e një kujdestari amerikan. Armikut më të madh. Kurse tani I biri, nuk ka se si të ndryshojë tekat. Janë pjesë e ritit të familjes.
Ai është i marrosur jo vetëm pas Francës, por edhe Zvicrës. kryesisht për djathin e butë. Atë që e sevirin të tretur e të ngrohtë. Më kalorikun.
Nga ana tjetër Koreja sot, është vendi më I izoluar. Me një varfëri të skajshme, me luftën e klasave më të egër. Mjafton të futesh në google dhe do shohësh, se portetet, fytyrat, lëkurat e njerëzve, I gjen në webin Shqipëria e viteve 80. Rreshkjen, athtësinë e lëkurës.
Unë nuk jam kundër kënaqësive. Ato janë pjesë e jetës. Por kur këto I bëjnë udhëheqësit, njëshat, kanë tipare monstruoze. Sidomos për vendet ku të ardhurat për frymë janë nën minimunim e jetesës . Në vëndet ku akoma flitet për rritjen e mirëqënies. Përmisimin e kushteve të jetës. Dhe jo në vendet ku flitet se si të mbrohemi nga mirëqënia.
Në Shqipëri kemi plot të tillë. Borxhlinjë, dhe festojnë ditëlindje faraonësh.
I votojmë. I bëjmë udhëheqës.

Etëhem Haxhiademi – klasicisti i letërsisë shqipe (1902-1965)

by

Një profil letrar/
Nga Anton Çefa/
Etëhëm Haxhiademi është përfaqësuesi i rrymës letrare të klasicizmit në letërsinë shqipe. Në vitet ’30 të shekullit të kaluar, ai botoi tragjeditë “Uliksi”, “Akili”, “Aleksandri”, “Pirrua”, “Skënderbeu”, “Diomedi” dhe “Abeli”. Penës së tij i takojnë edhe një përmbledhje poezish me titullin “Lyra” (1939), dhe përkthimi i “Bukolikeve” të Virgjilit (1932).
Kushtet politike dhe shoqërore të vendit tonë janë bërë gjithnjë pengesë që jehona e zhvillimeve letrare të Evropës të dëgjohet në kohën e vet. Kështu ndodhi edhe me klasicizmin. Ardhja e kësaj rryme letrare në letrat shqippe përmes penës së Haxhiademit qe tejet e vonuar. Kjo rrymë letrare që lindi, u zhvillua dhe lulëzoi në Evropë, fillimisht dhe kryesisht në Francë, në shekujt XVII-XVIII, tek ne lindi , u zhvillua, lulëzoi dhe përfundoi në dekadën e katërt të shekullit të kaluar, me veprat që përmendëm.
Nëse romantizmin në letërsinë tonë e përfaqësojnë De Rada e Naimi, e themi me plotgojë që klasicizmin e përfaqëson Haxhiademi. Nëse Naimi është “pjellë e vonë e romantizmit”, siç e ka cilësuar Çabej, Haxhiademi është pjellë tepër e vonë e klasicizmit.
Ashtu si përfaqësuesit e mëdhenj të klasicizmit evropian, Rasini, Kornej, Bualo, La Fonteni, Molieri, etj., i lidhen veprat e tyre me problemet e kohës, edhe Haxhiademi, duke i marrë subjektet nga antikiteti grek, bibla ose nga historia jonë e hershme dhe mesjetare, trajtoi probleme aktuale shoqërore e morale të shoqërisë shqiptare. Kështu që veprat e tij kanë karakter të theksuar edukativ dhe didaktik.
Edhe në pikëpamje të formës, veprat e tij i kanë qëndruar me besnikëri tragjedisë klasike; ato janë shkruar në poezi, në vargje 12-rrokëshe.
Në vitet ’30 të shek. të kaluar, kur u botuan dhe u shfaqen në skenë, tragjeditë e Haxhiademit patën jehonë në mendimin kritik letrar, pozitiv e negativ, ndër gazetat e revistat e kohës si në gazetat “Arbënia” dhe “Drita”, në revistat “Minerva”, “Perpjekja shqiptare”, etj. U prit jashtëzakonisht mirë dhe u shoqërua me një entuziazëm të papërshkruar popullor drama “Skënderbeu”, që u shfaq në Tiranë, Korçë, Elbasan, Gjirokastër, Delvinë, Sarandë, etj.
Më vjen mbarë të bie këtu një vlerësim të njërit prej yjeve më të shkëlqyer të gazetarisë sonë të viteve ’30, Branko Merxhanit, për këtë vepër: “Libri i fundit dhe ma i bukur i dramaturgut t’onë Etem Haxhiademit asht “Skënderbeu”, tragjedi me pesë akte, Tiranë, 1935. Fëtyra e çuditçme e fatozit t’onë legjendar, symbolizon typin e njeriut tragjik, të cilit nuk i mungon elementi demonik për të frymëzuar tragedinë ma të goditur, jo vetëm të jetës së tij private, por edhe të mjerimeve historike të së gjithë jetës së populit shqiptar. Vepra e Haxhiademit, që zë një vend të posaçem nëpër botime letrare të vitit të kaluar, asht prova e parë guximtare për të krijuar një Typologi të shpirtit rreth epokës karakteristike të Skënderbeut. Fatozi i ynë kombëtar, ky burrë i math me origjinën e tij shqiptare, me edukatën bizantino-islamike dhe me shpirtin e shqiptarit të kulluar dhe ‘par excenllence’, produkt gjigand i mythit primitiv të Malsisë s’onë, është Titani që ngreh lart grushtin e vet kundrejt dënimit të fatit, që tyranizoi qysh prej shekujve Gjenin t’onë dhe që ka mbyllur, me zemrim dhe me keqdashje, udhën e madhështisë s’onë mun në pragun e historisë. Njerz që rrojnë jetën si nji tragjedi, kanë vdekjen e nji heroit . . .”
Në vitet e diktaturës, veprat e Haxhiademit u hoqën nga qarkullimi dhe shkrimtari atdhetar që vuante në burgun e Burrelit si “armik i popullit” u mohua plotësisht. As studentët që kryen fakultetin e letërsisë shqipe gjatë atyre 50 viteve të çmendura nuk mësuan se letërsia shqipe ka pasur edhe rrymë klasiciste dhe një përfaqësues të saj. Në tekstet e historisë së letërsisë sonë u kritikuan ashpër shkrimtarë si Fishta, Konica, Vinçenc Prenushi, Anton Harapi, Bernardin Palaj, gazetarët e shquar të viteve ’30 si Branko Merxhani, Vangjel Koça, Tajar Zavalani, etj., po emri i tij nuk u përmend asnjëherë.
Haxhiademi fatkeqësisht vdiq në burgun e Burrelit. Ish – të burgosur kanë folur edhe për dy vepra të shkruara në burg: “Jeta e njeriut” (roman) dhe “Koha e premtueme” (dramë), të cilat nuk i njohim.
Mbetet detyrë e dorës së parë po aq letrare sa edhe patriotike, që historia e letërsisë dhe kritika letrare të pasqyrojnë e të analizojnë veprimtarinë letrare të shkrimtarit Etëhem Haxhiademi, që ky të jetojë në letërsinë dhe në kujtesën e popullit tonë për të cilin punoi dhe vdiq.

LAMTUMIRË PIKTORI I VLORËS, NJERIU I MIRË, ILMI BANI!

by

Shkruajnë nga VLORA: Albert R. HABAZAJ & Jorgo V. TALO/
Fjala e Lamtumirës. Miq e dashamirës të artit dhe të familjes! Sot kemi ardhur që t’i japim lamtumirën e fundit piktorit dhe kritikut të artit Ilmi Bani. Hutim, trishtim, tronditje, shokim na shkaktoi kjo ikje e papritur dhe e padrejtë. Lajmi i hidhur për vdekjen e hershme pikëlloi pa masë piktorët, shkrimtarët, mësuesit, pegagogët, nxënësit, studentët, miqtë e shokët, të gjithë qytetarët që e njihnin, apo që i kishin dëgjuar emrin nga veprat e tij të mira, të bukura dhe të dobishme. Në emër të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe të Artistëve të Vlorës, të Universitetit “Ismail Qemali”, të Shkollës së Mesme Artistike “Naim Frashëri”, Vlorë, si dhe me dëshirën e familjes për të shprehur fjalën e lamtumirës, dua t’i them Ilmiut, se vërtet ike, por do të jetojë dhe do të na frymëzojë vepra jote artistike, pikturore e kërkimore – shkencore me karakter të thellë humanitar. Pikëllim i madh, dhembje e thellë shpirtërore, humbje e madhe për artin, arsimin dhe kulturën në qytetin e Vlorës e më gjerë, deri në rang kombëtar, sepse kontributi i tij ka qenë i dukshëm dhe i spikatur. Me pikëllim të thellë po ndahemi nga Ilmi BANI, njëri prej emrave emblematikë të pikturës Vlonjate, figurë e dalluar e pikturës shqiptare dhe e kritikës së artit. Një shpirt i etur për qytetari e për dituri dhe i gatshëm kurdoherë atë qytetari e dije ta transmentonte me zotësi te njerëzit e botës shqiptare dhe më gjerë. Njeri i pasionuar, korrekt si ai, me predispozitë e me kërshëri të admirueshme për kërkime e studime didaktike e shkencore në fushën e shkencave humanitare, në lëmin e artit dhe sidomos të pikturës e të kritikës së artit. I paharruar miku im i shtrenjtë, Ilmi Rexhep Bani! S’kam fuqi të të shpreh dhembjen që më shkaktoi ikja jote si meteor i shndritshëm i artistit qytetar dhe të kulturuar. Mundohem ta mbaj veten, të ngrihem mbi të, se të nderoj shumë. Ashtu sikurse i paharruari Vasil Talo, mësuesi yt dhe i gjithë piktorëve me emër të Vlorës, edhe ti ike shumë shpejt nga një aksident fatal, jo për faj tënd… Koicidencë?! Një odise e tërë të ndodhi, por e pamerituar një fije floku. Ti ishe njeri me kulturë, me zemër të madhe e bujare, balancë ekuilibri, simboli ynë i mirësisë, etaloni i korrektesës. Ti ishe një njeri që qëndroje stoikisht dhe nuk ligështoheshe. Ti punoje vazhdimisht me të gjitha forcat. Luftoje për jetë, për jetë të ndershme, qytetare dhe të lumtur. Pakkush sa ti inkurajonte dhe përkrahte talentet e reja. Do të kalojnë vitet dhe ti, i paharruar Ilmi do të jesh më pranë nesh, ashtu si të kujtojmë të gjithë, të dashur, me buzëqeshjen e jetës, që nuk të ndahej kurrë nga fytyra jote fisnike. O Ilmi, më prishe punë me ikjen tënde, sepse do të më mungojë miku i vërtetë, këshilltari i duhur, modeli i këkuesit ndaj punës studimore, mjeshtri i shkrimeve lakonike, redaktori i rreptë dhe i drejtë te Zoti, busulla e përparimit të punëve të mira të letërsisë dhe artit.Ti, si intelektual i formuar, ishe orë e çast i përkushtuar për mirëvajtjen e punës arsimore, shkencore dhe artistike në Vlorë, i përzemërt dhe i devotshëm në realizimin e projekteve të Pemës së gjelbër dhe të shëndoshë të krijimit në qytet. Dashamirësia jote, ndjenja e sakrificës, solidarësia dhe besnikëria, ishin virtyte morale tuajat, si njeri modest dhe i dashur. Puna këmbëngulëse në procesin kompleks të studimit, përgjegjësia intelektuale, guximi dhe talenti krijues, si dhe objektiviteti shkencor të shquajnë, miku ynë, në kuadër të brezit të krijuesve dhe studiuesve që kanë merita për zhvillimin dhe pasurimin e kritikës së artit, didaktikës dhe pikturës në veçanti, patjetër dhe shkencës bashkëkohore në përgjithësi. Ilmi Bani – Është lindur më 1942 [15. 09. 1942] në Vlorë, nga nënë Sania, bijë nga Kafaraj, matanë Vjosës, e cila rrojti rreth 70 vjeçe, duke i rritur dy jetimët Ilmiun, dritën e syrit dhe Buqen, vajzën e vetme, me sakrifica e me nder, me punë të përgjegjshme dhe të ndërgjegjshme në Ndërmarrjen Ushqimore të Vlorës, ku la një emër të respektuar. Babai i Ilmiut, Rexhep Bani atë pranverë të ’44 – ës “këndonte duke rënkuar për lirinë/ dhe kur në ferr të Mathauzenit e flakën, se shumë nuk u kthyen tok me të. Ata që u kthyen qenë me kokrra…e kujtimi i Babait, dëshmor Lirie mbeti për Ilmiun tonë Përshpirtje për Ëndrrën. Ilmiu u martua me Viton nga Tragjasi me origjinë, mësuese, njërën nga të bijat e Kamber Xhulevit, emër i njohur i arsimit të Vlorë, i cili është i biri i Patriotit Xhafer Xhulevi, sekretari besnik i Ismail Qemalit. Ilmiu me Viton lindën dy fëmijë: një djalë, Blendin, arkitekt, i cili është martuar me Almën, inxhiniere nga fisi Thomai, i nderuar në Elbasan, si dhe një vajzë, Bojkenën, arkitekte, e fejuar me ing. Elton Lala, në Sarandë. Blendi dhe Alma kanë dy fëmijë, Entonin dhe Irsën. Irsës së vogël do t’i mungojë gjyshi më i mirë në botë! Familjarisht Ilmiu jetoi e punoi në Vlorë. E aksidentuan tragjikisht më 13 gusht 2014, rreth orës 20. 30’ – 21.00 në Skelë, Vlorë , gjatë ditëve të ekspozitës “Vlora në Telajo”, me 500 piktura nga 60 artistë të peizazhit, mbylli sytë më 23 shtator, ora 10.00 në spitalin “Vitto Pazzi” në Lecce, Itali dhe sot, këtë të enjte të datës 2 tetor kur merr dhè, dhe ky dhè i qoftë i ëmbël, se për ëmbëlsi e mirësi të jetës jetoi e krijoi…U diplomua në Insitutin e Lartë të Arteve, më 1967. Më vitin 1974 kryen kursin mbas universitar për teori dhe kritik arti. Ka punuar mësues i lëndëve: Vizatim, Pikturë dhe Teori Arti në Shkollën e Mesme Artistike “Naim Frashëri”, në disa shkolla tetëvjeçare dhe në Fakultetin e Edukimit të Universitetin “Ismail Qemali”, Vlorë. Mbahet mend si një nga themeluesit e LSHA të Vlorës dhe për një kohë të gjatë, deri sa mbylli sytë, kryetar i LSHA, Vlorë. Para viteve ’90 të shekullit të kaluar ka botuar në organet e shtypit letraro – artistik dhe politik të kohës në fushën e arteve figuartive. Ka fituar dy çmime kombëtare (të I dhe të II) në konkurset kombëtare të kritikës dhe një çmim vjetor (të I) të revistës “Nëntori”. Më vitin 2007 botoi librin monografik “Përtej mjegullës”, biografi e letrarizuar kushtuar Vasil Talos, që është vlerësuar si një libër i vyer për pionierin e Shkollës së Pikturës vlonjate. Mbas këtij botimi përgatiti librin “Didaktika e Edukimit Figurativ” tekst mësimor për shkollat e mesme, 2010, si dhe librin studimor “Lira udhëheq popullin dhe Delakrua [Delacroix, Eugène], 2012, për të cilin punoi nga viti 2009 – 2012, dhe përsëri iu kthye për përpunim sa më mirë shkencor. Tabloja “Lira udhëheq popullin” – më thoshte shpesh profesor Bani – e bëri romantikun KAMPION TË ARTIT TË RI”. Përgatiti dhe punim serioz tepër të guximshëm dhe interesant për artin e Da vinçit “Buzëqeshja e Monalizës dhe sfumatura Leonariane”. Të gjitha këto punime të vlerta janë në komjuterin tim. Ilmi, për gati 10 vjet ishim dhe punuam bashkë në LSHA, Vlorë për zbukurimin e jetës letraro- artistike në qytet, me ty, si Kryetar të Lidhjes. Ti u ndave përgjithmonë prej nesh duke na lënë veprën tënde të bukur, të mençur e fisnike dhe kujtime të paharruara. Do të jesh midis nesh dhe do të komunikosh me bashkëkohësit e brezat që do të vijnë. Jeta dhe vepra jote kanë sfiduar vdekjen. Kujtimi për njeriun e dashur dhe artistin e dalluar do të mbetet gjithmonë i paharruar . të jetë i paharruar kujtimi yt, miku im, siç ka qenë e nderuar vepra dhe emri yt. Miku im i vërtetë, qofsh i paharruar e dritë të bëftë emri! Të qoftë i lehtë dheu! Në kujtim të emrit të Ilmi Banit, ju ftoj të mbajmë 1’ heshtje nderimi.
P.s. Fjala e mbajtur me rastin e varrimit të piktorit dhe kritikut të artit Ilmi Bani, e enjte, më 2 tetor 2014,ora 14, në banesën e fundit, Babicë, Vlorë, nga Albert Habazaj, Sekretar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe të Artistëve, Vlorë.
Situata pikturore. Punë intensive, telajo të shumta peizazhesh, larmi situatash koloristike, penel herë i shkathët, herë herë i qetë, konstruktiv, dritë e bollshme, etyde edhe në tepër variacione të ndryshme të ditës, agim, mesditë, perëndim, muzg etj. Kjo është prurja gjatë 2- 3 muajve të fundit nga organizimet e grupuara të piktorëve në Vlorë dhe shumë vende të tjera përreth, si Himarë, Kuç etj. Një studio e mbushur plot dhe papritmas gjithshka ndërpritet nga një lajm i zi: Ilmi Bani aksidentalisht largohet nga kjo jetë!
Jeta. I lindur në Vlorë më 15. 09. 1942 nga prindër të varfër, në moshën 1 vjeçare mbetet jetim. Këtu fillon stërmundimi i nënës Sanie për të rritur dy fëmijët…Në vitet e para të shkollës lind dhe dëshira për të vizatuar…Më pas ndjek kursin e pikturës, si shumë djem të talentuar me piktorin e palodhur, plot dëshirë e passion, themeluesin e pikturës në Vlorë, Vasil Talo. Nxënës në Liceun Artistik “Jordan Misja”, student në Institutin e Lartë të Arteve dhe më vitin 1967 diplomohet. Ilmi Bani i përket brezit të piktorëve të fundit të viteve ’60, një grupi piktorësh në Vlorë, të cilët bënë emër me krijimet e tyre në Shqipëri. Mësuesi. Shtator 1967, Ilmiu fillon punës si mësues vizatimi për 2 dekada në disa shkolla të qytetit. Punon disa vjet në krye të Seksionit të Kulturës. Kryen një kurs pasuniversitar për kritik arti. Në vitin 1983 emërohet arsimtar në Shkollën Artistike “Naim Frashëri”. Modest, komunikues, i çiltër, plot humor, i apasionuar në punë, liberal në koncepte – ky ishte Ilmiu në marrëdhënie me kolegët. Në vitin 1998 emërohet drejtor i shkollës, shpaloset përpara nesh, kolegëve artisti vizionar, organizator me mendim të qartë perspektiv, këmbëngulës me kulturë dhe edukatë, cilësi këto që i manifestoi kudo ku drejtoi. Krijuesi artist. Në thesarin e pikturës vlonjate, Ilmi Bani ka vendin e tij të veçantë dhe shumë të merituar. Punëtor e i palodhur krijimet e tij janë të ekspozuara në Galerinë Kombëtare, në Galerinë dhe Muzeun Historik, Vlorë, në Gjirokastër etj. Krijimtaria e tij prek të gjitha zhanret, por i parapëlqyer mbetet kompozimi, biles në këto vite të vështira për piktorët, ku shumë ju përshtatën edhe tregut, Ilmiu nuk e la mënjanë kompozimin. Këmbëngulës në kërkimin e gjetjes artistike, konsekuent i idesë së tij, ai nuk heziton që mbasi e ka mbaruar tablonë ta fshijë dhe ta rinisë edhe një herë, por këtë radhë me më shumë dinamikë, përmirëson elementët artistikë, kolorin, shpërndrjen grafike etj., siç ndodhi me tablonë e titulluar “28 Nëntori”, por edhe herë të tjera. Në vendin tonë, deri në vitet ’70, nuk ishte praktikuar puna në grup në piktura; e kundërta ndodhte në skulpturë, me grupin Paskali, Mano, Paço, por vazhdonte edhe me grupin tjetër të suksesshëm Dhrami, Rama dhe Hadëri. Tentativa e parë në pikturë ndodhi në Vlorë. Shtypi i kohës, kritika e vlerësoi tablonë kompozicionale me dimensione të mëdha të paraqitur me rastin e Ekspozitës së 30 vjetorit të Çlirimit, të grupit të piktorëve Ilmi Bani, Skënder Milori dhe Nestor Jonuzi. Lirizmi, delikatesa, koloriti plot dritë, dashuria për jetën karakterizon tablonë e kompozuar vertikalisht “Nëna e ve”. Ilmi Bani është fitues edhe i çmimeve kombëtare në pikturë gjatë konkurseve të ndryshme. Ide filozofike trajton në kompozime me dimensione të vogla por të fuqishme në përgjithësimin e temës, gjetjes kompozicionale e përgjithësimin artistik të idesë; kemi parasysh titujt si “Mbijetesa”, “Zanafilla e jetës”. “Vjeshta”, ekspozuar në Berat, në Galerinë “E. Lear” ishte një kompozim i vogël me një femër, ekzekutuar me lirshmëri, bukur dhe shumë i freskët. Në këto vite të trazuara dhe të hallakatura, të bie në sy se Bani mbeti besnik i formimit dhe i individualitetit të tij artistik, duke mos bërë plagjiatura. Brenda studios ka piktura për popullin, por ka edhe “Krijime artistike kontemporane”, si u thoshte ai punimeve bashkëkohore. Portreti një zhanër që piktori nuk e la pa e prekur, e ndër vite realizoi shumë, të njerëzve të dashur, të personaliteteve të letrave, të patriotëve etj. “Fishta” është një nga këto, portret shumë i bukur me një dritë të brendshme vezulluese. Në disa kompozime për I. Qemalin, Plaku i Vlorës, herë i ulur, herë në këmbë, në situate të ndryshme koloristike dhe grafike paraqitet me një kolorit dhe plastikë të ngrohtë, natyrshëm, i qetë dhe shumë fisnik. Por, padyshim, portreti i kompozuar “Nëna” është një nga veprat më të bukura të realizuara, ku përveç kompozimit impozant të figurës, qëndrimit artistik, organizimit grafik, drita përqëndrohet vetëm te portreti. Përmes ekzekutimit të lirshëm të një plastike shumë të ndjerë, një koloriti të kursyer, kompozimi mbyllet tek dy duart e kryqëzuara në hije, një individualizim i përkryer, që sugjeron gjithë dashurinë dhe respektin e piktorit për nënën e tij. Janë të panumërta peizazhet, natyrat e qeta të realizuara e natyrisht në këtë shkrim homazh nuk mund të përmenden të gjitha. Mjeshtëria e këtij piktori modest por të fuqishëm duket edhe në një teknikë tjetër të artit figurative, në akuarel. Në studio ka shumë akuarele të realizuara ndër vite, të paekspozuara: portrete, peizazhe, natyra të qeta, teknikisht të përkryera. Ilmi Bani shpalosi vetvetiu dimensionin e tij human, intelektual, erudicionin, shpirtin e tij artistik edhe një një fushë tjetër, atë të mendimit estetik të kritikës artistike me shumë artikuj për ekspozita kolektive dhe personale për kolegë, studime të ndryshme për probleme të artit, tablo kompozicionale etj. Kohë më parë, piktori na njohu me një studim akoma në proces për tablonë “Liria në barrikadë” të Delakruasë, për tendencën artistike, filozofinë e kohës, por mbi të gjitha, për afeksionin e tij personal për artin Grek, që lidhet me figurën symbol në qendër të kësaj kryevepre të pikturës botërore. Vlen të veçojmë studimin e tij: “Kërkime për kolorin, linjën, karakterin dhe detajet” për ekspozitën e piktorit Skënder Milori, një punim i plotë, i thellë, me kompetencë profesionale. Si asnjë piktor vlonjat i brezit të tij, Ilmi Bani tregoi një cilësi tjetër të karakterit: Mirënjohjen. Mirënjohës për punën e palodhur të mësuesit të tij, por edhe për vlerën si piktor, ai realizoi monografinë e letrarizuar “Përtej Mjegullës”, kushtuar Vasil Talos. Ky libër me nivel të lartë artistik, është shkruar me dashuri dhe vërtetësi, me ndershmëri profesionale dhe, ndërkohë, është i vetmi libër deri më sot në Shqipëri, ku një piktor shkruan për mësuesin e tij të artit të ngjyrave.

TESTAMENTI DHE VARRI I MID’HAT FRASHËRIT

by

*Mid’hat Frashëri ishte një “Inxhinier” i shkëlqyeshëm i ndërtimit të urave të kulturës dhe gjuhës shqipe/
* Testamentin e tij, të 4 Prillit 1929, ku të gjithë pasurinë, librat, mobiljet, i falte për Institutin Albanologjik, që Shqipëria ende nuk e kishte, Mid’hat Frashëri, e përfundoi me këto fjali: “Nuk di ku do të vendoset Instituti, po, nëqoftëse goditet pakëz jashtë qytetit, do të donja varri im të jetë në një cep të kopshtit, më të mëngjër, duke hyrë nga porta e rrugës. Mbi këtë varr dua një copë gur të madh dhe një qiparis. Më duket sikur do të jem ruajtësi i Institutit, sikur do të marr edhe unë një pjesë pasjetore në gjallimin e tij”….
NGA DR. SKENDER MURTEZANI*/
Mithat Frashëri Shërbëtor i Kombit: Njeriu që adhuroi librin dhe dashuroi Kombin, meriton që eshtrat e tij të pushojnë në kopshtin e librarisë dhe arkivit që ia fali Atdheut .
Mithat Frashëri është kolosi I fundit i Frashërllinjve. Sa më shumë lexon për veprimtarinë e tij aq më shumë dashuron këtë figurë të pakrahasushme kombëtare, këtij punëtori pa interes për Shqipërinë dhe Shqiptarin. Në të vërehet figura e një demokrati të avancuar,diplomat dhe patrioti që kurre nuk lejoji të shuhet cështja e Shqipërisë së dëmtuar dhe vetë u shua për cështjen Kombëtare.
Pak janë edhe sot diplomatët e kalibrit Mithat, ai kishte prirje të dëgjonte, të kuptonte, të dashuronte cdo mendim, cdo ide e iniciativë për të mirën e Shqipërisë. Kolosi ynë shpenzoi cdo second’ të jetës së tij për Shqiptarinë, cdo second të jetës duke menduar dhe duke i luftuar uzurpatorët dhe ata që ndihmonin uzurpimin e tokave tona.
Ishte njeri i pajtimit, i dialogut, i mirëkuptimit ndërshqiptar. Kur flaka e grindjes dhe përcarjes kërcënonte vëllazërimin shqiptar ai me autoritetin dhe fjalës së tij dinte ta shuante. Rasti i problemit ‘veri jug” në shoqatën e Manastirit e qetësoi me një të shkuar në Manastir.
Ishte Mithat Frashëri që i orientoi patriotët dhe diplomatët Shqiptarë drejtë së vërtetës historike se Europa nuk ndihmon interesin Shqiptar, ka prioritet dhe ushqen interesin PanSllav dhe Interesin PanGrek. Ky instikt e drejtoj ne kahje të shkëlqyshme diplomatike; fillon korespondencën me Presidentin Ëilson. Kjo korespondencë e viteve 1914-15, 1920, ishte e sukseshme, gjeti mirëkuptim tek cështja jonë dhe këmbëngulja e presidentit Wilson ishte jetike, shpëtoi Shqipëria e cunguar nga asgjesimi I plotë.
Në mbarim të Luftës së parë botrore edhe një vepër historike i diplomantit brilliant dhe të guximshëm. Dërgimi I Prememorjes në tubimin ku do të formohej mbretëria e Serbëve-Sllovenve-Kroateve . Me një gjuhë diplomatike ua tërhoqi vërejtjen:, nëse fillojnë një shtet duke zaptuar trojet Shqiptare Ballkani kurr nuk do jetë I qeti deri sa e drejta Shqiptare në trojet e veta të fitojë. Sot fjalët e diplomatit vizionar Mithat Frashëri vërehen në ndryshimet e kufijve që pësoi Balkani.
Shkollën diplomatike e kreu në Stamboll po studimet më të vlefshme albanologjike, letrare, diplomatike Mithat Frashër i kreu me shume sukses ndër mentorshipin e Naim dhe Sami Frashëri-t xhaxhallarëve të tij.
I ati i Mit’hat Frasherit ndërroi jetë kur ai ishte shumë i ri, po i ati Abdyl Frashëri, vëllau i madh kolosi i parë len një Amanet të regjistruar:
“Po: Unë kam një djalë të vogël. I thoni, se në qoftë se dëshiron të ketë bekimin tim, duhet të vazhdojë punën që unë nisa, por mjerisht nuk e çova deri në fund dhe, të sillet kështu siç po sillem unë”.
Në qeverinë e parë Shqiptare të Ismail Qemalit zgjidhet Ministër, dhe njëkohësisht pas disa muajve është ministri i parë shqiptar që jep dorëhekje, ky moment duhet studjuar në arkivin tonë historic, mendimi I parë se dha dorëhekje për arsye se nuk lejoj që vullnetarët shqiptarë të luftës së parë ballkanike të kthehen në Vlorë por të qëndronin dhe mbronin Janinën Shqiptare, del se këtë aksion e ka ndërmerr si patriot me lejen dhe dijeninë e Ismail Qemalit.
Punët diplomatike të Mithat Frashërit janë të panumërta, vërtet një thesar për hulumtim si për historianë, politologë, albanologë, ashtu dhe për edukimin e gjeneratave të reja.
Jeta e tij diplomatike ka vazhduar njëherit si këshilltar për punë të jashtme në qeverinë e Princ Vidi-t, pastaj konsul në Beograd dhe Athinë. Në vitin 1920 të shpëtoj qeverinë e Lushnjës nga kolapsi financiar udhëton për në Amerikë. Europën e lëshon prej në South Empton, dhe në NY e prêt diplomati Mehmet Konica. Kalojne shume shtete te SHBA-ve bashku duke u takuar me bashkatdhetare te cmallur per atdhene dhe te vetedishem se cdo te thote te kesh shtet, vec te hollave bashkatdhetaret tane patriote te gjitha besimeve kane lene edhe rrobat dhe objekte me vlere, qe tregon nje vetedije te pa mase te Shqipetarit ne ate kohe. Ky projekt per Shqiperine i VATRES, pati dhe ndihmen e Mid’hat Frasherit. Sic dihet kjo Hua Kombëtare sipas shëniumeve përmbledhëse të Faik Konicës, shkoi 197 mijë dollarë. Pas fushatës për Huanë Kombëtare , Mid’hat Frashëri vazhdoi të ushtronte diplomacinë si përfaqësues i VATRËS në Zvicër.
Dashuria për librin dhe ashpërsimi i politikës e detyrojnë që të hiqet mënjanë nga Politika dhe t’i përkushtohet tërsisht librit dhe edukimit të rinisë. Libraria e Lumo Skëndos u bë nëj vatër kulture, ku mblidhej inteligjencia dhe rinia e kohës.
Libraria e tij numëronte më shumë se 40 mijë libra dhe ishte e hapur për publikun.
Mid’hat Frasheri ishte një “Inxhinjer i shkelqyeshem I ndertimit te urave”. Ajo me bukura urë, qe na e dhuroi ishte ndertuar per te vazhduar kontinuitetin kulturor gjuhsor dhe te qytetrimit shqiptar prej te Marin Barlettit deri ne kohen e tij. Sa ure e rendesishme!
Gjithashtu, Mid’hat Frashëri, ashtu si Syrja Vlora, si një nga historianët e parë të Perandorisë Osmane dhe të Shqipërisë, i panjohur deri tani për këtë ndihmesë të tij, do t’i shikonin dhe analizonin se bashku dokumentet, si një burim të rëndësishëm për të ndërtuar një urë ndërlidhëse ndërmjet së shkuarës, të tashmes dhe të ardhmes për të krijuar një histori dhe një kulturë në vijimësi dhe vazhdimësi të kombit shqiptar.
Mid’hat Frashëri do të shkruajë në revistën “Dituria” se “askush nuk mund të mohojë lashtësinë e shkrimeve dhe të studimeve shqiptare për një periudhë katërqind vjeçare. Dhe për këtë, burimet historike duheshin grumbulluar, ruajtur dhe trashëguar brez pas brezi. Ai nënvizon se “nevoja për të ruajtur kujtimet është e pandarë prej nevojës që ndjen njeriu të ruajë mendimet e tij, t’iu japë një formë duke i fiksuar me anë të shkrimit, është pra një e duhur aq ’e inteligjencës sa edhe e sentimentit”.
Pushtimet e huaja, fatkeqësitë natyrore, moskujdesja sa duhet, kishte bërë që një pjesë e burimeve dokumentare të ishin zhdukur, grabitur, djegur dhe një pjesë shpërndarë sa andej këndej, dhe disave nuk dihej se ku ndodheshin. Mid’hat Frashëri do të ndërmarrë ekspedita të posaçme për t’i gjurmuar se ku ndodhen dhe do t’i prekë ato. Të rëndësishme ndër këto dokumente për historinë dhe kulturën e kombit shqiptar, ai do të veçonte dorëshkrimet shqip me alfabet arab të Hafez Ali Ulqinakut, të cilat i kishte parë në Shkodër, të Sulejman Ramadanit, Hasan Zyko Kamberit dhe Nezim Frakullës. Një pjesë të këtyre dokumenteve, ai kishte parë në vitin 1913 në Berat, në shtëpinë e Sulo Resulit, të priftit të Mirditës Zarishtit, ndërruar jetë rreth vitit 1780. Kurse liturgjinë e Theodhor Haxhi Filipit e kishte parë në shtëpinë e Lef Nosit, dorëshkrimet e Tush Pinës në Elbasan dhe ato të Gjergj Pekmezit në Vjenë.
“ Nga pyetjet e mia personale – shkruan Mid’hat Frashëri -, kam mësuar se, në Elbasan , të tillë sixhilate (rregjistra-K.N.) kanë qenë komplete të pacenuara prej zjarri ose katastrofe tjatre, dhe mbajtur në 64 defterë të mëdhenj, të lidhur me lëkurë”. “Por, vazhdon më poshtë, – mjerisht në luftë të Ballkanit, më 1912, kur okupuan e për ca kohë serbët qytetin, bashkë me arkivat relativisht tëra të kadastro dhe financës hupnë dhe të gjitha kartërat e gjykatores sherie”.
Një ose dy prej këtyre regjistrave që ndodheshin në shtëpi të Aqif Pashës kishin kaluar në dorë të Lef Nosit. Një fatkeqësi të tillë pësuan edhe arkivat e Durrësit dhe të Shkodrës, kur serbët me vandalizma i shkatërruan dokumentet. Vetë Mid’hat Frashëri kishte parë me sytë e tij, anës detit në Durrës, përpara godinës së qeverisë së atëhershme, pirgje kartërash të nxira, të thëngjillosura ose të bëra hi. Kurse grekërit, në kohën që pushtuan pjesën e jugut të Shqipërisë, morën nga Gjirokastra dhe i dërguan në Janinë, të gjitha dokumentet që ndodheshin në zyrat e bashkisë së saj.
“Prandaj, – nënvizon ai -, do të ishte mirë që një autoritet kompetent t’i jepte rëndësi kësaj pike, se çdo njeri që mejtohet pakë dhe që kujdeset për rrojtjen e këtij vendi të mjerë, dëshiron t’i shohë të mbështjella dhe të vihen në rregull ato pak gjëra, që kanë mundur të shpëtojnë nga zjarri dhe nga armiqësia e njerëzvet, të mos lihen nën mëshirën e brejtjeve ose të lagështirës.”. Një pjesë e këtyre burimeve historike janë grabitur dhe nga të huajt, për të cilat Mid’hat Frashëri shpresonte se një ditë do t’i kthehen vendit të tij. Ai, gjithashtu iu jep rëndësi të madhe dhe kërkimeve dhe grumbullimit gjerësisht të dokumenteve për Historinë e Shqipërisë në arkivat e vendeve të tjera, veçanërisht në arkivat e Turqisë, Venedikut, Milanos, Raguzës, Vatikanit, Propogandës së Fides, Mbretërisë së Aragones, të Parisit, Londrës, Vjenës, Petërburgut, Athinës, Mid’hat Frashëri një rëndësi të madhe iu jep dhe arkivave të Venedikut. Ai shkruan se ato mbushin 400 dhoma të Manastirit Ferari, të plotësuara këto me inventarë dhe katalogë, ku “këto lëndë gjigantike na premtojnë një prodhim të paçmueshëm, në të cilën çdokush do të gjejë materialin për të ngrehur një godinë gjithnjë të re dhe çdo ditë me madhështi. “Arkivat e Venedikut janë hulumtuar lidhur me historinë e Shqipërisë nga studiues të huaj të shumtë , veçanërisht gjatë viteve 1812-1875. Ndër këta, Mid’hat Frashëri do të theksojë Carlo Denois, Ceçhette, Makushef, Gregorovic, Lamnasky, Bogonic, Sathas, Marti Thomas etj.
Ndërmjet tyre që ka hulumtuar arkivat e Venedikut është dhe emri i dijetares shqiptare Dora D’Istria. Mid’hat Frashëri është një njohës i hollësishëm dhe i arkivit të Manastirit të Ferarit. Në Manastirin e Ferarit kanë shërbyer një numër klerikësh me origjinë shqiptare dhe mendohet se ata aty kanë ruajtur dhe një numër jo të vogël librash, fotografi dhe dokumente të vjetra në gjuhën shqipe. Mid’hat Frashëri jep të dhëna se në manastirin e përmendur më lart ndodhen për Dalmacinë dhe Shqipërinë 1279 regjistra dhe pjesa më e madhe e tyre u përket viteve 1519-1795. Katalogët e tyre përmbajnë rubrikat e klasifikimit: Albania, Butrinti, Korfuz, Durrës, Pragë, More, Prevezë etj.
Gjithashtu, Mid’hat Frasheri, duke parë punën e vazhdueshme dhe këmbëngulëse të At Shtjefën Gjeçovit në grumbullimin dhe ruajtjen e thesareve të kombit shqiptar, më 25 tetor 1922 dhe duke vlerësuar Lidhjen Shqiptare të Prizrenit si një ngjarje të rëndësishme të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, i shkruan për formimin e një shoqërie, e cila do të kishte si detyrë të mblidhte dokumentet për këtë ngjarje.
Veprimtaria e Mithat Frasherit na la aq shum njohuri me vlere enciklopedika dhe tani të gjithë e dimë nga e kishte kete prirje, po na ka nxjer perpara nje det’ të pafund per hulumtime ne te ardhmen. Ai veproi si nje institucion jo si individ.
Edhe pse deshmitar i krimeve te shekullit te njezet nga ushtaret dhe paramilitaret e panjerzishëm grek, edhepse deshmitar i shkatrrimit te dokumentacionit arkivor nga forcat e cmendura serbe, kuptohet me paramendim dhe urrejtje, Gjeniu i kombit e ruajti gjakftohtesine ne veprimtarine e tij kombetare ne diplomacine gjeniale. Puna e tij ne rizbulimin e dokumenteve historike dhe arkivimi i tyre ishte njesoj si me i mbledhë puplat te daluara nga thesi kur fryn murlani.
Mithat Frasheri i propozoj ambasadorit Amerikan në Itali se ne vitin 1947 formimin e nje komiteti nga patriotë Shqiptar qe sipas Mithat Frasherit do te fillonin luften kunder sipas tij okupimit Serbo-Rus te Shqiperise dhe tokave Shqiptare te kamufluar nen masken e komunizmit. Kuptohet puna e pare do te ishte ti zhvishej dhe shqyhej maska internacionaliste. Ne vitin 1949 deponimiiI hulumtimit te Robert Joyce/1946-1948 para senatit Amerikan /oficer i lartë pranë “Office of special Operations”/ per personalitetin e Mithat Frasherit prej rinise se hershme dhe deri te formimi i Ballit Kombetar ishte shumë bindes me konkludimin se Mithat Frasheri ishte njeriu me i pershtashem që të udhehiqte “Komitetin Shqipria e Lire”. Senati i dha status te Personit te rendesishem per Sigurine e Shtetit Amerikan” . Por, per fat te keq, nuk ishte jetegjatë, ndërroi jete me 3 Tetor te vitit 1949, dy jave pasi u emrua kryetar i Komitetit Shqipëria e Lirë.
Ka mister rreth vdekjes, por Autopsia, me te gjitha gjasat, eshte kryer sepse u varros me 9 Tetor ne Varrezat Upstate NY. Per kohe te shkurtër u mbajt ne shtepine e funeralit Campbell, diku afer nje muzeu ne Manhatan, (sipas kujteses se Dr Agim Leka). Qeveria Amerikane mori te gjitha masat që kjo ceremony te zhvillohej me dinjitet..
***
Nuk mund të anashkaloj dhe një fakt për inxhinierin e shpirtrave njerëzorë, për kulturën e gjuhën shqipe: Me 4 Prill 1929, Mid’hat Frashëri do të shkojë në Noterinë e Gjykatës së Shkallës së Parë të Tiranës, ku do të nënshkruajë Testamentin me nr.163. Me këtë testament, gjithë pasurinë e tij mbas vdekjes ia dhuronte kombit shqiptar. Kopjen e këtij Testamenti ai ua dorëzoi dhe bashkëkohësve të tij, tek të cilët kishte besim, të cilët ishin: Njazi Tirana, Sotir Kolea, Dhimitër Berati, Et’hem Fuad Frashëri dhe babai i Teqesë së Frashërit. Mid’hat Frashëri, nëpërmjet këtij testamenti, gjithë pasurinë e tundshme dhe të patundshme, librat, mobiliet i linte për krijimin e një Instituti Albanologjik, të një qendre shkencore për studiuesit shqiptarë, në të cilin do të kryenin studimet e tyre për Historinë e Shqipërisë. Gjithashtu, në këtë testament ai kërkon që biblioteka e tij private të ruhej e plotë, ashtu si i kishte mbetur e trashëguar nga i ati, Abdyl Frashëri dhe të afërmit.
Librave të bibliotekës së tij dëshironte që t’iu vihej vula me nënshkrimin “Biblioteka Lumo Skëndo, 1897”. Një skicë e vulës ishte përgatitur nga Eshref Frashëri.
Nëqoftëse ndonjëri do të mungonte, në kohën kur Mid’hat Frashëri do të kishte ndërruar jetë, do të zëvendësohej nga Athanas Shundi, farmacist në Tiranë, dhe Hasan Toptani, biri i Murat Toptanit. Testamentin e tij ai e përfundon duke shkruar këto fjalë:
“Nuk di ku do të vendoset Instituti, po, nëqoftëse goditet pakëz jashtë qytetit do të donja varri im të jetë në një cep të kopshtit, më të mëngjër, duke hyrë nga porta e rrugës. Mbi këtë varr dua një copë gur të madh dhe një qiparis. Më duket sikur do të jem ruajtësi i Institutit, sikur do të marr edhe unë një pjesë pasjetore në gjallimin e tij”.
Ne anetaret e deges se Vatres Queens NY perpara botes Shqiptare apelojme tek Qeverija jone e respektuar qe te mer parasysh deshiren e fundit e ketij kolosi Shqipetar dhe ne mendojme se do te ishte e sinjifikante qe deri me 3 Tetor te vitit te ardhshem te krijohen kushte per realizimin e kesaj nisme.
* Kjo kumtesë u lexua nga dr. Skënder Murtezani me 3 tetor gjatë aktivitetit përkujtimor, që organizoi dega e Vatrës në Queens.