Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

DIKTATURA DHE QËNDRESA E GRUAS

by

(Rreth vëllimit “Kalvari i grave në burgjet komuniste” me autore Fatbardha Saraçi (Mulleti)
Nga Eugjen Merlika/
“Po sa mija e mija gra i a vunë shpatullat këtij kombi, atëherë kur burrat e vërtetë i përtypte plumbi o kurbeti i detyruem…”- Jozef Lazër Radi/
Nëna – kryefjala e jetës njerëzore, burimi i saj i pashterrshëm, maja më e lartë e ndjenjës, simfonia më e thellë e saj, vegimi më i ndritshëm i botës së mbrendëshme lidhet me atë emër, që mbetet i vetëm, pa sinonime, në madhështinë e tij të paarritëshme. Sa shumë është shkruar në mijëvjeçarë për nënat dhe dhimbjet e tyre për humbjen apo vuajtjen e bijve, që nga “Vaji i Hekubës” deri tek “Nëna” e Gorkit, në shekullin e shkuar që vuri në provë, më shumë se të gjithë paraardhësit, mizorinë njerëzore në shfaqjet e saj më të ndryshme, duke çuar në mbretërinë e vdekjes së dhunëshme miliona bij e bija, duke cfilitur e vrarë po aq zemra
Në këtë tabllo të errët të shoqërisë njerëzore dhe Shqipëria pati pjesën e saj, një histori të tejzgjatur dhimbjesh, të cilën znj. Fatbardha Saraçi (Mulleti) me shumë bujari e zemërgjërësi merr përsipër t’a lerë të shkruar, të zezë mbi të bardhë, duke na dhënë një vepër monumentale e të veçantë në gjininë e saj, përsa i përket rëndësisë që bart për sot e për t’ardhmen, në fushën e njohjes e të dëshmisë të së vërtetës historike. Vepra i ngjet një enciklopedije të vogël të dhimbjes njerëzore e të dhunës shtetërore në Shqipërinë e viteve 1944 – 1991 sepse, me gjithë punën e admirueshme të autores, paraqet vetëm një pjesë të realitetit t’asaj periudhe, atë që ajo ka mundur të hulumtojë e t’a prekë me dorë, nëpërmjet bisedave me personazhet e gjallë të veprës së saj.
Kjo minienciklopedi e barbarisë së një sistemi e ndërtuesve të tij është vetëm maja e ajsbergut e një realiteti që zgjati gati gjysëm shekulli e që paragjykoi jetën e tre brezave. Çuditërisht ai realitet mbahet ende i fshehtë në male letrash të panjohura e të pazbuluara nga njerëz që vazhdojnë të drejtojnë shtetin shqiptar. Ata i quajnë pasuri të tyre ato letra e vazhdojnë të venë vulën e sekretit shtetëror mbi to. Ato dosje që kutërbojnë erë kufomash dhe mbartin në vetvete të gjithë gamën e përfytyrueshme të poshtërsisë njerëzore dëshmojnë faktin se ne, në nivel politik, ende nuk kemi kurajën të ballafaqohemi me të shkuarën tonë në dritën e diellit. Ajo dëshmon gjithashtu se ne vazhdojmë t’a mbrojmë atë, sepse jemi pjellë e saj, e lidhur pazgjidhshmërisht me rrënjët e diktaturës, të paaftë për t’u ndarë mendërisht e shpirtërisht prej saj…
“Kalvari i grave në burgjet e komunizmit” është një mozaik i larmishëm fytyrash, emrash, karakteresh grash shqiptare, kryesisht të qytetit adoptiv të autores, Shkodrës, por edhe të pjesëve të tjera të Shqipërisë, ku spikasin “veteranet” e kampeve të internimit të socializmit shqiptar, ato gra që lindën fëmijët në qelitë e burgjeve të improvizuara, apo i prunë kërthija në to, për të dalë prej andej me thinja në kokë, një vit mbasi ishte shëmbur Muri i Berlinit. Secila nga më shumë se 250 gratë e vajzat që gjejnë strehim në pendën e autores, ka të veçantën e saj, por të gjitha kanë të përbashkët fatin e tyre, atë të viktimës së dhunës së një sistemi që, për zgjedhje vetiake të drejtuesve të tij, rezultoi më kriminali në Lindjen evropiane, nxënësi më besnik i njërit prej tiranëve më të zinj të shekullit komunist, J. Stalinit.
Galeria e personazheve që , ish mësuesja e kimisë në shkollat e rrethit të Lezhës, rendit në veprën e saj përfshin emra të njohur e më pak të njohur të asaj pjese të popullsisë që mbiquhej si “armike e klasës” nga nomenklatura e regjimit e që përbënte “Soveton” e shoqërisë socialiste shqiptare. Ka në to emra si Marije Deda (Zojzi) e Gjela Llesh Biba, që vriten me armë në dorë përbri burrave të tyre në qëndresën antikomuniste, të cilave Shqipëria demokratike duhej t’i kishte ngritur monumentet e merituara. Përmenden me nderim emrat e një pjese shumë të vogël të atyre 450 grave e vajzave të dënuara me vdekje nga diktatura, si heroina shkodrane e martire e çështjes së Kosovës, Marije Shllaku, Marije Dedë Prela, Dila Bala, File Mimani etj. Zenë vendin e tyre në vepër figura të shquara intelektuale si Sabiha Kasimati, Musine Kokalari, Zyrika Mano, Elena Gjika, Safete Sokoli, Elena Luli etj. Flitet për familjet e internuara që në fillim të regjimit si Markagjonët, Mirakajt, Dinet, Përvizët, Kolajt, Kaloshët, Kupët, Demët, Merlikët etj., për të cilët internimi mbaroi më 1990, me të gjitha pasojat dramatike të një përndjekjeje, gati gjysëm shekullore, që ishte kalvari i plotë i paracaktuar për ta nga institucionet e diktaturës.
Në këtë kalvar të gjatë e të larmishëm, që diktatura projektoi e zbatoi për atë pjesë të shoqërisë që nuk u uniformua me të, hynin vazhdimisht njerëz të tjerë, ata që “revolucionet” psikopatike të udhëheqjes e të kryetarit të saj i caktonin si viktima flijore të marrëzisë së përherëshme që fabrikonte në pafundësi “armiqtë” e klasës e të socializmit. Kështu familjeve të vjetra të antikomunistëve të parë u shtoheshin, në fatkeqësinë e tyre, të tjerë “tradhëtarë” të çështjes së partisë dhe kontigjentet e të dënuarve t’atyre që “synonin minimin e rrëzimin e pushtetit popullor” përfshinin atëherë dhe vetë ata që i kishin shërbyer me besnikëri e vetëdije regjimit. Kjo dukuri në libër pasqyrohet, ndërmjet të tjerash, nëpërmjet figurave të grave të huaja, t’ardhura në Shqipëri nga Vendet komuniste të Lindjes për të sendërtuar ëndrrën e dashurisë për djemtë shqiptarë, ashtu sikurse para luftës vajzat italiane, franceze, austriake braktisnin Vendet e tyre për të ndarë me ta jetën familjare në Shqipëri.
Në këtë kuadër besoj se institucionet e dhunës të diktaturës komuniste i janë tepër borxhlinj imazhit të Shqipërisë në sytë e shqiptarëve, por edhe në sytë e botës. E kanë katandisur këtë imazh në formën më të keqe, duke kryer krime të përbindëshme, me arrestime e dënime të grave të huaja, me padi të sajuara në kulisat më të errta e më kriminale të Sigurimit të shtetit. Ai shtet i shqiptarëve, që kishte shpëtuar qindra jetë hebrenjsh, duke qënë nën pushtim italian apo gjerman, me guximin e burrërinë për të pohuar vlerat e traditave të Vendit si mikpritjen e mbrojtjen e “jabanxhijve” edhe para autoriteteve gjermane që kishin mbushur Evropën me kampe çfarosjeje të hebrenjve, nën udhëheqjen e “ndritur” të komunistëve enveristë, mbushi burgjet me gra të huaja të pafajshme, vetëm pse donin të ruanin familjet e tyre.
Autorja na sjell dëshmitë e disa prej këtyre grave, dëshmi që përbëjnë njolla turpi, jo vetëm për institucionet dhe njerëzit që i kryen ato përndjekje mizore, por edhe për emrin e Shqipërisë në botë. Po kujtoj këtu historinë e një gruaje daneze, Olga Schweitzer Libohova, bashkëshortja e shtetarit të njohur Myfit bej Libohova, e cila edhe mbas vdekjes së burrit, më 1927, vendos të qëndrojë në atdheun e tij. “Në vitin 1944, në operacionin e qershorit, ajo u tregua trimëreshë, hyri midis njëqind burrave, që gjermanët donin t’i pushkatonin, tek rrapi i madh, në qendër të fshatit. Ajo e kërcënoi oficerin, se nëse ai do të vriste burrat, më parë do t’i duhej të qëllonte mbi të. Si pasojë e ndërhyrjes së danezes, që i foli gjermanisht u shpëtuan nga vdekja 100 burra….”
Kudo kjo grua, në sajë të një veprimi të tillë, sa të guximshëm e fisnik, po aq të dobishëm e njerëzor, do të kishte gjetur vlerësimin e respektin e merituar të shoqërisë e të shtetit. Ndërsa shteti komunist shqiptar, më 1945, i grabiti gjithë pasurinë, përfshirë këtu edhe 2500 libra të bibliotekës së Myfit Libohovës, të cilët u dogjën në mes të fshatit, të cilit ajo i kishte shpëtuar njëqind jetë njerëzish. Ky ishte “rendi i ri”, që sillnin “çlirimtarët”, duke shkatërruar gjithshka, së pari kulturën, duke i a kaluar në këtë drejtim edhe hunëve që dogjën Evropën romane, por kursyen monastiret ku ruheshin veprat e mëdha të lashtësisë greko – romake.
Danezen fisnike partizanët e detyruan të jetojë në një stallë lopësh, duke e internuar pastaj në vende të ndryshme, i burgosën djalin e vetëm që u kthye nga Italia për t’i shërbyer Vendit të tij. Ajo vdiq e dëshpëruar në fshatin Tresh të Lezhës më 1963. Ishte ky një nga shembujt e shumtë që shkrimtarja Saraçi rendit në librin e saj dhe jo më i pamëshirshmi i tyre. Mizoria e sistemit komunist dhe e njerëzve që i shërbyen, sidomos në organet e dhunës “proletare”, nuk ka kufij poshtërsie e kriminaliteti të përfytyrueshme. Çdo emër, historia e të cilit ftillohet nga autorja, mund të ishte një subjekt romani më vete. Fatkeqësisht letërsia e viteve të kalesës u muar pak ose aspak me tragjeditë e pafund të komunizmit në Vendin tonë. Frymëzimin për t’u a lënë pasardhësve ato tragjedi e patën pak penda si Visar Zhiti, Atë Zef Pllumbi, Makensen Bungo e ndonjë tjetër që, për mendimin tim modest, kanë lënë vepra artistike e, njëherësh dëshmi të fuqishme të atij proçesi të gjatë historik, që në hollësi fotografohet nga Fatbardha Saraçi (Mulleti).
Në këtë drejtim mendoj se mungesa e trasparencës së vërtetë nëpërmjet arkivave të mbyllura, madje pjesëmarrja ende masive e protagonistëve të dhunës në organet dhe organizmat e shtetit “demokratik”, në shumllojshmërinë e formave, ndihmon synimin e fshehjes e të minimizimit të së vërtetës tragjike të gjysëm shekullit të zi të Shqipërisë. Antikomunizmi për fasadë i shumë personave të politikës, në këta 23 vjet, ka shërbyer si gjethja e fikut për të ndihmuar atë synim.
Kuadri i dëshmive dhe personazheve jetësorë të librit plotësohet me të tjera emra grash si Liri Lubonja, Shpresa Ngjela, Vera Bekteshi, Kozara Kati etj., disa prej morisë së familjeve të nomenklaturës së lartë komuniste, të bëra fli në famëkeqen “luftë kllasash”, së cilës i kishin besuar me entuziazëm që nga rinia e parë deri në çastin fatal të vendimit që merrej mbi kokën e tyre.
Autorja i skicon me shumë dashuri portretet e personazheve të librit të saj, hyn në thellësi të dhimbjeve, brengave, fatkeqësive të tyre, u qëndron pranë, u nxierr në pah vlerat, forcën e karakterit, që është tipari dallues i personalitetit të tyre. Ajo mahnitet nga vullneti i tyre për të mposhtur të keqen, me të cilën përballohen çdo ditë, për të mbijetuar edhe në çaste katastrofash, duke patur shpesh në këtë luftë të pabarabartë, në anën e tyre vetëm ndihmën e Zotit, të cilit i luten në heshtjen e vetmisë, për të gjetur shpresën e fuqinë për të shkuar përpara.
E bën këtë jo vetëm si idhtare e letrave, por edhe si grua, si nënë, si një prej tyre që i ka vënë vetes një qëllim sa fisnik aq dhe të vështirë : të pasqyrojë figurën komplekse të gruas së përndjekur shqiptare në gjysëm shekullin e kataklizmës, me bindjen se është ajo si krijesë në rolin e nënës, të bashkëshortes, të motrës, të shoqes, ngadhnjimtarja e vërtetë e epokës së tiranisë. Ajo u ballafaqua më shumë se kushdo me të, i qëndroi asaj me dinjitet në të gjitha shfaqjet e saj të dhunës, në vite të gjata provash masakruese të sajuara djallëzisht për të shbërë qënien njerëzore. Me baballarët, burrat, vëllezërit në burgje, kampe pune të detyruar e internime, të luftuara nga maqina e përbindëshme e partisë – shtet, të përndjekura, të fyera e të keqtrajtuara, ato femra punuan në punët më të rënda e më të vështira, ngarkuan në shpinë trastat me kursimet e pakta të tyre, përshkuan rrugët e vështira të maleve e fushave të Shqipërisë, në kërkim të një takimi disa minutësh nën mbikqyrjen e policëve të rradhës, për të mbajtur gjallë t’afërmit e tyre në kushtet çnjerëzore në të cilët jetonin. Rritën fëmijët me njëqind sakrifica e mungesa, pritën burrat në shtëpitë e tyre duke sakrifikuar vitet më të bukura të jetës, mbetën pa u martuar sepse u duhej të mendonin për baballarët e vëllezërit në burgje. Të gjitha këto i bënë me vetëdijen se ishte detyra e tyre, se ishin bija të një mendësie tradicionale shqiptare që jetën njerëzore e konceptonte si shfaqje të përherëshme të luftës së përditëshme në mbrojtje të nderit e të dinjitetit.
Ky është heroizmi i vërtetë, ai që nuk vret njerëz, qoftë dhe kundërshtarë, por shpëton, rrit, edukon e formon njerëz. Nëse shpëton gjë në gjysëm shekullin e zi, është pikërisht ky heroizëm i gruas shqiptare që meriton piedistalin. Çdo shfaqje mosbesimi në këtë drejtim, i bazuar në episode apo raste të veçanta duhet quajtur e pavlefshme. Ne duhet të jemi krenarë për nënat, gratë e motrat tona që, në vazhdim të traditave pozitive të familjes shqiptare, nderuan dhe mbajtën lart vlerat më të bukura edhe në kohë tepër të vështira, kur vetë jeta njerëzore kërcënohej çdo ditë.
Shumë prej tyre sot nuk janë më, e kanë plotësuar parabolën e tyre, të tjerat janë të lodhura, të provuara nga jeta, nga vështirësitë, nga një shtet mospërfillës, për të mos thënë ende armiqësor kundrejt tyre dhe problemeve të tyre, një shtet që synon harresën kundrejt jetëve e vlerave të tyre. Kësaj mendësie i kundërvihet shkrimtarja me librin e saj. Ja si e shpalos ajo shqetësimin, motivin e brendshëm nxitës të punës që e shtyn të kryejë veprën e saj :
“Kjo është një betejë…,çka është brenda mundësive të mia, të veproj kundër të harruarit. Me qenë i harruar është një vdekje e dytë. Të harruarit e genocidit, të luftës së klasës, s’është gjë tjetër veçse një formë e re dhune. Është shumë e dëshirueshme që kujtimet të mbahen gjallë mbi jetën e njerëzve dhe sikur fundi të jetë pa shpresë….”
Këto fjalë na kujtojnë veprën e Atë Zef Pllumbit dhe amanetin e njohur të Atë Mati Prenushit : “Rrno për me tregue”. Në atë mesazh beson edhe znj. Fatbardha Saraçi (Mulleti), madje me modesti e bën atë lejtmotivin e ekzistencës së saj, një detyrë qytetare së cilës i kushton pasionin e saj, aftësinë e të shkruarit, vullnetin e hulumtimit, pjesëmarrjen shpirtërore në dhimbjet e të tjerëve. E kryen detyrën me përpikmërinë që ka karakterizuar jetën e saj, me dëshirën dhe vetëdijen për të dhënë ndihmesën në një projekt sa të domosdoshëm po aq të vështirë në Shqipërinë pas komuniste, atë të shpëtimit të kujtesës historike të viktimave te diktaturës komuniste. Është një projekt që i shërben së tashmes dhe së ardhmes së Vendit, sepse shpejt a vonë krimi komunist do t’i nënështrohet gjykimit të ndërgjegjes së kombit dhe asaj të historisë së vërtetë, gjykime që deri tani nuk kanë qenë të mundura, si pasojë e tabuve që mbajnë peng jetën politike dhe akademike të demokracisë pas komuniste shqiptare.
Respekt e nderim autores së vëllimit “Kalvari i grave në burgjet e komunizmit” dhe te gjithë atyre, sado të pakët, që japin ndihmesën për sendërtimin e atij projekti.

Qershor 2014 Eugjen Merlika

Shqiptaret Çame te Greqise- Nji histori e dokumentueme

by

Me rastin e 70 vjetorit te Masakrave Grekene Çameri/
(Redaktue nga Robert Elsie dhe Bejtullah Destani, ne bashkepunim me Rudina Jasini; I.B.Taurus LTD.ne shoqenim me Center for AlbanianStudies: London,U.K. 2013, ff.445, dhe Index)/
Nga Sami Repishti/
Ridgefield, CT. USA. Dy punetore te palodhun ne fushen e studimeve shqiptare, intelektuali kanadez Robert Elsie, dhe studjuesi shqiptar kosovar, Bejtullah Destani iQendres per Studime Shqiptare ne London,U.K. ne bashkepunim me Zonjushen Rudina Jasini, student ne Oksford U.,U.K., na dhurojne nji punim shkencor, te pergatitun me kujdes dhe dashuni te sinqerte per shkencen e historise, dhe per popullsine çame, viktime e pafajeshme e persekutimeve te vazhdueshme greke, vetem sepse jane “shqiptare” dhe “myslimane”. Ky racizem i dyfishte kombetar e fetar vazhdon edhe sot te jete karakteristike e politikes shkombetarizuese greke, te cilen e deshmojne sot ma shume 600.000 emigrante ekonomike shqiptare qe u larguen nga frika e terrorit komunist. Nji tragjedi moderne!
Botimi ashte nji permbledhje dokumentesh, kryesisht nga arkiva te hueja. Sensivitetti i redaktoreve tregohet qe ne faqen e pare, me botimin (anglisht) te “Ballades Çame” nga i ndjeri, dhe i persekutuemi, poeti çam Bilal Xhaferi (1935-1986) qe vdiq zemerplasun ne Chicago Ill. ne mes te nji bashkesie çame te qytetit.
Vellimi permban nji “Liste te dokumenteve” e ndame ne tri periudha historike:
E para, Çameria qe nga Perandoria Otomane deri ne mbarim te L2B (71 dokumente)
E dyta, Çameria mbas Traktatit te Lozanes (1923) (19 dokumente)
E treta, Çameria gjate L2B dhe ma vone (19 dokumente)
Vellimi permban edhe pese karta gjeografike tehereshme dhe me randesi qe ilustrojne tkurrjen e popullsise shqiptare ne Greqi, sidomos qe nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-81) dhe Kongresi i Berlinit (1878)
Per edukimin e lexuesit jo specialist, vellimi fillon me nji “Hymje” permbledhese per lexuesin jo-specialist, te pergatitun nga intelektuali I palodhun kanadez Robert Elsie, ku percaktohen parametrat e problemit dhe rruga e marrun nga viktima çame, e imponueme nga agresioni grek.
Simbas autorit, siperfaqja e Çamerise ashte aferisht 10.000km2 dhe sot ka nji popullsi –me shumice grekofone- prej afer 150.000 banore.(Siperfaqja e Shqiperise ashte 28.700 km2 me nji popullsi prej afer 2.900.000 banore)
Popullsia çame ne Greqi perbahet nga tre grupe te dallueshme. Çamet (greqisht Tsamides) jane shqiptare qe banojshin pjesen e jugut te territorit shqiptar; prandej “Toske”.
Grupi i dyte jane mbasardhesit e fiseve shqiptare qe emigruen ne Greqi ne shekullin XV, dhe zune vend ne qender dhe ne jug te Greqise. Ata flasin nji toskerishte te influencueme nga greqishtja, jane toske, dhe njihen me emnin “Arvanitika”, dhe jetojne ne afer 300 vendbanime, tashti ne proces te asimilimit te plote.
Grupi i trete i shqiptareve ne Greqi ashte shume ma i madh, dhe ka zane vend mbas ramjes se komunizmit ne Shqiperi (1990-91) dhe besohet se jane ma shume se 500.000. “emigrante” ligjor dhe jashteligjor.
Prandej, tani shprehja “shqiptar çam” i referohet nji grupi te veçante te shqip-foleseve ne Greqi, dhe jane perqendrue ne rajonin e Çamerise rreth qyteteve Gumenice, Filat, Paramithi, Parge, Margelliç e banime sporadike deri ne Preveze.
Çameria u pushtue me force ushtarake nga Greqia ne vitet 1912-13, tue u shkepute nga Shqiperia. Qe nga ajo dite, per nji shekull pa nderpremje, Çameria u ba objekt i çfarosjes fizike, pastrim etnik dhe persekutimeve te vazhdueshme te shovinizmit grek. Ata qe shpetuen nga thikat e “andarteve” grek gjeten strehim ne Shqiperi, ku banojne edhe sot. Bashkesi Çame ka edhe ne Shtetet e Bashkueme dhe ne Turqi, ku u vendosen mbas marreveshjes per shkembim te popullsive (Lausanne,1923) si “monedhe shkembimi” per popullsine greke te Anadollit sepse ishin “shqiptare” dhe “myslimane”.
Politika diskriminuese dhe shtypjet e njimbasnjishme te çameve, sidomos te msyslimaneve u theksuen gjate L2B. Mbas ndalimit te perdorimit te gjuhes shqipe ne publik, dhe moslejimit te hapjes se shkollave shqipe, shqiptaret çame u internuen ne ishujt e Greqise, dhe me 1944 -45, u masakruen pa meshire.
Gjate L2B, me okupimin italo-gjerman te Greqise, çamet ne Çameri u organizuen ne “kshilla” (councils) dhe moren ne dore administraten lokale, gjithehere nen mbikeqyrjen italiane. Te friksuem nga e kaluemja tragjike, çamet nuk pranuen “luften kunder okupatorit, jo nga dashunia per gjermanet naziste, por thjeshte sepse perspektiva e vetme e ofrueme nga Britaniket ishte kthimi i rregjimit grek” (fXXXIX) Megjithate, rreth 500 ame u bashkuen me forcat e ELLAs-it dhe formuen bataljonin Çameria, ne kryesine e atdhetarit Rexh Plaku per lufte kunder okupatorit . (I ndjeri Rexh Plaku vdiq ne burgjet komuniste SR)
Me largimin e trupave gjermane, forcat greke te Gjeneralit N.Zervas invaduen Çamerine. Forcat e tia, “…te njohun per spastrimin brutal te shqiptarevet ne Çameri”(XL) u angazhuen qe nga qershori 1944 deri ne mars 1945 ne nji fushate terrori qe u kushtoi jeten “2.771 civileve shqiptare çame- burra, gra e femije, ne nii shperthim dhune “(ibidem) Mbas kesaj tragjedie”…pothuese e gjithe popullsia came (myslimane) pa mbrojtje dhe e tmerrueme leshoi banesat stergjyshore, mori malet, dhe shpetoi jetet e tyne ne Shqiperi”(idem)
(Shenim: Ish diplomati amerikan i stacionuem ne Athine,Greqi, Prof. William MacNeill, pershkruen keshtu tragjedine çame:
“ Askush nuk mund te besonte se shumica e atyne qe gjeten strehim dhe ndihme vellaznore gjate viteve te erreta te 1941 e 1942, do te drejtojshin armet e tyne kunder shqiptareve te pambrojtun qe jetojne ne territorin e Greqise, dhe se banda te armatosuna te Gjeneralit Zervas do te formojshin njisi te rregullta te quejtun “Albanochtones” (killers of Albanians) per çfarosjen fizike te kesaj popullsie. Ma shume se 23.000 shqiptare qe paten fatin me i shpetue kesaj masakre, kaluen kufinin gjate viteve 1944 dhe gjeten strehim ne Shqiperi, ku jetojne edhe sot”(Shih:“The Greek Dilemma”SR)
Ne Shqiperi atyne u dha statusi i “refugjateve dhe u lejuen me qendrue. Aq e eger dhe ethelle ka qene urrejtja greke per çamet sa qe “…edhe sot, ne shekullin 21, ata shpesh here nuk lejohen nga zyrtaret e emigracionit grek me vue kambe ne Greqi, qofte dhe per nji vizite te shkurte” (XLI)
Para nji situate te ketille te pashprese, me 1953, camet u detyruen nga qeveria komuniste e Shqiperise me marre “nenshtetsine shqiptare”. Organizatat e tyne u shperndane. Per te plotesue kete kuader tragjik , “…ne 1953 dhe 1954, autoritetet greke krijuen legjislacionin qe konsideronte te gjithe pasunite çame te abandonueme, si rrjedhim te konfiskueme. Rruget e kthimit ishin tashma te mbylluna”. (idem)
Afersisht, 200-250-000 çame jetojne sot ne Shqiperi.Ata kane shoqatat e tyne kulturore dhe artistike. Mbas ramjes se komunizmit ne Shqiperi, çamet jane organizue edhe politikisht, dhe kauza çame ka marre formen e nji kauze kombetare shqiptare. Ata kane partite e tyne politike qe kane konkretizue kerkeseat e tyne ne te drejten e kthimit ne vendin e tyne, riposedimin e pasunise se konfiskueme, dhe marrjen e nenshtetesise greke. Instituti i Studimeve per Çamerine perkrahe kerkimet shkencore te historise dhe kultures çame. Shpresohet se anetarsimi i Shqiperise ne Bashkimin Europian do t’ijap problemit çam dimensione dhe perspektiva europiane, dhe do te zgjidhe kete problem, per kenaqesine e tedy paleve, tue hape keshtu rrugen per nji bashkejetese paqesore. Sepse “E kaluemja nuk mund te ndryshohet; por e ardhmja, po!” perfundon Robert Elsie.
1.Faza e pare e Dokumentimit(okupacioni turk-1923) perfshine 14 dokumente. Aty riprodhohen: pershskrimi i Çamerise nga Sami Frasheri ne vitet 1889-98. Me 20 maj 1913, delegatet shqiptare kerkojne mbrojtjen e Fuqive te Medha nga “veprat shemtuese te kryeme nga bandat greke”. Nande muej ma vone, raporte te egersise greke ne Çameri dergohen ne MPJ Britanike nga aktivisti per ndihme humanitare Raymond Duncan (ne Epir) dergue me datet 16, 17, dhe 19 shkurt 1914, ku tregon se :”…vertetoj personalisht se grate digjen me zjarr nen sqetulla, burrat varen koke-poshte, rrahen me dru, u hiqen thonjte, pelcasin nji sy; qindera gra detyrohen me mbajte ne kurriz dru pa asnji pagese. Nandevajza te reja jane zhduke dhe besohet te jene vra gjate fushates qe djeg fshatra te tana…etj .”(f.15)
Me 13 prill 1914, nji grup delegatesh i drejtohet MPJ Britanike me njoftimn se bataljonet greke kane djege disa fshatra, ku jane tashti gra e femije te karbonizueme…’(Firmue Harry Lamb,f.17). Me 15 korrik 1914, deshmitar kapiteni i ushtrise amerikan Spencer, raportoi se greket vrasin çdo njeri-burra, gra, e femij. Disa refugjate kane vra me doren e tyne grate e femijte qe te mos bijne ne duert e grekut…Pa shkue ne hollesi, mjafton me thane se krimet greke tejkalojne çdogja qe kemi pa ne te gjithe Luften Ballkanike…..Nga 100.000 refugjatet e strehuem ne Vlore, afersisht gjysma po vdesin nga uria….Flitet hapun se ne kete mes ka edhe agjente rus e francez…”(f.20)
Me 16 korrik 1914, Harry Lamb delegati britanik ne Komisionin Nderkombetar te Kontrollit, raporton se :”…e gjithe popullsia kriminale e Kretes (nji numer mjaft i konsiderueshem) jane tashti ne Epir dhe se ashte ky fakt vetem I mjaftueshem me provue se Qeveria helenike ne se jo e implikueme ashte e pa-afte me veprue kunder tyne”.
Midhat Frasheri(Lumo Skendo) ashte autori i nji Memofandumi (46 faqesh): “Problemi I Epirit”, martirizimi i nji populli (1915) ku tregohen me hollesi aktet kriminale greke ne Çameri. Me 29 prill 1914, paraqitet raporti permasakren e Hormoves, ku u vrane 195 shqiptare, burra gra e femije. Rregjistrohet lista e 152 fshatrave te djeguna shkrumb e hi ne Gjirokaster, Tepelene, Permet, Skrapar, Korçe, Kolonje, dhe Leskovik.
Nji Raport i dates Mars, 1919, nga Konferenca e Paqes ne Paris, pranon se ne vitin 1914, “…disa incidente shume te vajtueshem kane ngja: banda hajdutesh qe quhen “Bataljone te Shenjta” shkaterrojne territorin e banuem nga shqiptaret myslimane, dhe masakrojne popullsine. Shume fshatra jane shkaterrue krejtesisht ose pjeserisht. Si rrjedhim, ma shume se 20.000 persona jane largue dhe kane gjete strehim nga persekutimet ne Vlore; nga keta, nji pjese e madhe ka ra viktime e urise dhe smundjeve. Qeveria greke akuzohet se ka favorizue çfarosjen (e shqiptareve) tue lejue ushtaret e rregullte, disa prej tyne nga Kreta, te vishen me rrobe civile, dhe te bashkohen me bandat…”(f.56)
Me 5 korrik 1919, nji grup patriotesh shqiptare ortodoks, i drejtohet Delegacionit britanik ne Konferencen e Paqes ne Paris dhe proteston kunder nji Memorandumi te Z. Karapanos, i cili pretendon me fole ne emen te Vorio-Epirit. “A, Karapanos nuk ka te drejte fare te flase ne emnin tone…sepse ai nuk vjen nga Korça e Gjirokastra, por nga Arta me origjine greke, dhe ka qene gjithehere zadhanes per Qeverine greke….Do te ishte mire qe Z. Karapanos te fliste per 400 fshatrat e djeguna dhe mijerat e epiroteve te vrame nga “te zgjedhurit e tij” bandat greke te Zografos-it(vjehrri itij) qe shkaterruen nji nga nji, me nji furi teutonike, shtepite e banoreve, ashtu siç shpreht Z. Robert Vaucher, i cili ka vizitue kete krahine fatkeqe…”(Firmue:Pandeli Evangjeli, Mikel Tepelena, Parasqevi Q.Kyrias,Mihal Gameno, Nikolla Lako, Petro Harissiadhi) (ff.60-61)
Nga Worcester,Mass., Vehip Demi i dergon me 11 mars 1920 Konferences Per Paqenne Paris,nji kerkese per bashkim te Çamerise me Shqiperine. “Krahina e pafat te Çamerise, pjese integrale e Shqiperise ka nji popullsi prej 51,122 banore, nga te cilet 37,842 jane shqiptare (nga keta 30,587 shqiptare myslimane, dhe 7,255 shqiptare te krishtene) dhe vetem 13,280 greke” (f.62)
Ne nji Leter drejtue MPJ Britanike, date 11 dhetor 1922, Ministri shqiptar ne Londer, Mehmet Konitza, lajmon MPJ Britanike se “…autoritetet greke jane te vendosun me ndjeke te njejtat taktika me shqiptaret si ata qe ne Marreveshjen e Ankarase ka ndjeke me greket e Azise se Vogel” d.m.th.shpernguljen me force te shqiptareve nga Çameria”. (f.66)
Me 14 nandor,1922, prefekti i Korces lajmeron MPJ shqiptare se :” Diten e pare te ketij mueji, ne oren 9:30 mb.dr.dhjete ushtare greke hyne ne Teken shqiptare te Selanikut dhe vrane udheheqsin e ketij institucioni fetar, te quejtunin Baba Hader, nga Lazarati, district i Gjirokatres., si dhe kane grabite nga ai 1,500 lire turke flori, sahatin e babajt dhe objekte tjera me vlere….Te gjithe shqiptaret ne Greqi jane ne rrezik. Ata nxiren jashte shtepive te tyne qe pastaj konfiskohen, dhe ne vend te tyne hyjne refugjate greke (te ardhun nga Anadolli)” (f.67)
Ketu perfundon faza e pare e dokumentimit.
( v i j o n )

Dedikim drejtuar bashkevuajtesve te mi

by

Nga Reshat Kripa/
Këtë shkrim ua dedikoj bashkëvuajtësve të mi që ishin ngujuar, qysh prej njëzet ditësh, në një grevë urie. Ua dedikoj Fatmirit, Gjergjit, Fazliut, Lulzimit, Ilmiut, Syrjait, Fadilit, Vilsonit, Fiqiriut dhe Agronit.
Ju nuk u futët në këtë grevë për interesat tuaja personale. Nuk u futët për arsye ordinere, si disa të tjerë që, si qëllim kryesor, i kishin vënë vetes përfitimin e një grushti të hollash që qeveria do ua jepte në shenjë lëmoshe. Ju u futët për ato parime që kishit luftuar vite më parë, kur preferuat më mirë prangat e hekurta në duar se sa dhunimin e lirisë për atdheun. Ky parim ishte: “Për Liri, për Shqipëri, për Flamurin Kuq e Zi!”
U futët në grevë për zbatimin e rezolutave të Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Europës numër 1096 (1966) “Masat për të çrrënjosur trashëgimin e sistemeve totalitare komuniste”, atë me numër 1481 (2006) “Domosdoshmëria për dënimin ndërkombëtar të krimeve të regjimeve totalitare komuniste”, të firmosura edhe nga delegacioni parlamentar i Republikës së Shqipërisë, si dhe rezolutës së Kuvendit të Shqipërisë, të tetorit të vitit 2006, “Për dënimin e krimeve të kryera nga regjimi komunist në Shqipëri”.
U futët për dënimin e figurës së diktatorit Enver Hoxha, për rishikimin e datave simbol të sistemit komunist, për bërjen publike të të gjitha dokumentave që dëshmojnë krimet e regjimit komunist,për hapjen e dosjeve të krijuara nga ai regjim, për përmbushjen e të gjitha detyrimeve ligjore lidhur me statusin e të përndjekurve politikë, për hapjen e muzeumeve dhe kthimin në muze të burgjeve dhe kampeve të tmerrshme politike, për ngritjen e një komisioni për gjetjen dhe rivarrosjen e të rënëve në luftën kundër komunizmit, që ende nuk kanë një varr. Për ngritjen e memorialeve në kujtim të këtyre martirëve dhe së fundi organizimin e një konferemce shkencore kombëtare, për krimet e kryera nga regjimi totalitar komunist.
Këto ishin motivet që ju çuan në grevë urie. Për këto motive ju sakrifikuat edhe jetët tuaja. Ndaj, me ju sot jemi edhe ne të tjerët,, ne që i kemi hequr mbi shpatullat tona tmerret e atij sistemi. Ju u sakrifikuhat edhe për ne. Ndaj edhe unë po ju drejtohem pikërisht juve.
A e shihni qëndrimin e qeverisë shqiptare karshi jush dhe në përgjithësi kundrejt shtresës tonë? Në cilindo vend të botës që të kishte ndodhur një ngjarje e tillë, do të tronditej një shtet i tërë. Kurse tek ne sundoi heshtja më e thellë. Përse ndodhi një gjë e tillë? Sepse në krye të shtetit janë po ata që na kishin dënuar dhe masakruar apo pinjollët e tyre. Fatkeqësia e tyre është se nuk po munden kurrë të shkëputen nga mentaliteti komunist i vështrimit të ngjarjeve dhe shikim i tyre nën prizmin demokratik.
Megjithatë, ata janë humbësit e mëdhenj. Nuk jemi ne që u ngritëm dhe luftuam kundër tyre për gati një gjysmë shekulli. Nuk jeni ju që u ngujuat në grevë urie për rivendosjen e demokracisë së vërtetë në vendin tonë. A ju kujtohet drejtuesi i tyre, diktatori Ramiz Alija kur deklaronte në vitet 90-të: “Ne i kemi vrarë baballarët e tyre” apo “Edhe bar do të hamë, edhe gjak do të derdhim”. A i dëgjoni deputetët e tyre që deklarojnë pa u skuqur fare, me një prepotencë të paparë, se kanë vrarë një, dy apo më shumë martirë? Këto janë monstrat që drejtojnë shtetin shqiptar.
I kemi parë për vite me rradhë. Por më tepër i pamë në këto vite pas përmbysjes së madhe. Përsëri ishte shtreasa e jonë që do të derdhte gjak. Përsëri do të ishte dora e tyre që do ta shkaktonte këtë gjak. Mos harroni Bujar Kaloshin, Lekë Çokun, Besnik Hidrin, Bashkim Shkurtin, Gëzim Shabanin, Besim Manolin, Fredi Shehun, Valter Harizin, Kujtim Frangun dhe plot martirë të tjerë, rënë për një demokraci të vërtetë, për një Shqipëri moderne europiane.
Ndaj mos u çudisni përse ata nuk denjuan të uleshin me ju për bisedime. Nuk denjuan sepse donin t’ju shihnin të vdekur. Sepse donin të pinin gjakun tuaj ashtu si vampirja e Vlorës që piu gjakun e Lekë Çokut më 1997. Ujku qimen ndërron por zakonin nuk e harron. Kështu janë ata.
Ndaj ju drejtoj thirrjen:
– Rrofshi e qofshi! Greva ia arriti qëllimit. Në mbështetje të saj u ngrit i gjithë
opinioni i shëndoshë i vendit tonë. U ngrit shoqata mbarëkombëtare “Vatra” e cila në deklaratën e saj shkruante:

Një vend që synon të shkojë në Europë, nuk duhet të heshtë përballë kërkesave të drejta të të përndjekurve politikë. Në një kohë kur në mitingjet qeveritare shfaqen portretet e diktatorit Enver Hoxha, kërkesa e të ngujuarëve për dënimin e tij si ideator dhe zbatues i ideologjisë totalitare, që sundoi vendin për 46 vite dhe heqjen e të gjitha titujve të fituara gjatë periudhës komuniste, është jo vetëm kërkesë e drejtë por tepër e vonuar. Politika shqiptare ka zvarritur dhe ka futur në “kalendrat greke”, dekomunistizimin e shoqërisë dhe nuk ka dënuar krimet e komunizmit, ideatorët dhe ekzekutuesit. Të përndjekurit e ngujuar po kërkojnë hapjen e dosjeve për ish-bashkëpuntorët e Sigurimit të Shtetit dhe të atyre që i detyruan të bëhen të tillë për politikanët, drejtuesit e institucioneve kushtetuese, atyre të sistemit të drejtësisë, të administratës publike qëndrore dhe lokale, si dhe të mediave kombëtare audio-vizive dhe të shkruar.

Me ju, së fundi, u bashkua edhe Presidenti i Republikës i cili u premtoi se do të përdorte të gjithë autoritetin e tij për zbatimin e kërkesaveë tuaja dhe unë kam besim, se këtë premtim ai do ta mbajë.
Rrofshi e qofshi! A e shihni se sa pak kemi mbetur ende gjallë? Ejani të gjejmë rrugë të tjera për zgjidhjen e problemeve tona. Demokracia ka shumë rrugë për zgjidhjen e tyre. Konferencat shkencore, përkujtimoret, shtypi i shkruar dhe ai audio-viziv, takimet me përfaqësuesit e organizmave ndërkombëtare e të tjera janë disa nga shumë format e ndryshme të protestës tonë.
Do të doja prononcimin e Institutit të Integrimit të të Përndjekurve Politikë dhe posaçërisht të drejtorit të tij, zotit Bedri Blloshmi për këtë çështje. Do të doja gjithashtu prononcimin e Institutit të Hetimit të Krimeve te Komunizmit, të partive të djathta politike, të shoqatave të të përndjekurve politikë, të akademikëve, të historianëve, të ekspertëve të OJQ-ve, të përfaqësuesve të medias së shkruar dhe asaj vizive. Sot është koha që të gjithë këto indstitucione të ngrenë zërin në mbrojtje të interesave kombëtare dhe kundër ringjalljes së frymës komuniste që po përpiqen ta rifusin në ndërgjegjen e kombit tonë.
Ju dhe ne të gjithë jemi fitimtarët e kësaj beteje të madhe ndërmjet komunizmit dhe antikomunizmit, ndërmjet sistemit socialist dhe atij në të cilin ndodhemi sot. Jemi fitimtarët pasi ishim ne që hodhëm bazat e përmbysjes së madhe të arritur në fundin e viteve 90-të. Ndaj ejani që së bashku të luftojmë për ta bërë sa më të denjë këtë vend, për të hyrë me meritë në gjirin e shteteve europiane, për të zhdukur, njëherë e përgjithmonë, mentalitetin komunist të gjykimit të ngjarjeve, që ekziston ende në vendin tonë.
Ndaj, ejani të luftojmë së bashku! Këtë thirrje, jua bëj unë, jo vetëm në emrin tim, por edhe të gjithë bashkëvuajtësve të tjerë. Ejani!

JEHONA E FUNDIT E KADARES NE BRUKSEL

by

Shkruan :Bajame hoxha(Çeliku) Bruksel/Sa për parantezë po filloj këtë shkrim me disa rreshta shkëputur nga një parathënie e një libri tim me poezi,””Gjysma ime”. Parathënia është shkruar nga poeti dhe përkthyesi i mirënjohur, Faslli Haliti, ku ndër të tjera ai thotë:” Nuk e di në se të internuarit e Savrës e ndienin, e shihnin, e kuptonin apo jo simpatinë tonë për ta. Të internuarit e Savrës nuk i donte, i persekutonte, i torturonte diktatura, partia, pushteti, por jo ne, populli, që i shikonim me simpati si mesazherë të Lirisë. Ne, njerëzit e thjeshtë, populli, e shihnim kampin e Savrës si një copë Evropë perëndimore, që na krijonte klimën e vërtetë qytetare, klimën e vërtetë evropiane etj…”
Pra, me plot penën e them: ne vajzat e internuara ishim Parisi i vogël, ishim të forta, kishim karakter të fuqishëm dhe e donim jetën. E donim lirinë, e adhuronim dashurinë dhe respektin për njeriun deri në fund. Ne, ishim Savra! Savra, Paris i vogël! Kur në ato vite të errëta, nën një diktaurë të egër ndëshkimi, persekutimi të pafund, ku na mungonte plotësisht demokracia, fjala e lirë, nën një presion fizik e psikologjik, Kampi i Savrës, zhvilloi e civilizoi Qytetin e Lushnjës, sepse aty kaluan apo mbetën personalitete të shquara, e pena të arta. Me ta parë titullin e artikullit Ismail Kadare do mendojë: “vërtet ujë fle po hasmi nuk fle” Ose: “armiku mbetet armik”Po nuk është kështu. Ismail kadare është një shkrimtar me përmasa botërore e po të kisha fuqinë do t’ia akordoja çmimin Nobel se e meriton.
Por, çfarë më shtyn mua që gati pas pesë vjetësh t’i rikthehem këtij libri? Kur libri është në gjumë tashmë, harruar nga më të shumtit e lexuesve persekutorë të personazhes, heroinës së librit, të internuarës, Linda B. e në tërësi? Pse unë kërkoj ta zgjoj?! Çfarë më shtyn?! Eh, o zot! Më shynë një dhimbje, një fyerje ndaj personalitetit tim, një fyerje e pafund ndaj personalitetit të tyre vajzave që u mungoi liria përjetësisht, e shkrimtari ynë i madh i hedh këto vajza sa të bukura aq dhe krenare në kosh të plehërave, duke zgjatur duart drejt Tiranës…drejt shkrimtarit… në krahët e mësuesit të fiskulturës… e së fundi në prehër të brigadierit maskara, se s’kanë kurajën, forcën, dhe zotësinë të përballojnë diktaturën, gjë që s’ka ndodhur kurrë! Pra, Dua të theksoj : Prandaj, vetëm nga këto vajza që vuajtën mjerimin e plotë me gjithë kurajën dhe kulturën e gjerë që kanë, ky libër prej tyre,nuk do të harrohet dot kurrë! Nuk do të harrohet sepse iu është vrarë dinjiteti.(Ky libër mund të bëhet dhe film, mund të vazhdojë të marrë çmime njëri pas tjetrit, por, me një heroinë të dobët e cila në asnjë çast nuk shpërthenë me forcën dhe shpirtin ideal të femrës fisnike. Nê të gjitha momentet i mungon energjia, rinia, s’mundohet të luftojë për të çarë batakun, pa dinamikë, i mungon Malva, Masllova, si dhe heroina shqiptare e vërtëtë) Pikërisht, në këtë periudhë, unë marr penën e shkruaj për të shkarkuar nga vetja një peshë të rëndë që sa shkon e bëhet më e rëndë, ndërgjegjja flet!. Të gjitha nuk përtypen, nuk mund t’i anash kalosh, por, e bukura mbetet e bukur, e hidhura mbetet e hidhur, dhe vlerat mbeten vlera! Në këtë kontekst, më ka mbetur varur si një zinxhirë vuajtjesh të paharruara artikulli befasues i Beba (Xhuliana) Pervizi, vajzës së internuar, e cila me revoltë, ngre krye, dhe shkruan një artikull kundër shkrimtarit të madh,(shih në f.b.te: “vajzat e internuara”) Ky artikull s’më hiqet kurrë nga mendja. Aty konstatova se ishte artikull goditës, revoltues, por që mbarte në vetvete vlera të pa tjetërsuara, dhe hapësirë shumë të madhe kritike për librin e fundit të Ismail Kadare, ” E PENGUARA”.
Aty për aty, u ndjeva krenare për shumë gjëra, por kjo krenari shumë shpejt u pa e Zhgënjyer, e venitur, e ngacmuar, e zbehur, e fyer, sa u trishtova dhe u lëndova deri në pafundësi, sa shpirti më rënkoi. Eh,moj e kaluar! Tani, unë kujtoj me dhimbje të madhe, ato që Ismail Kadare, s’i ka njohur kurrë në jetën e tij të famshme, fushat e myzeqesë, shkuljen e rrënjëve të pambukut, Ngarkesat e rënda mbi supet e njoma, kanalet e pafund të hapur nga krahët e brishtë të vajzave të internuara në kampet barbare të internimit, ku punuam e vuajtëm deri në ditët e lirisë me shpirt ndër dhëmbë, por me dinjitet të plotë. Sa të forta që ishim! Heroinat e shekullit duhet të quhemi! O Zot! Gjithnjë na kërcënonin, na fyenin, na tundnin para syve gishtin tregues duke na kërcënuar gjatë, nëpër mbledhje, fushave, apeleve: Ju armiqve ua kemi treguar vendin! Mos kujtoni se s’ka më luftë klasash? Jo, jo! Ajo ulet, por ngrihet dhe ashpërsohet pandërprerë për ju! Prandaj, mos shikoni nga perëndimi, (Frazën e fundit e përdornin shpesh, por unë, isha e bindur se nuk e kuptonin shumica e tyre) Aty, t’u plasi koka aty! Në punët më të vështira! Këto shprehje të ulëta dhe nga më banalet, janë përdorur dhe në “Ditët e fundit të pompeut” edhe pas rënies së murit të Berlinit, edhe pas rënies së komunizmit në Rumani, e këta diktatorë të kampeve, të Shqipërisë në përgjithësi, nuk kishin as veshë për të dëgjuar, dhe as sy për të parë, se si po ndryshonte lindja në tërësi. “Gomarin po e hante ujku, ai thoshte: “Qofsha në ëndërr”( Në rastin tonë, vërtet kishte qenë në ëndërr) Kështu, asnjë penë jashtë kampit,e cila s’i ka njohur këto tortura, sado e fortë të jetë, dhe dashamirëse, apo paqedashëse, nuk mund të përshkruajë dot, apo të tregojë në një roman “dokumentar” apo artistik, bëmat monstruoze të asaj kohe makabre, të atyre kanaleve e punëve të rënda ku ne na pikonin duart, këmbët, dhe zemra gjak. Ishte lumë dhimbjesh, vuajtjesh, rënkimesh, prej fëmijëve, prej rinisë, dhe të moshës së tretë edhe më keq. ky lumë vazhdonte e mbushej çdo ditë e më shumë nga lotët e këtyre plagëve të hapura ndër vite, nga një hakmarrje e çmendur apo tradhtarë të atdheut të sajuar për të kënaqur shpirtin e tyre të ngushtë prej krimineli. Thjesht, ne, mbijetonim në një sistem ngricë, dhe ata, përfitonin, jetonin në kurrizin tonë. E pse na persekutonin e na ndiqnin aq shumë? Ende e pyes veten: Ç’ishte gjithë ajo urrejtje ndërmjet një populli me të njëjtën gjuhë e kulturë? Pse na diskriminonin e shkatërronin shpirtin e brishtë brenda kampeve? Ç’kishim bërë gjë të keqe? Po populli i thjeshtë pse na donte të vdekur? Ç’u kishim bërë? E kam fjalën më shumë, për të lirët e Savrës,etj, në 80% ishin kthyer në përbindësha, po të kishin mundësi, e dorë fare të lirë, do na pushkatonin duke kënduar, ose do na i piqnin mishin e trupin në hell të gjallë. Urrejtja kishte arritur kulmin, ishte primitive, e verbër dhe e tmerrshme! Ata brigadierë ( jo të gjithë) e sidomos brigadieret ishin tmerri jonë.( Vëllezërit Nebiu, njëkohësisht brigadierë dhe gjakpirës të vërtetë) Nuk ngopeshin me gjakun tonë. Njësoj si sekretarët e partisë, si operativët e sigurimit që na vinin si zagarë nga pas për të na nxirë edhe më shumë atë jetë të cilën nuk na i kishin falur ata, por që donin t’ na i merrnin me çdo kusht në tortura e sipër sa më çnjerëzore të ishte e mundur. Librin ” E penguara” Të shkrimtarit të madh Ismail Kadare, e kam lexuar tre herë dhe e kam në bibliotekën e shtëpisë këtu në Bruksel. Dhuratë nga një vajzë shqiptare që punon në komitetin evropian Ky libër më erdhi si dhuratë nga një vajzë shqiptare që punon në komitetin evropian (shoqe me vajzat e mia) Tereza Dajlani. Kjo vajzë intelektuale mezi priste rastin të më gëzonte me këtë roman i cili fliste pikërisht për vajzat e persekutuara. Ajo duke e njohur jetën tonë, mendoi se pikërisht kjo do të ishte dhurata më e bukur, më e përshtatshme, më e çmuar, që po i bëhej një ish të internuare, një krijuese që e kishte kaluar jetën në kampet më të egra siç isha unë. Krenaria e saj sa vinte e rritej para meje se libri ishte shkruar nga shkrimtar i madh Ismail Kadare, dhe kjo s’ishte një dhuratë e vogël. Kështu një ditë plot diell pasi ishte kthyer nga Tirana, më fton për një kafe në qendër të Brukselit ku unë e pranova me kënaqësi. Kur zbrita nga metroja, m’u desh të çaja udhën me vështirësi pasi ajo e shtunë, si gjithë të tjerat e kishte mbushur Brukselin me turistë të shumtë ku nxitonin dhe ata për të parë “grand plac” qendrën e qytetit dhe pikat e tjera turistike. Tereza kishte mbërritur para meje dhe qe ulur jashtë te tavolina e zakonshme. Pasi u përshëndetëm me dashamirësi, porositëm nga një kafe. Biseda qe e frytshme dhe e hareshme pasi tregonte për Tiranën, për Gjirokastrën që kishte kryer studimet e larta, dhe për Tepelenën e saj që e donte aq shumë. E pashë të merrte çantën dhe prej saj nxori një libër të mbështjellë me kujdes dhe me një etikë të lartë ma afroi. -Është një dhuratë për ty,- më tha. Në sytë e saj pashë një shkëlqim, një kënaqësi që rrallë herë e has njeriu në ditët plot strese. E hapa dhe pashë kopertinën dhe me zë të lartë lexova: KADARE.” E penguara” Ia ngula sytë titullit sikur atë çast do ta zbërtheja, e do të gjeja atë që më mungonte prej kohësh.- Është libri më i fundit i shkrimtarit tonë të madh Ismail Kadare- ndërhyri vajza me shpejtësi. Po, po, e shoh! “Rekuim për Linda B.” Shqiptova me zë të lartë dhe tunda kryet në shenjë pohimi. E pranova me kënaqësi dhe e falënderova nga zemra për dhuratën e bukur. Por vajza e mirë me zemrën flori, nuk harroi të më thoshte: – Do ta përpish sonte… E hapa në prani të saj, dhe në faqen e parë, vajza më kishte lënë një autograf: ” Për mamin e shoqes sime Rori! E kam lexuar këtë libër me ty në mendje; një libër që e rrok mendja e atyre që e kanë jetuar këtë kohë! Me mirënjohje, Tereza. Bruksel, 17 Janar 2010”. Autograf i gjetur! Thashë me vete. Shumë përkëdhelës, po që mbart misterin brenda.”rrok mendja e atyre që e kanë jetuar këtë kohë”cilën kohë?!! Menjëherë m’u mbështollën në gryk me qindra pyetje e përgjigje sa u ngatërrova brenda tyre dhe po e shihja veten në një rrjet merimange sikur të kisha rënë në lak. Ndaj dhe heshtja për momentin ishte më e mira, ishte një kapak floriri. E dija se, pasi ta lexoja ajo do të kërkonte përshtypjet e mia të sinqerta. Librin e lexova brenda natës po nuk di nëse kisha kuptuar vërtet atë çka kishte dashur të hedh shkrimtari që pa tjetër priste të shpërthente në një triumf të ri. Sigurisht, unë nuk kisha qenë në gjendje për të thithur nektarin e vërtetë, shijen e vërtetë të librit të tij të fundit. Prandaj, të nesërmen e nisa edhe një herë nga germa e parë e deri te e fundit me një vëmendje shumë të përqendruar për të kapur çdo fjalë e frazë, çdo batutë apo metaforë, pa marrë parasysh, figurat mitologjike e historike si dhe vrasjen e filozofit Seneka… këtu historia ishim ne! E mbarova librin së lexuari së treti herë dhe përsëri fajin desha t’ia shkarkoj vetes. Isha e bindur se gabimi qëndronte vetëm te mua e jo te një shkrimtar me përmasa botërore si Ismail Kadare, kandidat për çmimin NOBEL. Jo! S’ishte e mundur që shkrimtari, Ismail kadare, të kishte bërë një mëkat në ditët e sotme e të ulte aq poshtë figurën e femrës së persekutuar shqiptare. Figurën e së cilës, ai duhej ta ngrinte në piedestal!!!. Kështu pasi e lexova së treti herë veprën e tij të fundit, vendosa të hesht, heshtja do të ishte mjekimi më i mirë për mua e të kaluarën time të plagosur. Heshtja më dukej më e denjë se replika e debati! Së fundi, nuk doja të zgjoja atë kohë të errët e cila na rrëmbeu fëmijërinë, rininë jetën dhe të dashurit tanë të zemrës. Por një gjë e di mirë, nuk u mposhtëm kurrë! kurrë nuk kërkuam lëmoshë apo ulje dënimi, ndërrim pune apo spiunllëku për të përfituar privilegje. Ne na karakterizonte krenaria jonë, të bijat e kujt ishim, shoqëria në të cilën bënim pjesë, geni nga i cili rridhnim etj… Inteligjenca kishte lindur njësoj me ne dhe ishte rritur po aq sa mosha jonë ndër vite. Vuajtëm po qëndruam! Qëndruam burrëresha! Sepse, luftuam me vdekjen! Luftuam për të jetur, për të drejtat tona, dhe ja arritëm! Mbijetuam përballë bishave diktatorë, përballë torturave çnjerëzore fizike e psilologjike, përballë ca mjeranëve të fëlliqur, përballë së keqes së madhe e sigurimsave që na kishin lakmi e ne vajzat e internuara s’i përfillnim fare, brenda dhe jashtë kampit! Ne s’i përfillnim mësuesit e fiskulturës ! Ne, s’i pëfillnim, nuk i dashuronim kurrë shkrimtarët që i këndonin lavde partisë dhe Enver hoxhës ! Ne kurrë s’i pëfillnim ata që i nënshtroheshin diktaturës ! Ne s’i pëfillnim brigadierët kriminelë ! Ne, ishim ato vajza të reja, të bukura, të forta që çuam jetën ne mjediset e rënda të gulagut. Ne ishim ne! Dhe vetëm ne, modeli i mirësisë! Modeli i qëndresës! Modeli iSacrifices! I madhështisë! Modeli i krenarisë së madhe, I vajzës së persekutuar shqiptare! Dhe mbetemi ne : ajka e shoqërisë së djeshme dhe të sotmes!
Së fundi Doja të theksoja: nuk do dëshiroja kurrë, që shkrimtarin e madh Ismail Kadare, ta ndjekë një dështim, një pendim, një dëshpërim, një mallkim, apo një hije e personazhes së tij që ai e ka goditur rëndë në dinjitet, e me plumb në zemër! Jemi në demokraci ku jetojmë pa censurë. Arti është art! Terezës nuk i telefonova as atë mëngjes dhe asnjë ditë tjetër deri sa një ditë përsëri u ftova prej saj në të njëjtin lokal. Takimi me Terezën ka qenë dhe mbetet gjithnjë një takim i ngrohtë, pavarësisht nga konkluzioni për librin të cilin ia dhashë me dorë në zemër vetëm me një frazë… Ajo është një vajzë gjithë vitalitet, ku transmeton dashuri dhe respekt. Për mua, nyja e kësaj konsiderate që vjen e rritet çdo ditë, ka një lidhje të vjetër që më bën të drithërohem. Teraza flet për Gjirokastrën me pasion, e mua, më duket vetja se jam duke fluturuar ende nëpër kalldrëmet e atij qyteti të bukur, ku shoh veten, të vogël duke shkuar në shkollë, duke luajtur e vrapuar mesh shoqesh në “shkalipor”. Rrugë kjo, afër qafës së pazarit në të cilën kisha shtëpinë. Së fundi katër vargje nga poezitë e mia :
Kur vinte pranvera/
Me lotët e mia e vadisja/
Ku vinte dimri/
Me psherëtimat a mia e mbysja.
P.S. Nuk e di, në këtë rast merr çmim Kadareja ? Apo libri « E penguara » ?
Bajame Hoxha-Çeliku, Brukse

Ay, vetëm një

by

Nga Reshat Kripa/
Po pija kafe me një mikun tim kur tringëlliu zilja e celulatrit. E hapa. Ishte një e njohura ime. mbesa e një mikut tim të vjetër.
– Me falni që po ju shqetësoj, – më tha. – Jam këtu me Avdurrahmanin.Kemi ardhur në grevën e urisë së të përndjekurve. Kemi më tepër se dy orë dhe Durua nuk do të largohemi. Ju lutem, ejani ndoshta i mbushni mendjen. Ju e dini që ai, tashmë është shumë plak.
Me Avdurrahmanin jam njohur shumë vite më parë. Isha pothuajse fëmijë. U njoha me të në kampin e punës së detyruar të Urës Vajgurore. Nuk i kisha formuar ende bindjet e mia politike. Ai u bë një nga mësuesit e shumtë që njoha në atë skëterë. Deri atëherë historinë e Shqipërisë e njihja siç ma kishin mësuar në shkollën komuniste. Por Abdurrahmani dhe mësuesit e tjerë që ndesha atje, më mësuan se Shqipëria kishte edhe një histori tjetër, ndryshe nga ajo që kisha mësuar deri atëhere.
Ai më mësoi të luftoja për flamurin kuq e zi, për një Shqipëri të lirë, demokratike, etnike, me baza shoqërore moderne, për një Shqipëri ku të mbretëronte liria e fjalës dhe e mendimit. Më mësoi të luftoja për një Shqipëri të drejtuar nga njerëz të pakompromentuar, nga shqiptar që nuk janë kursyer, në çdo kohë e në çdo rrethanë, për shpëtimin dhe të mirën e këtij vendi, prej burrash punëtorë, të aftë dhe të ndershëm. Për një Shqipëri që do të dënojë pa mëshirë dhe në mënyrë shembullore antipatriotët, tradhëtarët, spekullantët, spiunët, për një Shqipëri ku nuk do të ketë vend për dallkaukët, servilët, dhe të gjithë ata që pengojnë zhvillimin dhe përparimin e Shqipërisë së rilindur, per një Shqipëri të shqiptarëve.
Këto m’i mësonte ai, një luftëtar i orëve të para të luftës kundër pushtuesit fashist, një i internuar nga fashistët në kampin e Ventotenës, një i dënuar politik nga regjimi komunist për bindjet e tija nacionaliste demokratike. Shpesh herë rrinim deri vonë në mbrëmje dhe atje, në errësirën e kampeve të punës së detyruar, ai me fliste për nacionalizmin shqiptar, për parimet e tij dhe luftën e zhvilluar kundër pushtuesve të huaj.
E lashë menjëherë kafen dhe u drejtova nga vendi ku zhvillohej greva e urisë së të përndjekurve politikë. E gjeta, të ulur në një karrike në çadrën e tyre. U fliste grevistëve me një pasion të papërshkrueshëm. U bënte thirrje që të mos tërhiqeshin nga rruga e nisur. Shprehte dëshirën për të qëndruar edhe ai me ata.
Por ai, tashmë ishte në pragun e 96 vjetëve. Të ngujuarit i thoshin se nuk mund të pranonin sakrificën e tij, se atyre ai iu duhej për eksperiencën e gjatë si një enciklopedi e vërtetë e historisë së nacionalizmit shqiptar, si një histori e Shqipërisë së vërtetë.
Iu afrova dhe i fola me një zë të butë:
– Eja të ikim, tani e kryet detyrën tuaj. I shikon, ju i ringjallët këta me fjalët tuaja.
Më vështroi me një shikim sikur do të më përpimte.
– Edhe ti, djali im, më thua kështu? – më tha.
Unë heshta. Nuk dija si t’i përgjigjesha. Të ngujuarit u mblodhën të gjithë rrotull tij
dhe filluan t’i thonë se duhej patjetër të kthehej në shtëpi. I thanë se mbesa e tj, që e kishte shoqëruar po e priste dhe ai nuk duhej t’ia thyente sakrificën që ajo po bënte.
Avdurrahmani kaloi një jetë të vështirë. Pati fatin të njihej dhe të martohej me një zonjë që rrallë se mund t’i gjendet shoqja në botë, me Lilin, motrën e legjendarit Xhelal Koprencka, pesë herë i dënuar nga regjimi komunist dhe, së fundi, ekzekutuar për një letër që i kishte shkruar diktatorit. E kalonin jetën të dy së bashku, në harmoni të plotë. Fati nuk iu fali fëmijë. Por fati e dënoi Avdurrahmanin. Zoti i rrëmbeu bashkëshorten e tij duke e lënë të vetëm dhe në një moshë mjaft të thyer. Mbeti i vetëm, pa asnjë njeri pranë. Por iu ndodh, në ato çaste të vështira, e mbesa, Liliana Shehu, që e mori në shtëpinë e saj dhe filloj të kujdesej për të si për prindërit e saj.
Së fundi, Avdurrahmani u bind. U takua me të gjithë grevistët. U premtoi se do të vinte gjithmonë t’i takonte. E mora për krahu, së bashku me mbesën dhe u larguam. Në mendjen time vinin rrotull mendime nga më të ndryshmet. E përfytyroja atë ashtu siç e kisha njohur vite më parë por, më shumë, më vinte para syve qëndrimi i tij përpara kësaj greve urije. Pyesja:
– Ku jini, o shtetarë? Ku jini ju, që e quani veten përfaqësuesit e popullit, kur i lini
keta grevistë të vdesin urije dhe askush nuk kujtohet të bisedojë me ta? Merrni shembull nga ky 96 vjeçar dhe ejani uluni në bisedë me këta martirë. Qëndrimi juaj është modeli më i keq i qeverisjes së një vendi demokratik.
Kur u ndava me mikun tim m’u kujtuan vargjet e një poezie të poetit të madh francez, Viktor Hygo:

Njëmijë po të mbeten, do mbetem edhe vetë,
Edhe njëqind të bëhen, nuk tundem, jo, q’aty,
I dhjeti do të jem, po qe se mbeten dhjetë,
Dhe në mbet vetëm një, unë do jem ay!

Ay, vetëm një që ka mbetur, është miku im, Abdurrahman Kreshpa.